विकिपीडिया hiwiki https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter मीडिया विशेष वार्ता सदस्य सदस्य वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहायता सहायता वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता प्रवेशद्वार प्रवेशद्वार वार्ता TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Event Event talk विकिपीडिया:चौपाल 4 1001 6591706 6591533 2026-07-25T15:51:16Z Shadabgdg 892680 /* Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 */ नया अनुभाग 6591706 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) l3ikw661c6539ye5purmsogh1k17956 6591716 6591706 2026-07-25T16:01:55Z Shadabgdg 892680 /* Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 */ नया अनुभाग 6591716 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with '''[[m:WikiConference_India_2026|WikiConference India 2026]]'''. This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 16:01, 25 जुलाई 2026 (UTC) tgetjdw7ukf4y6hx4zp6rgedlsqqog8 चेन्नई 0 1764 6591811 6591445 2026-07-26T05:12:57Z Dimple323 881290 /* इतिहास */ संपादकीय एवं व्याकरणिक त्रुटि-संबंधित सुधार।~~~~Dimple323 6591811 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक अवस्थापन | name = चेन्नै | native_name = {{hlist|சென்னை|Chennai}} | settlement_type = [[महानगर]] | image_seal = | pushpin_map = India | pushpin_label_position = right | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[तमिलनाडु]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[चेन्नई जिला|चेन्नै]] | population_as_of = २०११ | population_total = ६७४८०२६ | population_metro = ८६९६०१० | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |url=http://www.census2011.co.in/city.php |title=संग्रहीत प्रति |access-date=23 अप्रैल 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321092118/http://www.census2011.co.in/city.php |archive-date=21 मार्च 2019 |url-status=dead }}</ref> | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +5:30 | website = {{URL|www.chennaicorporation.gov.in}} | footnotes = | official_name = | translit_lang1_type = | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/2 |border = infobox |total_width = 300 |image1 = Chennai Central.jpg |caption1 = [[चेन्नई सेंट्रल रेलवे स्टेशन|चेन्नै सेंट्रल रेऽलवे स्टेशन]] |image2 = Kapaleeswarar_Temple%2C_Mylapore%2C_Chennai.jpg |caption2 = [[कपालीश्वर मंदिर]] |image3 = Valluvar_Kottam_Edit1.JPG |caption3 = वल्लुवर कोट्टम |image4 = Chennai LabourStatue Closeup.jpg |caption4 = श्रम की प्रतिमा |image5 = Kathipara Crop.jpg |caption5 = कत्तिपारा जंक्शन |image6 = Ripon Building Chennai.JPG |caption6 = [[राइपन बिल्डिंग]] |image7 = Chennai - bird's-eye view.jpg |caption7 = [[मरीना बीच (चेन्नई)|मरीना बीच]] }} | image_shield = Chennai Corporation Emblem.png | government_type = [[नगर निगम (भारत)|नगर निगम]] | governing_body = चेन्नै नगर निगम | leader_title = महापौर | leader_name = प्रिया राजन | leader_title1 = अध्यक्ष | leader_name1 = जे. कुमारगुरुवरन | area_total_km2 = ४२६ | area_metro_km2 = ५०९४ | elevation_m = ७ | population_density_km2 = auto | area_code = +91-44 | registration_plate = टीएन-01, टीएन-14, टीएन-18, टीएन-22 एवं टीएन-85 | blank_info_sec1 = ६००xxx | blank_name_sec1 = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] | blank1_name_sec1 = आधिकारिक भाषाएँ | blank1_info_sec1 = {{hlist|[[तमिल भाषा|तमिल]]|[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]}} | other_name = मद्रास }} '''चेन्नै''' ({{Langx|ta|சென்னை|Ceṉṉai}}; चेऩ्ऩै, {{Langx|en|Chennai|italic=no}}), जिसे १९९६ तक '''मद्रास''' के नाम से जाना जाता था, [[बंगाल की खाड़ी]] के कोरोमंडल तट पर स्थित यह दक्षिण [[भारत]] के सबसे बड़े सांस्कृतिक, आर्थिक और शैक्षिक केंद्रों में से सबसे प्रमुख है। चेन्नै भारतीय राज्य [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] की राजधानी है। २०११ की भारतीय जनगणना (चेन्नै नगर की नयी सीमाओं के लिए समायोजित) के अनुसार, यह चौथा सबसे बड़ा नगर है और भारत में चौथा सबसे अधिक आबादी वाला नगरीय ढाँचा है। आस-पास के क्षेत्रों के साथ नगर चेन्नै मेट्र'पॉलिटन एरिया है, जो दुनिया की जनसंख्या के अनुसार ३६वाँ सबसे बड़ा नगरीय क्षेत्र है। चेन्नै विदेशी पर्यटकों द्वारा सबसे ज़्यादा जाने-माने भारतीय नगरों में से एक है। यह वर्ष २०१५ में दुनिया में ४३वें सबसे अधिक दौरा करने वाला स्थल था। लिविंग सर्वेक्षण की गुणवत्ता ने चेन्नै को भारत में सबसे सुरक्षित नगर के रूप में दर्जा दिया। चेन्नै भारत में आने वाले ४५% स्वास्थ्य पर्यटकों और ३०% से ४०% घरेलू स्वास्थ्य पर्यटकों को आकर्षित करती है। जैसे, इसे "भारत का स्वास्थ्य पूँजी" कहा जाता है। एक विकासशील देश में बढ़ते महानगरीय नगर के रूप में, चेन्नै पर्याप्त प्रदूषण और अन्य सैन्य और सामाजिक-आर्थिक समस्याओं का सामना करता है। चेन्नै में भारत की तीसरी सबसे बड़ी प्रवासी जनसंख्या क्रमशः २००९ में ३५ लाख, २०११ में ८५ लाख थी और २०१८ तक डेढ़ करोड़ से अधिक का अनुमान है। राजस्थान का मारवाड़ी समुदाय यहाँ व्यापारी वर्ग में मुख्यत: लिप्त है। चेन्नै में मारवाड़ी समुदाय की ५०,००० से अधिक दुकानें हैं। मारवाड़ियों का रामदेवजी का वरघोड़ा मुख्य पर्व है, जिसमें प्रतिवर्ष २ लाख से ज़्यादा मारवाड़ी लोग एकत्रित होते हैं। जो मिंट स्ट्रीट ,आदियाप्प, गोविंदप्प, एनएससी बोस रोड ओर नेनियप्पा से गुज़रते हैं। १०१५ में यात्रा करने के लिए पर्यटन गाइड प्रकाशक लोनली प्लैनिट ने चेन्नै को दुनिया के शीर्ष दस नगरों में से एक का नाम दिया है। चेन्नै को ग्लोबल सिटीज़ इंडेक्स में बेटा स्तरीय नगर के रूप में स्थान दिया गया है और २०१४ में इंडिया टडेऽ के वार्षिक भारतीय सर्वेक्षण में भारत के सबसे अच्छा नगर के रूप में रहा। २०१५ में, चेन्नै को आधुनिक और पारंपरिक दोनों मूल्यों के मिश्रण का हवाला देते हुए, बीबीसी द्वारा "सबसे गर्म" नगर (मूल्य का दौरा किया और दीर्घकालिक रहने के लिए) के रूप में रहा। नैशनल जिऑग्रफ़िक ने चेन्नै के भोजन को दुनिया में दूसरा सबसे अच्छा स्थान दिया है; यह सूची में शामिल होने वाला एकमात्र भारतीय नगर था। लोनली प्लैनिट द्वारा चेन्नै को दुनिया का नौवाँ सबसे अच्छा महानगर भी नामित किया गया था। चेन्नै मेट्र'पॉलिटन एरिया भारत की सबसे बड़ी नगर अर्थव्यवस्थाओं में से एक है। चेन्नै को "भारत के डिट्रॉइट" की उपाधि दी गयी है, जो नगर में स्थित भारत के ऑटोमोबिल उद्योग का एक-तिहाई से भी अधिक है। जनवरी २०१५ में, प्रति व्यक्ति जीडीपी के संदर्भ में यह तीसरा स्थान था। चेन्नै को प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी के स्मार्ट सिटीज़ मिशन के तहत एक स्मार्ट नगर के रूप में विकसित किये जाने वाले १०० भारतीय नगरो में से एक के रूप में चुना गया है। भारत में ब्रिटिश राज के स्थापित होने से पहले ही मद्रास का जन्म हुआ। माना जाता है कि बंदरगाह-रूपी नगर के पुर्तगाली प्रभाव के चलते इसका नाम मद्रास रखा गया, जो कि एक पुर्तगाली वाक्यांश 'मैए दे दीस' से उत्पन्न हुआ है, जिसका अर्थ है 'भगवान की माता'। कुछ स्रोतों के अनुसार, इस नगर का नाम फ़ॉर्ट सेंट जॉर्ज के उत्तर में एक मछली पकड़ने वाले गाँव मद्रासपट्टनम से लिया गया था। हालाँकि, यह नाम यूरोपियों के आने से पहले उपयोग में था, इस पर अनिश्चितता है। ब्रिटिश सैन्य मानचित्रकों का मानना ​​था कि मद्रास मूल रूप से मंदिर-राज या मंदिरराज के रूप में था। वर्ष १३६७ में विजयनगर युग का एक शिलालेख को, जो कि मद्रासपट्टनम बंदरगाह का उल्लेख करता है, पूर्व तट पर अन्य छोटे बंदरगाहों के साथ २०१५ में खोजा गया था और यह अनुमान लगाया गया था कि उक्त बंदरगाह रोयापुरम का मछली पकड़ने का बंदरगाह है। नगर के चेन्नै नाम का तेलुगु मूल का शब्द होना स्पष्ट रूप से इतिहासकारों द्वारा सिद्ध किया गया है। यह एक तेलुगु शासक दमर्ळा चेन्नप्प नायक्कर के नाम से प्राप्त हुआ था, जो कि दमनकारी शासक वेंकटपति के नायक थे और विजयनगर साम्राज्य के वेंकट तृतीय के तहत सामान्य रूप से काम करते थे, जहाँ से ब्रिटिश ने नगर को १६३९ में हासिल किया था। चेन्नै वा सेन्नै शब्द का पहला आधिकारिक उपयोग ८ अगस्त १६३९ को ईस्ट इंडिया कंपनी के फ़्रांसिस डे से पहले सेन्नैकेसु पेरुमल मंदिर के नाम में १६४६ में किया गया था। १९९६ में, तमिलनाडु सरकार ने आधिकारिक तौर पर मद्रास से चेन्नै का नाम बदल दिया। उस समय, कई भारतीय नगरों के नाम बदल गये थे। हालाँकि, इसके "मद्रास" नाम नगर के साथ-साथ यहाँ के स्थानों के नामों में, जैसे मद्रास विश्वविद्यालय, आइआइटी मद्रास, मद्रास इंस्टीट्यूट ऑव टेक्नॉलजी, मद्रास मेडिकल कॉलिज, मद्रास पशु चिकित्सा कॉलिज, मद्रास क्रिश्चन कॉलिज, आदि में कभी-कभार प्रयुक्त होता रहा है। चेन्नै में ऑटोमोबिल, प्रौद्योगिकी, हार्डवेयर उत्पादन और स्वास्थ्य-संबंधी उद्योग हैं। यह नगर [[सॉफ्टवेयर|सॉफ़्टवेयर]] एवं [[सूचना प्रौद्योगिकी]] संबंधी उत्पादों में भारत का दूसरा सबसे बड़ा निर्यातक नगर है। चेन्नै एवं इसके उपनगरीय क्षेत्र में ऑटोमोबाइल उद्योग विकसित है।<ref name="itchennai1">{{cite news |title=IT in India |url=http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=299725 |work=बिज़निस स्टैंडर्ड |date=३० सितंबर २००७ |accessdate=19 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302114400/http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=299725 |archive-date=2 मार्च 2009 |url-status=live }}</ref><ref name="itchennai2">{{cite news |title=Chennai emerging as India's Silicon Valley? |url=http://economictimes.indiatimes.com/Infotech/Software/Chennai_emerging_as_Indias_Silicon_Valley/articleshow/3000410.cms |work=दि इकिनॉमिक टाइम्स |date=मई 1, 2008 |accessdate=17 मई 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080505100206/http://economictimes.indiatimes.com/Infotech/Software/Chennai_emerging_as_Indias_Silicon_Valley/articleshow/3000410.cms |archive-date=5 मई 2008 |url-status=live }}</ref> चेन्नै मंडल तमिलनाडु के [[सकल घरेलू उत्पाद|जीडीपी]] का ३९% का और देश के ऑटोमोटिव़ निर्यात में ६०% का भागीदार है। इसी कारण से, इसे [[दक्षिण एशिया]] का डिट्रॉइट भी कहा जाता है।<ref>{{cite web |url=http://www.thehindubusinessline.com/2007/10/19/stories/2007101951332300.htm |title=CII launches Chennai Zone |publisher= द हिन्दू बिज़निस-लाइन |date=19 अक्टूबर 2007 |accessdate=3 मार्च 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100602132120/http://www.thehindubusinessline.com/2007/10/19/stories/2007101951332300.htm |archive-date=2 जून 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=एन माधवन |url=http://businesstoday.digitaltoday.in/index.php?option=com_content&task=view&id=6059&issueid=34&Itemid=1 |title=India's Detroit |publisher=बिज़िनिस टडेऽ |date=7 जुलाई 2008 |accessdate=3 मार्च 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101090125/http://businesstoday.digitaltoday.in/index.php?option=com_content&task=view&id=6059&issueid=34&Itemid=1 |archive-date=1 जनवरी 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/12/04/AR2005120401094.html |title=डेट्रॉएट्स नेक्स्ट बिग थ्रेट |publisher=वॉशिंगटनपोस्ट |date= |accessdate=3 मार्च 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628215213/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/12/04/AR2005120401094.html |archive-date=28 जून 2011 |url-status=live }}</ref> चेन्नै सांस्कृतिक रूप से समृद्ध है। यहाँ के वार्षिक मद्रास म्यूज़िक सीज़न में सैकड़ों कलाकार भाग लेते हैं। चेन्नै में रंगशाला संस्कृति भी अच्छे स्तर पर है और यह [[भरतनाट्यम]] का एक महत्वपूर्ण केंद्र है। यहाँ का [[तमिल चलचित्र]] उद्योग, जिसे [[कॉलीवुड]] भी कहते हैं, भारत का द्वितीय सबसे बड़ा फ़िल्म उद्योग केंद्र है। == नामकरण == मद्रास नाम मद्रासपट्नम से लिया गया है। मद्रासपट्नम [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी|ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] द्वारा सन १६३९ में चुना गया स्थायी निवास-स्थल था। इसके दक्षिण में चेन्नपट्नम नामक गाँव उपस्थित था। कुछ समय बाद, इन दोनों गाँवों के संयोग से मिलकर बने नगर को "मद्रास" नाम दिया गया। किंतु उसी जगह के निवासी इसे "चेन्नपट्नम" या "चेन्नपुरी" कहते थे। सन १९९६ में नगर का नाम बदलकर "चेन्नै" किया गया, क्योंकि "मद्रास" शब्द को पुर्तगाली नाम माना जाता था। यह माना जाता है कि इस नगर का पुर्तगाली नाम माद्रे-दे-सॉइस नामक एक पुर्तगाली सरकारी अफ़सर के नाम से लिया गया था, जो लगभग सन [[१५५०]] में इस जगह को अपने स्थायी निवास बनाने वाले पहले लोगों में शामिल थे। पर कुछ लोग यह भी मानते हैं कि "मद्रास" शब्द ही तमिल मूल का है तथा "चेन्नै" शब्द किसी अन्य भाषा का हो सकता है। == इतिहास == {{main|चेन्नई का इतिहास}} [[चित्र:Victoria Public Hall, Chennai.JPG|thumb|right|200px|पार्क टाउन, चेन्नै में स्थित [[विक्टोरिया पब्लिक हॉल|व़िक्टॉरिया पब्लिक हॉऽल]] - चेन्नै में ब्रिटिश स्थापत्य कला के सबसे उत्कृष्ट स्थलों में से एक के रूप में]] {{Historical populations|type= |align = left |१८८१| 405848 |१८९१| 452518 |१९०१| 509346 |१९११| 518660 |१९२१| 526000 |१९३१| 645000 |१९४१| 776000 |१९५१|1416056 |१९६१|1729141 |१९७१|2420000 |१९८१|3266034 |१९९१|3841398 |२००१|4216268 }} चेन्नै एवं इसके आस-पास के क्षेत्र पहली सदी से ही महत्वपूर्ण प्रशासनिक, सैनिक एवं आर्थिक गतिविधियों के प्रमुख केंद्र रहे हैं। यह [[दक्षिण भारत]] के बहुत से महत्वपूर्ण राजवंशों यथा, [[पल्लव वंश|पल्लव]], [[चोल वंश|चोल]], [[पांड्य साम्राज्य|पांड्य]] एवं [[विजयनगर साम्राज्य|विजयनगर]] आदि का भी केंद्र-बिंदु रहा है। [[मयलापुर]] नगर, जो कि अब चेन्नै नगर का हिस्सा है, पल्लवों के ज़माने में एक महत्वपूर्ण [[बंदरगाह]] हुआ करता था। आधुनिक काल में [[पुर्तगाल|पुर्तगालियों]] ने [[१५२२]] में यहाँ आने के बाद एक और बंदरगाह बनाया, जिसे साओ तोमे कहा गया। पुर्तगालियों ने अपना बसेरा आज के चेन्नै के उत्तर में [[पुलीकट]] नामक स्थान पर बसाया और वहीं [[डच ईस्ट इंडिया कंपनी]] की नींव रखी। [[२२ अगस्त]] [[१६३९]], को संत फ़्रांसिस दिवस के मौके पर ब्रिटिश [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] ने विजयनगर के राजा पेडा वेंकट राय से [[कोरोमंडल|कोरोमंडल तट]] [[चंद्रगिरी]] में कुछ ज़मीनें ख़रीदी। इस इलाक़े में दमरेला वेंकटपति, जो इस इलाक़े के नायक थे, उनका शासन था। उन्होंने ब्रितानी व्यापारियों को वहाँ पर एक फ़ैक्ट्री एवं गोदाम बनाने की अनुमति दी। एक वर्ष वाद, ब्रितानी व्यापारियों ने [[सेंट जॉर्ज फोर्ट|सेंट जॉर्ज क़िला]] बनवाया, जो कि बाद में [[उपनिवेश|औपनिवेशिक]] गतिविधियों का केंद्र-बिंदु बन गया। [[१७४६]] में, मद्रास एवं सेंट जॉर्ज क़िले पर [[फ़्रान्स|फ़्रॉंसिसी]] फ़ौजों ने अपना क़ब्ज़ा जमा लिया। बाद में, ब्रितानी कंपनी का इस क्षेत्र पर नियंत्रण पुनः [[१७४९]] में [[एक्स ला चैपल संधि|एक्स ला चेपल संधि]] ([[१७४८]]) के माध्यम से प्राप्त हुआ। इस क्षेत्र को फ़्रॉंसिसियों एवं [[मैसूर]] के [[सुल्तान]] [[हैदर अली]] के हमलों से बचाने के लिए इस पूरे क्षेत्र की क़िलेबंदी कर दी गयी थी। अठारहवीं सदी के अंत होते-होते ब्रितानियों ने लगभग पूरे आधुनिक [[तमिलनाडु]], [[आंध्र प्रदेश]] एवं [[कर्नाटक]] के हिस्सों को अपने अधीन कर लिया एवं [[मद्रास प्रैज़िडन्सी|मद्रास प्रेज़िडंसी]] की स्थापना की, जिसकी राजधानी मद्रास घोषित की गयी।<ref>{{cite encyclopedia | title = मद्रास, इंडिया (कैपिटल) | url = http://www.1911encyclopedia.org/Madras,_India_(Capital) | encyclopedia = एनसाइक्लोपीडिया ब्रिटैनिका | edition = ग्यारहवां संस्करण | year = १९११ | accessdate = २००७-०९-०४ | archive-url = https://web.archive.org/web/20080501001404/http://www.1911encyclopedia.org/Madras,_India_(Capital) | archive-date = 1 मई 2008 | url-status = live }}</ref> ब्रितानियों की हुक़ूमत के अधीन, चेन्नै नगर एक महत्वपूर्ण आधुनिक नगरीय क्षेत्र एवं जलसेना के रूप में उभरा। == भूगोल == {{main|चेन्नई का भूगोल}} [[चित्र:Kamarajar Salai and Marina Beach.jpg|thumb|कामराजर सालै, जो मरीना बीच के साथ साथ चलने वाली एक सड़क है।]]चेन्नै भारत के दक्षिण पूर्वी तट पर तमिलनाडु राज्य के उत्तरी पूर्वी तटीय क्षेत्र में स्थित है। इस तटीय क्षेत्र को [[पूर्वी तटीय मैदानी क्षेत्र]] भी कहा जाता है। इस क्षेत्र की समुद्र तल से औसत ऊँचाई ६.७ मीटर है<ref>{{cite web |title=Geographical and physical features |work=District Profile |publisher=Govt of India |url=http://chennai.nic.in/chndistprof.htm#geog |accessdate=4 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730180830/http://chennai.nic.in/chndistprof.htm#geog |archive-date=30 जुलाई 2013 |url-status=dead }}</ref> और यह ६० मीटर की ऊँचाई पर सबसे ऊँचा स्थान है।<ref name="highest-point">{{cite journal |last = Pulikesi |first = M |author2= P. Baskaralingam, D. Elango, V.N. Rayudu, V. Ramamurthi, S. Sivanesan |title=Air quality monitoring in Chennai, भारत, in the summer of 2005 |journal = Journal of Hazardous Materials |volume = 136 |issue = 3 |pages = 589–596 |date=अगस्त 25, 2006 |accessdate=4 अक्टूबर 2007 |quote=Chennai is fairly low-lying, its highest point being only 300 metres (934 ft) above sea level is a rugged barren hill opposite to the Airport called Pallavapuram Hill. |doi = 10.1016/j.jhazmat.2005.12.039 |issn=0304-3894}}</ref> [[मरीना बीच]] से प्रसिद्ध चेन्नै के समुद्र तट का विस्तार १२ किलोमीटर तक है। नगर के मध्य में बहने वाली [[कूवम नदी]] और दक्षिण से बहने वाली [[अड्यार नदी]] आज की तारीख़ में बहुत ज़्यादा दूषित हो चुकी हैं। अड्यार नदी कूवम से कम प्रदूषित है और इसके तट पर अनेक पशु-पक्षियों का बसेरा है।<ref>{{cite news |last=Baskaran |first=Theodore S |title=Death of an Estuary |work=द हिन्दू |date=जनवरी 12, 2003 |url=http://www.hindu.com/thehindu/mag/2003/01/12/stories/2003011200110200.htm |accessdate=12 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213173125/http://www.hindu.com/thehindu/mag/2003/01/12/stories/2003011200110200.htm |archive-date=13 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref><ref name="adyarestuary2">{{cite news |last=Doraisamy |first=Vani |title=A breather for the Adyar estuary |work=द हिन्दू |date=अक्टूबर 31, 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/10/31/stories/2005103106660500.htm |accessdate=12 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213180648/http://www.hindu.com/2005/10/31/stories/2005103106660500.htm |archive-date=13 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> इन दोनों नदियों को [[बकिंघम नहर|बकिंगम नहर]] के द्वारा जोड़ा गया है। यह नहर अपनी ४ किलोमीटर की दूरी समुद्री तट के समानांतर तय करती है। नगर के पश्चिमी भाग में कई झीलें हैं, जिनमें से [[रेड हिल्स|रेड हिल्ज़]], शोलावरम और चेम्बरामबक्क्म से पेय जल की आपूर्ति होती है। चेन्नै का भूमिगत जल भी प्रदूषित होता जा रहा है।<ref>{{cite news |last=Lakshmi |first=K |title=It's no cola, it's the water supplied in Korattur |work=द हिन्दू |date=जुलाई 13, 2004 |url=http://www.hindu.com/2004/07/13/stories/2004071312840300.htm |accessdate=9 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012215946/http://hindu.com/2004/07/13/stories/2004071312840300.htm |archive-date=12 अक्तूबर 2007 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Cooum2.JPG|thumb|left|चेन्नै में बहने वाली कूवम नदी। प्रदूषण के कारण इस नदी पर अस्तित्व का संकट मंडरा रहा है।]] चेन्नै नगर को उत्तर, मध्य, दक्षिण और पश्चिमी चेन्नै नामक चार भागों में बँटा है। उत्तरी चेन्नै एक औद्योगिक क्षेत्र है। मध्य चेन्नै नगर का व्यावसायिक केंद्र है। यहाँ पर स्थित पेरिज कॉर्नर, जिसे स्थानीय लोग पेरिज भी कहते हैं, एक प्रमुख व्यावसायिक क्षेत्र है। दक्षिण और पश्चिमी चेन्नै सूचना प्रौद्योगिकी के क्षेत्र के रूप में उभरे हैं। बढ़ती आबादी के कारण से, नगर विभिन्न दिशाओं में बढ़ता जा रहा है। जिन क्षेत्रों में सर्वाधिक विकास हो रहा है, वे हैं- ओल्ड [[महाबलीपुरम]] रोड, दक्षिणी ग्रैंड ट्रंक रोड और पश्चिम में अंबातूर, [[कोयंबतूर]] और श्रीपेरंबतूर के क्षेत्र।<ref>{{cite web |title=Structure of Chennai |work=Second Master Plan - II |publisher=Chennai Metropolitan Development Authority |pages=pp. II–9, II–10, II–11, II–15 |url=http://www.cmdachennai.org/pdfs/SMP/B_Chap%20II%20_Structure%20of%20Chennai.pdf |format=PDF |accessdate=9 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128071252/http://www.cmdachennai.org/pdfs/SMP/B_Chap%20II%20_Structure%20of%20Chennai.pdf |archive-date=28 नवंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> चेन्नै की नगर सीमा में एक राष्ट्रीय उद्यान भी है, जिसे गिंडी राष्ट्रीय उद्यान के नाम से जाना जाता है।<ref>{{cite web |title=Guindy National Park |publisher=Govt. of Tamil Nadu |url=http://www.forests.tn.nic.in/WildBiodiversity/np_gnp.html |accessdate=10 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928004229/http://www.forests.tn.nic.in/WildBiodiversity/np_gnp.html |archive-date=28 सितंबर 2012 |url-status=dead }}</ref> चेन्नै में वार्षिक तापमान लगभग एक समान होता है। इसका कारण से, चेन्नै का समुद्री तट पर एवं थर्मल इक्वेटर पर स्थित होता है। वर्षभर मौसम आम तौर पर गर्म एवं उमस भरा होता है। मई एवं जून का प्रथम सप्ताह वर्ष का सबसे गर्म समय होता है। इस समय जब तापमान ३८-४२ डिग्री सेल्सियस के आस-पास पहुँच जाता है, तब स्थानीय लोग इसे अग्नि नक्षत्रम या कथिरि वेय्यी कहते है।<ref>{{cite news |last=Ramakrishnan |first=T |title=Hot spell may continue for some more weeks in the State |work=द हिन्दू |date=मई 18, 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/05/18/stories/2005051813790700.htm |accessdate=4 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213191416/http://www.hindu.com/2005/05/18/stories/2005051813790700.htm |archive-date=13 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> वर्ष का सबसे ठंडा महीना जनवरी का होता है, जब न्यूनतम तापमान १८-२० डिग्री सेल्सियस तक पहुँच जाता है। अब तक यहाँ का सबसे न्यूनतम तापमान १५.८ डिग्री सेल्सियस और उच्चतम तापमान ४५ डिग्री सेल्सियस दर्ज किया गया है।<ref name=Singapore-temp>{{cite web |title=Climate of India |work=National Environment Agency – Singapore |url=http://app.nea.gov.sg/cms/htdocs/article.asp?pid=1111 |accessdate=4 अगस्त 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061006131405/http://app.nea.gov.sg/cms/htdocs/article.asp?pid=1111 |archive-date=6 अक्तूबर 2006 |url-status=dead }}</ref><ref name=hightemp>{{cite news |title=Highest temperature |work=द हिन्दू |date=मई 31, 2003 |url=http://www.hinduonnet.com/2003/05/31/stories/2003053104790101.htm |accessdate=25 अप्रैल 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711171303/http://www.hinduonnet.com/2003/05/31/stories/2003053104790101.htm |archive-date=11 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> चेन्नै में वर्ष में औसतन १,३०० मिलीमीटर वर्षा होती है। मुख्यतः वर्षा के सितंबर से दिसंबर के मध्य होती है। देश के अन्य भागों से विपरीत चेन्नै में वर्षा [[मानसून|मॉनसून]] के लौटने के दौरान उत्तर-पूर्वी हवाओं के चलते होती है। बंगाल की खाड़ी में आने वाले चक्रवात कई बार चेन्नै भी पहुँच जाते हैं। सन २००५ में आज तक की सबसे ज़्यादा वर्षा २,५७० मिलीमीटर दर्ज की गयी थी।<ref>{{cite news |last=Ramakrishnan |first=T |title=Entering 2006, city's reservoirs filled to the brim |work=द हिन्दू |date=जनवरी 3, 2006 |url=http://www.hindu.com/2006/01/03/stories/2006010315310300.htm |accessdate=4 मई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228083427/http://www.hindu.com/2006/01/03/stories/2006010315310300.htm |archive-date=28 फ़रवरी 2007 |url-status=live }}</ref> २ नवंबर २०१७ को श्रीलंका के नज़दीक में, बंगाल की खाड़ी में कम दबाव के कारण चेन्नै में लगातार पाँच घंटे तक बारिश हुई थी, जिसके कारण से अनेक इलाक़ों में पानी भर गया था। <ref>{{cite news|first1=दिग्पाल|last1=सिंह|title=चेन्नई की बारिश बजा रही खतरे की घंटी|url=http://www.jagran.com/news/national-jagran-special-on-chennai-rains-and-climate-change-16966039.html|accessdate=7 नवम्बर 2017|agency=दैनिक जागरण|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107165805/http://www.jagran.com/news/national-jagran-special-on-chennai-rains-and-climate-change-16966039.html|archive-date=7 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> {{Infobox Weather |collapsed=yes |metric_first=Yes |single_line=Yes |location = चेन्नई, भारत |Jan_Hi_°F = 83.12 |Feb_Hi_°F = 85.82 |Mar_Hi_°F = 89.42 |Apr_Hi_°F = 92.48 |May_Hi_°F = 97.52 |Jun_Hi_°F = 97.88 |Jul_Hi_°F = 94.46 |Aug_Hi_°F = 93.02 |Sep_Hi_°F = 92.3 |Oct_Hi_°F = 88.52 |Nov_Hi_°F = 84.56 |Dec_Hi_°F = 82.58 |Year_Hi_°F = 90.14 |Jan_Lo_°F = 69.08 |Feb_Lo_°F = 70.16 |Mar_Lo_°F = 73.58 |Apr_Lo_°F = 78.62 |May_Lo_°F = 81.68 |Jun_Lo_°F = 80.96 |Jul_Lo_°F = 78.62 |Aug_Lo_°F = 77.54 |Sep_Lo_°F = 77.54 |Oct_Lo_°F = 75.74 |Nov_Lo_°F = 73.04 |Dec_Lo_°F = 70.88 |Year_Lo_°F = 75.62 |Jan_Precip_mm = 16.2 |Feb_Precip_mm = 3.7 |Mar_Precip_mm = 3.0 |Apr_Precip_mm = 13.6 |May_Precip_mm = 48.9 |Jun_Precip_mm = 53.7 |Jul_Precip_mm = 97.8 |Aug_Precip_mm = 149.7 |Sep_Precip_mm = 109.1 |Oct_Precip_mm = 282.7 |Nov_Precip_mm = 350.3 |Dec_Precip_mm = 138.2 |Year_Precip_mm = 1266.9 |source =भारत मौसम विज्ञान विभाग<ref name=weather>{{cite web |url=http://www.imd.ernet.in/section/climate/chennai1.htm |title=Climatological Information for Chennai |accessdate=25 जनवरी 2009 |publisher=Indian Meteorological Department |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302144024/http://www.imd.ernet.in/section/climate/chennai1.htm |archive-date=2 मार्च 2009 |url-status=dead }}</ref> |accessdate = 25 जनवरी 2009 }} == प्रशासनिक एवं उपयोगी सेवाएं == {{main|चेन्नई का प्रशासन }} {{See also|चेन्नई का स्थापत्य |भारत के उपभाग }} {|cellpadding="2" cellspacing="0" border="1" style="float:right; border-collapse:collapse; border:2px white solid; font-size:x-small; font-family:verdana;" |- |style="background:#659ec7; color:white;"|<div style="text-align: center;">'''नगर के अधिकारीगण, (सितं.&nbsp;०७)'''</div> {| cellpadding="2" cellspacing="0" border="1" style="background:white; border-collapse:collapse; border:1px #747170 solid; font-size:x-small; font-family:verdana;" |- |[[महापौर]]<ref>{{Cite web |url=http://www.chennaicorporation.com/aboutcoc/whoswho.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 अगस्त 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070923001521/http://www.chennaicorporation.com/aboutcoc/whoswho.htm |archive-date=23 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/telephone/hod/hodPage57.html |title=दूरभाष-निदेशिका – पुलिस आयुक्त |publisher=Tn.gov.in |date=21 जनवरी 2009 |accessdate=3 मार्च 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090217205426/http://www.tn.gov.in/telephone/hod/hodPage57.html |archive-date=17 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> |<div style="text-align: center;">'''मा. सुब्रह्मानियम</div> |- |उप-[[महापौर]] |<div style="text-align: center;">'''आर सत्यभामा </div> |- | नगर निगम आयुक्त |<div style="text-align: center;">'''राजेश लखोनी'''</div> |- |पुलिस आयुक्त |<div style="text-align: center;">'''के राधाकृष्णन'''</div> |} |} चेन्नै नगर का प्रशासन [[चेन्नई नगर निगम|चेन्नै नगर निगम]] के पास है। [[१६८८]] में स्थापित हुआ यह निगम भारत में ही नहीं, [[ब्रिटेन]] के बाहर किसी भी [[राष्ट्रमंडल देश]] में सबसे पहला नगर निगम है। इसमें १५५ पार्षद है, जो चेन्नै के १५५ वॉऽर्डों का प्रतिनिधित्व करते हैं। इनका चुनाव सीधे चेन्नै की जनता ही करती है। ये लोग अपने आप में से ही एक [[महापौर]] एवं एक उप-महापौर को चुनते हैं, जो छह समितियों का संचालन करता है।<ref name=corp>{{cite web |title=कार्यपालक सारणी |work=अबाउट सी.ओ.सी |publisher=चेन्नई कार्पोरेशन |url=http://www.chennaicorporation.com/aboutcoc/org-chart.htm |accessdate=4 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211111439/http://www.chennaicorporation.com/aboutcoc/org-chart.htm |archive-date=11 फ़रवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> चेन्नै, [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] राज्य की राजधानी होने से राज्य की कार्यपालिका और न्यायपालिका के मुख्यालय नगर में मुख्य रूप से फ़ॉर्ट सेंट जॉर्ज में सचिवालय इमारत में और शेष कार्यालय नगर में विभिन्न स्थानों पर अनेक इमारतों में स्थित हैं। [[मद्रास उच्च न्यायालय]] का अधिकार-क्षेत्र [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] राज्य और [[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी]] तक है। यह राज्य की सर्वोच्च न्याय संस्था है और चेन्नै में ही स्थापित है। चेन्नै में तीन लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र हैं – चेन्नै उत्तर, चेन्नै मध्य और चेन्नै दक्षिण और १८ विधान-सभा निर्वाचन क्षेत्र हैं। [[चित्र:Gcp patrol car.jpg|thumb|left|चेन्नै मेट्रिपॉलिटन पुलिस का पट्रॉलिंग]] चेन्नै का महानगरीय क्षेत्र कई उपनगरों तक व्याप्त है, जिसमें [[कांचीपुरम जिला|काँचीपुरम]] और तिरुवल्लुर ज़िले के भी क्षेत्र आते हैं। बड़े उपनगरों में वहाँ की टाउनशिप पालिकाएँ हैं और छोटे क्षेत्रों में टाउन-हॉऽल हैं, जिन्हें पंचायत कहते हैं। नगर का क्षेत्र जहाँ १७४ किमी² (६७ मील²) है,<ref name="cityarea">{{cite web |title=General Staticstics |publisher=कॉर्प'रेशन ऑव चेन्नै |url=http://www.chennaicorporation.com/general_stats.htm |accessdate=4 अगस्त 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070909100447/http://www.chennaicorporation.com/general_stats.htm |archive-date=9 सितंबर 2007 |url-status=live }}</ref> वहीं उपनगरीय क्षेत्र ११८९ किमी² (४५८ मील²) तक फैले हुए हैं।<ref name="metroarea">{{cite web |title=Chennai Metropolitan Area- Profile |publisher=चेन्नै मेट्र'पॉलिटन डिव़ेलपमंट अथॉरिटी |url=http://www.cmdachennai.org |accessdate=15 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927092854/http://www.cmdachennai.org/ |archive-date=27 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> चेन्नै महानगर विकास प्राधिकरण (सीएमडीए) ने नगर के निकट उपनगरों के विकास के उद्देश्य से एक द्वितीय मास्टरप्लैन को ड्राफ़्ट तैयार किया है। निकटस्थ उपनगरों में [[महाबलिपुरम]] (दक्षिण में), [[चेंगलपट्टु]] और मारियामलै नगर दक्षिण-पश्चिम में, [[श्रीपेरंबुदूर]], [[तिरुवल्लुर]] और [[अरक्कोणम]] पश्चिम में आते हैं। ग्रेऽटर चेन्नै पुलिस विभाग [[तमिल नाडु पुलिस|तमिलनाडु पुलिस]] का ही एक अनुभाग है, जो नगर में क़ानून-व्यवस्था की देखरेख में संलग्न है। नगर की पुलिस के अध्यक्ष पुलिस आयुक्त, चेन्नै हैं और प्रशासनिक नियंत्रण राज्य गृह मंत्रालय के पास है। इस विभाग में ३६ उप-भाग और १२१ पुलिस स्टेशन हैं। नगर का यातायात [[चेन्नई सिटी ट्रैफिक पुलिस|चेन्नै सिटी ट्रैफ़िक पुलिस]] द्वारा नियंत्रित होता है। महानगर के उपनगर चेन्नै मेट्रिपॉलिटन पुलिस के अधीन आते हैं एवं बाहरी ज़िले [[कांचीपुरम|काँचीपुरम]] एवं [[तिरुवल्लुर]] पुलिस विभागों के अंतर्गत है। [[चित्र:Ripon Building panorama.jpg|thumb|राइपन बिल्डिंग, १९१३ में निर्मित, [[चेन्नई नगर निगम|चेन्नै नगर निगम]] का मुख्यालय तत्कालीन [[वाइसरॉय]] [[लॉर्ड राइपन]] के नाम पर है।]] चेन्नै नगर निगम और उपनगरीय नगरपालिकाएँ नागरिक सुविधाएँ मुहैया कराती हैं। अधिकांश क्षेत्रों में कूड़ा-प्रबंधन नील मेटल फ़नैलिका इन्वायरनमंट मैनिजमंट; एक निजी कंपनी और कुछ अन्य क्षेत्रों में नगर निगम देखता है। जल-आपूर्ति एवं मल-निकास (स्यूइज ट्रीटमंट) की निगरानी चेन्नै मेट्रिपॉलिटन वॉटर सप्लाइ ऐंड स्यूइज बॉर्ड द्वारा होती है। विद्युत आपूर्ति तमिलनाडु विद्युत बॉर्ड प्रबंध करता है।<ref>{{cite web |title=Emergency and Utility Services Contact Details at Chennai |publisher=Govt. of Tamil Nadu |url=http://chennai.nic.in/emergency.htm |accessdate=7 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930014904/http://chennai.nic.in/emergency.htm |archive-date=30 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> नगर की दूरभाष सेवा छह मोबाइल और चार लैंडलाइन कंपनियों के द्वारा प्रदान होती है<ref>{{cite press release|title=इन्फ़र्मेशन नोट टू द प्रेस (प्रेस विज्ञप्ति सं. ७१/२००७)|publisher=Telecom Regulatory Authority of India, भारतीय दूरसंचार नियामक प्राधिकरण|date=२४ अगस्त २००७|url=http://www.trai.gov.in/trai/upload/PressReleases/486/pr24aug07no71.pdf|format=PDF|accessdate=4 अक्टूबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120515114849/http://www.trai.gov.in/trai/upload/PressReleases/486/pr24aug07no71.pdf|archive-date=15 मई 2012|url-status=live}}, Annexure I lists these six entities as the licensed cellular operators for the Chennai circle. The [[CDMA]] Development Group's official website lists [[Tata Teleservices]] and [[Reliance Communications]] as the only operators to have deployed [[CDMA]] on cellular systems in India. {{cite web|url=http://www.cdg.org/worldwide/index.asp?h_area=1|title=CDMA Worldwide: Deployment search - Asia-Pacific|publisher=CDMA Development Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011073228/http://cdg.org/worldwide/index.asp?h_area=1|archive-date=11 अक्तूबर 2007|accessdate=4 अक्टूबर 2007|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=नारायणन |first=आर वाय |title=टचटेल अराइव्ज़ इन [[कोयंबतूर]] |work=[[द हिन्दु]] |date=५ सितंबर २००२ |url=http://www.thehindubusinessline.com/2002/09/05/stories/2002090502151700.htm |accessdate=7 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090110085422/http://www.thehindubusinessline.com/2002/09/05/stories/2002090502151700.htm |archive-date=10 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> और सिफ़ी तथा हैथवे जैसे कंपनियाँ [[ब्रॉडबैंड सेवा]] द्वारा इंटरनेट भी उपलब्ध कराती हैं। नगर के क्षेत्र से कोई मुख्य नदी नहीं गुज़रती है, अतः चेन्नै में वार्षिक [[मानसून|मॉनसून]] वर्षा के जल को सरोवरों में सहजकर रखने का इतिहास रहा है। नगर की बढ़ती आबादी और [[भूमिगत जल]] के गिरते स्तर के कारण नगर को जल अभाव का सामना करना पड़ा है। इस दिशा में वीरानम झील परियोजना भी कारगर नहीं सिद्ध हुई है। नयी वीरानम परियोजना ने काफ़ी हद तक इस समस्या का समाधान किया है और शहर के सुदूर स्रोतों पर निर्भरता घटी है।<ref>{{cite web |title=Management of water supply during acute water scarcity in 2003 & 2004 |work=Operations and maintenance |publisher=Chennai Metropolitan Water Supply and Sewage Board |url=http://www.chennaimetrowater.com/engg/operationmaintenance/cmwdrw04.htm |accessdate=16 मार्च 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070812071544/http://www.chennaimetrowater.com/engg/operationmaintenance/cmwdrw04.htm |archive-date=12 अगस्त 2007 |url-status=dead }}</ref> हाल के वर्षों में भारी मॉनसूनी वर्षाओं के चलते [[अन्ना नगर]] में जल पुनर्चक्रीकरण को सहारा मिला है और इससे नगर में जलाभावों की काफ़ी कमी आयी है।<ref name=hindu_rwh_bangalore>{{cite news |last = लक्ष्मी |first = के |title = बेंगलुरु टीम विज़िट्स RWH स्ट्रक्चर्ज़ इन सिटी |work = द हिन्दू |date = [[३ अगस्त]][[२००७]] |url = http://www.hindu.com/2007/08/03/stories/2007080360510500.htm |accessdate = 11 अगस्त 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071001015212/http://www.hindu.com/2007/08/03/stories/2007080360510500.htm |archive-date = 1 अक्तूबर 2007 |url-status = live }}</ref> इसके साथ ही, [[तेलुगु गंगा परियोजना]] जैसे नयी परियोजनाओं द्वारा [[आंध्र प्रदेश]] से [[कृष्णा नदी|कृष्ण नदी]] का जल भी पहुँचाया जा रहा है, जिसने इस संकट को लगभग समाप्त ही कर दिया है। नगर में समुद्री जल के अलवणीकरण-संयंत्र की स्थापना भी प्रगति पर है, जिससे [[सागर]] के जल को भी जल-आपूर्ति में प्रयोग किया जा सकेगा।<ref>{{cite news |title=IVRCL to set up desalination plant near Chennai |work=द हिन्दू |date=अगस्त 12, 2005 |url=http://www.thehindubusinessline.com/2005/08/12/stories/2005081202820300.htm |accessdate=18 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213183507/http://www.thehindubusinessline.com/2005/08/12/stories/2005081202820300.htm |archive-date=13 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Radhakrishnan |first=R.K |title=Preliminary work on desalination plant to be completed by December-end |work=द हिन्दू |date=सितम्बर 4, 2007 |url=http://www.hindu.com/2007/09/04/stories/2007090460440400.htm |accessdate=18 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012002902/http://hindu.com/2007/09/04/stories/2007090460440400.htm |archive-date=12 अक्तूबर 2007 |url-status=live }}</ref> == संस्कृति == {{main|चेन्नई की संस्कृति |चेन्नई के व्यंजन }} {{See also|तमिल खाना|तमिल चलचित्र}} [[चित्र:anianianiy.jpg|150px|thumb|एक [[भरतनाट्यम]] नर्तकी]] चेन्नै भारत की सांस्कृतिक एवं संगीत राजधानी है।<ref>[http://www.hindu.com/thehindu/mag/2002/12/01/stories/2002120100770500.htm द हिन्दू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101118022937/http://hindu.com/thehindu/mag/2002/12/01/stories/2002120100770500.htm |date=18 नवंबर 2010 }} पर चेन्नै</ref> नगर शास्त्रीय नृत्य-संगीत कार्यक्रमों और मंदिरों के लिए प्रसिद्ध है। प्रत्येक वर्ष, चेन्नै में पंच-सप्ताह [[मद्रास म्यूज़िक सीज़न]] कार्यक्रम का आयोजन होता है। यह १९२७ में मद्रास संगीत अकादेमी की स्थापना की वर्षगाँठ मानने के साथ आयोजित होता है।<ref name=Music_season>{{cite news |title=Music musings |work=द हिन्दू |url=http://www.hindu.com/2005/02/03/stories/2005020301281000.htm |date=फ़रवरी 3, 2005 |accessdate=4 अगस्त 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050207150555/http://www.hindu.com/2005/02/03/stories/2005020301281000.htm |archive-date=7 फ़रवरी 2005 |url-status=live }}</ref> इसमें नगर और निकट के सैंकड़ों कलाकारों के शास्त्रीय [[कर्नाटक संगीत]] के कार्यक्रम आयोजित होते हैं। एक अन्य उत्सम [[चेन्नई संगमम|चेन्नै संगमम]] प्रत्येक वर्ष [[जनवरी]] में [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] राज्य की विभिन्न कलाओं को दर्शाता है। चेन्नै को [[भरतनाट्यम]] के लिए भी जाना जाता है। यह दक्षिण-भारत की प्रसिद्ध नृत्य शैली है। नगर के दक्षिणी भाग में तटीय क्षेत्र में कलाक्षेत्र नामक स्थान [[भरतनाट्यम]] का प्रसिद्ध सांस्कृतिक केन्द्र है।<ref>{{cite news |author=GR |url=http://www.hinduonnet.com/2000/12/02/stories/0902033h.htm |title=Yearning for Chennai ambience |accessdate=7 सितंबर 2007 |date=दिसम्बर 2, 2000 |work=द हिन्दू |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229133413/http://www.hinduonnet.com/2000/12/02/stories/0902033h.htm |archive-date=29 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> चेन्नै में भारत के कुछ सर्वोत्तम कॉयर्ज़ हैं, जो [[क्रिसमस]] के अवसर पर अंग्रेज़ी और तमिल में विभिन्न ''कैरल'' कार्यक्रम करते हैं।<ref>{{cite news |url=http://archives.chennaionline.com/columns/ethnomusic/durga23.asp |title=Chennai as a home for Music – IV |work=Chennai Online |date=2009 |accessdate=24 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100117155239/http://archives.chennaionline.com/columns/Ethnomusic/durga23.asp |archive-date=17 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.go-nxg.com/?p=3155 |title=There's a song in the air... |work=NXg |date=जनवरी 2009 |accessdate=24 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615082343/http://www.go-nxg.com/?p=3155 |archive-date=15 जून 2013 |url-status=dead }}</ref> मद्रास म्यूज़िकल असोसिएशन भारत के सबसे पुराने और प्रतिष्ठावान कॉयर्ज़ में से एक हैं और इन्होंने विश्वभर में कार्यक्रम किये हैं।<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2006/06/16/stories/2006061616030200.htm |title=Chennai choir to sing in England |work=द हिन्दू |date=जून 16, 2009 |accessdate=24 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129234646/http://www.hindu.com/2006/06/16/stories/2006061616030200.htm |archive-date=29 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/mp/2007/09/03/stories/2007090350690700.htm |title=An aural treat |work=द हिन्दू |date=सितम्बर 03, 2007 |accessdate=24 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926071718/http://www.hindu.com/mp/2007/09/03/stories/2007090350690700.htm |archive-date=26 सितंबर 2009 |url-status=live }}</ref> चेन्नै [[तमिल चलचित्र]] उद्योग, जिसे [[कॉलीवुड]] भी कहते हैं, का आधार नगर है। यह उद्योग [[कोडमबक्कम]] में स्थित है, जहाँ बड़ी संख्या में फ़िल्म स्टूडियो हैं।<ref>{{cite book |last = Ellens |first = Dan |author2= Lakshmi Srinivas |title=A Time for India |publisher=Vantage Press Inc., New York |year = 2006 |page = 150 |isbn = 0533150922 |url=http://books.google.com/books?id=6Nsyr3J1fpIC&printsec=frontcover&dq=kollywood#PPA150,M1 |accessdate=7 सितंबर 2007}}</ref> इस उद्योग द्वारा आजकल १५० से अधिक फ़िल्में वार्षिक तौर पर बनायी जाती हैं<ref>{{cite book |last = Ganti |first = Tejaswini |title = Bollywood: A Guidebook To Popular Hindi Cinema |publisher = Routledge, London |year = 2004 |page = 3 |isbn = 0415288541 |url = http://books.google.com/books?id=GTEa93azj9EC&pg=PA3&dq=tamil+films+per+year&sig=Q9a_mC8aqRjWWyxHaHpsbCV6xuE |accessdate = 7 सितंबर 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130604042330/http://books.google.com/books?id=GTEa93azj9EC |archive-date = 4 जून 2013 |url-status = live }}</ref> और इनके साउंडट्रैक के ऐल्बम भी नगर को संगीतमय करते हैं। इस उद्योग से जुड़े कुछ व्यक्तियों के नाम [[इलैयाराजा]], [[के बालाचंदर]], [[शिवाजी गणेशन]], [[एम जी रामचंद्रन]], [[रजनीकान्त|रजनीकांत]], [[कमल हासन]], [[मणि रत्नम]] और [[एस शंकर]] हैं। <!-- [[चित्र:Idly sambar vada.JPG|thumb|[[सांभर |सांभर वड़ा]] और [[इडली]]]]--> [[चित्र:Chennai Veg Cuisine-hi.jpg|thumb|200px|विभिन्न प्रकार के तमिल व्यंजन]] [[ए॰ आर॰ रहमान|ए. आर. रहमान]] ने चेन्नै को अंतरराष्ट्रीय प्रसिद्धि दिलायी है। रहमान को [[२००९]] में [[स्लमडॉग मिलियनेयर|स्लमडॉग मिलेनियर]] के लिए दो [[ऑस्कर सम्मान]] मिले थे।<ref>{{cite news |url=http://www.voanews.com/english/Entertainment/2009-02-23-voa15.cfm |title=India Celebrates 'Slumdog Millionaire's' Oscar Sweep |work=VOA News |date=फ़रवरी 23, 2009 |accessdate=24 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224173347/http://www.voanews.com/english/Entertainment/2009-02-23-voa15.cfm |archive-date=24 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> चेन्नै में रंगमंच पर तमिल नाटक मंचित किये जाते हैं, जिनमें राजनीतिक, व्यंग्य, हास्य, पौराणिक, आदि सभी रसों का मिश्रण होता है।<ref>{{cite news |last=Ramesh |first=V |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2003/07/17/stories/2003071700060100.htm |title=The Sultan of sarcasm |work=द हिन्दू |date=जुलाई 17, 2003 |accessdate=22 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230073420/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2003/07/17/stories/2003071700060100.htm |archive-date=30 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |last=अशोक कुमार |first=एस आर |url=http://www.hindu.com/2006/01/11/stories/2006011115150700.htm |title=एक्टर आर एस मनोहर डेड |work=द हिन्दू |date=जनवरी 11, 2006 |accessdate=22 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626151134/http://www.hindu.com/2006/01/11/stories/2006011115150700.htm |archive-date=26 जून 2009 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Kumar |first=Ranee |url=http://www.hindu.com/mp/2003/12/10/stories/2003121000390100.htm |title=Laughter, the best medicine |work=द हिन्दू |date=दिसम्बर 10, 2003 |accessdate=22 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130103808/http://www.hindu.com/mp/2003/12/10/stories/2003121000390100.htm |archive-date=30 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> इनके अलावा, अंग्रेज़ी नाटकों का भी मंचन आयोजित होता है। नगर के उत्सवों में [[जनवरी]] माह में आने वाला पंच-दिवसीय [[पोंगल]] प्रमुख है। इसके अलावा, सभी मुख्य त्योहार, जैसे [[दीपावली|दीवाली]], [[ईद]], [[क्रिसमस]] आदि भी हर्षोल्लास से मनाये जाते हैं। [[तमिल]] व्यंजनों में [[शाकाहारी]] और [[मांसाहारी|माँसाहारी]] दोनों ही व्यंजनों का सम्मिलन है। नगर में विभिन्न स्थानों पर अल्पाहार या टिफ़िन भी उपलब्ध हैं, जिनमें [[पोंगल]], [[दोसा]], [[इडली]], [[वड़ा]], आदि मिलते हैं, जिनको गरमागरम या ठंडी कॉफ़ी के साथ परोसा जाता है। == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:Tidel Park.jpg|thumb|टाइडल पार्क]] चेन्नै दक्षिण भारत के प्रमुख व्यवसाय-वाणिज्य एवं यातायात का केन्द्र है। १९वीं शताब्दी के अन्त में औद्योगिक क्षेत्र की स्थापना चेन्नै में हुई। चेन्नै के निकट पेरांबूर में [[भारत]] सरकार द्वारा एशिया का सबसे विशाल रेल्वे डिब्बा निर्माण का कारखाना इंटिग्रल कोच बिल्डिंग फ़ैक्ट्री को स्थापित किया गया है। यहाँ के उद्योगों में सूती वस्त्र उद्योग, रासायनिक उद्योग, काग़ज़ एवं कागज से निर्मित वस्तुओं के उद्योग, मुद्रण यंत्र एवं इससे सम्बन्धित उद्योग, चमड़ा, डीज़ल इंजन, मोटरगाड़ी, साइकिल, सिमेंट, चीनी, दियासलाई, रेल के डिब्बे तैयार करने के उद्योग, आदि प्रमुख हैं। इसके अलावा, सरकार द्वारा संचालित विभिन्न प्रकार के उद्योग एवं कारखाने चेन्नै में उपस्थित हैं। इनमें इंटिग्रल कोच फ़ैक्ट्री, हिन्दुस्तान टेलिप्रिंटर, चेन्नै रिफ़ाइनरी एवं चेन्नै फ़र्टिलाइज़र आदि प्रमुख हैं। मद्रास पेट्रिकेमिकल्ज़ में पेट्रो-रसायन पदार्थ का उत्पादन होता है। == जनसांख्यिकी == [[चित्र:Chennai Shopping.jpg|thumb|right|रंगनाथन स्ट्रीट [[टी नगर]] में पटरी पर ख़रीदने-बेचने वालों की भीड़ लगी रहती है।]] चेन्नै के वासी को अंग्रेज़ी में चेन्नैयाइट और हिन्दी में प्रायः मद्रासी कह दिया जाता है। [[२००१]] में [[भारत की जनगणना]] के अनुसार चेन्नै नगर की जनसंख्या ४३.४ लाख थी, जबकि कुल महानगरीय जनसंख्या ७०.४ लाख थी।<ref name="masterplan_popfigs">{{cite web |title=डेमोग्राफ़ी |work=द्वितीय मास्टर प्लान - II |pages=पृ. I-५, I-१० |publisher=चेन्नई मेट्रोपॉलिटन डवलपमेंट अथॉरिटी |url=http://www.cmdachennai.org/pdfs/SMP/A_Chap%20I%20_Demography.pdf |format=पी.डी.एफ़ |accessdate=6 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128071240/http://www.cmdachennai.org/pdfs/SMP/A_Chap%20I%20_Demography.pdf |archive-date=28 नवंबर 2007 |url-status=dead }} The population density for Chennai city and the metropolitan area have been calculated using the population figures and the total area of the respective regions, mentioned in the Second Master Plan. The conversion rate of {{convert|1|mi|km|0|sing=on}} = 1.609 km. has been used to compute the density per sq. mile.</ref> २००६ की अनुमानित महानगरीय जनसंख्या ४५ लाख आयी है।<ref name="Hindu-CMDA">{{cite news |last=श्रीवास्तन |first=ए |title=न्यू लैंड यूज़ प्रॉपोज़ल्स मूटेड इन ड्राफ़्ट मास्टर प्लान |date=१२ अप्रैल २००७ |url=http://www.hindu.com/2007/04/12/stories/2007041213350400.htm |work=[[द हिन्दु]] |accessdate=4 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012041105/http://hindu.com/2007/04/12/stories/2007041213350400.htm |archive-date=12 अक्तूबर 2007 |url-status=live }}</ref> २००१ में नगर का [[जनसंख्या घनत्व]] २४,६८२ वर्ग किमी (६३,९२६ प्रति वर्ग मील) था, जबकि महानगरीय क्षेत्र का घनत्व ५,९२२ प्रति वर्ग किमी था, जिससे यह विश्व के सर्वोच्च जनसंख्या वाले नगरों में गिना जाने लगा।<ref name="masterplan_popfigs"/><ref>{{cite web |title=अएबन एरियाज़ बाए पॉपुलेशन डेन्सिटी |work=वर्ल्ड अर्बन एरियाज़ (वर्ल्ड एग्लोमरेशंस) |pages=p. 77 |month=मार्च |year=२००७ |publisher=डेमोग्राफ़िया |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |format=पी.डी.एफ़ |accessdate=9 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=3 मई 2018 |url-status=dead }} In terms of population density, Chennai was ranked 51st among all urban agglomerations in the world with over 500,000 people.</ref> यहाँ का [[लिंग अनुपात]] ९५१ स्त्रियाँ/१००० पुरुष है,<ref name="sex-ratio-nic">{{cite web |title=सेन्सस २००१ डाटा |work=भारत की जनगणना |publisher=तमिल नाडु सरकार |url=http://chennai.nic.in/chndistprof.htm#CENSUS |accessdate=5 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730180830/http://chennai.nic.in/chndistprof.htm#CENSUS |archive-date=30 जुलाई 2013 |url-status=dead }}</ref> जो राष्ट्रीय औसत ९४४ से कुछ अधिक ही है।<ref name=CIA_World_Factbook>{{cite web| title= इंडिया| work= CIA World Factbook| url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html| accessdate= 4 अगस्त 2005| archive-url= https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html| archive-date= 11 जून 2008| url-status= live}}</ref> नगर की औसत साक्षरता दर ८०.१४% है,<ref name=literacy>{{cite web |title=डिस्ट्रिक्ट्स पर्फ़ॉर्मैन्स ऑन लिट्रेसी रेट इन तमिल नाडु फ़ॉर ईयर २००१ |work=Department of school education |url=http://www.tn.gov.in/schooleducation/statistics/table7and8.htm |accessdate=4 अगस्त 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050817143108/http://www.tn.gov.in/schooleducation/statistics/table7and8.htm |archive-date=17 अगस्त 2005 |url-status=live }}</ref> जो राष्ट्रीय औसत दर ६४.५% से कहीं अधिक है। नगर में झुग्गी-झोंपड़ी निवासियों की जनसंख्या भारत के अन्य महानगरों के मुकाबले चौथे स्थान पर आती है, जिसमें ८,२०,००० लोग (कुल जनसंख्या का १८.६%) लोग हैं।<ref name=slum>{{cite web |title=स्लम पॉपुलेशन – सेन्सस २००१ |publisher=भारत सरकार |url=http://www.censusindia.gov.in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070621135109/http://www.censusindia.net/results/slum/Intro_slum.pdf |archive-date=21 जून 2007 |format=PDF |accessdate=8 मार्च 2007 |url-status=live }}</ref> यह संख्या भारत की कुल जनसंख्या का ५% है। [[२००५]] में नगर में अपराध दर ३१३.३ प्रति १ लाख व्यक्ति थी, जो भारत के सभी प्रधान नगरों में हुए अपराधों का ६.२% है।<ref>{{cite web |url=http://ncrb.nic.in/crime2005/cii-2005/Table%201.6.pdf |format=PDF |accessdate=19 सितंबर 2007 |title=Incidence & Rate Of Total Cognizable Crimes (IPC) In States, UTs & Cities During 2005 |publisher=भारत सरकार |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927005155/http://ncrb.nic.in/crime2005/cii-2005/Table%201.6.pdf |archive-date=27 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> ये आंकड़े २००४ से ६१.८% बढ़े हैं।<ref>{{cite web |url=http://ncrb.nic.in/crime2005/cii-2005/CHAP2.pdf |format=पी.डी.एफ़ |accessdate=19 सितंबर 2007 |title=क्राइम इन मेगा सिटीज़ |work=क्राइम इन इन्डिया &nbsp;–&nbsp;२००५ |publisher=भारत सरकार |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614203644/http://ncrb.nic.in/crime2005/cii-2005/CHAP2.pdf |archive-date=14 जून 2007 |url-status=live }}</ref> चेन्नै में [[तमिल]] लोग बहुसंख्यक हैं। यहाँ की मुख्य भाषा [[तमिल]] ही है। व्यापार, शिक्षा और अन्य अधिकारी वर्ग के व्यवसायों एवं नौकरियों में [[अंग्रेज़ी]] मुख्यता से बोली जाती है। इनके अलावा, कम किंतु गणनीय संख्या [[तेलुगु]] तथा [[मलयाली]] लोगों की भी है।<ref>{{cite web |url=http://chennai-online.in/Profile/Culture/ |title=चेन्नई कल्चर |publisher=chennai-online.in |accessdate=8 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071006034403/http://chennai-online.in/Profile/Culture/ |archive-date=6 अक्तूबर 2007 |url-status=dead }}</ref> चेन्नै में तमिलनाडु के अन्य भागों व भारत के सभी भागों से आये लोगों की भी अच्छी संख्या है। २००१ के आँकड़ों के अनुसार, नगर के ९,३७,००० प्रवासियों (चेन्नै की कुल जनसंख्या का २१.५७%) में से; ७४.५% राज्य के अन्य भागों से आये थे, २३.८% देश के अन्य भागों से तथा १.७% विदेशियों की जनसंख्या थी।<ref>{{cite web |url=http://www.cmdachennai.org/pdfs/SMP/A_Chap%20I%20_Demography.pdf |format=PDF |title=डेमोग्राफ़ी |work=द्वितीय मास्टर प्लान - II |pages=पृ. I-11 |publisher=चेन्नई मेट्रोपॉलिटन डवलपमेंट अथॉरिटी |accessdate=6 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128071240/http://www.cmdachennai.org/pdfs/SMP/A_Chap%20I%20_Demography.pdf |archive-date=28 नवंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> कुल जनसंख्या में ८२.२७% [[हिन्दू]], ८.३७% [[मुस्लिम]], ७.६३% [[ईसाई]] और १.०५% [[जैन]] हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.chennai.tn.nic.in/shb-pdf/SHB001%20-%20AREA%20POPULATION.pdf |format=PDF |title=एरिया एंड पॉपुलेशन |publisher=तमिल नाडु सरकार |accessdate=13 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830215520/http://www.chennai.tn.nic.in/shb-pdf/SHB001%20-%20AREA%20POPULATION.pdf |archive-date=30 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> == यातायात == <!-- [[Image:Madras Port In 1996.jpg|thumb|200px|right|Chennai Port]] --> {{main|चेन्नई में यातायात }} [[चित्र:Tidel Park junction panorama.jpg|thumb|300px|चेन्नै में आइ टी हाइवे, जिसके शिरोपरि [[एम आर टी एस (चेन्नई)|एम आर टी एस (चेन्नै)]] निकलता हुआ दिखायी दे रहा है।]] चेन्नै दक्षिण भारत के प्रवेशद्वार की भाँति प्रतीत होता है, जिसमें अन्ना अंतरराष्ट्रीय टर्मिनल एवं कामराज अन्तर्देशीय टर्मिनल सहित [[चेन्नई अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा|चेन्नै अंतरराष्ट्रीय विमानपट्टनम]] [[भारत]] का [[भारत के विमानक्षेत्र|तीसरा व्यस्ततम विमानक्षेत्र]] है।<ref>{{cite web |url=http://aai.aero/traffic_news/jun2k7annex3.pdf |format=PDF |publisher=[[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] |title=Traffic statistics - Passengers (Intl+Domestic), Annexure IIIC |accessdate=13 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926044903/http://aai.aero/traffic_news/jun2k7annex3.pdf |archive-date=26 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aai.aero/traffic_news/jun2k7annex2.pdf |format=PDF |publisher=भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण |title=Traffic statistics - Aircraft movements (Intl+Domestic), Annexure IIC |accessdate=13 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926044906/http://aai.aero/traffic_news/jun2k7annex2.pdf |archive-date=26 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> चेन्नै नगर दक्षिण एशिया, दक्षिण-पूर्व एशिया, पूर्वी एशिया, मध्य पूर्व, [[यूरोप]] एवं [[उत्तर अमेरिका|उत्तरी अमेरिका]] के प्रधान बिंदुओं पर ३० से अधिक राष्ट्रीय और अंतरराष्ट्रीय विमान सेवाओं से जुड़ा हुआ है। यह विमानक्षेत्र देश का दूसरा व्यस्ततम कार्गो टर्मिनस है। वर्तमान विमानक्षेत्र में अधिक आधुनिकीकरण और विस्तार कार्य प्रगति पर हैं। इसके अलावा [[श्रीपेरंबुदूर]] में नया ग्रीनफ़ील्ड एयरपॉर्ट लगभग ₹२००० करोड़ की लागत से बनना तय हुआ है।<ref name=New_Airport>{{cite news |title=New greenfield airport to be set up near Chennai |work=द हिन्दू |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200705221441.htm |date=मई 22, 2007 |accessdate=22 मई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026105518/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200705221441.htm |archive-date=26 अक्तूबर 2012 |url-status=live }}</ref> नगर में दो प्रधान सागरपत्तन (बंदरगाह) हैं, [[चेन्नई पोर्ट|चेन्नै पॉर्ट]] जो सबसे बड़े कृत्रिम बंदरगाहों में एक है, तथा [[एन्नोर पोर्ट]]। चेन्नै पॉर्ट [[बंगाल की खाड़ी]] में सबसे बड़ा बंदरगाह और भारत का दूसरा सबसे बड़ा सागरीय-व्यापार केन्द्र है, जहाँ ऑटोमोबिल, मोटरसाइकिल, सामान्य औद्योगिक माल और अन्य थोक खनिज की आवाजाही होती है।<ref>{{cite news |url=http://app.mfa.gov.sg/pr/read_content.asp?View,4753, |publisher=Business Times |title=Gateway to India for Singapore firms |date=जुलाई 6, 2006 |accessdate=13 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100312232206/http://app.mfa.gov.sg/pr/read_content.asp?View,4753, |archive-date=12 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref> [[मुम्बई]] के बाद भारत का यही सबसे बड़ा पत्तन है। इस कृत्रिम बन्दरगाह में जलयानों के लंगर डालने के लिए कॉन्क्रीट की मोटी दीवारें सागर में खड़ी करके एक साथ दर्जनों जलयानों के ठहराने योग्य पोताश्रय बना लिया गया है। दक्षिणी भारत का सारा दक्षिण-पूर्वी भाग ([[तमिलनाडु]], दक्षिणी आन्ध्र प्रदेश तथा कर्नाटक राज्य) इसकी पृष्ठभूमि है। यहाँ मुख्य निर्यात मूँगफली और इसका तेल, तम्बाकू, प्याज़, कहवा, अरबरक, मैंग्नीज़, चाय, मसाला, तिलहन, चमड़ा, नारियल, इत्यादि हैं तथा आयात में कोयला, पट्रोलियम, धातु, मशीनरी, लकड़ी, कागज़, मोटर-साइकिल, रसायन, चावल और खाद्यान्न, लम्बे रेशे वाली कपास, रासायनिक पदार्थ, आदि प्रमुख हैं। एक छोटा बंदरगाह [[रोयापुरम]] में भी है, जो स्थानीय मछुआरों और जलपोतों द्वारा प्रयोग होता है। पूर्वी तट पर चेन्नै की महत्वपूर्ण स्थिति ने प्राकृतिक सुविधा के अभाव में भी कृत्रिम व्यवस्था द्वारा एक पत्तन का विकास पाया है। एक बन्दरगाह होने के कारण से यह कोलकाता, विशाखापट्टनम, कोलम्बो, रंगून, पॉर्ट ब्लेयर आदि स्थानों से समुद्री मार्ग द्वारा सम्बद्ध है। [[चित्र:Velachery Railway station June 2010.jpg|thumb|left|चेन्नै में [[सामूहिक त्वरित यातायात प्रणाली (चेन्नई)|एम.आर.टी.एस]] ट्रेन का स्टेशन]] आज रेलमार्गों और सड़कों के मुख्य जंक्शन होने के कारण से, यह नगर देश के विभिन्न नगरों से जुड़ा हुआ है। यह वायु मार्ग द्वारा [[बेंगलुरु|बेंगलूरु]], कोलकाता, मुंबई, दिल्ली, हैदराबाद आदि देश के विभिन्न नगरों से जुड़ा हुआ है। चेन्नै देश के अन्य भागों से रेल द्वारा भी भली-भाँति जुड़ा हुआ है। यहाँ से, पाँच मुख्य [[भारत के राष्ट्रीय राजमार्ग|राष्ट्रीय राजमार्ग]] नगर को [[मुंबई]], [[कोलकाता]], [[तिरुचिरापल्ली]], [[तिरुवल्लुर]], तिंडिवनम और [[पुदुचेरी]] को जोड़ते हैं।<ref name=transport>{{cite web | title= GIS database for Chennai city roads and strategies for improvement | publisher= Geospace Work Portal | url= http://www.gisdevelopment.net/application/Utility/transport/utilitytr0001.htm | accessdate= 4 अगस्त 2005 | archive-url= https://web.archive.org/web/20120717045706/http://www.gisdevelopment.net/application/Utility/transport/utilitytr0001.htm | archive-date= 17 जुलाई 2012 | url-status= dead }}</ref> चेन्नै मोफ़स्सिल बस टर्मिनस शहर की सभी अन्तर्राज्यीय बस सेवाओं का अड्डा है। यह [[एशिया]] का सबसे बड़ा बस-अड्डा है।<ref name="thehindu20051228">{{cite news |last=Dorairaj |first=S |url=http://www.hindu.com/2005/12/28/stories/2005122816740400.htm |work=द हिन्दू |title=Koyambedu bus terminus gets ISO certification |date=दिसम्बर 28, 2005 |accessdate=13 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107232736/http://www.hindu.com/2005/12/28/stories/2005122816740400.htm |archive-date=7 नवंबर 2011 |url-status=live }}</ref> सात सरकारी यातायात निगम अन्तर-नगरीय और अन्तर्राज्यीय बस सेवाएँ संचालित करते हैं। बहुत-सी निजी बस सेवाएँ भी चेन्नै को अन्य नगरों से सुलभ कराती हैं। चेन्नै [[दक्षिण रेलवे (भारत)|दक्षिण रेलवे]] का मुख्यालय है। नगर में दो मुख्य रेलवे टर्मिनल हैं। [[चेन्नई सेंट्रल रेलवे स्टेशन|चेन्नै सेंट्रल रेऽलवे स्टेशन]], जहाँ से सभी बड़े नगरों जैसे [[मुम्बई|मुंबई]], [[कोलकाता]], [[बेंगलुरु|बेंगलूरु]], [[दिल्ली]], [[हैदराबाद]], [[कोच्चि]], [[कोयंबतूर]], [[तिरुवनंतपुरम]], इत्यादि के लिए रेल-सुविधा उपलब्ध हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.southernrailway.org/sutt/arr-dep.php|title=Sub-urban Train timings|publisher=Indian Railways|accessdate=6 अक्टूबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011023042/http://southernrailway.org/sutt/arr-dep.php|archive-date=11 अक्तूबर 2007|url-status=dead}}</ref> [[चेन्नई एगमोर रेलवे स्टेशन|चेन्नै एगमोर रेलवे स्टेशन]] से प्रायः [[तमिलनाडु]] के नगरों की रेल सेवाएँ ही उपलब्ध हैं। कुछ निकटवर्ती राज्य के नगरों की भी रेलगाड़ियाँ यहाँ से चलती हैं।<ref name="egmore-trains">{{cite news |title=35 trains to run at higher speed |date=अगस्त 27, 2004 |url=http://www.hindu.com/2004/08/28/stories/2004082807870500.htm |work=द हिन्दू |accessdate=4 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013122036/http://hindu.com/2004/08/28/stories/2004082807870500.htm |archive-date=13 अक्तूबर 2007 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Chennai Royapettah clock tower.jpg|thumb|एमटीसी की वॉल्वो बस]]<!-- end of image --> नगर में लोक यातायात हेतु बस, रेल, ऑटोरिक्शा आदि सर्वसुलभ साधन हैं। [[चेन्नई उपनगरीय रेलवे|चेन्नै उपनगरीय रेलवे]] नेट्वर्क भारत में सबसे पुराना है। इसमें चार [[ब्रॉड गेज|ब्रॉड गेऽज]] वाले रेऽल क्षेत्र हैं, जो नगर में दो स्थानों [[चेन्नई सेंट्रल|चेन्नै सेंट्रल]] और [[चेन्नई बीच रेलवे स्टेशन|चेन्नै बीच रेलवे स्टेशन]] पर मिलते हैं। इन टर्मिनल से नगर में निम्न सेक्टरों के लिए नियमित सेवाएँ उपलब्ध हैं: * [[चेन्नई सेंट्रल|चेन्नै सेंट्रल]]/[[चेन्नई बीच|चेन्नै बीच]] - [[अरक्कोणम]] - [[तिरुट्टनी]] ([[चेन्नई उपनगरीय रेलवे – पश्चिम लाइन|चेन्नै उपनगरीय रेलवे – पश्चिम लाइन]]) * [[चेन्नई सेंट्रल|चेन्नै सेंट्रल]]/ [[चेन्नई बीच|चेन्नै बीच]] – गुम्मिडीपूंडी - सुलुरपेट ([[चेन्नई उपनगरीय रेलवे|चेन्नै उपनगरीय रेलवे]]) * [[चेन्नई बीच|चेन्नै बीच]] – [[तांबरम]] - [[चेंगलपट्टू]] - तिरुमलैपुर ([[कांचीपुरम|काँचीपुरम]]) ([[चेन्नई उपनगरीय रेलवे – दक्षिण लाइन|चेन्नै उपनगरीय रेलवे – दक्षिण लाइन]]) * चौथा सेक्टर भूमि से उच्च स्तर पर है और [[चेन्नई बीच|चेन्नै बीच]] को [[वेलाचेरी]] से जोड़ता है और शेष जाल से भी जुड़ा हुआ है। [[चेन्नई मेट्रो|चेन्नै मेट्रो]] चेन्नै के लिए अनुमोदित एक त्वरित यातायात सेवा है। इसके प्रथम चरण में दो लाइनें प्रयोग में है एवं अन्य लाइनों का कार्य निर्माणाधीन है। इस पूरी परियोजना में, पहले चरण के दो गलियारों की लागत ₹१४,६०० करोड़ है, जो ५०.१ किमी तक लंबे हैं। २००७ के आकलन से ₹९,५९६ करोड़ की लागत आयी थी।<ref name="hindumetrorail">{{cite web |first=TheCSR |title=Chennai metro work begins |date=अप्रैल 18, 2008 |url=http://www.hindu.com/2008/04/18/stories/2008041860651200.htm |work=द हिन्दू |accessdate=17 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081101201943/http://www.hindu.com/2008/04/18/stories/2008041860651200.htm |archive-date=1 नवंबर 2008 |url-status=live }}</ref> मेट्र'पॉलिटन ट्रांसपॉर्ट कॉर्पिरेशन (एमटीसी) नगर में बस यातायात संचालित करता है। निगम का २७७३ बसों का बेड़ा २८८ मार्गों पर ३२.५ लाख यात्रियों को दैनिक परिवहन उपलब्ध कराता है।<ref name=mtc_details>{{cite web |title=The Growth |publisher=Metropolitan Transport Corporation (Chennai) Ltd |url=http://www.mtcbus.org/ |date=मई 31, 2008 |accessdate=31 मई 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080526170357/http://mtcbus.org/ |archive-date=26 मई 2008 |url-status=dead }}</ref> नगर के बहुत से मार्गों पर मैक्सी कैब नाम से वैन और सवारी भाड़े पर ऑटोरिक्शा भी चलते हैं, जो बस सेवा का विकल्प देते हैं। चेन्नै की यातायात संरचना अच्छा संपर्क उपलब्ध कराती है, किंतु बढ़ती हुई जनसंख्या के साथ-साथ यातायात संकुलन और प्रदूषण की समस्याएँ भी खड़ी हो गयी हैं। प्रशासन ने इन समस्याओं के समाधान के लिए फ़्लाइओवर तथा ग्रेऽड-सेपिरेटर निर्माण किये हैं, जिनका शुभारंभ [[१९७३]] में जेमिनाइ फ़्लाइओवर से नगर की सबसे महत्वपूर्ण सड़क अन्ना सालै से हुआ था।<ref>{{cite web |url=http://www.hindu.com/nic/draftmasterplanii_short.pdf |format=PDF |title=Land Use and Planning Strategy |work=Draft Master Plan – II for Chennai Metropolitan Area |publisher=Chennai Metropolitan Development Authority |page=p. 60 |accessdate=16 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927005157/http://www.hindu.com/nic/draftmasterplanii_short.pdf |archive-date=27 सितंबर 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Srivathsan |first=A |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007092950161200.htm&date=2007/09/29/&prd=pp& |title=Bridge across time Skyline |work=द हिन्दू |date=सितम्बर 29, 2007 |accessdate=16 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327174358/http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007092950161200.htm&date=2007%2F09%2F29%2F&prd=pp& |archive-date=27 मार्च 2011 |url-status=dead }}</ref> और हाल ही में तैयार हुई इस शृंखला की नवीनतम कड़ी काठीपाड़ा फ़्लाइओवर है। == शिक्षा == [[चित्र:Anna-university.jpg|thumb|चेन्नै में स्थित अन्ना विश्वविद्यालय]] चेन्नै में सरकारी एवं निजी दोनों प्रकार के विद्यालय हैं। शिक्षा का माध्यम तमिल अथवा अंग्रेज़ी है। अधिकांश विद्यालय तमिलनाडु राज्य शिक्षा मंडल या केंद्रीय माध्यमिक शिक्षा बॉर्ड (सीबीएसई) से जुड़े हैं।<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/edu/2006/11/20/stories/2006112000410100.htm |title=Balancing uniformity and diversity |work=द हिन्दू |date=नवम्बर 20, 2006 |author=रामचंद्रन, के. एवं श्रीनिवासन, मीरा |accessdate=7 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013193537/http://hindu.com/edu/2006/11/20/stories/2006112000410100.htm |archive-date=13 अक्तूबर 2007 |url-status=live }}</ref> नगर में कुल १,३८९ विद्यालय हैं, जिनमें से ७३१ प्राथमिक, २३२ माध्यमिक और ४२६ उच्च माध्यमिक विद्यालय हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.schools.tn.nic.in/TownSchools.asp?DCODE=02&VTCODE=40200988 |title=No. of Schools in the Town : Chennai |publisher=Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409225017/http://www.schools.tn.nic.in/TownSchools.asp?DCODE=02&VTCODE=40200988 |archive-date=9 अप्रैल 2009 |url-status=dead }}</ref> इंजिनियरिंग शिक्षा के लिए, चेन्नै में [[भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान चेन्नई|भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान]], १७९४ में स्थापित कॉलिज ऑव इंजिनियरिंग, गिंडी, १९४९ में स्थापित मद्रास प्रौद्योगिकी संस्थान और एस आर एम विश्वविद्यालय जाने माने संस्थान हैं। अधिकांश इंजिनियरिंग महाविद्यालय [[अन्ना विश्वविद्यालय]] से संबद्ध हैं। मद्रास मेडिकल कॉलिज, स्टैनली मेडिकल कॉलिज, किलपॉक मेडिकल कॉलिज और एस आर. एम. मेडिकल कॉलिज एवं अनुसंधान संस्थान चेन्नै के प्रमुख चिकित्सा महाविद्यालय हैं। विज्ञान, कला एवं वाणिज्य क्षेत्र में शिक्षा प्रदान कराने वाले अधिकांश महाविद्यालय मद्रास विश्वविद्यालय से संबद्ध हैं। मद्रास विश्वविद्यालय की नगर में तीन परिसर हैं। मद्रास क्रिश्चन कॉलिज, लॉयला कॉलिज, द न्यू कॉलिज और पेट्रिशन कॉलिज कुछ प्रसिद्ध स्व-वित्तपोषित महाविद्यालय हैं। चेन्नै में कई अनुसंधान केन्द्र भी हैं। == खेल-कूद == [[चित्र:M. A. Chidambaram Stadium Challenger Trophy 2006.jpg|thumb|एम ए चिदंबरम स्टेडियम]] चेन्नै नगर विविध खेलों के लिए प्रसिद्ध है। नगर ने भारत को कई प्रतिभाशाली खिलाड़ी दिये हैं। एस वेंकट राघवन और [[कृष्णम्माचारी श्रीकांत]] ने [[क्रिकेट]] में भारत का प्रतिनिधित्व किया है।<ref>{{cite web|title=Srinivas Venkataraghavan|publisher=क्रिक इन्फ़ो|url=http://content-aus.cricinfo.com/india/content/player/35656.html|first=प्रताप|last=रामचंद|accessdate=15 अक्टूबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011202950/http://content-aus.cricinfo.com/india/content/player/35656.html|archive-date=11 अक्तूबर 2007|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Kris Srikanth|publisher=क्रिक इन्फ़ो|url=http://content-aus.cricinfo.com/india/content/player/34103.html|first=प्रताप|last=रामचंद|accessdate=१५ अक्टूबर २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214140744/http://content-aus.cricinfo.com/india/content/player/34103.html|archive-date=१४ फ़रवरी २००९|url-status=live}}</ref> [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] के प्रसिद्ध क्रिकेट खिलाड़ी [[नासिर हुसैन (क्रिकेट खिलाड़ी)|नासिर हुसैन]] का जन्म भी चेन्नै में हुआ था। [[एम आर एफ़ पेस फ़ाउंडेशन]] गेंदबाज़ी शिक्षा-संबंधी संस्था है, जो सन १९८७ से चेन्नै में संचालित हो रही है। [[इंडियन प्रीमियर लीग|इंडियन प्रेमियर लीग]] में चेन्नै के स्थानीय टीम का नाम [[चेन्नई सुपर किंग्स|चेन्नै सूपर किंग्ज़]] है, जिसके कप्तान [[महेंद्र सिंह धोनी]] हैं। चेपुक में स्थित [[एम ए चिदंबरम स्टेडियम]] भारत के सबसे पुराने क्रिकेट के मैदानो में से एक है।<ref>{{cite web |last=श्रीराम |first=नटराजन |url=http://content-usa.cricinfo.com/india/content/ground/58008.html |title=MA Chidambaram stadium |publisher=क्रिक्इन्फ़ो |accessdate=13 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061104024506/http://content-usa.cricinfo.com/india/content/ground/58008.html |archive-date=4 नवंबर 2006 |url-status=live }}</ref> मेयर राधाकृष्णन स्टेडियम [[हॉकी]] का एक लोकप्रिय मैदान है। यहाँ एशिया कप एवं चैंपियंज़ ट्रोफ़ी जैसी प्रमुख हॉकी प्रतियोगिताएँ हो चुकी हैं।<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2007/09/10/stories/2007091055590100.htm |title=India retains Asia Cup hockey title |work=द हिन्दू |date=सितम्बर 10, 2007 |accessdate=13 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629021257/http://www.hindu.com/2007/09/10/stories/2007091055590100.htm |archive-date=29 जून 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2004/10/20/stories/2004102004161800.htm |title=Radhakrishnan stadium to have new turf |work=द हिन्दू |date=अक्टूबर 20, 2004 |accessdate=13 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825233850/http://www.hindu.com/2004/10/20/stories/2004102004161800.htm |archive-date=25 अगस्त 2009 |url-status=live }}</ref> प्रेमियर हॉकी लीग में चेन्नै का प्रतिनिधित्व चेन्नै वीरंज़ नामक एक टीम करती है। [[चित्र:Nungambakkam SDAT Tennis Stadium floodlit match panorama.jpg|thumb|चेन्नै में आयोजित होने वाली चेन्नै ओपन प्रतियोगिता]][[चेन्नई ओपन|चेन्नै ओपन]] चेन्नै में आयोजित होने वाली एक प्रसिद्ध [[टेनिस]] प्रतियोगिता है। यह भारत की एक मात्र एटीपी प्रतियोगिता है। [[विजय अमृतराज]] और [[रमेश कृष्णन]] प्रसिद्ध टेनिस खिलाड़ी हैं, जो चेन्नै से संबंध रखते हैं।<ref name="amirtharajs">{{cite news |last=बसु |first=अरुंधती |title=Off-court ace |date=मार्च 19, 2005 |url=http://www.telegraphindia.com/1050319/asp/weekend/story_4513588.asp |work=द टेलिग्रैफ़ |accessdate=4 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011164652/http://telegraphindia.com/1050319/asp/weekend/story_4513588.asp |archive-date=11 अक्तूबर 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Srinivasan |first=Kamesh |title=For Paes and Bhupathi, glory days began in Chennai |date=दिसम्बर 28, 2001 |url=http://www.hindu.com/2001/12/28/stories/2001122801651900.htm |work=द हिन्दू |accessdate=4 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011212144/http://hindu.com/2001/12/28/stories/2001122801651900.htm |archive-date=11 अक्तूबर 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="ramanathan-krishnan">{{cite news |last=Keerthivasan |first=K |title=A trip down memory lane |date=दिसम्बर 30, 2004 |url=http://www.hindu.com/2004/12/30/stories/2004123006512000.htm |work=द हिन्दू |accessdate=11 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029135800/http://www.hindu.com/2004/12/30/stories/2004123006512000.htm |archive-date=29 अक्तूबर 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.chennaiopen.org |title=About the venue |publisher=[[International Management Group]] |accessdate=13 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602204450/http://www.chennaiopen.org/ |archive-date=2 जून 2019 |url-status=live }}</ref> सन [[१९९५]] में चेन्नै साउथ एशन गेम्ज़ का मेज़बान रहा है।<ref>{{cite news |last=Thyagarajan |first=S |title=On the road to restoration |date=दिसम्बर 4, 2003 |url=http://www.hindu.com/mp/2003/12/04/stories/2003120400820400.htm |work=द हिन्दू |accessdate=4 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013194123/http://hindu.com/mp/2003/12/04/stories/2003120400820400.htm |archive-date=13 अक्तूबर 2007 |url-status=live }}</ref> जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम फ़ुटबॉल एवं ऐथिलेटिक स्पर्धाओं के लिए उपयोग होता है। कई अन्य स्पर्धाएँ, जैसे वॉलिबॉल, बास्किटबॉल और टेबल टेनिस का आयोजन, इसी स्टेडियम में होता है। जल क्रीड़ा स्पर्धाओं का आयोजन वेलाचेरी अक्वेटिक कॉम्प्लेक्स में होता है। कार दौड़ प्रतियोगिताओं में चेन्नै का नाम भारत में सर्वप्रथम लिया जाता है। [[श्रीपेरम्बदूर]] में स्थित इरुन्गट्टुकोट्टाइ में एक रेऽस ट्रैक है, जिसे अंतरराष्ट्रीय कार रेऽस प्रतियोगिता के लिए उपयोग में लाया जाता है।<ref name="hindumotorsport">{{cite news |last=Thyagarajan |first=S |title=On the right track |date=अगस्त 22, 2002 |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/08/22/stories/2002082200640400.htm |work=द हिन्दू |accessdate=4 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011182248/http://hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/08/22/stories/2002082200640400.htm |archive-date=11 अक्तूबर 2007 |url-status=dead }}</ref> घुड़दौड़ गिंडी रेऽस कॉर्स में होती है। मद्रास बोट क्लब नौकायान प्रतियोगिता को करवाता है। चेन्नै में दो गोल्फ़ मैदान हैं: कॉस्मिपॉलिटन क्लब और जिम क्लब। विश्वप्रसिद्ध शतरंज खिलाड़ी [[विश्वनाथ आनंद]] का बचपन भी चेन्नै में बीता है।<ref>{{cite news |last = Brijnath |first = Rohit |url = http://www.hindu.com/2007/10/06/stories/2007100655521900.htm |title = India's most consistent champion |work = [[द हिन्दू]] |date = अक्टूबर 6, 2007 |accessdate = 11 अक्टूबर 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011192157/http://www.hindu.com/2007/10/06/stories/2007100655521900.htm |archive-date = 11 अक्तूबर 2007 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite news |last=Fide |first= |url=http://ratings.fide.com/toparc.phtml?cod=117 |title=FIDE Top 100 Players October 2007 |work=Fide |date=अक्टूबर 15, 2007 |accessdate=15 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080424104027/http://ratings.fide.com/toparc.phtml?cod=117 |archive-date=24 अप्रैल 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Official site of the 2007 World Chess Championship |first= |url=http://www.chessmexico.com/es/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=22&Itemid=114 |title=Viswanathan Anand the new World Champion 2007 |work= |date=अक्टूबर 15, 2007 |accessdate=15 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014143041/http://www.chessmexico.com/es/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=22&Itemid=114 |archive-date=14 अक्तूबर 2007 |url-status=dead }}</ref> २००६ राष्ट्रमंडल खेलों में [[टेबल टेनिस]] में स्वर्ण जीतने वाले शरद कमाल<ref>{{cite news |last=Srinivasan |first=Meera |url=http://www.hindu.com/2007/09/07/stories/2007090760930400.htm |title=Four Chennai teachers have a reason to rejoice |work=[[द हिन्दू]] |date=सितम्बर 7, 2007 |accessdate=4 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012041902/http://hindu.com/2007/09/07/stories/2007090760930400.htm |archive-date=12 अक्तूबर 2007 |url-status=live }}</ref> और दो बार की विश्व [[कैरम]] विजेता मारिया इरुदयम भी चेन्नै के निवासी हैं।<ref>{{cite web |url=http://sportal.nic.in/front.asp?maincatid=51&headingid=71 |publisher=Govt. of India |title=Indian Teams in International Competitions |accessdate=11 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927012135/http://sportal.nic.in/front.asp?maincatid=51&headingid=71 |archive-date=27 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> == पर्यटन == चेन्नै को सूपर प्रसारित नगर कहते हैं। यहाँ अनेक दर्शनीय स्थल हैं, जिनमें [[मद्रास विश्वविद्यालय]], चेपक महल, मत्स्य पालन केंद्र, कपिलेश्वर और पार्थसारथी का मंदिर, अजायबघर और चिड़ियाघर आदि प्रमुख हैं। चेन्नै का एक अन्य महत्वपूर्ण आकर्षण है [[सेंट जॉर्ज फोर्ट|सेंट जॉर्ज फ़ॉर्ट]]। इसे सन्‌ [[१६४०]] में ईस्ट इंडिया कंपनी के फ़्रांसिंस डे ने बनाया था। यह क़िला ईस्ट इंडिया कंपनी का व्यापारिक केंद्र था। १५० वर्षों तक यह युद्धों और षड्यंत्रों का केंद्र बना रहा। इस क़िले में पुरानी सैनिक छावनी, अधिकारियों के मकान, सेंट मेअरी गिरजाघर एवं रॉबर्ट क्लाइव़ का घर है। सेंट मेअरी गिरजाघर अंग्रेज़ों द्वारा भारत में बनवाया गया सबसे पुराना चर्च माना जाता है। चेन्नै का [[मरीना बीच (चेन्नई)|मरीना बीच]] पर्यटकों का प्रमुख आकर्षण है। यह विश्व का दूसरा सबसे लंबा समुद्र तट है। इसके दो सौ से तीन सौ गज चौड़े रेतीले तट पर शाम को इतनी अधिक भीड़ होती है कि लगता है, मानो सारा नगर वहीं आ गया है। सारे दिन की थकान से चेन्नैवासी शाम को मरीना बीच के किनारे भ्रमण करके मुक्ति पाते हैं। पर्यटकों की सुविधा के लिए मरीना बीच पर एक स्वीमिंग पूल है, जो दुर्घटनाओं को घटने से रोकता है, क्योंकि यहाँ समुद्र की गहराई और लहरों का तेज प्रवाह ख़तरनाक है। [[शार्क]] मछलियों की अधिकता भी है, अतः स्नान या तैरने के लिए स्वीमिंग पूल का ही लाभ लेना चाहिए। इसी के पास एक मछलीघर भी है, जिसमें तरह-तरह की देशी-विदेशी मछलियाँ दर्शनार्थ रखी गयी हैं। मरीना तट का उत्तरी भाग पूर्व मुख्यमंत्री [[अन्नादुरै]] के समाधि-स्थल के रूप में विकसित किया गया है। यहाँ लोगों को श्रद्धानवत होते देखा जा सकता है। साथ में, एम.जी.आर. स्मारक भी है, जिसका प्रवेश द्वार दो विशाल हाथी दाँत के रूप में बनाया गया है। यहाँ एक मशाल हमेशा प्रज्ज्वलित रहती है। चेन्नै का स्नेक पार्क भी पर्यटकों को प्रभावित करता है। यह अपनी तरह का एक अलग ही पार्क है, जिसका निर्माण रोमुलस विटेकर नामक एक अमेरिकी ने किया था। यह ५०० से भी ज़्यादा ख़तरनाक भारतीय [[साँपों]] का जीवित संग्रहालय कहा जा सकता है। रेंगते हुए ये विषधर भय मिश्रित रोमांच पैदा करते हैं। यहाँ पर साँपों के अलावा [[सरीसृप वर्ग]] के अन्य जीव, जैसे [[मगरमच्छ]], घड़ियाल इत्यादि भी रखे गये हैं। चेन्नै महानगर की कलात्मक संस्कृति के दर्शन पैंथियान रोड स्थित नैशनल आर्ट गैलिरी में सहज ही किये जा सकते हैं। धार्मिक दृष्टिकोण से संपूर्ण [[दक्षिण भारत]] एक तीर्थ है, जहाँ वास्तुकला और मूर्तिकला के अद्वितीय उदाहरण हैं। इन मंदिरों में भव्यता और कलाशिल्प देखने योग्य है। [[उत्तर भारत]] से एकदम अलग शैली के मंदिर होने के बावजूद श्रद्धा और भक्ति में ये समस्त भारतीय आस्तिकों को आकर्षित करते हैं। तिरुचिरापल्ली में स्थित पार्थ सारथी मंदिर का उल्लेख है, जिसका निर्माण आठवीं शताब्दी में राजा पल्लव ने करवाया था। इस देवस्थान की दीवारों पर सुंदर कलाकृतियाँ अंकित हैं। दूसरा आकर्षक मंदिर है, द्राविड़ शिल्पकला में निर्मित मिलापोर में स्थित कालीश्वर मंदिर। यहाँ माता पार्वती की उपासना की गाथा अंकित है। समुद्र की रेत से तपता यह क्षेत्र अत्यंत गर्म जलवायु लिये हुए है, जो केले, नारियल और पाम के पेड़ों से ख़ूबसूरत लगता है। == चित्र दीर्घा == <gallery> File:MylaporeKapaleeshwararTemple.jpg|मलयापुर कपिलेश्वर मंदिर File:Chennai_corp.jpg| चेन्नै महानगर पालिका भवन File:M. A. Chidambaram Stadium Challenger Trophy 2006.jpg| एम. ए. चिदंबरम क्रिकिट स्टेडियम File:Chennai_National_Art_Gallery.jpg| चेन्नै में स्थित राष्ट्रीय कला दीर्घा File:Chettinad Palace, Chennai.jpg| अड्यार नदी के तट पर स्थित चेट्टिनाड महल File:Santhome Basilica.jpg| सान्तोम बासेलिका File:Anna Samadhi entrance.jpg| मरीना बीच पर स्थित अन्ना समाधि का प्रवेशद्वार File:Iitm maingate logo.jpg| भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान, चेन्नै के प्रवेशद्वार पर लगा संस्था का प्रतीक चिह्न </gallery> == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Chennai|चेन्नई}} * [https://web.archive.org/web/20090422032753/http://www.tourismchennai.com/ चेन्नै पर्यटन] * [https://web.archive.org/web/20110429011354/http://www.chennai.tn.nic.in/ चेन्नै प्रशासन का आधिकारिक जालस्थल] * [https://web.archive.org/web/20080501095016/http://www.chennaicorporation.com/ चेन्नै नगर निगम - आधिकारिक जालस्थल] * [https://web.archive.org/web/20070927092854/http://www.cmdachennai.org/ चेन्नै महानगर विकास प्राधिकरण का जालस्थल] {{चेन्नई}}{{चेन्नई में त्वरित यातायात}} {{भारतीय मेट्रोपॉलिटन शहर}} {{भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश के राजधानी}} {{भारत के मिलियन+ नगर}} . [[श्रेणी:चेन्नई]] [[श्रेणी:तमिलनाडु]] [[श्रेणी:भारत के महानगर]] [[श्रेणी:तमिल नाडु के शहर]] [[श्रेणी:कॉमन्स पर निर्वाचित चित्र युक्त लेख]] [[श्रेणी:चेन्नई ज़िला]] [[श्रेणी:कोरोमंडल तट]] 75tw7w6yhu0inudsx8n9u0nn17d4qds भीष्म 0 2425 6591748 6450191 2026-07-25T18:18:04Z ~2026-41596-01 938282 6591748 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक महाभारत के पात्र| | Image = The scene from the Mahabharata of the presentation by Ganga of her son Devavrata (the future Bhisma) to his father, Santanu..jpg | Caption = गंगा अपने पुत्र देवव्रत को उसके पिता शान्तनु को सौंपते हुए | नाम = देवव्रत जन्म माघ कृष्णपक्ष की नौमी | अन्य नाम = भीष्म, गंगापुत्र, पितामह | संस्कृत वर्तनी = देवव्रत | पुत्र = कोई नहीं( बाल ब्रह्मचारी) | संदर्भ ग्रंथ = [[महाभारत]], [[श्रीमद्भगवद्गीता]], [[पुराण]] | व्यवसाय = [[क्षत्रिय]] | उत्त्पति स्थल = [[हस्तिनापुर]] | राजवंश = [[कुरु]]वंश ([[चंद्रवंशी यदुवंश ]] की एक शाखा) | माता और पिता = [[गंगा देवी|गंगा]] और राजा [[शान्तनु]] | मुख्य आयुध = [[धनुष]] [[बाण]] , तलवार गदा {{!}} |भाई-बहन=वेदव्यास , चित्रांगद और विचित्रवीर्य ( सभी सौतेले भाई)|मुख्य शस्त्र=धनुष बाण}} [[Image:Bheeshma oath by RRV.jpg|right|thumb|300px|भीष्म प्रतिज्ञा]] '''भीष्म''' अथवा '''भीष्म पितामह''' [[महाभारत]] के सबसे महत्वपूर्ण पात्रों में से एक क्षत्रिय थे। भीष्म महाराजा [[शान्तनु]] के पुत्र थे महाराज शांतनु की पटरानी [[गंगा देवी|गंगा]] की कोख से उत्पन्न हुए थे | उनका मूल नाम देवव्रत था। भीष्म ने अपने पिता शान्तनु का [[सत्यवती]] से विवाह करवाने के लिए आजीवन ब्रह्मचर्य का पालन करने की भीषण प्रतिज्ञा की थी | अपने पिता के लिए इस तरह की पितृभक्ति देख उनके पिता ने उन्हें इच्छा मृत्यु का वरदान दिया | इनके दूसरे नाम गाँगेय, शांतनव, नदीज, तालकेतु आदि हैं। इन्हें अपनी उस [[भीष्म|भीष्म प्रतिज्ञा]] के लिये भी सर्वाधिक जाना जाता है जिसके कारण इन्होंने राजा बन सकने के बावजूद आजीवन [[हस्तिनापुर]] के सिंहासन के संरक्षक की भूमिका निभाई। इन्होंने आजीवन विवाह नहीं किया व ब्रह्मचारी रहे। इसी प्रतिज्ञा का पालन करते हुए महाभारत में उन्होने कौरवों की तरफ से युद्ध में भाग लिया था। इन्हें इच्छा मृत्यु का वरदान था। यह कौरवों के पहले प्रधान सेनापति थे। जो सर्वाधिक दस दिनो तक कौरवों के प्रधान सेनापति रहे थे। कहा जाता है कि द्रोपदी ने शरशय्या पर लेटे हुए भीष्म पितामह से पूछा कि उनकी आंखों के सामने चीर हरण हो रहा था और वे चुप रहे, तब भीष्म पितामह ने जवाब दिया कि उस समय मै कौरवों का नमक खाते थे इस वजह से मुझे मेरी आँखों के सामने एक स्त्री के चीरहरण का कोई फर्क नही पड़ा; परंतु अब अर्जुन ने बाणों की वर्षा करके मेरा कौरवों के नमक ग्रहण से बना रक्त निकाल दिया है, अतः अब मुझे अपने पापों का ज्ञान हो रहा है अतः मुझे क्षमा करें द्रौपदी। <ref>{{cite web|url=http://www.bhaskar.com/article-hf/HAR-AMB-mahabharat-characters-known-less-to-people-haryana-4476348-PHO.html?seq=12|title=महाभारत के वो 10 पात्र जिन्हें जानते हैं बहुत कम लोग!|date=२७ दिसम्बर २०१३|publisher=दैनिक भास्कर|archiveurl=https://archive.today/20131228045308/http://www.bhaskar.com/article-hf/HAR-AMB-mahabharat-characters-known-less-to-people-haryana-4476348-PHO.html?seq=12|archivedate=28 दिसंबर 2013|access-date=28 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> महाभारत युद्ध खत्म होने पर इन्होंने गंगा किनारे इच्छा मृत्यु ली। === पूर्व जन्म में वसु थे भीष्म === भीष्म के नाम से प्रसिद्ध देवव्रत पूर्व जन्म में एक वसु देवता थे | एक बार कुछ वसु अपनी पत्नियों के साथ मेरु पर्वत पर भ्रमण करने गए | उस पर्वत पर महर्षि वशिष्ठ जी का आश्रम था | उस समय महर्षि वशिष्ठ जी आपने आश्रम में नहीं थे लेकिन वहां उनकी प्रिय गायें [[कामधेनु]] की बछड़ी [[नन्दिनी (गाय)|नंदिनी गाये]] बंधी थी | उस गायें को देखकर द्यौ नाम के एक वसु की पत्नी उस गायें को लेने की जिद करने लगी | अपनी पत्नी की बात मानकर द्यौ वसु ने महर्षि वशिष्ठ जी के आश्रम से उस गायें को चुरा लिया | जब महर्षि वशिष्ठ जी वापिस आए तो उन्होंने दिव्य दृष्टि से पूरी घटना को देख लिया | महर्षि वशिष्ठ जी वसुओं के इस कार्य को देखकर बहुत क्रोधित हुए और उन्होंने वसुओं को श्राप दे दिया कि उन्हें मनुष्य रूप में पृथ्वी पर जन्म लेना पड़ेगा |  इसके बाद सभी वसु वशिष्ठ जी से माफ़ी मांगने लगे | इस पर महर्षि वशिष्ठ जी ने बाकी वसुओं को माफ़ कर दिया और कहा की उन्हें जल्दी ही मनुष्य जन्म से मुक्ति मिल जाएगी लेकिन द्यौ नाम के वसु को लम्बे समय संसार में रहना होगा और दुःख भोगने पड़ेंगे |   === परशुराम के साथ युद्ध === [[परशुराम|भगवान परशुराम]] के शिष्य देवव्रत अपने समय के बहुत ही विद्वान व शक्तिशाली पुरुष थे। महाभारत के अनुसार हर तरह की शस्त्र विद्या के ज्ञानी और ब्रह्मचारी देवव्रत को किसी भी तरह के युद्ध में हरा पाना असंभव था। उन्हें संभवत: भगवान शिव और नारायण ही हरा सकते थे लेकिन परशुराम और भीष्म दोनों के बीच हुई युद्ध का कोई निर्णय नहीं हुआ और दो अति शक्तिशाली योद्धाओं के लड़ने से होने वाले नुकसान को आंकते हुए इसे [[शिव|भगवान शिव]] द्वारा रोक दिया गया। ==कथा== [[शान्तनु|शांतनु]] से [[सत्यवती]] का [[विवाह]] भीष्म की ही विकट प्रतिज्ञा के कारण संभव हो सका था। भीष्म ने आजीवन ब्रह्मचारी रहने और गद्दी न लेने का वचन दिया और सत्यवती के दोनों पुत्रों को राज्य देकर उनकी बराबर रक्षा करते रहे। दोनों के नि:संतान रहने पर उनके विधवाओं की रक्षा भीष्म ने की, परशुराम से युद्ध किया, [[उग्रायुद्ध]] का बध किया। फिर सत्यवती के पूर्वपुत्र [[वेदव्यास|कृष्ण द्वैपायन]] द्वारा उन दोनों की पत्नियों से [[पाण्डु|पांडु]] एवं [[धृतराष्ट्र]] का जन्म कराया। इनके बचपन में भीष्म ने [[हस्तिनापुर]] का राज्य संभाला और आगे चलकर कौरवों तथा पांडवों की शिक्षा का प्रबंध किया। महाभारत छिड़ने पर उन्होंने दोनों दलों को बहुत समझाया और अंत में कौरवों के सेनापति बने। युद्ध के अनेक नियम बनाने के अतिरिक्त इन्होंने [[अर्जुन]] से न लड़ने की भी शर्त रखी थी, पर महाभारत के दसवें दिन इन्हें अर्जुन पर [[बाण]] चलाना पड़ा। [[शिखण्डी|शिखंडी]] को सामने कर अर्जुन ने बाणों से इनका शरीर छेद डाला। बाणों की शय्या पर ५८ दिन तक पड़े पड़े इन्होंने अनेक उपदेश दिए। अपनी तपस्या और त्याग के ही कारण ये अब तक भीष्म पितामह कहलाते हैं। इन्हें ही सबसे पहले [[तर्पण]] तथा जलदान दिया जाता है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[भीष्मपर्व]] * [[शान्तनु]] * [[सत्यवती]] ==बाहरी कड़ियाँ== {{महाभारत}} {{कुरु वंश वृक्ष}} [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] {{आधार}} gih4txfrnmltog9wibtsampqujuykhv कविता कृष्णमूर्ति 0 2734 6591649 6591643 2026-07-25T11:59:22Z Pushkar Singh 415569 /* बाहरी कड़ियाँ */ आधिकारिक लिंक्स जोड़े 6591649 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = कविता कृष्णमूर्ति |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''कविता कृष्णमूर्ति''' (जन्म:1958) [[भारतीय सिनेमा]] की एक महत्वपूर्ण पार्श्वगायिका है। कविता जब आठ साल की थीं तो उन्होंने एक गायन प्रतियोगिता में प्रथम पुरस्कार जीता। तभी से वह बड़ी होकर एक मशहूर गायिका बनने का सपना देखने लगी थीं। 2005 को उन्हें [[पद्म श्री|पद्मश्री]] से पुरस्कृत किया गया।कविता को चार फिल्मफेयर बेस्ट फीमेल प्लेबैक सिंगर अवार्ड्स से सम्मानित किया गया। उनके लिए एकोलेड्स में स्टारडस्ट मिलेनियम 2000 अवार्ड्स में "बेस्ट सिंगर ऑफ़ द मिलेनियम" अवार्ड, अंतर्राष्ट्रीय हिट फिल्म देवदास से डोला रे डोला के लिए जी सिने अवार्ड 2003 शामिल है और वह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] अवार्ड की दो बार प्राप्तकर्ता हैं। ==प्रारम्भिक जीवन== हिंदी सिनेमा जगत की लोकप्रिय पार्श्व गायिका कविता का जन्म 1958 में [[नई दिल्ली]] में हुआ। संगीत की प्रारंभिक शिक्षा उन्हें घर में ही मिली। उन्होंने बाद में बलराम पुरी से शास्त्रीय संगीत सीखा। नौ साल की उम्र में कविता को स्वर सम्राज्ञी [[लता मंगेशकर]] के साथ [[बंगाली भाषा|बांग्ला]] भाषा में एक गीत गाने का मौका मिला। यहीं से उन्होंने पार्श्वगायन के क्षेत्र में आने का फैसला किया। ==गायन== [[मुम्बई|मुंबई]] के सेंट जेवियर कॉलेज में स्नातक करने के दौरान कविता हर प्रतियोगिता में बढ़-चढ़कर हिस्सा लेती थीं। यही वक्त था, जब एक कार्यक्रम में मशहूर गायक [[मन्ना डे]] ने उनका गाना सुना और उन्हें विज्ञापनों में गाने का मौका दिया। ===फिल्मो में गायन=== साल 1980 में कविता ने अपना पहला पार्श्व गीत ''काहे को ब्याही'' मांग भरो सजना गाया। हालांकि यह गाना बाद में फिल्म से हटा दिया गया था। साल 1985 में फिल्म ''[[प्यार झुकता नहीं]]'' के गानों ने उन्हें पार्श्व गायिका के रूप में पहचान दिलाई। इसके बाद फिल्म ''[[मिस्टर इंडिया (1987 फ़िल्म)|मिस्टर इंडिया]]'' के गाने ''हवा हवाई'' और ''करते हैं हम प्यार'' ने उन्हें सुपरहिट गायिका का दर्जा दिलाया। 90 के दशक में कविता कृष्णमूर्ति हिंदी सिनेमा की अग्रणी पार्श्व गायिका बनकर उभरीं। फिल्म ''[[1942: अ लव स्टोरी]]'' में गाए उनके गाने आज भी पसंद किए जाते हैं। उन्होंने अपने करियर में [[आनंद-मिलिंद]], [[उदित नारायण]], [[ए.आर. रहमान]], [[अनु मलिक]] जैसे गायकों व संगीत निर्देशकों के साथ काम किया है। कविता ने एक बार एक साक्षात्कार में बताया था कि बचपन में उनको अभिनेता [[दिलीप कुमार]] बहुत पसंद थे। वह जब बड़ी हो रही थीं, तब अभिनेताओं में [[संजीव कुमार]] को पसंद करती थीं। उन्हें [[अमिताभ बच्चन]] और [[आमिर ख़ान|आमिर खान]] भी पसंद हैं। अभिनेत्रियों में [[श्रीदेवी]], [[रानी मुखर्जी]], [[काजोल देवगन|काजोल]] और [[प्रीति ज़िंटा|प्रीति जिंटा]] पसंद हैं। [[शबाना आज़मी|शबाना आजमी]] को वह बेहतरीन अभिनेत्री मानती हैं। कविता ने शबाना आजमी, श्रीदेवी, [[माधुरी दीक्षित]], [[मनीषा कोइराला]] और [[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]] सरीखी शीर्ष की अभिनेत्रियों के लिए गाने गाए हैं। कविता वायलिन वादक [[लक्ष्मीनारायण सुब्रह्मण्यम|एल. सुब्रमण्यम]] की पत्नी हैं। एक साक्षात्कार में उन्होंने बताया था एक बार उन्हें गायक [[हरिहरन]] के साथ मिलकर सुब्रमण्यम के लिए गाना गाना था, तब उनकी शादी नहीं हुई थी। ==टेलीविजन पर उपस्थिति== पार्श्वगायिका के रूप में अपनी लोकप्रियता के कारण कविता कृष्णमूर्ति ने अनेक संगीत-आधारित रियलिटी कार्यक्रमों में अतिथि निर्णायक के रूप में भाग लिया। वे [[भारत की शान: सिंगिंग स्टार]] के प्रथम सत्र में निर्णायक रहीं, जिसका प्रसारण [[डीडी नेशनल]] पर हुआ। उन्होंने [[एयरटेल सुपर सिंगर]] (विजय टीवी) तथा [[स्टार जलशा]] के ''सुपर सिंगर'' कार्यक्रम में भी अतिथि के रूप में भाग लिया। उन्होंने [[अलिफ़ लैला]], [[महाभारत (1988 टीवी धारावाहिक)|महाभारत]], [[रामायण (1987 टीवी धारावाहिक)|रामायण]], [[श्री कृष्ण (टीवी धारावाहिक)|श्री कृष्ण]] तथा [[रामायण (2008 टीवी धारावाहिक)|रामायण]] जैसे धारावाहिकों के लिए भी गीत गाए। वर्ष 2018 में वे [[राइजिंग स्टार (भारतीय टीवी शृंखला)|राइजिंग स्टार]] के दूसरे सत्र में अतिथि के रूप में भी दिखाई दीं। ==व्यक्तिगत जीवन== कविता कृष्णमूर्ति ने 11 नवम्बर 1999 को कर्नाटक के बेंगलुरु में [[लक्ष्मीनारायण सुब्रमण्यम]] से विवाह किया।<ref>{{Cite web |url=https://www.aajtak.in/entertainment/story/kavita-krishnamurthy-bollywood-singer-birthday-special-unknown-facts-popular-songs-tmov-1017598-2020-01-25 |title=लता संग 9 साल की उम्र में गाया गाना, ऐसे संवरा कविता कृष्णमूर्ति का करियर |website=आज तक |date=25 जनवरी 2020 |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi }}</ref> सुब्रमण्यम की अपनी पूर्व पत्नी से चार संतानें हैं। उनकी सबसे बड़ी पुत्री जिंजर शंकर गायिका, संगीतकार और बहु-वाद्ययंत्र वादक हैं, जबकि दूसरी बड़ी पुत्री बिंदु सुब्रमण्यम विधि स्नातक तथा गायिका-गीतकार हैं। नारायण चिकित्सक हैं, जबकि सबसे छोटे पुत्र अंबी सुब्रमण्यम एक सुप्रसिद्ध वायलिन वादक हैं। कविता और उनके पति ने वर्ष २००७ में बेंगलुरु में सुब्रमण्यम एकेडमी ऑफ परफ़ॉर्मिंग आर्ट्स नामक एक संगीत संस्थान की स्थापना की। मार्च २०१३ में उन्होंने अपना स्वयं का मोबाइल अनुप्रयोग (ऐप) भी आरम्भ किया। ==संगीत सूची== ==पुरस्कार और नामांकनों की सूची== === [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायिका पुरस्कार|फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! गीत ! फिल्म ! संगीत निर्देशक ! गीतकार |- | 1995 | "प्यार हुआ चुपके से" | ''[[1942: अ लव स्टोरी]]'' | [[राहुल देव बर्मन]] | [[जावेद अख्तर]] |- | 1996 | "मेरा पिया घर आया" | ''[[याराना (1995 फ़िल्म)|याराना]]'' | अनु मलिक | माया गोविंद |- | 1997 | "आज मैं ऊपर" | ''[[खामोशी (1996 फ़िल्म)|खामोशी]]'' | [[जतिन-ललित]] | [[मजरुह सुल्तानपुरी]] |- | 2003 | "डोला रे डोला" <br /><small>[[श्रेया घोषाल]] के साथ साझा</small> | ''[[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]]'' | [[इस्माइल दरबार]] | नुसरत बद्र |} पद्मा श्री ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{सन्दर्भ}} == बाहरी कड़ियाँ == {{कॉमन्स श्रेणी}} * [https://kavitaks.com/ आधिकारिक वेबसाइट] * [https://www.facebook.com/kavitaksub आधिकारिक फ़ेसबुक] * [https://www.instagram.com/kavitaksub/ आधिकारिक इंस्टाग्राम] * {{IMDb name|0471469|कविता कृष्णमूर्ति}} * [https://web.archive.org/web/20091004090147/http://www.indianviolin.com/bground/kavita.htm एल. सुब्रह्मण्यम और कविता एस.] [[श्रेणी:भारतीय फिल्म पार्श्वगायक]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] {{जीवनचरित-आधार}} 4gzis5lq0ago0y3rw4bpfr1zekor024 6591650 6591649 2026-07-25T12:02:37Z Pushkar Singh 415569 /* बाहरी कड़ियाँ */ 6591650 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = कविता कृष्णमूर्ति |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''कविता कृष्णमूर्ति''' (जन्म:1958) [[भारतीय सिनेमा]] की एक महत्वपूर्ण पार्श्वगायिका है। कविता जब आठ साल की थीं तो उन्होंने एक गायन प्रतियोगिता में प्रथम पुरस्कार जीता। तभी से वह बड़ी होकर एक मशहूर गायिका बनने का सपना देखने लगी थीं। 2005 को उन्हें [[पद्म श्री|पद्मश्री]] से पुरस्कृत किया गया।कविता को चार फिल्मफेयर बेस्ट फीमेल प्लेबैक सिंगर अवार्ड्स से सम्मानित किया गया। उनके लिए एकोलेड्स में स्टारडस्ट मिलेनियम 2000 अवार्ड्स में "बेस्ट सिंगर ऑफ़ द मिलेनियम" अवार्ड, अंतर्राष्ट्रीय हिट फिल्म देवदास से डोला रे डोला के लिए जी सिने अवार्ड 2003 शामिल है और वह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] अवार्ड की दो बार प्राप्तकर्ता हैं। ==प्रारम्भिक जीवन== हिंदी सिनेमा जगत की लोकप्रिय पार्श्व गायिका कविता का जन्म 1958 में [[नई दिल्ली]] में हुआ। संगीत की प्रारंभिक शिक्षा उन्हें घर में ही मिली। उन्होंने बाद में बलराम पुरी से शास्त्रीय संगीत सीखा। नौ साल की उम्र में कविता को स्वर सम्राज्ञी [[लता मंगेशकर]] के साथ [[बंगाली भाषा|बांग्ला]] भाषा में एक गीत गाने का मौका मिला। यहीं से उन्होंने पार्श्वगायन के क्षेत्र में आने का फैसला किया। ==गायन== [[मुम्बई|मुंबई]] के सेंट जेवियर कॉलेज में स्नातक करने के दौरान कविता हर प्रतियोगिता में बढ़-चढ़कर हिस्सा लेती थीं। यही वक्त था, जब एक कार्यक्रम में मशहूर गायक [[मन्ना डे]] ने उनका गाना सुना और उन्हें विज्ञापनों में गाने का मौका दिया। ===फिल्मो में गायन=== साल 1980 में कविता ने अपना पहला पार्श्व गीत ''काहे को ब्याही'' मांग भरो सजना गाया। हालांकि यह गाना बाद में फिल्म से हटा दिया गया था। साल 1985 में फिल्म ''[[प्यार झुकता नहीं]]'' के गानों ने उन्हें पार्श्व गायिका के रूप में पहचान दिलाई। इसके बाद फिल्म ''[[मिस्टर इंडिया (1987 फ़िल्म)|मिस्टर इंडिया]]'' के गाने ''हवा हवाई'' और ''करते हैं हम प्यार'' ने उन्हें सुपरहिट गायिका का दर्जा दिलाया। 90 के दशक में कविता कृष्णमूर्ति हिंदी सिनेमा की अग्रणी पार्श्व गायिका बनकर उभरीं। फिल्म ''[[1942: अ लव स्टोरी]]'' में गाए उनके गाने आज भी पसंद किए जाते हैं। उन्होंने अपने करियर में [[आनंद-मिलिंद]], [[उदित नारायण]], [[ए.आर. रहमान]], [[अनु मलिक]] जैसे गायकों व संगीत निर्देशकों के साथ काम किया है। कविता ने एक बार एक साक्षात्कार में बताया था कि बचपन में उनको अभिनेता [[दिलीप कुमार]] बहुत पसंद थे। वह जब बड़ी हो रही थीं, तब अभिनेताओं में [[संजीव कुमार]] को पसंद करती थीं। उन्हें [[अमिताभ बच्चन]] और [[आमिर ख़ान|आमिर खान]] भी पसंद हैं। अभिनेत्रियों में [[श्रीदेवी]], [[रानी मुखर्जी]], [[काजोल देवगन|काजोल]] और [[प्रीति ज़िंटा|प्रीति जिंटा]] पसंद हैं। [[शबाना आज़मी|शबाना आजमी]] को वह बेहतरीन अभिनेत्री मानती हैं। कविता ने शबाना आजमी, श्रीदेवी, [[माधुरी दीक्षित]], [[मनीषा कोइराला]] और [[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]] सरीखी शीर्ष की अभिनेत्रियों के लिए गाने गाए हैं। कविता वायलिन वादक [[लक्ष्मीनारायण सुब्रह्मण्यम|एल. सुब्रमण्यम]] की पत्नी हैं। एक साक्षात्कार में उन्होंने बताया था एक बार उन्हें गायक [[हरिहरन]] के साथ मिलकर सुब्रमण्यम के लिए गाना गाना था, तब उनकी शादी नहीं हुई थी। ==टेलीविजन पर उपस्थिति== पार्श्वगायिका के रूप में अपनी लोकप्रियता के कारण कविता कृष्णमूर्ति ने अनेक संगीत-आधारित रियलिटी कार्यक्रमों में अतिथि निर्णायक के रूप में भाग लिया। वे [[भारत की शान: सिंगिंग स्टार]] के प्रथम सत्र में निर्णायक रहीं, जिसका प्रसारण [[डीडी नेशनल]] पर हुआ। उन्होंने [[एयरटेल सुपर सिंगर]] (विजय टीवी) तथा [[स्टार जलशा]] के ''सुपर सिंगर'' कार्यक्रम में भी अतिथि के रूप में भाग लिया। उन्होंने [[अलिफ़ लैला]], [[महाभारत (1988 टीवी धारावाहिक)|महाभारत]], [[रामायण (1987 टीवी धारावाहिक)|रामायण]], [[श्री कृष्ण (टीवी धारावाहिक)|श्री कृष्ण]] तथा [[रामायण (2008 टीवी धारावाहिक)|रामायण]] जैसे धारावाहिकों के लिए भी गीत गाए। वर्ष 2018 में वे [[राइजिंग स्टार (भारतीय टीवी शृंखला)|राइजिंग स्टार]] के दूसरे सत्र में अतिथि के रूप में भी दिखाई दीं। ==व्यक्तिगत जीवन== कविता कृष्णमूर्ति ने 11 नवम्बर 1999 को कर्नाटक के बेंगलुरु में [[लक्ष्मीनारायण सुब्रमण्यम]] से विवाह किया।<ref>{{Cite web |url=https://www.aajtak.in/entertainment/story/kavita-krishnamurthy-bollywood-singer-birthday-special-unknown-facts-popular-songs-tmov-1017598-2020-01-25 |title=लता संग 9 साल की उम्र में गाया गाना, ऐसे संवरा कविता कृष्णमूर्ति का करियर |website=आज तक |date=25 जनवरी 2020 |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi }}</ref> सुब्रमण्यम की अपनी पूर्व पत्नी से चार संतानें हैं। उनकी सबसे बड़ी पुत्री जिंजर शंकर गायिका, संगीतकार और बहु-वाद्ययंत्र वादक हैं, जबकि दूसरी बड़ी पुत्री बिंदु सुब्रमण्यम विधि स्नातक तथा गायिका-गीतकार हैं। नारायण चिकित्सक हैं, जबकि सबसे छोटे पुत्र अंबी सुब्रमण्यम एक सुप्रसिद्ध वायलिन वादक हैं। कविता और उनके पति ने वर्ष २००७ में बेंगलुरु में सुब्रमण्यम एकेडमी ऑफ परफ़ॉर्मिंग आर्ट्स नामक एक संगीत संस्थान की स्थापना की। मार्च २०१३ में उन्होंने अपना स्वयं का मोबाइल अनुप्रयोग (ऐप) भी आरम्भ किया। ==संगीत सूची== ==पुरस्कार और नामांकनों की सूची== === [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायिका पुरस्कार|फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! गीत ! फिल्म ! संगीत निर्देशक ! गीतकार |- | 1995 | "प्यार हुआ चुपके से" | ''[[1942: अ लव स्टोरी]]'' | [[राहुल देव बर्मन]] | [[जावेद अख्तर]] |- | 1996 | "मेरा पिया घर आया" | ''[[याराना (1995 फ़िल्म)|याराना]]'' | अनु मलिक | माया गोविंद |- | 1997 | "आज मैं ऊपर" | ''[[खामोशी (1996 फ़िल्म)|खामोशी]]'' | [[जतिन-ललित]] | [[मजरुह सुल्तानपुरी]] |- | 2003 | "डोला रे डोला" <br /><small>[[श्रेया घोषाल]] के साथ साझा</small> | ''[[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]]'' | [[इस्माइल दरबार]] | नुसरत बद्र |} पद्मा श्री ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{सन्दर्भ}} == बाहरी कड़ियाँ == {{कॉमन्स श्रेणी}} * [https://kavitaks.com/ आधिकारिक वेबसाइट] * [https://www.facebook.com/kavitaksub आधिकारिक फ़ेसबुक] * [https://www.instagram.com/kavitaksub/ आधिकारिक इंस्टाग्राम] * {{IMDb name|0471469|कविता कृष्णमूर्ति}} * [https://web.archive.org/web/20091004090147/http://www.indianviolin.com/bground/kavita.htm एल. सुब्रह्मण्यम और कविता एस.] [[श्रेणी:भारतीय फिल्म पार्श्वगायक]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्का प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय भारतीय फ़िल्म अकादमी पुरस्कार प्राप्तकर्ता]] {{जीवनचरित-आधार}} oax225fgcv5tr44udlffz02o3yezcxd 6591651 6591650 2026-07-25T12:03:31Z Pushkar Singh 415569 6591651 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = कविता कृष्णमूर्ति |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''कविता कृष्णमूर्ति''' (जन्म:1958) [[भारतीय सिनेमा]] की एक महत्वपूर्ण पार्श्वगायिका है। कविता जब आठ साल की थीं तो उन्होंने एक गायन प्रतियोगिता में प्रथम पुरस्कार जीता। तभी से वह बड़ी होकर एक मशहूर गायिका बनने का सपना देखने लगी थीं। 2005 को उन्हें [[पद्म श्री|पद्मश्री]] से पुरस्कृत किया गया।कविता को चार फिल्मफेयर बेस्ट फीमेल प्लेबैक सिंगर अवार्ड्स से सम्मानित किया गया। उनके लिए एकोलेड्स में स्टारडस्ट मिलेनियम 2000 अवार्ड्स में "बेस्ट सिंगर ऑफ़ द मिलेनियम" अवार्ड, अंतर्राष्ट्रीय हिट फिल्म देवदास से डोला रे डोला के लिए जी सिने अवार्ड 2003 शामिल है और वह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] अवार्ड की दो बार प्राप्तकर्ता हैं। ==प्रारम्भिक जीवन== हिंदी सिनेमा जगत की लोकप्रिय पार्श्व गायिका कविता का जन्म 1958 में [[नई दिल्ली]] में हुआ। संगीत की प्रारंभिक शिक्षा उन्हें घर में ही मिली। उन्होंने बाद में बलराम पुरी से शास्त्रीय संगीत सीखा। नौ साल की उम्र में कविता को स्वर सम्राज्ञी [[लता मंगेशकर]] के साथ [[बंगाली भाषा|बांग्ला]] भाषा में एक गीत गाने का मौका मिला। यहीं से उन्होंने पार्श्वगायन के क्षेत्र में आने का फैसला किया। ==गायन== [[मुम्बई|मुंबई]] के सेंट जेवियर कॉलेज में स्नातक करने के दौरान कविता हर प्रतियोगिता में बढ़-चढ़कर हिस्सा लेती थीं। यही वक्त था, जब एक कार्यक्रम में मशहूर गायक [[मन्ना डे]] ने उनका गाना सुना और उन्हें विज्ञापनों में गाने का मौका दिया। ===फिल्मो में गायन=== साल 1980 में कविता ने अपना पहला पार्श्व गीत ''काहे को ब्याही'' मांग भरो सजना गाया। हालांकि यह गाना बाद में फिल्म से हटा दिया गया था। साल 1985 में फिल्म ''[[प्यार झुकता नहीं]]'' के गानों ने उन्हें पार्श्व गायिका के रूप में पहचान दिलाई। इसके बाद फिल्म ''[[मिस्टर इंडिया (1987 फ़िल्म)|मिस्टर इंडिया]]'' के गाने ''हवा हवाई'' और ''करते हैं हम प्यार'' ने उन्हें सुपरहिट गायिका का दर्जा दिलाया। 90 के दशक में कविता कृष्णमूर्ति हिंदी सिनेमा की अग्रणी पार्श्व गायिका बनकर उभरीं। फिल्म ''[[1942: अ लव स्टोरी]]'' में गाए उनके गाने आज भी पसंद किए जाते हैं। उन्होंने अपने करियर में [[आनंद-मिलिंद]], [[उदित नारायण]], [[ए.आर. रहमान]], [[अनु मलिक]] जैसे गायकों व संगीत निर्देशकों के साथ काम किया है। कविता ने एक बार एक साक्षात्कार में बताया था कि बचपन में उनको अभिनेता [[दिलीप कुमार]] बहुत पसंद थे। वह जब बड़ी हो रही थीं, तब अभिनेताओं में [[संजीव कुमार]] को पसंद करती थीं। उन्हें [[अमिताभ बच्चन]] और [[आमिर ख़ान|आमिर खान]] भी पसंद हैं। अभिनेत्रियों में [[श्रीदेवी]], [[रानी मुखर्जी]], [[काजोल देवगन|काजोल]] और [[प्रीति ज़िंटा|प्रीति जिंटा]] पसंद हैं। [[शबाना आज़मी|शबाना आजमी]] को वह बेहतरीन अभिनेत्री मानती हैं। कविता ने शबाना आजमी, श्रीदेवी, [[माधुरी दीक्षित]], [[मनीषा कोइराला]] और [[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]] सरीखी शीर्ष की अभिनेत्रियों के लिए गाने गाए हैं। कविता वायलिन वादक [[लक्ष्मीनारायण सुब्रह्मण्यम|एल. सुब्रमण्यम]] की पत्नी हैं। एक साक्षात्कार में उन्होंने बताया था एक बार उन्हें गायक [[हरिहरन]] के साथ मिलकर सुब्रमण्यम के लिए गाना गाना था, तब उनकी शादी नहीं हुई थी। ==टेलीविजन पर उपस्थिति== पार्श्वगायिका के रूप में अपनी लोकप्रियता के कारण कविता कृष्णमूर्ति ने अनेक संगीत-आधारित रियलिटी कार्यक्रमों में अतिथि निर्णायक के रूप में भाग लिया। वे [[भारत की शान: सिंगिंग स्टार]] के प्रथम सत्र में निर्णायक रहीं, जिसका प्रसारण [[डीडी नेशनल]] पर हुआ। उन्होंने [[एयरटेल सुपर सिंगर]] (विजय टीवी) तथा [[स्टार जलशा]] के ''सुपर सिंगर'' कार्यक्रम में भी अतिथि के रूप में भाग लिया। उन्होंने [[अलिफ़ लैला]], [[महाभारत (1988 टीवी धारावाहिक)|महाभारत]], [[रामायण (1987 टीवी धारावाहिक)|रामायण]], [[श्री कृष्ण (टीवी धारावाहिक)|श्री कृष्ण]] तथा [[रामायण (2008 टीवी धारावाहिक)|रामायण]] जैसे धारावाहिकों के लिए भी गीत गाए। वर्ष 2018 में वे [[राइजिंग स्टार (भारतीय टीवी शृंखला)|राइजिंग स्टार]] के दूसरे सत्र में अतिथि के रूप में भी दिखाई दीं। ==व्यक्तिगत जीवन== कविता कृष्णमूर्ति ने 11 नवम्बर 1999 को कर्नाटक के बेंगलुरु में [[लक्ष्मीनारायण सुब्रमण्यम]] से विवाह किया।<ref>{{Cite web |url=https://www.aajtak.in/entertainment/story/kavita-krishnamurthy-bollywood-singer-birthday-special-unknown-facts-popular-songs-tmov-1017598-2020-01-25 |title=लता संग 9 साल की उम्र में गाया गाना, ऐसे संवरा कविता कृष्णमूर्ति का करियर |website=आज तक |date=25 जनवरी 2020 |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi }}</ref> सुब्रमण्यम की अपनी पूर्व पत्नी से चार संतानें हैं। उनकी सबसे बड़ी पुत्री जिंजर शंकर गायिका, संगीतकार और बहु-वाद्ययंत्र वादक हैं, जबकि दूसरी बड़ी पुत्री बिंदु सुब्रमण्यम विधि स्नातक तथा गायिका-गीतकार हैं। नारायण चिकित्सक हैं, जबकि सबसे छोटे पुत्र अंबी सुब्रमण्यम एक सुप्रसिद्ध वायलिन वादक हैं। कविता और उनके पति ने वर्ष २००७ में बेंगलुरु में सुब्रमण्यम एकेडमी ऑफ परफ़ॉर्मिंग आर्ट्स नामक एक संगीत संस्थान की स्थापना की। मार्च २०१३ में उन्होंने अपना स्वयं का मोबाइल अनुप्रयोग (ऐप) भी आरम्भ किया। ==संगीत सूची== ==पुरस्कार और नामांकनों की सूची== === [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायिका पुरस्कार|फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! गीत ! फिल्म ! संगीत निर्देशक ! गीतकार |- | 1995 | "प्यार हुआ चुपके से" | ''[[1942: अ लव स्टोरी]]'' | [[राहुल देव बर्मन]] | [[जावेद अख्तर]] |- | 1996 | "मेरा पिया घर आया" | ''[[याराना (1995 फ़िल्म)|याराना]]'' | अनु मलिक | माया गोविंद |- | 1997 | "आज मैं ऊपर" | ''[[खामोशी (1996 फ़िल्म)|खामोशी]]'' | [[जतिन-ललित]] | [[मजरुह सुल्तानपुरी]] |- | 2003 | "डोला रे डोला" <br /><small>[[श्रेया घोषाल]] के साथ साझा</small> | ''[[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]]'' | [[इस्माइल दरबार]] | नुसरत बद्र |} पद्मा श्री ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{सन्दर्भ}} == बाहरी कड़ियाँ == {{कॉमन्स श्रेणी}} * [https://kavitaks.com/ आधिकारिक वेबसाइट] * [https://www.facebook.com/kavitaksub आधिकारिक फ़ेसबुक] * [https://www.instagram.com/kavitaksub/ आधिकारिक इंस्टाग्राम] * {{IMDb name|0471469|कविता कृष्णमूर्ति}} * [https://web.archive.org/web/20091004090147/http://www.indianviolin.com/bground/kavita.htm एल. सुब्रह्मण्यम और कविता एस.] [[श्रेणी:भारतीय फिल्म पार्श्वगायक]] [[श्रेणी: फ़िल्म गायिका]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय भारतीय फ़िल्म अकादमी पुरस्कार प्राप्तकर्ता]] {{जीवनचरित-आधार}} jd37c6fwofo6pm09k35p6b4y1zvp0rj 6591652 6591651 2026-07-25T12:03:56Z Pushkar Singh 415569 6591652 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = कविता कृष्णमूर्ति |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''कविता कृष्णमूर्ति''' (जन्म:1958) [[भारतीय सिनेमा]] की एक महत्वपूर्ण पार्श्वगायिका है। कविता जब आठ साल की थीं तो उन्होंने एक गायन प्रतियोगिता में प्रथम पुरस्कार जीता। तभी से वह बड़ी होकर एक मशहूर गायिका बनने का सपना देखने लगी थीं। 2005 को उन्हें [[पद्म श्री|पद्मश्री]] से पुरस्कृत किया गया।कविता को चार फिल्मफेयर बेस्ट फीमेल प्लेबैक सिंगर अवार्ड्स से सम्मानित किया गया। उनके लिए एकोलेड्स में स्टारडस्ट मिलेनियम 2000 अवार्ड्स में "बेस्ट सिंगर ऑफ़ द मिलेनियम" अवार्ड, अंतर्राष्ट्रीय हिट फिल्म देवदास से डोला रे डोला के लिए जी सिने अवार्ड 2003 शामिल है और वह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] अवार्ड की दो बार प्राप्तकर्ता हैं। ==प्रारम्भिक जीवन== हिंदी सिनेमा जगत की लोकप्रिय पार्श्व गायिका कविता का जन्म 1958 में [[नई दिल्ली]] में हुआ। संगीत की प्रारंभिक शिक्षा उन्हें घर में ही मिली। उन्होंने बाद में बलराम पुरी से शास्त्रीय संगीत सीखा। नौ साल की उम्र में कविता को स्वर सम्राज्ञी [[लता मंगेशकर]] के साथ [[बंगाली भाषा|बांग्ला]] भाषा में एक गीत गाने का मौका मिला। यहीं से उन्होंने पार्श्वगायन के क्षेत्र में आने का फैसला किया। ==गायन== [[मुम्बई|मुंबई]] के सेंट जेवियर कॉलेज में स्नातक करने के दौरान कविता हर प्रतियोगिता में बढ़-चढ़कर हिस्सा लेती थीं। यही वक्त था, जब एक कार्यक्रम में मशहूर गायक [[मन्ना डे]] ने उनका गाना सुना और उन्हें विज्ञापनों में गाने का मौका दिया। ===फिल्मो में गायन=== साल 1980 में कविता ने अपना पहला पार्श्व गीत ''काहे को ब्याही'' मांग भरो सजना गाया। हालांकि यह गाना बाद में फिल्म से हटा दिया गया था। साल 1985 में फिल्म ''[[प्यार झुकता नहीं]]'' के गानों ने उन्हें पार्श्व गायिका के रूप में पहचान दिलाई। इसके बाद फिल्म ''[[मिस्टर इंडिया (1987 फ़िल्म)|मिस्टर इंडिया]]'' के गाने ''हवा हवाई'' और ''करते हैं हम प्यार'' ने उन्हें सुपरहिट गायिका का दर्जा दिलाया। 90 के दशक में कविता कृष्णमूर्ति हिंदी सिनेमा की अग्रणी पार्श्व गायिका बनकर उभरीं। फिल्म ''[[1942: अ लव स्टोरी]]'' में गाए उनके गाने आज भी पसंद किए जाते हैं। उन्होंने अपने करियर में [[आनंद-मिलिंद]], [[उदित नारायण]], [[ए.आर. रहमान]], [[अनु मलिक]] जैसे गायकों व संगीत निर्देशकों के साथ काम किया है। कविता ने एक बार एक साक्षात्कार में बताया था कि बचपन में उनको अभिनेता [[दिलीप कुमार]] बहुत पसंद थे। वह जब बड़ी हो रही थीं, तब अभिनेताओं में [[संजीव कुमार]] को पसंद करती थीं। उन्हें [[अमिताभ बच्चन]] और [[आमिर ख़ान|आमिर खान]] भी पसंद हैं। अभिनेत्रियों में [[श्रीदेवी]], [[रानी मुखर्जी]], [[काजोल देवगन|काजोल]] और [[प्रीति ज़िंटा|प्रीति जिंटा]] पसंद हैं। [[शबाना आज़मी|शबाना आजमी]] को वह बेहतरीन अभिनेत्री मानती हैं। कविता ने शबाना आजमी, श्रीदेवी, [[माधुरी दीक्षित]], [[मनीषा कोइराला]] और [[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]] सरीखी शीर्ष की अभिनेत्रियों के लिए गाने गाए हैं। कविता वायलिन वादक [[लक्ष्मीनारायण सुब्रह्मण्यम|एल. सुब्रमण्यम]] की पत्नी हैं। एक साक्षात्कार में उन्होंने बताया था एक बार उन्हें गायक [[हरिहरन]] के साथ मिलकर सुब्रमण्यम के लिए गाना गाना था, तब उनकी शादी नहीं हुई थी। ==टेलीविजन पर उपस्थिति== पार्श्वगायिका के रूप में अपनी लोकप्रियता के कारण कविता कृष्णमूर्ति ने अनेक संगीत-आधारित रियलिटी कार्यक्रमों में अतिथि निर्णायक के रूप में भाग लिया। वे [[भारत की शान: सिंगिंग स्टार]] के प्रथम सत्र में निर्णायक रहीं, जिसका प्रसारण [[डीडी नेशनल]] पर हुआ। उन्होंने [[एयरटेल सुपर सिंगर]] (विजय टीवी) तथा [[स्टार जलशा]] के ''सुपर सिंगर'' कार्यक्रम में भी अतिथि के रूप में भाग लिया। उन्होंने [[अलिफ़ लैला]], [[महाभारत (1988 टीवी धारावाहिक)|महाभारत]], [[रामायण (1987 टीवी धारावाहिक)|रामायण]], [[श्री कृष्ण (टीवी धारावाहिक)|श्री कृष्ण]] तथा [[रामायण (2008 टीवी धारावाहिक)|रामायण]] जैसे धारावाहिकों के लिए भी गीत गाए। वर्ष 2018 में वे [[राइजिंग स्टार (भारतीय टीवी शृंखला)|राइजिंग स्टार]] के दूसरे सत्र में अतिथि के रूप में भी दिखाई दीं। ==व्यक्तिगत जीवन== कविता कृष्णमूर्ति ने 11 नवम्बर 1999 को कर्नाटक के बेंगलुरु में [[लक्ष्मीनारायण सुब्रमण्यम]] से विवाह किया।<ref>{{Cite web |url=https://www.aajtak.in/entertainment/story/kavita-krishnamurthy-bollywood-singer-birthday-special-unknown-facts-popular-songs-tmov-1017598-2020-01-25 |title=लता संग 9 साल की उम्र में गाया गाना, ऐसे संवरा कविता कृष्णमूर्ति का करियर |website=आज तक |date=25 जनवरी 2020 |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi }}</ref> सुब्रमण्यम की अपनी पूर्व पत्नी से चार संतानें हैं। उनकी सबसे बड़ी पुत्री जिंजर शंकर गायिका, संगीतकार और बहु-वाद्ययंत्र वादक हैं, जबकि दूसरी बड़ी पुत्री बिंदु सुब्रमण्यम विधि स्नातक तथा गायिका-गीतकार हैं। नारायण चिकित्सक हैं, जबकि सबसे छोटे पुत्र अंबी सुब्रमण्यम एक सुप्रसिद्ध वायलिन वादक हैं। कविता और उनके पति ने वर्ष २००७ में बेंगलुरु में सुब्रमण्यम एकेडमी ऑफ परफ़ॉर्मिंग आर्ट्स नामक एक संगीत संस्थान की स्थापना की। मार्च २०१३ में उन्होंने अपना स्वयं का मोबाइल अनुप्रयोग (ऐप) भी आरम्भ किया। ==संगीत सूची== ==पुरस्कार और नामांकनों की सूची== === [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायिका पुरस्कार|फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! गीत ! फिल्म ! संगीत निर्देशक ! गीतकार |- | 1995 | "प्यार हुआ चुपके से" | ''[[1942: अ लव स्टोरी]]'' | [[राहुल देव बर्मन]] | [[जावेद अख्तर]] |- | 1996 | "मेरा पिया घर आया" | ''[[याराना (1995 फ़िल्म)|याराना]]'' | अनु मलिक | माया गोविंद |- | 1997 | "आज मैं ऊपर" | ''[[खामोशी (1996 फ़िल्म)|खामोशी]]'' | [[जतिन-ललित]] | [[मजरुह सुल्तानपुरी]] |- | 2003 | "डोला रे डोला" <br /><small>[[श्रेया घोषाल]] के साथ साझा</small> | ''[[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]]'' | [[इस्माइल दरबार]] | नुसरत बद्र |} पद्मा श्री ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{सन्दर्भ}} == बाहरी कड़ियाँ == {{कॉमन्स श्रेणी}} * [https://kavitaks.com/ आधिकारिक वेबसाइट] * [https://www.facebook.com/kavitaksub आधिकारिक फ़ेसबुक] * [https://www.instagram.com/kavitaksub/ आधिकारिक इंस्टाग्राम] * {{IMDb name|0471469|कविता कृष्णमूर्ति}} * [https://web.archive.org/web/20091004090147/http://www.indianviolin.com/bground/kavita.htm एल. सुब्रह्मण्यम और कविता एस.] [[श्रेणी:भारतीय फिल्म पार्श्वगायक]] [[श्रेणी: फ़िल्म गायिका]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय भारतीय फ़िल्म अकादमी पुरस्कार प्राप्तकर्ता]] {{आधार}} ogscil9em4om1vy60lojoty5afa5avw 6591786 6591652 2026-07-26T00:31:34Z Pushkar Singh 415569 /* */ 6591786 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = कविता कृष्णमूर्ति |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''कविता कृष्णमूर्ति''' (जन्म:१९५८) [[भारतीय सिनेमा]] की एक महत्वपूर्ण पार्श्वगायिका है। कविता जब आठ साल की थीं तो उन्होंने एक गायन प्रतियोगिता में प्रथम पुरस्कार जीता। तभी से वह बड़ी होकर एक मशहूर गायिका बनने का सपना देखने लगी थीं। २००५ को उन्हें [[पद्म श्री|पद्मश्री]] से पुरस्कृत किया गया।कविता को चार फिल्मफेयर बेस्ट फीमेल प्लेबैक सिंगर अवार्ड्स से सम्मानित किया गया। उनके लिए एकोलेड्स में स्टारडस्ट मिलेनियम २००० अवार्ड्स में "बेस्ट सिंगर ऑफ़ द मिलेनियम" अवार्ड, अंतर्राष्ट्रीय हिट फिल्म देवदास से डोला रे डोला के लिए जी सिने अवार्ड २००३ शामिल है और वह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] अवार्ड की दो बार प्राप्तकर्ता हैं। ==प्रारम्भिक जीवन== हिंदी सिनेमा जगत की लोकप्रिय पार्श्व गायिका कविता का जन्म 1958 में [[नई दिल्ली]] में हुआ। संगीत की प्रारंभिक शिक्षा उन्हें घर में ही मिली। उन्होंने बाद में बलराम पुरी से शास्त्रीय संगीत सीखा। नौ साल की उम्र में कविता को स्वर सम्राज्ञी [[लता मंगेशकर]] के साथ [[बंगाली भाषा|बांग्ला]] भाषा में एक गीत गाने का मौका मिला। यहीं से उन्होंने पार्श्वगायन के क्षेत्र में आने का फैसला किया। ==गायन== [[मुम्बई|मुंबई]] के सेंट जेवियर कॉलेज में स्नातक करने के दौरान कविता हर प्रतियोगिता में बढ़-चढ़कर हिस्सा लेती थीं। यही वक्त था, जब एक कार्यक्रम में मशहूर गायक [[मन्ना डे]] ने उनका गाना सुना और उन्हें विज्ञापनों में गाने का मौका दिया। ===फिल्मो में गायन=== साल 1980 में कविता ने अपना पहला पार्श्व गीत ''काहे को ब्याही'' मांग भरो सजना गाया। हालांकि यह गाना बाद में फिल्म से हटा दिया गया था। साल 1985 में फिल्म ''[[प्यार झुकता नहीं]]'' के गानों ने उन्हें पार्श्व गायिका के रूप में पहचान दिलाई। इसके बाद फिल्म ''[[मिस्टर इंडिया (1987 फ़िल्म)|मिस्टर इंडिया]]'' के गाने ''हवा हवाई'' और ''करते हैं हम प्यार'' ने उन्हें सुपरहिट गायिका का दर्जा दिलाया। 90 के दशक में कविता कृष्णमूर्ति हिंदी सिनेमा की अग्रणी पार्श्व गायिका बनकर उभरीं। फिल्म ''[[1942: अ लव स्टोरी]]'' में गाए उनके गाने आज भी पसंद किए जाते हैं। उन्होंने अपने करियर में [[आनंद-मिलिंद]], [[उदित नारायण]], [[ए.आर. रहमान]], [[अनु मलिक]] जैसे गायकों व संगीत निर्देशकों के साथ काम किया है। कविता ने एक बार एक साक्षात्कार में बताया था कि बचपन में उनको अभिनेता [[दिलीप कुमार]] बहुत पसंद थे। वह जब बड़ी हो रही थीं, तब अभिनेताओं में [[संजीव कुमार]] को पसंद करती थीं। उन्हें [[अमिताभ बच्चन]] और [[आमिर ख़ान|आमिर खान]] भी पसंद हैं। अभिनेत्रियों में [[श्रीदेवी]], [[रानी मुखर्जी]], [[काजोल देवगन|काजोल]] और [[प्रीति ज़िंटा|प्रीति जिंटा]] पसंद हैं। [[शबाना आज़मी|शबाना आजमी]] को वह बेहतरीन अभिनेत्री मानती हैं। कविता ने शबाना आजमी, श्रीदेवी, [[माधुरी दीक्षित]], [[मनीषा कोइराला]] और [[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]] सरीखी शीर्ष की अभिनेत्रियों के लिए गाने गाए हैं। कविता वायलिन वादक [[लक्ष्मीनारायण सुब्रह्मण्यम|एल. सुब्रमण्यम]] की पत्नी हैं। एक साक्षात्कार में उन्होंने बताया था एक बार उन्हें गायक [[हरिहरन]] के साथ मिलकर सुब्रमण्यम के लिए गाना गाना था, तब उनकी शादी नहीं हुई थी। ==टेलीविजन पर उपस्थिति== पार्श्वगायिका के रूप में अपनी लोकप्रियता के कारण कविता कृष्णमूर्ति ने अनेक संगीत-आधारित रियलिटी कार्यक्रमों में अतिथि निर्णायक के रूप में भाग लिया। वे [[भारत की शान: सिंगिंग स्टार]] के प्रथम सत्र में निर्णायक रहीं, जिसका प्रसारण [[डीडी नेशनल]] पर हुआ। उन्होंने [[एयरटेल सुपर सिंगर]] (विजय टीवी) तथा [[स्टार जलशा]] के ''सुपर सिंगर'' कार्यक्रम में भी अतिथि के रूप में भाग लिया। उन्होंने [[अलिफ़ लैला]], [[महाभारत (1988 टीवी धारावाहिक)|महाभारत]], [[रामायण (1987 टीवी धारावाहिक)|रामायण]], [[श्री कृष्ण (टीवी धारावाहिक)|श्री कृष्ण]] तथा [[रामायण (2008 टीवी धारावाहिक)|रामायण]] जैसे धारावाहिकों के लिए भी गीत गाए। वर्ष 2018 में वे [[राइजिंग स्टार (भारतीय टीवी शृंखला)|राइजिंग स्टार]] के दूसरे सत्र में अतिथि के रूप में भी दिखाई दीं। ==व्यक्तिगत जीवन== कविता कृष्णमूर्ति ने 11 नवम्बर 1999 को कर्नाटक के बेंगलुरु में [[लक्ष्मीनारायण सुब्रमण्यम]] से विवाह किया।<ref>{{Cite web |url=https://www.aajtak.in/entertainment/story/kavita-krishnamurthy-bollywood-singer-birthday-special-unknown-facts-popular-songs-tmov-1017598-2020-01-25 |title=लता संग 9 साल की उम्र में गाया गाना, ऐसे संवरा कविता कृष्णमूर्ति का करियर |website=आज तक |date=25 जनवरी 2020 |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi }}</ref> सुब्रमण्यम की अपनी पूर्व पत्नी से चार संतानें हैं। उनकी सबसे बड़ी पुत्री जिंजर शंकर गायिका, संगीतकार और बहु-वाद्ययंत्र वादक हैं, जबकि दूसरी बड़ी पुत्री बिंदु सुब्रमण्यम विधि स्नातक तथा गायिका-गीतकार हैं। नारायण चिकित्सक हैं, जबकि सबसे छोटे पुत्र अंबी सुब्रमण्यम एक सुप्रसिद्ध वायलिन वादक हैं। कविता और उनके पति ने वर्ष २००७ में बेंगलुरु में सुब्रमण्यम एकेडमी ऑफ परफ़ॉर्मिंग आर्ट्स नामक एक संगीत संस्थान की स्थापना की। मार्च २०१३ में उन्होंने अपना स्वयं का मोबाइल अनुप्रयोग (ऐप) भी आरम्भ किया। ==संगीत सूची== ==पुरस्कार और नामांकनों की सूची== === [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायिका पुरस्कार|फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! गीत ! फिल्म ! संगीत निर्देशक ! गीतकार |- | 1995 | "प्यार हुआ चुपके से" | ''[[1942: अ लव स्टोरी]]'' | [[राहुल देव बर्मन]] | [[जावेद अख्तर]] |- | 1996 | "मेरा पिया घर आया" | ''[[याराना (1995 फ़िल्म)|याराना]]'' | अनु मलिक | माया गोविंद |- | 1997 | "आज मैं ऊपर" | ''[[खामोशी (1996 फ़िल्म)|खामोशी]]'' | [[जतिन-ललित]] | [[मजरुह सुल्तानपुरी]] |- | 2003 | "डोला रे डोला" <br /><small>[[श्रेया घोषाल]] के साथ साझा</small> | ''[[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]]'' | [[इस्माइल दरबार]] | नुसरत बद्र |} पद्मा श्री ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{सन्दर्भ}} == बाहरी कड़ियाँ == {{कॉमन्स श्रेणी}} * [https://kavitaks.com/ आधिकारिक वेबसाइट] * [https://www.facebook.com/kavitaksub आधिकारिक फ़ेसबुक] * [https://www.instagram.com/kavitaksub/ आधिकारिक इंस्टाग्राम] * {{IMDb name|0471469|कविता कृष्णमूर्ति}} * [https://web.archive.org/web/20091004090147/http://www.indianviolin.com/bground/kavita.htm एल. सुब्रह्मण्यम और कविता एस.] [[श्रेणी:भारतीय फिल्म पार्श्वगायक]] [[श्रेणी: फ़िल्म गायिका]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय भारतीय फ़िल्म अकादमी पुरस्कार प्राप्तकर्ता]] {{आधार}} j5a2nnbfnztw448s61twvi3zmo9q1it 6591787 6591786 2026-07-26T00:34:39Z Pushkar Singh 415569 6591787 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = कविता कृष्णमूर्ति |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''कविता कृष्णमूर्ति''' (जन्म:१९५८) [[भारतीय सिनेमा]] की एक महत्वपूर्ण पार्श्वगायिका है। कविता जब आठ साल की थीं तो उन्होंने एक गायन प्रतियोगिता में प्रथम पुरस्कार जीता। तभी से वह बड़ी होकर एक मशहूर गायिका बनने का सपना देखने लगी थीं। २००५ को उन्हें [[पद्म श्री|पद्मश्री]] से पुरस्कृत किया गया।कविता को चार फिल्मफेयर बेस्ट फीमेल प्लेबैक सिंगर अवार्ड्स से सम्मानित किया गया। उनके लिए एकोलेड्स में स्टारडस्ट मिलेनियम २००० अवार्ड्स में "बेस्ट सिंगर ऑफ़ द मिलेनियम" अवार्ड, अंतर्राष्ट्रीय हिट फिल्म देवदास से डोला रे डोला के लिए जी सिने अवार्ड २००३ शामिल है और वह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] अवार्ड की दो बार प्राप्तकर्ता हैं। ==प्रारम्भिक जीवन== हिंदी सिनेमा जगत की लोकप्रिय पार्श्व गायिका कविता का जन्म १९५८ में [[नई दिल्ली]] में हुआ एक तमिल परिवार में हुआ। उनका वास्तविक नाम '''शारदा'''' था। संगीत की प्रारंभिक शिक्षा उन्हें घर में ही मिली। उन्होंने बाद में बलराम पुरी से शास्त्रीय संगीत सीखा। नौ साल की उम्र में कविता को स्वर सम्राज्ञी [[लता मंगेशकर]] के साथ [[बंगाली भाषा|बांग्ला]] भाषा में एक गीत गाने का मौका मिला। यहीं से उन्होंने पार्श्वगायन के क्षेत्र में आने का फैसला किया। ==गायन== [[मुम्बई|मुंबई]] के सेंट जेवियर कॉलेज में स्नातक करने के दौरान कविता हर प्रतियोगिता में बढ़-चढ़कर हिस्सा लेती थीं। यही वक्त था, जब एक कार्यक्रम में मशहूर गायक [[मन्ना डे]] ने उनका गाना सुना और उन्हें विज्ञापनों में गाने का मौका दिया। ===फिल्मो में गायन=== साल 1980 में कविता ने अपना पहला पार्श्व गीत ''काहे को ब्याही'' मांग भरो सजना गाया। हालांकि यह गाना बाद में फिल्म से हटा दिया गया था। साल 1985 में फिल्म ''[[प्यार झुकता नहीं]]'' के गानों ने उन्हें पार्श्व गायिका के रूप में पहचान दिलाई। इसके बाद फिल्म ''[[मिस्टर इंडिया (1987 फ़िल्म)|मिस्टर इंडिया]]'' के गाने ''हवा हवाई'' और ''करते हैं हम प्यार'' ने उन्हें सुपरहिट गायिका का दर्जा दिलाया। 90 के दशक में कविता कृष्णमूर्ति हिंदी सिनेमा की अग्रणी पार्श्व गायिका बनकर उभरीं। फिल्म ''[[1942: अ लव स्टोरी]]'' में गाए उनके गाने आज भी पसंद किए जाते हैं। उन्होंने अपने करियर में [[आनंद-मिलिंद]], [[उदित नारायण]], [[ए.आर. रहमान]], [[अनु मलिक]] जैसे गायकों व संगीत निर्देशकों के साथ काम किया है। कविता ने एक बार एक साक्षात्कार में बताया था कि बचपन में उनको अभिनेता [[दिलीप कुमार]] बहुत पसंद थे। वह जब बड़ी हो रही थीं, तब अभिनेताओं में [[संजीव कुमार]] को पसंद करती थीं। उन्हें [[अमिताभ बच्चन]] और [[आमिर ख़ान|आमिर खान]] भी पसंद हैं। अभिनेत्रियों में [[श्रीदेवी]], [[रानी मुखर्जी]], [[काजोल देवगन|काजोल]] और [[प्रीति ज़िंटा|प्रीति जिंटा]] पसंद हैं। [[शबाना आज़मी|शबाना आजमी]] को वह बेहतरीन अभिनेत्री मानती हैं। कविता ने शबाना आजमी, श्रीदेवी, [[माधुरी दीक्षित]], [[मनीषा कोइराला]] और [[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]] सरीखी शीर्ष की अभिनेत्रियों के लिए गाने गाए हैं। कविता वायलिन वादक [[लक्ष्मीनारायण सुब्रह्मण्यम|एल. सुब्रमण्यम]] की पत्नी हैं। एक साक्षात्कार में उन्होंने बताया था एक बार उन्हें गायक [[हरिहरन]] के साथ मिलकर सुब्रमण्यम के लिए गाना गाना था, तब उनकी शादी नहीं हुई थी। ==टेलीविजन पर उपस्थिति== पार्श्वगायिका के रूप में अपनी लोकप्रियता के कारण कविता कृष्णमूर्ति ने अनेक संगीत-आधारित रियलिटी कार्यक्रमों में अतिथि निर्णायक के रूप में भाग लिया। वे [[भारत की शान: सिंगिंग स्टार]] के प्रथम सत्र में निर्णायक रहीं, जिसका प्रसारण [[डीडी नेशनल]] पर हुआ। उन्होंने [[एयरटेल सुपर सिंगर]] (विजय टीवी) तथा [[स्टार जलशा]] के ''सुपर सिंगर'' कार्यक्रम में भी अतिथि के रूप में भाग लिया। उन्होंने [[अलिफ़ लैला]], [[महाभारत (1988 टीवी धारावाहिक)|महाभारत]], [[रामायण (1987 टीवी धारावाहिक)|रामायण]], [[श्री कृष्ण (टीवी धारावाहिक)|श्री कृष्ण]] तथा [[रामायण (2008 टीवी धारावाहिक)|रामायण]] जैसे धारावाहिकों के लिए भी गीत गाए। वर्ष 2018 में वे [[राइजिंग स्टार (भारतीय टीवी शृंखला)|राइजिंग स्टार]] के दूसरे सत्र में अतिथि के रूप में भी दिखाई दीं। ==व्यक्तिगत जीवन== कविता कृष्णमूर्ति ने 11 नवम्बर 1999 को कर्नाटक के बेंगलुरु में [[लक्ष्मीनारायण सुब्रमण्यम]] से विवाह किया।<ref>{{Cite web |url=https://www.aajtak.in/entertainment/story/kavita-krishnamurthy-bollywood-singer-birthday-special-unknown-facts-popular-songs-tmov-1017598-2020-01-25 |title=लता संग 9 साल की उम्र में गाया गाना, ऐसे संवरा कविता कृष्णमूर्ति का करियर |website=आज तक |date=25 जनवरी 2020 |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi }}</ref> सुब्रमण्यम की अपनी पूर्व पत्नी से चार संतानें हैं। उनकी सबसे बड़ी पुत्री जिंजर शंकर गायिका, संगीतकार और बहु-वाद्ययंत्र वादक हैं, जबकि दूसरी बड़ी पुत्री बिंदु सुब्रमण्यम विधि स्नातक तथा गायिका-गीतकार हैं। नारायण चिकित्सक हैं, जबकि सबसे छोटे पुत्र अंबी सुब्रमण्यम एक सुप्रसिद्ध वायलिन वादक हैं। कविता और उनके पति ने वर्ष २००७ में बेंगलुरु में सुब्रमण्यम एकेडमी ऑफ परफ़ॉर्मिंग आर्ट्स नामक एक संगीत संस्थान की स्थापना की। मार्च २०१३ में उन्होंने अपना स्वयं का मोबाइल अनुप्रयोग (ऐप) भी आरम्भ किया। ==संगीत सूची== ==पुरस्कार और नामांकनों की सूची== === [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायिका पुरस्कार|फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! गीत ! फिल्म ! संगीत निर्देशक ! गीतकार |- | 1995 | "प्यार हुआ चुपके से" | ''[[1942: अ लव स्टोरी]]'' | [[राहुल देव बर्मन]] | [[जावेद अख्तर]] |- | 1996 | "मेरा पिया घर आया" | ''[[याराना (1995 फ़िल्म)|याराना]]'' | अनु मलिक | माया गोविंद |- | 1997 | "आज मैं ऊपर" | ''[[खामोशी (1996 फ़िल्म)|खामोशी]]'' | [[जतिन-ललित]] | [[मजरुह सुल्तानपुरी]] |- | 2003 | "डोला रे डोला" <br /><small>[[श्रेया घोषाल]] के साथ साझा</small> | ''[[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]]'' | [[इस्माइल दरबार]] | नुसरत बद्र |} पद्मा श्री ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{सन्दर्भ}} == बाहरी कड़ियाँ == {{कॉमन्स श्रेणी}} * [https://kavitaks.com/ आधिकारिक वेबसाइट] * [https://www.facebook.com/kavitaksub आधिकारिक फ़ेसबुक] * [https://www.instagram.com/kavitaksub/ आधिकारिक इंस्टाग्राम] * {{IMDb name|0471469|कविता कृष्णमूर्ति}} * [https://web.archive.org/web/20091004090147/http://www.indianviolin.com/bground/kavita.htm एल. सुब्रह्मण्यम और कविता एस.] [[श्रेणी:भारतीय फिल्म पार्श्वगायक]] [[श्रेणी: फ़िल्म गायिका]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय भारतीय फ़िल्म अकादमी पुरस्कार प्राप्तकर्ता]] {{आधार}} muw2t4lmv7vt0xioutk5al7mjfutv3r 6591788 6591787 2026-07-26T00:34:52Z Pushkar Singh 415569 6591788 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = कविता कृष्णमूर्ति |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''कविता कृष्णमूर्ति''' (जन्म:१९५८) [[भारतीय सिनेमा]] की एक महत्वपूर्ण पार्श्वगायिका है। कविता जब आठ साल की थीं तो उन्होंने एक गायन प्रतियोगिता में प्रथम पुरस्कार जीता। तभी से वह बड़ी होकर एक मशहूर गायिका बनने का सपना देखने लगी थीं। २००५ को उन्हें [[पद्म श्री|पद्मश्री]] से पुरस्कृत किया गया।कविता को चार फिल्मफेयर बेस्ट फीमेल प्लेबैक सिंगर अवार्ड्स से सम्मानित किया गया। उनके लिए एकोलेड्स में स्टारडस्ट मिलेनियम २००० अवार्ड्स में "बेस्ट सिंगर ऑफ़ द मिलेनियम" अवार्ड, अंतर्राष्ट्रीय हिट फिल्म देवदास से डोला रे डोला के लिए जी सिने अवार्ड २००३ शामिल है और वह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] अवार्ड की दो बार प्राप्तकर्ता हैं। ==प्रारम्भिक जीवन== हिंदी सिनेमा जगत की लोकप्रिय पार्श्व गायिका कविता का जन्म १९५८ में [[नई दिल्ली]] में हुआ एक तमिल परिवार में हुआ। उनका वास्तविक नाम '''शारदा''' था। संगीत की प्रारंभिक शिक्षा उन्हें घर में ही मिली। उन्होंने बाद में बलराम पुरी से शास्त्रीय संगीत सीखा। नौ साल की उम्र में कविता को स्वर सम्राज्ञी [[लता मंगेशकर]] के साथ [[बंगाली भाषा|बांग्ला]] भाषा में एक गीत गाने का मौका मिला। यहीं से उन्होंने पार्श्वगायन के क्षेत्र में आने का फैसला किया। ==गायन== [[मुम्बई|मुंबई]] के सेंट जेवियर कॉलेज में स्नातक करने के दौरान कविता हर प्रतियोगिता में बढ़-चढ़कर हिस्सा लेती थीं। यही वक्त था, जब एक कार्यक्रम में मशहूर गायक [[मन्ना डे]] ने उनका गाना सुना और उन्हें विज्ञापनों में गाने का मौका दिया। ===फिल्मो में गायन=== साल 1980 में कविता ने अपना पहला पार्श्व गीत ''काहे को ब्याही'' मांग भरो सजना गाया। हालांकि यह गाना बाद में फिल्म से हटा दिया गया था। साल 1985 में फिल्म ''[[प्यार झुकता नहीं]]'' के गानों ने उन्हें पार्श्व गायिका के रूप में पहचान दिलाई। इसके बाद फिल्म ''[[मिस्टर इंडिया (1987 फ़िल्म)|मिस्टर इंडिया]]'' के गाने ''हवा हवाई'' और ''करते हैं हम प्यार'' ने उन्हें सुपरहिट गायिका का दर्जा दिलाया। 90 के दशक में कविता कृष्णमूर्ति हिंदी सिनेमा की अग्रणी पार्श्व गायिका बनकर उभरीं। फिल्म ''[[1942: अ लव स्टोरी]]'' में गाए उनके गाने आज भी पसंद किए जाते हैं। उन्होंने अपने करियर में [[आनंद-मिलिंद]], [[उदित नारायण]], [[ए.आर. रहमान]], [[अनु मलिक]] जैसे गायकों व संगीत निर्देशकों के साथ काम किया है। कविता ने एक बार एक साक्षात्कार में बताया था कि बचपन में उनको अभिनेता [[दिलीप कुमार]] बहुत पसंद थे। वह जब बड़ी हो रही थीं, तब अभिनेताओं में [[संजीव कुमार]] को पसंद करती थीं। उन्हें [[अमिताभ बच्चन]] और [[आमिर ख़ान|आमिर खान]] भी पसंद हैं। अभिनेत्रियों में [[श्रीदेवी]], [[रानी मुखर्जी]], [[काजोल देवगन|काजोल]] और [[प्रीति ज़िंटा|प्रीति जिंटा]] पसंद हैं। [[शबाना आज़मी|शबाना आजमी]] को वह बेहतरीन अभिनेत्री मानती हैं। कविता ने शबाना आजमी, श्रीदेवी, [[माधुरी दीक्षित]], [[मनीषा कोइराला]] और [[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]] सरीखी शीर्ष की अभिनेत्रियों के लिए गाने गाए हैं। कविता वायलिन वादक [[लक्ष्मीनारायण सुब्रह्मण्यम|एल. सुब्रमण्यम]] की पत्नी हैं। एक साक्षात्कार में उन्होंने बताया था एक बार उन्हें गायक [[हरिहरन]] के साथ मिलकर सुब्रमण्यम के लिए गाना गाना था, तब उनकी शादी नहीं हुई थी। ==टेलीविजन पर उपस्थिति== पार्श्वगायिका के रूप में अपनी लोकप्रियता के कारण कविता कृष्णमूर्ति ने अनेक संगीत-आधारित रियलिटी कार्यक्रमों में अतिथि निर्णायक के रूप में भाग लिया। वे [[भारत की शान: सिंगिंग स्टार]] के प्रथम सत्र में निर्णायक रहीं, जिसका प्रसारण [[डीडी नेशनल]] पर हुआ। उन्होंने [[एयरटेल सुपर सिंगर]] (विजय टीवी) तथा [[स्टार जलशा]] के ''सुपर सिंगर'' कार्यक्रम में भी अतिथि के रूप में भाग लिया। उन्होंने [[अलिफ़ लैला]], [[महाभारत (1988 टीवी धारावाहिक)|महाभारत]], [[रामायण (1987 टीवी धारावाहिक)|रामायण]], [[श्री कृष्ण (टीवी धारावाहिक)|श्री कृष्ण]] तथा [[रामायण (2008 टीवी धारावाहिक)|रामायण]] जैसे धारावाहिकों के लिए भी गीत गाए। वर्ष 2018 में वे [[राइजिंग स्टार (भारतीय टीवी शृंखला)|राइजिंग स्टार]] के दूसरे सत्र में अतिथि के रूप में भी दिखाई दीं। ==व्यक्तिगत जीवन== कविता कृष्णमूर्ति ने 11 नवम्बर 1999 को कर्नाटक के बेंगलुरु में [[लक्ष्मीनारायण सुब्रमण्यम]] से विवाह किया।<ref>{{Cite web |url=https://www.aajtak.in/entertainment/story/kavita-krishnamurthy-bollywood-singer-birthday-special-unknown-facts-popular-songs-tmov-1017598-2020-01-25 |title=लता संग 9 साल की उम्र में गाया गाना, ऐसे संवरा कविता कृष्णमूर्ति का करियर |website=आज तक |date=25 जनवरी 2020 |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi }}</ref> सुब्रमण्यम की अपनी पूर्व पत्नी से चार संतानें हैं। उनकी सबसे बड़ी पुत्री जिंजर शंकर गायिका, संगीतकार और बहु-वाद्ययंत्र वादक हैं, जबकि दूसरी बड़ी पुत्री बिंदु सुब्रमण्यम विधि स्नातक तथा गायिका-गीतकार हैं। नारायण चिकित्सक हैं, जबकि सबसे छोटे पुत्र अंबी सुब्रमण्यम एक सुप्रसिद्ध वायलिन वादक हैं। कविता और उनके पति ने वर्ष २००७ में बेंगलुरु में सुब्रमण्यम एकेडमी ऑफ परफ़ॉर्मिंग आर्ट्स नामक एक संगीत संस्थान की स्थापना की। मार्च २०१३ में उन्होंने अपना स्वयं का मोबाइल अनुप्रयोग (ऐप) भी आरम्भ किया। ==संगीत सूची== ==पुरस्कार और नामांकनों की सूची== === [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायिका पुरस्कार|फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! गीत ! फिल्म ! संगीत निर्देशक ! गीतकार |- | 1995 | "प्यार हुआ चुपके से" | ''[[1942: अ लव स्टोरी]]'' | [[राहुल देव बर्मन]] | [[जावेद अख्तर]] |- | 1996 | "मेरा पिया घर आया" | ''[[याराना (1995 फ़िल्म)|याराना]]'' | अनु मलिक | माया गोविंद |- | 1997 | "आज मैं ऊपर" | ''[[खामोशी (1996 फ़िल्म)|खामोशी]]'' | [[जतिन-ललित]] | [[मजरुह सुल्तानपुरी]] |- | 2003 | "डोला रे डोला" <br /><small>[[श्रेया घोषाल]] के साथ साझा</small> | ''[[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]]'' | [[इस्माइल दरबार]] | नुसरत बद्र |} पद्मा श्री ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{सन्दर्भ}} == बाहरी कड़ियाँ == {{कॉमन्स श्रेणी}} * [https://kavitaks.com/ आधिकारिक वेबसाइट] * [https://www.facebook.com/kavitaksub आधिकारिक फ़ेसबुक] * [https://www.instagram.com/kavitaksub/ आधिकारिक इंस्टाग्राम] * {{IMDb name|0471469|कविता कृष्णमूर्ति}} * [https://web.archive.org/web/20091004090147/http://www.indianviolin.com/bground/kavita.htm एल. सुब्रह्मण्यम और कविता एस.] [[श्रेणी:भारतीय फिल्म पार्श्वगायक]] [[श्रेणी: फ़िल्म गायिका]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय भारतीय फ़िल्म अकादमी पुरस्कार प्राप्तकर्ता]] {{आधार}} 2kpzjyaevm07waj3t99c597odq0y2nw राम 0 2977 6591711 6591323 2026-07-25T15:57:48Z Rana0110 931918 6591711 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = Hindu | image = Lord Rama with arrows.jpg | caption = धनुष और बाण लेकर खड़े हुए श्याम वर्ण राम | name = राम | symbol = कोदंड/सारंग [[धनुष]] <br> [[बाण]] <br> [[शंख]] <br> [[कमल]] | Devanagari = राम | Sanskrit_transliteration = {{IAST|Rāma}} | member_of = [[दशावतार]] | other_names = राघव, रामचन्द्र, रघुनन्दन, काकुत्स्थ, सीतावल्लभ, कौशल्यानंदन | god_of = {{hlist|मर्यादा पुरुषोत्तम<br> [[विष्णु]] के सातवें अंशअवतार}} | affiliation = विष्णु के सातवें अंश अवतार अथवा अंश अवतार | day = [[गुरुवार]] | parents = {{unbulleted list|[[दशरथ]] (पिता)|[[कौशल्या]] (माता)|[[कैकयी]] (सौतेली माता)|[[सुमित्रा]] (सौतेली माता)}} | spouse = [[सीता]] | abode = {{hlist|[[अयोध्या]]|[[साकेतधाम]]|[[वैकुंठ]]}} | weapon = कोदंड धनुष तथा बाण, कौमुदी [[गदा]], तलवार | texts = [[वाल्मीकि रामायण]]<br>[[रामचरितमानस]]<br>[[विष्णु पुराण]]<br>[[भागवत पुराण]]<br>[[अध्यात्म रामायण]] | siblings = {{unbulleted list|[[लक्ष्मण]] (सौतेला भाई)|[[भरत]] (सौतेला भाई)|[[शत्रुघ्न]] (सौतेला भाई)}} | festivals = {{hlist|[[राम नवमी]]|विवाह पंचमी|[[दिवाली]]|[[विजयादशमी]]|[[वसंतोत्सव]]}} | avatar_birth = [[सूर्यवंशी क्षत्रिय]], [[अयोध्या]], [[कोसल]] (वर्तमान [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]) | avatar_end = [[सरयू|सरयू नदी]], अयोध्या, कोसल (वर्तमान उत्तर प्रदेश, भारत) | children = {{unbulleted list|[[लव]] (पुत्र)|[[कुश]] (पुत्र)}} | dynasty = [[रघुवंश]]-[[सूर्यवंश]] | predecessor = [[दशरथ]] | gender = पुरुष | successor = [[लव]] (उत्तर कोसल)<br>[[कुश]] (दक्षिण कोसल) | mantra = [[जय श्री राम]]<br/>जय सियाराम<br>ॐ श्रीरामचंद्राय नमः<br>[[सीताराम]] | army = वानर सेना | venerated_in = [[रामानंदी संप्रदाय]]<br>[[श्री वैष्णव संप्रदाय]]<br/>[[स्मार्त संप्रदाय]] }} {{Infobox royalty | name = दशावतार क्रमांक | predecessor = [[परशुराम]] | successor = [[कृष्ण]] }} '''राम''' (जिन्हें '''श्रीराम''' भी कहा जाता है) एक प्रसिद्ध हिंदू देवता हैं, जिन्हें [[भगवान विष्णु]] का सातवां अंश अवतार माना जाता है और श्री राम अंश अवतार थे। उनका जीवन धर्मयुक्त और आदर्श माना जाता है, जिसके कारण उन्हें '''मर्यादा पुरुषोत्तम''' भी कहा जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://study.com/academy/lesson/rama-hindu-god-history-facts-overview.html|title=Shri Ram}}</ref> [[वैष्णव]] परंपराओं में उन्हें सर्वोच्च देवता के रूप में पूजा जाता है। उनके जीवन पर आधारित महाकाव्य [[वाल्मीकि रामायण]] ऐतिहासिक और धार्मिक रूप से अत्यंत लोकप्रिय है। राम को भारत तथा संपूर्ण दक्षिण एशिया में व्यापक तौर पर पूजा जाता है। राम के जीवनचरित्र का मुख्य आधार [[संस्कृत]] भाषा का आदिकाव्य महर्षि वाल्मीकि कृत [[रामायण]] है। इसके अनुसार [[त्रेतायुग]] में जब लंका का राजा [[रावण]] अधर्म और अत्याचार फैला रहा था, तब अयोध्या के महाराज [[दशरथ]] और उनकी तीन रानियां [[कौशल्या]], [[सुमित्रा]] और [[कैकयी]] पुत्रहीन थे। रावण के अत्याचारों का अंत करने एवं धर्म की रक्षा करने के लिए [[भगवान विष्णु]] ने कौशल्या के गर्भ से राम के रूप में अवतार लिया। उनकी सहायता के लिए [[लक्ष्मी]] ने [[सीता]], [[शेषनाग]] ने [[लक्ष्मण]], और [[शिव]] ने [[हनुमान]] के रूप में अवतार लिया। चैत्र शुक्ल नवमी के दिन राम, लक्ष्मण, [[भरत]] और [[शत्रुघ्न]] का जन्म हुआ। बाल्यकाल में उन्होंने कुलगुरु वशिष्ठ से शिक्षा प्राप्त की। शिक्षा प्राप्त करने के पश्चात राम और लक्ष्मण ऋषि [[विश्वामित्र]] के साथ आश्रमों में राक्षसों का संहार करने गए। यज्ञ की रक्षा करने के बाद उन्होंने मिथिला में सीता स्वयंवर में भाग लिया। वहां राम ने शिव धनुष को भंग करके [[सीता]] से विवाह किया। कुछ समय बाद राजा दशरथ ने राम को अपना उत्तराधिकारी बनाने का विचार किया, लेकिन महारानी [[कैकेयी|कैकयी]] ने दासी मन्थरा के बहकावे में आकर दशरथ से अपने वचनों के रूप में राम के लिए 14 वर्ष का वनवास और अपने पुत्र भरत के लिए अयोध्या का राज्य मांग लिया। अपने माता-पिता के वचन और आज्ञा को शिरोधार्य कर राजसुख त्याग कर राम ने वनवास स्वीकार किया। भाई लक्ष्मण और पत्नी सीता ने भी राम का साथ दिया। वनवास के दौरान राम ने अनेक राक्षसों का संहार किया और अंत में [[दंडकारण्य]] में निवास किया। वहां राम ने रावण के भाई खर-दूषण का सेना समेत नाश किया और [[शूर्पणखा]] को दंडित किया। इसके प्रतिशोध में रावण ने सीता की सुंदरता से आकर्षित होकर छद्मवेष में कपट से उनका अपहरण कर लिया और उन्हें बचाने आए पक्षीराज [[जटायु]] का वध कर दिया। राम और लक्ष्मण ने जटायु और [[शबरी]] को सद्गति देकर वानरराज [[सुग्रीव]] से मित्रता की। राम ने [[बाली]] का वध कर सुग्रीव को राजा बनाया। समस्त वानर और रीछ जाति की सहायता से सीता की खोज की गई। राम ने अपने प्रताप से समुद्र पर [[रामसेतु]] का निर्माण किया और [[रामेश्वरम तीर्थ|रामेश्वर ज्योतिर्लिंग]] की स्थापना की। लंका युद्ध में राम ने [[कुंभकर्ण]], [[इंद्रजीत]] और [[रावण]] सहित समस्त राक्षस सेना का अंत करके सीता और बंधक देवताओं को मुक्त करवाया। पश्चात सीता और राम का राज्याभिषेक हुआ। [[वाल्मीकि रामायण]] के अनुसार राम ने 11 हजार वर्ष तक [[अयोध्या]] पर सुशासन किया, जिसे "रामराज्य" कहा जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.valmiki.iitk.ac.in/sloka?field_kanda_tid=1&language=dv&field_sarga_value=1|title=Valmiki Ramayana}}</ref> रामराज्य में प्रजा सुखी थी और समाज से अधर्म व अशांति समाप्त हो चुकी थी।<ref name=":0" /> [[File:Sree Raghunandan - Ram Laxman Sita and Hanuman, M V Dhurandar.jpg|thumb]] अपने कर्तव्य पूर्ण करने के बाद अपने पुत्रों [[लव]] और [[कुश]] को राज्य सौंप कर राम ने वैकुंठ गमन किया। राम ने एक आदर्श पुत्र, मित्र, भाई, पति और राजा का कर्तव्य निभाया। राम की यह जीवनगाथा वैष्णव शास्त्रों में विस्तार से उल्लेखित है।<ref>{{Cite book|title=रामचरितमानस|last=गोस्वामी|first=तुलसीदास|publisher=गीताप्रेस गोरखपुर|year=2019|location=गोरखपुर}}</ref> == नाम-व्युत्पत्ति एवं अर्थ == 'रम्' धातु में 'घञ्' प्रत्यय के योग से 'राम' शब्द निष्पन्न होता है।<ref>संस्कृत-हिन्दी कोश, वामन शिवराम आप्टे।</ref> 'रम्' धातु का अर्थ रमण (निवास, विहार) करने से सम्बद्ध है। वे प्राणीमात्र के हृदय में 'रमण' करते हैं, इसलिए 'राम' हैं तथा भक्तजन उनमें ध्याननिष्ठ होते हैं, इसलिए भी वे 'राम' हैं - "रमते कणे कणे इति रामः"। '[[विष्णुसहस्रनाम]]' पर लिखित अपने भाष्य में आद्य [[शंकराचार्य]] ने [[पद्मपुराण]] का उल्लेख करते हुए कहा है कि ''नित्यानन्दस्वरूप भगवान् में योगिजन रमण करते हैं, इसलिए वे 'राम' हैं।''<ref>श्रीविष्णुसहस्रनाम, सानुवाद शांकर भाष्य सहित, गीताप्रेस गोरखपुर, संस्करण-1999, पृष्ठ-143.</ref> == अवतार रूप में प्राचीनता == [[वैदिक साहित्य]] में 'राम' का उल्लेख प्रचलित रूप में नहीं मिलता है। [[ऋग्वेद]] में केवल दो स्थलों पर ही 'राम' शब्द का प्रयोग हुआ है<ref>ऋग्वेद पदानां अकारादि वर्णक्रमानुक्रमणिका, संपादक- स्वामी विश्वेश्वरानंद एवं नित्यानंद, निर्णय सागर प्रेस, मुंबई, संस्करण-1908, पृ०-348.</ref> (१०-३-३ तथा १०-९३-१४)। उनमें से एक जगह काले रंग (रात के अंधकार) के अर्थ में<ref>ऋग्वेदसंहिता (श्रीसायणाचार्य कृत भाष्य एवं भाष्यानुवाद सहित) भाग-5, चौखम्बा कृष्णदास अकादमी, वाराणसी, संस्करण-2013, पृष्ठ-3892.</ref> तथा एक जगह व्यक्ति के अर्थ में प्रयोग हुआ है<ref>ऋग्वेदसंहिता (श्रीसायणाचार्यजी कृत भाष्य एवं भाष्यानुवाद सहित) भाग-5, चौखम्बा कृष्णदास अकादमी, वाराणसी, संस्करण-2013, पृष्ठ-4406.</ref>; लेकिन वहाँ भी उनके अवतारी पुरुष या दशरथ के पुत्र होने का कोई संकेत नहीं है। यद्यपि [[नीलकण्ठ चतुर्धर]] ने ऋग्वेद के अनेक मन्त्रों को स्वविवेक से चुनकर उनके रामकथापरक अर्थ किये हैं, परन्तु यह उनकी निजी मान्यता है। ऋग्वेद में एक स्थल पर 'इक्ष्वाकुः' (१०-६०-४) का<ref>ऋग्वेद पदानां अकारादि वर्णक्रमानुक्रमणिका, संपादक- स्वामी विश्वेश्वरानंद एवं नित्यानंद, निर्णय सागर प्रेस, मुंबई, संस्करण-1908, पृ०-79.</ref> तथा एक स्थल पर<ref>वैदिक-पदानुक्रम-कोषः, संहिता विभाग, तृतीय खण्ड, संपादक- विश्वबन्धुजी शास्त्री, [[विश्वेश्वरानन्द वैदिक शोध संस्थान]], होशिआरपुर, संस्करण-1956, पृष्ठ-1550; एवं ऋग्वेद पदानां अकारादि वर्णक्रमानुक्रमणिका, संपादक- स्वामी विश्वेश्वरानंद एवं नित्यानंद, निर्णय सागर प्रेस, मुंबई, संस्करण-1908, पृ०-195.</ref> 'दशरथ' (१-१२६-४) शब्द का भी प्रयोग हुआ है, परन्तु उनके राम से सम्बद्ध होने का कोई संकेत नहीं मिल पाता।<ref>हिन्दी साहित्य कोश, भाग-2, संपादक- डॉ० धीरेंद्र वर्मा एवं अन्य, ज्ञानमंडल लिमिटेड, वाराणसी, संस्करण-2011, पृष्ठ-497.</ref> ब्राह्मण साहित्य में 'राम' शब्द का प्रयोग [[ऐतरेय ब्राह्मण]] में दो स्थलों पर<ref name="अ">वैदिक-पदानुक्रमकोषः, ब्राह्मण-आरण्यक विभाग, द्वितीय खण्ड, विश्वेश्वरानन्द वैदिक शोध संस्थान, लवपुर, संस्करण-1936, पृष्ठ-852.</ref> हुआ है; परन्तु वहाँ उन्हें 'रामो मार्गवेयः' कहा गया है, जिसका अर्थ आचार्य सायण के अनुसार 'मृगवु' नामक स्त्री का पुत्र है।<ref>ऐतरेयब्राह्मणम् (सायण भाष्य एवं हिन्दी अनुवाद सहित) भाग-2, संपादक एवं अनुवादक- डॉ० सुधाकर मालवीय, तारा प्रिंटिंग वर्क्स, वाराणसी, संस्करण-1983, पृष्ठ-1201.</ref> [[शतपथ ब्राह्मण]] में एक स्थल पर<ref name="अ" /> 'राम' शब्द का प्रयोग हुआ है। यहाँ 'राम' यज्ञ के आचार्य के रूप में हैं तथा उन्हें 'राम औपतपस्विनि' कहा गया है।<ref>शतपथब्राह्मण (सटीक), भाग-1, विजयकुमार गोविंदराम हासानंद, दिल्ली, संस्करण-2010, पृष्ठ-657.</ref> तात्पर्य यह है कि प्रचलित राम का अवतारी रूप [[वाल्मीकि रामायण|वाल्मीकीय रामायण]] एवं [[पुराण|पुराणों]] की ही देन है। == जन्म == [[File:The Birth of rama.jpg |thumb|राम-जन्म, अकबर की रामायण से ]] राम की कथा से सम्बद्ध सर्वाधिक प्रमाणभूत ग्रन्थ वाल्मीकीय रामायण में राम के जन्म के सम्बन्ध में निम्नलिखित वर्णन उपलब्ध है:- '''...................... चैत्रे नावमिके तिथौ।।''' '''नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु।''' '''ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह।।'''<ref name=":0">श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण (सटीक), प्रथम भाग, बालकाण्ड- 1.1.97; गीताप्रेस गोरखपुर, संस्करण-1996 ई०, पृष्ठ-57.</ref> अर्थात् चैत्र मास की नवमी तिथि में, पुनर्वसु नक्षत्र में, पाँच ग्रहों के अपने उच्च स्थान में रहने पर तथा कर्क लग्न में चन्द्रमा के साथ बृहस्पति के स्थित होने पर राम का जन्म हुआ। यहाँ केवल बृहस्पति तथा चन्द्रमा की स्थिति स्पष्ट होती है। आगे पन्द्रहवें श्लोक में सूर्य के उच्च होने का उल्लेख है। प्रायः विद्वानों ने राम के जन्म के समय में सूर्य, मंगल, बृहस्पति, शुक्र तथा शनि को उच्च में स्थित माना है। === जन्म-समय पर आधुनिक शोध === परम्परागत रूप से राम का जन्म त्रेता युग में माना जाता है। हिन्दू धर्मशास्त्रों के अनुसार एक चतुर्युगी में 43,20,000 वर्ष होते हैं। चूँकि कलियुग का अभी प्रारंभ ही हुआ है (लगभग 5,500 वर्ष ही बीते हैं) और राम का जन्म त्रेता के अंत में हुआ, अतः परंपरागत रूप से राम का जन्म आज से लगभग 8,80,100 वर्ष पहले माना जाता है। प्रख्यात शोधकर्ता डॉ॰ [[पद्माकर विष्णु वर्तक]] ने अपने ग्रंथ 'वास्तव रामायण' में मुख्यतः ग्रहगतियों के आधार पर गणित करके<ref>A REALISTIC APPROACH TO THE VALMIKI RAMAYANA, ibid, p.290-300.</ref> वाल्मीकीय रामायण में उल्लिखित ग्रहस्थिति के अनुसार राम की जन्म-तिथि 4 दिसंबर 7323 ईसापूर्व सुनिश्चित की है।<ref>A REALISTIC APPROACH TO THE VALMIKI RAMAYANA, ibid, p.300.</ref> डॉ॰ वर्तक के शोध के अनेक वर्षों बाद 'आई-सर्व' के एक शोध दल ने राम का जन्म 10 जनवरी 5114 ईसापूर्व में सिद्ध किया। परंतु यह समय संदेहास्पद माना गया क्योंकि उनके द्वारा प्रयुक्त सॉफ्टवेयर ईसा पूर्व 3000 से पहले का सही ग्रह-गणित करने में सक्षम नहीं था।<ref>इतिहास का उपहास (राम की जन्मतिथि एवं जन्मकुण्डली की भ्रामक व्याख्या का निराकरण), विनय झा, अखिल भारतीय विद्वत् परिषद्, वाराणसी, संस्करण-2015, पृष्ठ-10-11.</ref> == जीवन की प्रमुख घटनाएँ == === बालपन और सीता-स्वयंवर === पुराणों के अनुसार राम का जन्म वर्तमान [[उत्तर प्रदेश]] के [[अयोध्या]] में हुआ था। राम के पूर्वज रघु थे। [[File:Birth of rama.jpg|राम जन्म|thumb]] राम बचपन से ही शान्‍त स्‍वभाव के वीर पुरूष थे। उन्‍होंने मर्यादाओं को हमेशा सर्वोच्च स्थान दिया। राम ने अपने तीनों भाइयों के साथ गुरु वशिष्‍ठ से शिक्षा प्राप्‍त की। किशोरावस्था में गुरु [[विश्वामित्र]] उन्‍हें वन में राक्षसों द्वारा मचाए जा रहे उत्पात को समाप्त करने के लिए साथ ले गए, जहाँ राम ने [[ताड़का]] नामक राक्षसी का वध किया तथा [[मारीच]] को पलायन के लिए मजबूर किया। इस दौरान गुरु विश्‍वामित्र उन्हें [[मिथिला]] ले गए, जहाँ राजा [[जनक]] ने अपनी पुत्री [[सीता]] के लिए स्वयंवर आयोजित किया था। राम ने शिव के धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ाकर उसे भंग कर दिया और सीता से उनका विवाह हुआ। [[File:Rama breaking the bow to win Sita as wife.jpg|thumb ]] धनुष टूटने की ध्वनि सुनकर महर्षि [[परशुराम]] वहाँ आ गए और क्रोधित हुए। लक्ष्‍मण से उनका विवाद हुआ, तब राम ने बीच-बचाव किया। इसके पश्चात् राम और सीता सुखपूर्वक अयोध्या में रहने लगे। [[File:Rama Sita Playing.jpg|thumb|सीताराम]] === वनवास === [[File:Rama, Sita, Lakshmana in exile in forest having a meal, pahari painting.jpg|सीताराम और लक्ष्मण वनवास के दौरान|thumb ]] राजा दशरथ के वानप्रस्थ लेने का समय आने पर उन्होंने राम को राज्य सौंपने का विचार किया। परंतु कैकेयी की दासी [[मन्थरा]] ने कैकेयी को भड़का दिया। कैकेयी ने राजा दशरथ से पूर्व में मिले दो वरों के आधार पर राम के लिए 14 वर्ष का वनवास और भरत के लिए राजसिंहासन मांग लिया। पिता की आज्ञा का पालन करते हुए राम, उनकी पत्नी सीता और भाई लक्ष्मण वनवास के लिए निकल पड़े। === सीता का हरण === वनवास के समय, लंका के राजा [[रावण]] ने सीता का हरण किया। रामायण के अनुसार, रावण के मामा [[मारीच]] ने सुनहरे हिरण का रूप धारण किया। सीता के अनुरोध पर राम उसका पीछा करते हुए दूर चले गए। राम के बाण से मरते हुए मारीच ने राम की आवाज़ में लक्ष्मण को पुकारा। सीता के आग्रह पर लक्ष्मण राम की खोज में गए और सुरक्षा के लिए एक रेखा खींची जिसे [[लक्ष्मण रेखा]] कहा जाता है। लक्ष्मण की अनुपस्थिति में रावण ने साधु का वेश धरकर सीता का अपहरण कर लिया। [[File:Ravi Varma-Ravana Sita Jathayu.jpg|Ravi_Varma-Ravana_Sita_Jathayu|thumb]] सीता की खोज में राम और लक्ष्मण की भेंट [[हनुमान]] और [[सुग्रीव]] से हुई। हनुमान राम के सबसे बड़े भक्त बने। === रावण का वध === [[File:Anonymous - Rama and Laksmana Fighting Ravana - 1953.357 - Cleveland Museum of Art.tiff|thumb]] सीता को पुनः प्राप्त करने के लिए राम ने हनुमान, विभीषण और वानर सेना की मदद से रावण और उसकी सेना को पराजित किया। लौटते समय राम ने विभीषण को लंका का राजा नियुक्त किया। === अयोध्या वापसी === [[File:Rama and Sita, with Lakshmana returning to Ayodhya.jpg|thumb|राम का अयोध्या में पुनः आगमन]] रावण को परास्त करने के पश्चात् राम, सीता, लक्ष्मण और अन्य वानर पुष्पक विमान से अयोध्या लौटे। राम और सीता का अयोध्या में राज्याभिषेक हुआ। [[File:Lord Rama Raj Tilak Ramayana.jpg|thumb|सीताराम का राज्याभिषेक ]] == दैहिक त्याग == [[File:Rama meet Brahma at heaven.jpg |thumb| ब्रह्मा द्वारा राम का स्वर्ग मे स्वागत]] सीता के भूगर्भ में समा जाने के पश्चात, राम ने अपने दोनों पुत्रों [[कुश]] और [[लव]] को राज्य सौंप दिया। अंततः उन्होंने सरयू नदी के तट पर गुप्तार घाट में दैहिक त्याग किया और पुनः [[साकेतधाम]] में अपने दिव्य स्वरूप में विराजमान हो गए। == संबंधित पृष्ठ == * [[रामायण]] * [[सीता]] * [[रामचरितमानस]] * [[साकेतधाम]] * [[हनुमान]] * [[जैन धर्म में राम]] * [[रामानंदी संप्रदाय]] * [[तुलसीदास]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Rama|राम}} * [https://www.valmiki.iitk.ac.in/sloka?field_kanda_tid=1&language=dv&field_sarga_value=1 वाल्मीकि रामायण] {{श्री राम चरित मानस}} {{दशावतार}} {{हिन्दू देवी देवता}} {{Authority control}} [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:राम]] [[श्रेणी:अयोध्याकुल]] [[श्रेणी:विष्णु अवतार]] [[श्रेणी:रामायण के पात्र]] gqk6hx8ndfvrw12ye19m65js7w5a2qm 6591714 6591711 2026-07-25T15:59:44Z Rana0110 931918 6591714 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = Hindu | image = Lord Rama with arrows.jpg | caption = धनुष और बाण लेकर खड़े हुए श्याम वर्ण राम | name = राम | symbol = कोदंड/सारंग [[धनुष]] <br> [[बाण]] <br> [[शंख]] <br> [[कमल]] | Devanagari = राम | Sanskrit_transliteration = {{IAST|Rāma}} | member_of = [[दशावतार]] | other_names = राघव, रामचन्द्र, रघुनन्दन, काकुत्स्थ, सीतावल्लभ, कौशल्यानंदन | god_of = {{hlist|मर्यादा पुरुषोत्तम<br> [[विष्णु]] के सातवें अंशअवतार}} | affiliation = विष्णु के सातवें अंश अवतार अथवा अंश अवतार | day = [[गुरुवार]] | parents = {{unbulleted list|[[दशरथ]] (पिता)|[[कौशल्या]] (माता)|[[कैकयी]] (सौतेली माता)|[[सुमित्रा]] (सौतेली माता)}} | spouse = [[सीता]] | abode = {{hlist|[[अयोध्या]]|[[साकेतधाम]]|[[वैकुंठ]]}} | weapon = कोदंड धनुष तथा बाण, कौमुदी [[गदा]], तलवार | texts = [[वाल्मीकि रामायण]]<br>[[रामचरितमानस]]<br>[[विष्णु पुराण]]<br>[[भागवत पुराण]]<br>[[अध्यात्म रामायण]] | siblings = {{unbulleted list|[[लक्ष्मण]] (सौतेला भाई)|[[भरत]] (सौतेला भाई)|[[शत्रुघ्न]] (सौतेला भाई)}} | festivals = {{hlist|[[राम नवमी]]|विवाह पंचमी|[[दिवाली]]|[[विजयादशमी]]|[[वसंतोत्सव]]}} | avatar_birth = [[सूर्यवंशी क्षत्रिय]], [[अयोध्या]], [[कोसल]] (वर्तमान [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]) | avatar_end = [[सरयू|सरयू नदी]], अयोध्या, कोसल (वर्तमान उत्तर प्रदेश, भारत) | children = {{unbulleted list|[[लव]] (पुत्र)|[[कुश]] (पुत्र)}} | dynasty = [[रघुवंश]]-[[सूर्यवंश]]-[[सूर्यवंशी क्षत्रिय (राजूपत)]] | predecessor = [[दशरथ]] | gender = पुरुष | successor = [[लव]] (उत्तर कोसल)<br>[[कुश]] (दक्षिण कोसल) | mantra = [[जय श्री राम]]<br/>जय सियाराम<br>ॐ श्रीरामचंद्राय नमः<br>[[सीताराम]] | army = वानर सेना | venerated_in = [[रामानंदी संप्रदाय]]<br>[[श्री वैष्णव संप्रदाय]]<br/>[[स्मार्त संप्रदाय]] }} {{Infobox royalty | name = दशावतार क्रमांक | predecessor = [[परशुराम]] | successor = [[कृष्ण]] }} '''राम''' (जिन्हें '''श्रीराम''' भी कहा जाता है) एक प्रसिद्ध हिंदू देवता हैं, जिन्हें [[भगवान विष्णु]] का सातवां अंश अवतार माना जाता है और श्री राम अंश अवतार थे। उनका जीवन धर्मयुक्त और आदर्श माना जाता है, जिसके कारण उन्हें '''मर्यादा पुरुषोत्तम''' भी कहा जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://study.com/academy/lesson/rama-hindu-god-history-facts-overview.html|title=Shri Ram}}</ref> [[वैष्णव]] परंपराओं में उन्हें सर्वोच्च देवता के रूप में पूजा जाता है। उनके जीवन पर आधारित महाकाव्य [[वाल्मीकि रामायण]] ऐतिहासिक और धार्मिक रूप से अत्यंत लोकप्रिय है। राम को भारत तथा संपूर्ण दक्षिण एशिया में व्यापक तौर पर पूजा जाता है। राम के जीवनचरित्र का मुख्य आधार [[संस्कृत]] भाषा का आदिकाव्य महर्षि वाल्मीकि कृत [[रामायण]] है। इसके अनुसार [[त्रेतायुग]] में जब लंका का राजा [[रावण]] अधर्म और अत्याचार फैला रहा था, तब अयोध्या के महाराज [[दशरथ]] और उनकी तीन रानियां [[कौशल्या]], [[सुमित्रा]] और [[कैकयी]] पुत्रहीन थे। रावण के अत्याचारों का अंत करने एवं धर्म की रक्षा करने के लिए [[भगवान विष्णु]] ने कौशल्या के गर्भ से राम के रूप में अवतार लिया। उनकी सहायता के लिए [[लक्ष्मी]] ने [[सीता]], [[शेषनाग]] ने [[लक्ष्मण]], और [[शिव]] ने [[हनुमान]] के रूप में अवतार लिया। चैत्र शुक्ल नवमी के दिन राम, लक्ष्मण, [[भरत]] और [[शत्रुघ्न]] का जन्म हुआ। बाल्यकाल में उन्होंने कुलगुरु वशिष्ठ से शिक्षा प्राप्त की। शिक्षा प्राप्त करने के पश्चात राम और लक्ष्मण ऋषि [[विश्वामित्र]] के साथ आश्रमों में राक्षसों का संहार करने गए। यज्ञ की रक्षा करने के बाद उन्होंने मिथिला में सीता स्वयंवर में भाग लिया। वहां राम ने शिव धनुष को भंग करके [[सीता]] से विवाह किया। कुछ समय बाद राजा दशरथ ने राम को अपना उत्तराधिकारी बनाने का विचार किया, लेकिन महारानी [[कैकेयी|कैकयी]] ने दासी मन्थरा के बहकावे में आकर दशरथ से अपने वचनों के रूप में राम के लिए 14 वर्ष का वनवास और अपने पुत्र भरत के लिए अयोध्या का राज्य मांग लिया। अपने माता-पिता के वचन और आज्ञा को शिरोधार्य कर राजसुख त्याग कर राम ने वनवास स्वीकार किया। भाई लक्ष्मण और पत्नी सीता ने भी राम का साथ दिया। वनवास के दौरान राम ने अनेक राक्षसों का संहार किया और अंत में [[दंडकारण्य]] में निवास किया। वहां राम ने रावण के भाई खर-दूषण का सेना समेत नाश किया और [[शूर्पणखा]] को दंडित किया। इसके प्रतिशोध में रावण ने सीता की सुंदरता से आकर्षित होकर छद्मवेष में कपट से उनका अपहरण कर लिया और उन्हें बचाने आए पक्षीराज [[जटायु]] का वध कर दिया। राम और लक्ष्मण ने जटायु और [[शबरी]] को सद्गति देकर वानरराज [[सुग्रीव]] से मित्रता की। राम ने [[बाली]] का वध कर सुग्रीव को राजा बनाया। समस्त वानर और रीछ जाति की सहायता से सीता की खोज की गई। राम ने अपने प्रताप से समुद्र पर [[रामसेतु]] का निर्माण किया और [[रामेश्वरम तीर्थ|रामेश्वर ज्योतिर्लिंग]] की स्थापना की। लंका युद्ध में राम ने [[कुंभकर्ण]], [[इंद्रजीत]] और [[रावण]] सहित समस्त राक्षस सेना का अंत करके सीता और बंधक देवताओं को मुक्त करवाया। पश्चात सीता और राम का राज्याभिषेक हुआ। [[वाल्मीकि रामायण]] के अनुसार राम ने 11 हजार वर्ष तक [[अयोध्या]] पर सुशासन किया, जिसे "रामराज्य" कहा जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.valmiki.iitk.ac.in/sloka?field_kanda_tid=1&language=dv&field_sarga_value=1|title=Valmiki Ramayana}}</ref> रामराज्य में प्रजा सुखी थी और समाज से अधर्म व अशांति समाप्त हो चुकी थी।<ref name=":0" /> [[File:Sree Raghunandan - Ram Laxman Sita and Hanuman, M V Dhurandar.jpg|thumb]] अपने कर्तव्य पूर्ण करने के बाद अपने पुत्रों [[लव]] और [[कुश]] को राज्य सौंप कर राम ने वैकुंठ गमन किया। राम ने एक आदर्श पुत्र, मित्र, भाई, पति और राजा का कर्तव्य निभाया। राम की यह जीवनगाथा वैष्णव शास्त्रों में विस्तार से उल्लेखित है।<ref>{{Cite book|title=रामचरितमानस|last=गोस्वामी|first=तुलसीदास|publisher=गीताप्रेस गोरखपुर|year=2019|location=गोरखपुर}}</ref> == नाम-व्युत्पत्ति एवं अर्थ == 'रम्' धातु में 'घञ्' प्रत्यय के योग से 'राम' शब्द निष्पन्न होता है।<ref>संस्कृत-हिन्दी कोश, वामन शिवराम आप्टे।</ref> 'रम्' धातु का अर्थ रमण (निवास, विहार) करने से सम्बद्ध है। वे प्राणीमात्र के हृदय में 'रमण' करते हैं, इसलिए 'राम' हैं तथा भक्तजन उनमें ध्याननिष्ठ होते हैं, इसलिए भी वे 'राम' हैं - "रमते कणे कणे इति रामः"। '[[विष्णुसहस्रनाम]]' पर लिखित अपने भाष्य में आद्य [[शंकराचार्य]] ने [[पद्मपुराण]] का उल्लेख करते हुए कहा है कि ''नित्यानन्दस्वरूप भगवान् में योगिजन रमण करते हैं, इसलिए वे 'राम' हैं।''<ref>श्रीविष्णुसहस्रनाम, सानुवाद शांकर भाष्य सहित, गीताप्रेस गोरखपुर, संस्करण-1999, पृष्ठ-143.</ref> == अवतार रूप में प्राचीनता == [[वैदिक साहित्य]] में 'राम' का उल्लेख प्रचलित रूप में नहीं मिलता है। [[ऋग्वेद]] में केवल दो स्थलों पर ही 'राम' शब्द का प्रयोग हुआ है<ref>ऋग्वेद पदानां अकारादि वर्णक्रमानुक्रमणिका, संपादक- स्वामी विश्वेश्वरानंद एवं नित्यानंद, निर्णय सागर प्रेस, मुंबई, संस्करण-1908, पृ०-348.</ref> (१०-३-३ तथा १०-९३-१४)। उनमें से एक जगह काले रंग (रात के अंधकार) के अर्थ में<ref>ऋग्वेदसंहिता (श्रीसायणाचार्य कृत भाष्य एवं भाष्यानुवाद सहित) भाग-5, चौखम्बा कृष्णदास अकादमी, वाराणसी, संस्करण-2013, पृष्ठ-3892.</ref> तथा एक जगह व्यक्ति के अर्थ में प्रयोग हुआ है<ref>ऋग्वेदसंहिता (श्रीसायणाचार्यजी कृत भाष्य एवं भाष्यानुवाद सहित) भाग-5, चौखम्बा कृष्णदास अकादमी, वाराणसी, संस्करण-2013, पृष्ठ-4406.</ref>; लेकिन वहाँ भी उनके अवतारी पुरुष या दशरथ के पुत्र होने का कोई संकेत नहीं है। यद्यपि [[नीलकण्ठ चतुर्धर]] ने ऋग्वेद के अनेक मन्त्रों को स्वविवेक से चुनकर उनके रामकथापरक अर्थ किये हैं, परन्तु यह उनकी निजी मान्यता है। ऋग्वेद में एक स्थल पर 'इक्ष्वाकुः' (१०-६०-४) का<ref>ऋग्वेद पदानां अकारादि वर्णक्रमानुक्रमणिका, संपादक- स्वामी विश्वेश्वरानंद एवं नित्यानंद, निर्णय सागर प्रेस, मुंबई, संस्करण-1908, पृ०-79.</ref> तथा एक स्थल पर<ref>वैदिक-पदानुक्रम-कोषः, संहिता विभाग, तृतीय खण्ड, संपादक- विश्वबन्धुजी शास्त्री, [[विश्वेश्वरानन्द वैदिक शोध संस्थान]], होशिआरपुर, संस्करण-1956, पृष्ठ-1550; एवं ऋग्वेद पदानां अकारादि वर्णक्रमानुक्रमणिका, संपादक- स्वामी विश्वेश्वरानंद एवं नित्यानंद, निर्णय सागर प्रेस, मुंबई, संस्करण-1908, पृ०-195.</ref> 'दशरथ' (१-१२६-४) शब्द का भी प्रयोग हुआ है, परन्तु उनके राम से सम्बद्ध होने का कोई संकेत नहीं मिल पाता।<ref>हिन्दी साहित्य कोश, भाग-2, संपादक- डॉ० धीरेंद्र वर्मा एवं अन्य, ज्ञानमंडल लिमिटेड, वाराणसी, संस्करण-2011, पृष्ठ-497.</ref> ब्राह्मण साहित्य में 'राम' शब्द का प्रयोग [[ऐतरेय ब्राह्मण]] में दो स्थलों पर<ref name="अ">वैदिक-पदानुक्रमकोषः, ब्राह्मण-आरण्यक विभाग, द्वितीय खण्ड, विश्वेश्वरानन्द वैदिक शोध संस्थान, लवपुर, संस्करण-1936, पृष्ठ-852.</ref> हुआ है; परन्तु वहाँ उन्हें 'रामो मार्गवेयः' कहा गया है, जिसका अर्थ आचार्य सायण के अनुसार 'मृगवु' नामक स्त्री का पुत्र है।<ref>ऐतरेयब्राह्मणम् (सायण भाष्य एवं हिन्दी अनुवाद सहित) भाग-2, संपादक एवं अनुवादक- डॉ० सुधाकर मालवीय, तारा प्रिंटिंग वर्क्स, वाराणसी, संस्करण-1983, पृष्ठ-1201.</ref> [[शतपथ ब्राह्मण]] में एक स्थल पर<ref name="अ" /> 'राम' शब्द का प्रयोग हुआ है। यहाँ 'राम' यज्ञ के आचार्य के रूप में हैं तथा उन्हें 'राम औपतपस्विनि' कहा गया है।<ref>शतपथब्राह्मण (सटीक), भाग-1, विजयकुमार गोविंदराम हासानंद, दिल्ली, संस्करण-2010, पृष्ठ-657.</ref> तात्पर्य यह है कि प्रचलित राम का अवतारी रूप [[वाल्मीकि रामायण|वाल्मीकीय रामायण]] एवं [[पुराण|पुराणों]] की ही देन है। == जन्म == [[File:The Birth of rama.jpg |thumb|राम-जन्म, अकबर की रामायण से ]] राम की कथा से सम्बद्ध सर्वाधिक प्रमाणभूत ग्रन्थ वाल्मीकीय रामायण में राम के जन्म के सम्बन्ध में निम्नलिखित वर्णन उपलब्ध है:- '''...................... चैत्रे नावमिके तिथौ।।''' '''नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु।''' '''ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह।।'''<ref name=":0">श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण (सटीक), प्रथम भाग, बालकाण्ड- 1.1.97; गीताप्रेस गोरखपुर, संस्करण-1996 ई०, पृष्ठ-57.</ref> अर्थात् चैत्र मास की नवमी तिथि में, पुनर्वसु नक्षत्र में, पाँच ग्रहों के अपने उच्च स्थान में रहने पर तथा कर्क लग्न में चन्द्रमा के साथ बृहस्पति के स्थित होने पर राम का जन्म हुआ। यहाँ केवल बृहस्पति तथा चन्द्रमा की स्थिति स्पष्ट होती है। आगे पन्द्रहवें श्लोक में सूर्य के उच्च होने का उल्लेख है। प्रायः विद्वानों ने राम के जन्म के समय में सूर्य, मंगल, बृहस्पति, शुक्र तथा शनि को उच्च में स्थित माना है। === जन्म-समय पर आधुनिक शोध === परम्परागत रूप से राम का जन्म त्रेता युग में माना जाता है। हिन्दू धर्मशास्त्रों के अनुसार एक चतुर्युगी में 43,20,000 वर्ष होते हैं। चूँकि कलियुग का अभी प्रारंभ ही हुआ है (लगभग 5,500 वर्ष ही बीते हैं) और राम का जन्म त्रेता के अंत में हुआ, अतः परंपरागत रूप से राम का जन्म आज से लगभग 8,80,100 वर्ष पहले माना जाता है। प्रख्यात शोधकर्ता डॉ॰ [[पद्माकर विष्णु वर्तक]] ने अपने ग्रंथ 'वास्तव रामायण' में मुख्यतः ग्रहगतियों के आधार पर गणित करके<ref>A REALISTIC APPROACH TO THE VALMIKI RAMAYANA, ibid, p.290-300.</ref> वाल्मीकीय रामायण में उल्लिखित ग्रहस्थिति के अनुसार राम की जन्म-तिथि 4 दिसंबर 7323 ईसापूर्व सुनिश्चित की है।<ref>A REALISTIC APPROACH TO THE VALMIKI RAMAYANA, ibid, p.300.</ref> डॉ॰ वर्तक के शोध के अनेक वर्षों बाद 'आई-सर्व' के एक शोध दल ने राम का जन्म 10 जनवरी 5114 ईसापूर्व में सिद्ध किया। परंतु यह समय संदेहास्पद माना गया क्योंकि उनके द्वारा प्रयुक्त सॉफ्टवेयर ईसा पूर्व 3000 से पहले का सही ग्रह-गणित करने में सक्षम नहीं था।<ref>इतिहास का उपहास (राम की जन्मतिथि एवं जन्मकुण्डली की भ्रामक व्याख्या का निराकरण), विनय झा, अखिल भारतीय विद्वत् परिषद्, वाराणसी, संस्करण-2015, पृष्ठ-10-11.</ref> == जीवन की प्रमुख घटनाएँ == === बालपन और सीता-स्वयंवर === पुराणों के अनुसार राम का जन्म वर्तमान [[उत्तर प्रदेश]] के [[अयोध्या]] में हुआ था। राम के पूर्वज रघु थे। [[File:Birth of rama.jpg|राम जन्म|thumb]] राम बचपन से ही शान्‍त स्‍वभाव के वीर पुरूष थे। उन्‍होंने मर्यादाओं को हमेशा सर्वोच्च स्थान दिया। राम ने अपने तीनों भाइयों के साथ गुरु वशिष्‍ठ से शिक्षा प्राप्‍त की। किशोरावस्था में गुरु [[विश्वामित्र]] उन्‍हें वन में राक्षसों द्वारा मचाए जा रहे उत्पात को समाप्त करने के लिए साथ ले गए, जहाँ राम ने [[ताड़का]] नामक राक्षसी का वध किया तथा [[मारीच]] को पलायन के लिए मजबूर किया। इस दौरान गुरु विश्‍वामित्र उन्हें [[मिथिला]] ले गए, जहाँ राजा [[जनक]] ने अपनी पुत्री [[सीता]] के लिए स्वयंवर आयोजित किया था। राम ने शिव के धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ाकर उसे भंग कर दिया और सीता से उनका विवाह हुआ। [[File:Rama breaking the bow to win Sita as wife.jpg|thumb ]] धनुष टूटने की ध्वनि सुनकर महर्षि [[परशुराम]] वहाँ आ गए और क्रोधित हुए। लक्ष्‍मण से उनका विवाद हुआ, तब राम ने बीच-बचाव किया। इसके पश्चात् राम और सीता सुखपूर्वक अयोध्या में रहने लगे। [[File:Rama Sita Playing.jpg|thumb|सीताराम]] === वनवास === [[File:Rama, Sita, Lakshmana in exile in forest having a meal, pahari painting.jpg|सीताराम और लक्ष्मण वनवास के दौरान|thumb ]] राजा दशरथ के वानप्रस्थ लेने का समय आने पर उन्होंने राम को राज्य सौंपने का विचार किया। परंतु कैकेयी की दासी [[मन्थरा]] ने कैकेयी को भड़का दिया। कैकेयी ने राजा दशरथ से पूर्व में मिले दो वरों के आधार पर राम के लिए 14 वर्ष का वनवास और भरत के लिए राजसिंहासन मांग लिया। पिता की आज्ञा का पालन करते हुए राम, उनकी पत्नी सीता और भाई लक्ष्मण वनवास के लिए निकल पड़े। === सीता का हरण === वनवास के समय, लंका के राजा [[रावण]] ने सीता का हरण किया। रामायण के अनुसार, रावण के मामा [[मारीच]] ने सुनहरे हिरण का रूप धारण किया। सीता के अनुरोध पर राम उसका पीछा करते हुए दूर चले गए। राम के बाण से मरते हुए मारीच ने राम की आवाज़ में लक्ष्मण को पुकारा। सीता के आग्रह पर लक्ष्मण राम की खोज में गए और सुरक्षा के लिए एक रेखा खींची जिसे [[लक्ष्मण रेखा]] कहा जाता है। लक्ष्मण की अनुपस्थिति में रावण ने साधु का वेश धरकर सीता का अपहरण कर लिया। [[File:Ravi Varma-Ravana Sita Jathayu.jpg|Ravi_Varma-Ravana_Sita_Jathayu|thumb]] सीता की खोज में राम और लक्ष्मण की भेंट [[हनुमान]] और [[सुग्रीव]] से हुई। हनुमान राम के सबसे बड़े भक्त बने। === रावण का वध === [[File:Anonymous - Rama and Laksmana Fighting Ravana - 1953.357 - Cleveland Museum of Art.tiff|thumb]] सीता को पुनः प्राप्त करने के लिए राम ने हनुमान, विभीषण और वानर सेना की मदद से रावण और उसकी सेना को पराजित किया। लौटते समय राम ने विभीषण को लंका का राजा नियुक्त किया। === अयोध्या वापसी === [[File:Rama and Sita, with Lakshmana returning to Ayodhya.jpg|thumb|राम का अयोध्या में पुनः आगमन]] रावण को परास्त करने के पश्चात् राम, सीता, लक्ष्मण और अन्य वानर पुष्पक विमान से अयोध्या लौटे। राम और सीता का अयोध्या में राज्याभिषेक हुआ। [[File:Lord Rama Raj Tilak Ramayana.jpg|thumb|सीताराम का राज्याभिषेक ]] == दैहिक त्याग == [[File:Rama meet Brahma at heaven.jpg |thumb| ब्रह्मा द्वारा राम का स्वर्ग मे स्वागत]] सीता के भूगर्भ में समा जाने के पश्चात, राम ने अपने दोनों पुत्रों [[कुश]] और [[लव]] को राज्य सौंप दिया। अंततः उन्होंने सरयू नदी के तट पर गुप्तार घाट में दैहिक त्याग किया और पुनः [[साकेतधाम]] में अपने दिव्य स्वरूप में विराजमान हो गए। == संबंधित पृष्ठ == * [[रामायण]] * [[सीता]] * [[रामचरितमानस]] * [[साकेतधाम]] * [[हनुमान]] * [[जैन धर्म में राम]] * [[रामानंदी संप्रदाय]] * [[तुलसीदास]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Rama|राम}} * [https://www.valmiki.iitk.ac.in/sloka?field_kanda_tid=1&language=dv&field_sarga_value=1 वाल्मीकि रामायण] {{श्री राम चरित मानस}} {{दशावतार}} {{हिन्दू देवी देवता}} {{Authority control}} [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:राम]] [[श्रेणी:अयोध्याकुल]] [[श्रेणी:विष्णु अवतार]] [[श्रेणी:रामायण के पात्र]] 5z2ytbdagcae7gn5bb38m9whrenkaxk 6591719 6591714 2026-07-25T16:06:11Z Rana0110 931918 6591719 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = Hindu | image = Lord Rama with arrows.jpg | caption = धनुष और बाण लेकर खड़े हुए श्याम वर्ण राम | name = राम | symbol = कोदंड/सारंग [[धनुष]] <br> [[बाण]] <br> [[शंख]] <br> [[कमल]] | Devanagari = राम | Sanskrit_transliteration = {{IAST|Rāma}} | member_of = [[दशावतार]] | other_names = राघव, रामचन्द्र, रघुनन्दन, काकुत्स्थ, सीतावल्लभ, कौशल्यानंदन | god_of = {{hlist|मर्यादा पुरुषोत्तम<br> [[विष्णु]] के सातवें अंशअवतार}} | affiliation = विष्णु के सातवें अंश अवतार अथवा अंश अवतार | day = [[गुरुवार]] | parents = {{unbulleted list|[[दशरथ]] (पिता)|[[कौशल्या]] (माता)|[[कैकयी]] (सौतेली माता)|[[सुमित्रा]] (सौतेली माता)}} | spouse = [[सीता]] | abode = {{hlist|[[अयोध्या]]|[[साकेतधाम]]|[[वैकुंठ]]}} | weapon = कोदंड धनुष तथा बाण, कौमुदी [[गदा]], तलवार | texts = [[वाल्मीकि रामायण]]<br>[[रामचरितमानस]]<br>[[विष्णु पुराण]]<br>[[भागवत पुराण]]<br>[[अध्यात्म रामायण]] | siblings = {{unbulleted list|[[लक्ष्मण]] (सौतेला भाई)|[[भरत]] (सौतेला भाई)|[[शत्रुघ्न]] (सौतेला भाई)}} | festivals = {{hlist|[[राम नवमी]]|विवाह पंचमी|[[दिवाली]]|[[विजयादशमी]]|[[वसंतोत्सव]]}} | avatar_birth = [[सूर्यवंशी क्षत्रिय परिवार]], [[अयोध्या]], [[कोसल]] (वर्तमान [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]) | avatar_end = [[सरयू|सरयू नदी]], अयोध्या, कोसल (वर्तमान उत्तर प्रदेश, भारत) | children = {{unbulleted list|[[लव]] (पुत्र)|[[कुश]] (पुत्र)}} | dynasty = [[रघुवंश]]-[[सूर्यवंश]]-[[सूर्यवंशी क्षत्रिय (राजूपत)]] | predecessor = [[दशरथ]] | gender = पुरुष | successor = [[लव]] (उत्तर कोसल)<br>[[कुश]] (दक्षिण कोसल) | mantra = [[जय श्री राम]]<br/>जय सियाराम<br>ॐ श्रीरामचंद्राय नमः<br>[[सीताराम]] | army = वानर सेना | venerated_in = [[रामानंदी संप्रदाय]]<br>[[श्री वैष्णव संप्रदाय]]<br/>[[स्मार्त संप्रदाय]] }} {{Infobox royalty | name = दशावतार क्रमांक | predecessor = [[परशुराम]] | successor = [[कृष्ण]] }} '''राम''' (जिन्हें '''श्रीराम''' भी कहा जाता है) एक प्रसिद्ध हिंदू देवता हैं, जिन्हें [[भगवान विष्णु]] का सातवां अंश अवतार माना जाता है और श्री राम अंश अवतार थे। उनका जीवन धर्मयुक्त और आदर्श माना जाता है, जिसके कारण उन्हें '''मर्यादा पुरुषोत्तम''' भी कहा जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://study.com/academy/lesson/rama-hindu-god-history-facts-overview.html|title=Shri Ram}}</ref> [[वैष्णव]] परंपराओं में उन्हें सर्वोच्च देवता के रूप में पूजा जाता है। उनके जीवन पर आधारित महाकाव्य [[वाल्मीकि रामायण]] ऐतिहासिक और धार्मिक रूप से अत्यंत लोकप्रिय है। राम को भारत तथा संपूर्ण दक्षिण एशिया में व्यापक तौर पर पूजा जाता है। राम के जीवनचरित्र का मुख्य आधार [[संस्कृत]] भाषा का आदिकाव्य महर्षि वाल्मीकि कृत [[रामायण]] है। इसके अनुसार [[त्रेतायुग]] में जब लंका का राजा [[रावण]] अधर्म और अत्याचार फैला रहा था, तब अयोध्या के महाराज [[दशरथ]] और उनकी तीन रानियां [[कौशल्या]], [[सुमित्रा]] और [[कैकयी]] पुत्रहीन थे। रावण के अत्याचारों का अंत करने एवं धर्म की रक्षा करने के लिए [[भगवान विष्णु]] ने कौशल्या के गर्भ से राम के रूप में अवतार लिया। उनकी सहायता के लिए [[लक्ष्मी]] ने [[सीता]], [[शेषनाग]] ने [[लक्ष्मण]], और [[शिव]] ने [[हनुमान]] के रूप में अवतार लिया। चैत्र शुक्ल नवमी के दिन राम, लक्ष्मण, [[भरत]] और [[शत्रुघ्न]] का जन्म हुआ। बाल्यकाल में उन्होंने कुलगुरु वशिष्ठ से शिक्षा प्राप्त की। शिक्षा प्राप्त करने के पश्चात राम और लक्ष्मण ऋषि [[विश्वामित्र]] के साथ आश्रमों में राक्षसों का संहार करने गए। यज्ञ की रक्षा करने के बाद उन्होंने मिथिला में सीता स्वयंवर में भाग लिया। वहां राम ने शिव धनुष को भंग करके [[सीता]] से विवाह किया। कुछ समय बाद राजा दशरथ ने राम को अपना उत्तराधिकारी बनाने का विचार किया, लेकिन महारानी [[कैकेयी|कैकयी]] ने दासी मन्थरा के बहकावे में आकर दशरथ से अपने वचनों के रूप में राम के लिए 14 वर्ष का वनवास और अपने पुत्र भरत के लिए अयोध्या का राज्य मांग लिया। अपने माता-पिता के वचन और आज्ञा को शिरोधार्य कर राजसुख त्याग कर राम ने वनवास स्वीकार किया। भाई लक्ष्मण और पत्नी सीता ने भी राम का साथ दिया। वनवास के दौरान राम ने अनेक राक्षसों का संहार किया और अंत में [[दंडकारण्य]] में निवास किया। वहां राम ने रावण के भाई खर-दूषण का सेना समेत नाश किया और [[शूर्पणखा]] को दंडित किया। इसके प्रतिशोध में रावण ने सीता की सुंदरता से आकर्षित होकर छद्मवेष में कपट से उनका अपहरण कर लिया और उन्हें बचाने आए पक्षीराज [[जटायु]] का वध कर दिया। राम और लक्ष्मण ने जटायु और [[शबरी]] को सद्गति देकर वानरराज [[सुग्रीव]] से मित्रता की। राम ने [[बाली]] का वध कर सुग्रीव को राजा बनाया। समस्त वानर और रीछ जाति की सहायता से सीता की खोज की गई। राम ने अपने प्रताप से समुद्र पर [[रामसेतु]] का निर्माण किया और [[रामेश्वरम तीर्थ|रामेश्वर ज्योतिर्लिंग]] की स्थापना की। लंका युद्ध में राम ने [[कुंभकर्ण]], [[इंद्रजीत]] और [[रावण]] सहित समस्त राक्षस सेना का अंत करके सीता और बंधक देवताओं को मुक्त करवाया। पश्चात सीता और राम का राज्याभिषेक हुआ। [[वाल्मीकि रामायण]] के अनुसार राम ने 11 हजार वर्ष तक [[अयोध्या]] पर सुशासन किया, जिसे "रामराज्य" कहा जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.valmiki.iitk.ac.in/sloka?field_kanda_tid=1&language=dv&field_sarga_value=1|title=Valmiki Ramayana}}</ref> रामराज्य में प्रजा सुखी थी और समाज से अधर्म व अशांति समाप्त हो चुकी थी।<ref name=":0" /> [[File:Sree Raghunandan - Ram Laxman Sita and Hanuman, M V Dhurandar.jpg|thumb]] अपने कर्तव्य पूर्ण करने के बाद अपने पुत्रों [[लव]] और [[कुश]] को राज्य सौंप कर राम ने वैकुंठ गमन किया। राम ने एक आदर्श पुत्र, मित्र, भाई, पति और राजा का कर्तव्य निभाया। राम की यह जीवनगाथा वैष्णव शास्त्रों में विस्तार से उल्लेखित है।<ref>{{Cite book|title=रामचरितमानस|last=गोस्वामी|first=तुलसीदास|publisher=गीताप्रेस गोरखपुर|year=2019|location=गोरखपुर}}</ref> == नाम-व्युत्पत्ति एवं अर्थ == 'रम्' धातु में 'घञ्' प्रत्यय के योग से 'राम' शब्द निष्पन्न होता है।<ref>संस्कृत-हिन्दी कोश, वामन शिवराम आप्टे।</ref> 'रम्' धातु का अर्थ रमण (निवास, विहार) करने से सम्बद्ध है। वे प्राणीमात्र के हृदय में 'रमण' करते हैं, इसलिए 'राम' हैं तथा भक्तजन उनमें ध्याननिष्ठ होते हैं, इसलिए भी वे 'राम' हैं - "रमते कणे कणे इति रामः"। '[[विष्णुसहस्रनाम]]' पर लिखित अपने भाष्य में आद्य [[शंकराचार्य]] ने [[पद्मपुराण]] का उल्लेख करते हुए कहा है कि ''नित्यानन्दस्वरूप भगवान् में योगिजन रमण करते हैं, इसलिए वे 'राम' हैं।''<ref>श्रीविष्णुसहस्रनाम, सानुवाद शांकर भाष्य सहित, गीताप्रेस गोरखपुर, संस्करण-1999, पृष्ठ-143.</ref> == अवतार रूप में प्राचीनता == [[वैदिक साहित्य]] में 'राम' का उल्लेख प्रचलित रूप में नहीं मिलता है। [[ऋग्वेद]] में केवल दो स्थलों पर ही 'राम' शब्द का प्रयोग हुआ है<ref>ऋग्वेद पदानां अकारादि वर्णक्रमानुक्रमणिका, संपादक- स्वामी विश्वेश्वरानंद एवं नित्यानंद, निर्णय सागर प्रेस, मुंबई, संस्करण-1908, पृ०-348.</ref> (१०-३-३ तथा १०-९३-१४)। उनमें से एक जगह काले रंग (रात के अंधकार) के अर्थ में<ref>ऋग्वेदसंहिता (श्रीसायणाचार्य कृत भाष्य एवं भाष्यानुवाद सहित) भाग-5, चौखम्बा कृष्णदास अकादमी, वाराणसी, संस्करण-2013, पृष्ठ-3892.</ref> तथा एक जगह व्यक्ति के अर्थ में प्रयोग हुआ है<ref>ऋग्वेदसंहिता (श्रीसायणाचार्यजी कृत भाष्य एवं भाष्यानुवाद सहित) भाग-5, चौखम्बा कृष्णदास अकादमी, वाराणसी, संस्करण-2013, पृष्ठ-4406.</ref>; लेकिन वहाँ भी उनके अवतारी पुरुष या दशरथ के पुत्र होने का कोई संकेत नहीं है। यद्यपि [[नीलकण्ठ चतुर्धर]] ने ऋग्वेद के अनेक मन्त्रों को स्वविवेक से चुनकर उनके रामकथापरक अर्थ किये हैं, परन्तु यह उनकी निजी मान्यता है। ऋग्वेद में एक स्थल पर 'इक्ष्वाकुः' (१०-६०-४) का<ref>ऋग्वेद पदानां अकारादि वर्णक्रमानुक्रमणिका, संपादक- स्वामी विश्वेश्वरानंद एवं नित्यानंद, निर्णय सागर प्रेस, मुंबई, संस्करण-1908, पृ०-79.</ref> तथा एक स्थल पर<ref>वैदिक-पदानुक्रम-कोषः, संहिता विभाग, तृतीय खण्ड, संपादक- विश्वबन्धुजी शास्त्री, [[विश्वेश्वरानन्द वैदिक शोध संस्थान]], होशिआरपुर, संस्करण-1956, पृष्ठ-1550; एवं ऋग्वेद पदानां अकारादि वर्णक्रमानुक्रमणिका, संपादक- स्वामी विश्वेश्वरानंद एवं नित्यानंद, निर्णय सागर प्रेस, मुंबई, संस्करण-1908, पृ०-195.</ref> 'दशरथ' (१-१२६-४) शब्द का भी प्रयोग हुआ है, परन्तु उनके राम से सम्बद्ध होने का कोई संकेत नहीं मिल पाता।<ref>हिन्दी साहित्य कोश, भाग-2, संपादक- डॉ० धीरेंद्र वर्मा एवं अन्य, ज्ञानमंडल लिमिटेड, वाराणसी, संस्करण-2011, पृष्ठ-497.</ref> ब्राह्मण साहित्य में 'राम' शब्द का प्रयोग [[ऐतरेय ब्राह्मण]] में दो स्थलों पर<ref name="अ">वैदिक-पदानुक्रमकोषः, ब्राह्मण-आरण्यक विभाग, द्वितीय खण्ड, विश्वेश्वरानन्द वैदिक शोध संस्थान, लवपुर, संस्करण-1936, पृष्ठ-852.</ref> हुआ है; परन्तु वहाँ उन्हें 'रामो मार्गवेयः' कहा गया है, जिसका अर्थ आचार्य सायण के अनुसार 'मृगवु' नामक स्त्री का पुत्र है।<ref>ऐतरेयब्राह्मणम् (सायण भाष्य एवं हिन्दी अनुवाद सहित) भाग-2, संपादक एवं अनुवादक- डॉ० सुधाकर मालवीय, तारा प्रिंटिंग वर्क्स, वाराणसी, संस्करण-1983, पृष्ठ-1201.</ref> [[शतपथ ब्राह्मण]] में एक स्थल पर<ref name="अ" /> 'राम' शब्द का प्रयोग हुआ है। यहाँ 'राम' यज्ञ के आचार्य के रूप में हैं तथा उन्हें 'राम औपतपस्विनि' कहा गया है।<ref>शतपथब्राह्मण (सटीक), भाग-1, विजयकुमार गोविंदराम हासानंद, दिल्ली, संस्करण-2010, पृष्ठ-657.</ref> तात्पर्य यह है कि प्रचलित राम का अवतारी रूप [[वाल्मीकि रामायण|वाल्मीकीय रामायण]] एवं [[पुराण|पुराणों]] की ही देन है। == जन्म == [[File:The Birth of rama.jpg |thumb|राम-जन्म, अकबर की रामायण से ]] राम की कथा से सम्बद्ध सर्वाधिक प्रमाणभूत ग्रन्थ वाल्मीकीय रामायण में राम के जन्म के सम्बन्ध में निम्नलिखित वर्णन उपलब्ध है:- '''...................... चैत्रे नावमिके तिथौ।।''' '''नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु।''' '''ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह।।'''<ref name=":0">श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण (सटीक), प्रथम भाग, बालकाण्ड- 1.1.97; गीताप्रेस गोरखपुर, संस्करण-1996 ई०, पृष्ठ-57.</ref> अर्थात् चैत्र मास की नवमी तिथि में, पुनर्वसु नक्षत्र में, पाँच ग्रहों के अपने उच्च स्थान में रहने पर तथा कर्क लग्न में चन्द्रमा के साथ बृहस्पति के स्थित होने पर राम का जन्म हुआ। यहाँ केवल बृहस्पति तथा चन्द्रमा की स्थिति स्पष्ट होती है। आगे पन्द्रहवें श्लोक में सूर्य के उच्च होने का उल्लेख है। प्रायः विद्वानों ने राम के जन्म के समय में सूर्य, मंगल, बृहस्पति, शुक्र तथा शनि को उच्च में स्थित माना है। === जन्म-समय पर आधुनिक शोध === परम्परागत रूप से राम का जन्म त्रेता युग में माना जाता है। हिन्दू धर्मशास्त्रों के अनुसार एक चतुर्युगी में 43,20,000 वर्ष होते हैं। चूँकि कलियुग का अभी प्रारंभ ही हुआ है (लगभग 5,500 वर्ष ही बीते हैं) और राम का जन्म त्रेता के अंत में हुआ, अतः परंपरागत रूप से राम का जन्म आज से लगभग 8,80,100 वर्ष पहले माना जाता है। प्रख्यात शोधकर्ता डॉ॰ [[पद्माकर विष्णु वर्तक]] ने अपने ग्रंथ 'वास्तव रामायण' में मुख्यतः ग्रहगतियों के आधार पर गणित करके<ref>A REALISTIC APPROACH TO THE VALMIKI RAMAYANA, ibid, p.290-300.</ref> वाल्मीकीय रामायण में उल्लिखित ग्रहस्थिति के अनुसार राम की जन्म-तिथि 4 दिसंबर 7323 ईसापूर्व सुनिश्चित की है।<ref>A REALISTIC APPROACH TO THE VALMIKI RAMAYANA, ibid, p.300.</ref> डॉ॰ वर्तक के शोध के अनेक वर्षों बाद 'आई-सर्व' के एक शोध दल ने राम का जन्म 10 जनवरी 5114 ईसापूर्व में सिद्ध किया। परंतु यह समय संदेहास्पद माना गया क्योंकि उनके द्वारा प्रयुक्त सॉफ्टवेयर ईसा पूर्व 3000 से पहले का सही ग्रह-गणित करने में सक्षम नहीं था।<ref>इतिहास का उपहास (राम की जन्मतिथि एवं जन्मकुण्डली की भ्रामक व्याख्या का निराकरण), विनय झा, अखिल भारतीय विद्वत् परिषद्, वाराणसी, संस्करण-2015, पृष्ठ-10-11.</ref> == जीवन की प्रमुख घटनाएँ == === बालपन और सीता-स्वयंवर === पुराणों के अनुसार राम का जन्म वर्तमान [[उत्तर प्रदेश]] के [[अयोध्या]] में हुआ था। राम के पूर्वज रघु थे। [[File:Birth of rama.jpg|राम जन्म|thumb]] राम बचपन से ही शान्‍त स्‍वभाव के वीर पुरूष थे। उन्‍होंने मर्यादाओं को हमेशा सर्वोच्च स्थान दिया। राम ने अपने तीनों भाइयों के साथ गुरु वशिष्‍ठ से शिक्षा प्राप्‍त की। किशोरावस्था में गुरु [[विश्वामित्र]] उन्‍हें वन में राक्षसों द्वारा मचाए जा रहे उत्पात को समाप्त करने के लिए साथ ले गए, जहाँ राम ने [[ताड़का]] नामक राक्षसी का वध किया तथा [[मारीच]] को पलायन के लिए मजबूर किया। इस दौरान गुरु विश्‍वामित्र उन्हें [[मिथिला]] ले गए, जहाँ राजा [[जनक]] ने अपनी पुत्री [[सीता]] के लिए स्वयंवर आयोजित किया था। राम ने शिव के धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ाकर उसे भंग कर दिया और सीता से उनका विवाह हुआ। [[File:Rama breaking the bow to win Sita as wife.jpg|thumb ]] धनुष टूटने की ध्वनि सुनकर महर्षि [[परशुराम]] वहाँ आ गए और क्रोधित हुए। लक्ष्‍मण से उनका विवाद हुआ, तब राम ने बीच-बचाव किया। इसके पश्चात् राम और सीता सुखपूर्वक अयोध्या में रहने लगे। [[File:Rama Sita Playing.jpg|thumb|सीताराम]] === वनवास === [[File:Rama, Sita, Lakshmana in exile in forest having a meal, pahari painting.jpg|सीताराम और लक्ष्मण वनवास के दौरान|thumb ]] राजा दशरथ के वानप्रस्थ लेने का समय आने पर उन्होंने राम को राज्य सौंपने का विचार किया। परंतु कैकेयी की दासी [[मन्थरा]] ने कैकेयी को भड़का दिया। कैकेयी ने राजा दशरथ से पूर्व में मिले दो वरों के आधार पर राम के लिए 14 वर्ष का वनवास और भरत के लिए राजसिंहासन मांग लिया। पिता की आज्ञा का पालन करते हुए राम, उनकी पत्नी सीता और भाई लक्ष्मण वनवास के लिए निकल पड़े। === सीता का हरण === वनवास के समय, लंका के राजा [[रावण]] ने सीता का हरण किया। रामायण के अनुसार, रावण के मामा [[मारीच]] ने सुनहरे हिरण का रूप धारण किया। सीता के अनुरोध पर राम उसका पीछा करते हुए दूर चले गए। राम के बाण से मरते हुए मारीच ने राम की आवाज़ में लक्ष्मण को पुकारा। सीता के आग्रह पर लक्ष्मण राम की खोज में गए और सुरक्षा के लिए एक रेखा खींची जिसे [[लक्ष्मण रेखा]] कहा जाता है। लक्ष्मण की अनुपस्थिति में रावण ने साधु का वेश धरकर सीता का अपहरण कर लिया। [[File:Ravi Varma-Ravana Sita Jathayu.jpg|Ravi_Varma-Ravana_Sita_Jathayu|thumb]] सीता की खोज में राम और लक्ष्मण की भेंट [[हनुमान]] और [[सुग्रीव]] से हुई। हनुमान राम के सबसे बड़े भक्त बने। === रावण का वध === [[File:Anonymous - Rama and Laksmana Fighting Ravana - 1953.357 - Cleveland Museum of Art.tiff|thumb]] सीता को पुनः प्राप्त करने के लिए राम ने हनुमान, विभीषण और वानर सेना की मदद से रावण और उसकी सेना को पराजित किया। लौटते समय राम ने विभीषण को लंका का राजा नियुक्त किया। === अयोध्या वापसी === [[File:Rama and Sita, with Lakshmana returning to Ayodhya.jpg|thumb|राम का अयोध्या में पुनः आगमन]] रावण को परास्त करने के पश्चात् राम, सीता, लक्ष्मण और अन्य वानर पुष्पक विमान से अयोध्या लौटे। राम और सीता का अयोध्या में राज्याभिषेक हुआ। [[File:Lord Rama Raj Tilak Ramayana.jpg|thumb|सीताराम का राज्याभिषेक ]] == दैहिक त्याग == [[File:Rama meet Brahma at heaven.jpg |thumb| ब्रह्मा द्वारा राम का स्वर्ग मे स्वागत]] सीता के भूगर्भ में समा जाने के पश्चात, राम ने अपने दोनों पुत्रों [[कुश]] और [[लव]] को राज्य सौंप दिया। अंततः उन्होंने सरयू नदी के तट पर गुप्तार घाट में दैहिक त्याग किया और पुनः [[साकेतधाम]] में अपने दिव्य स्वरूप में विराजमान हो गए। == संबंधित पृष्ठ == * [[रामायण]] * [[सीता]] * [[रामचरितमानस]] * [[साकेतधाम]] * [[हनुमान]] * [[जैन धर्म में राम]] * [[रामानंदी संप्रदाय]] * [[तुलसीदास]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Rama|राम}} * [https://www.valmiki.iitk.ac.in/sloka?field_kanda_tid=1&language=dv&field_sarga_value=1 वाल्मीकि रामायण] {{श्री राम चरित मानस}} {{दशावतार}} {{हिन्दू देवी देवता}} {{Authority control}} [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:राम]] [[श्रेणी:अयोध्याकुल]] [[श्रेणी:विष्णु अवतार]] [[श्रेणी:रामायण के पात्र]] f7476enjc2231l8qljtdfboqdlnex7e कृष्ण 0 4877 6591717 6583162 2026-07-25T16:02:05Z Rana0110 931918 6591717 wikitext text/x-wiki {{में विलय|वासुदेव|date=मई 2023}} {{others}} {{Infobox deity <!--Wikipedia:WikiProject Hinduism--> | type = Hindu <!-- This is template parameter used for internal classification and formatting; it does not display; please do not wiki-link it nor change it --> | name = श्री कृष्ण | image = 2 Krishna at Sri Mariamman Temple Singapore.jpg | alt = कृष्ण | caption = श्री मारिमान मंदिर, [[सिंगापुर]] में श्री कृष्ण प्रतिमा | deity_of = प्रेम के ईश्वर <ref name="Scharfstein1993p166">{{cite book|author=Ben-Ami Scharfstein|title=Ineffability: The Failure of Words in Philosophy and Religion|url=https://books.google.com/books?id=tN0KfFitDncC&pg=PA166|year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-1347-0|page=166|access-date=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407235905/https://books.google.com/books?id=tN0KfFitDncC&pg=PA166|archive-date=7 अप्रैल 2017|url-status=live}}, Quote: "Krishna, god of love, (...)"</ref>{{sfn|Edwin Bryant|Maria Ekstrand|2004|pp=20–25, Quote: "Three Dimensions of Krishna's Divinity (...) divine majesty and supremacy; (...) divine tenderness and intimacy; (...) compassion and protection.; (..., p.24) Krishna as the God of Love"}} | birth_place = [[मथुरा]], [[सौरसेन|सौरसेन रज्य]] (वर्तमान काल के [[ऊत्तर प्रदेश]] के अन्तर्गत)<ref name="Raychaudhuri 1972124">{{harvnb|Raychaudhuri|1972|p=124}}</ref> | Sanskrit_transliteration = कृष्णः | Devanagari = कृष्ण | Assamese - Bengali = কৃষ্ণ | Odia_script = କୃଷ୍ଣ | Odia_transliteration = Kruṣhṇā | Tamil_script = கிருஷ்ணா | Tamil_transliteration = Kiruṣṇā |Kannada_script = ಕೃಷ್ಣ |Kannada_transliteration = Kr̥ṣṇa | affiliation = स्वयं भगवान्, परमात्मन, [[गोप]], [[विष्णु]], [[राधा कृष्ण]]{{sfn|Bryant|2007|p=114}}<ref name="KK"/> | weapon = [[सुदर्शन चक्र]] |battles = [[कुरुक्षेत्र युद्ध]] | abode = [[गोलोक]], [[वृंदावन]], [[द्वारका]], [[गोकुल]], [[वैकुंठ]] | texts = [[भागवत पुराण]], [[ब्रह्मवैवर्त पुराण]], [[विष्णु पुराण]], [[महाभारत]], [[भगवद् गीता]], [[गीत गोविंद]], [[गर्ग संहिता]], [[हरिवंश]] | parents = [[देवकी]] (माँ) और वसुदेव (पिता), [[यशोदा]] (पालक मां) और नंद बाबा (पालक पिता) | siblings = [[बलराम]], [[सुभद्रा]] | consorts = [[राधा]], [[रुक्मिणी]], [[सत्यभामा]], [[जांबवती]], [[नग्नजित्ती]], लक्ष्मणा, [[कालिंदी]], [[भद्रा]] <ref name=hawley12>{{cite book|title = The Divine Consort: Rādhā and the Goddesses of India|author=John Stratton Hawley, Donna Marie Wulff|publisher=Motilal Banarsidass Publisher|date= 1982|ISBN = 9780895811028|page=12}}</ref>{{refn|group=note|The regional texts vary in the identity of Krishna's wife (consort), some presenting it as Rukmini, some as Radha, some as Svaminiji, some adding all ''gopis'', and some identifying all to be different aspects or manifestation of one [[Devi]] Lakshmi.<ref name=hawley12/>{{sfn|Bryant|2007|p=443}}}} | festivals = [[जन्माष्टमी]], [[होली]] |dynasty = [[चंद्र राजवंश (राजूपत)| सोमवंश (यदुवंशी)]] }} [[चित्र:Janamashtami 08 (5).jpg|thumb|250px|बाल कृष्ण का लड्डू गोपाल रूप, जिनकी सदियों से घर घर में पूजा की जाती रही है।]] '''श्रीकृष्ण''' भगवान [[विष्णु]] के 8वें अवतार हैं।{{cn}} उनका जन्म [[द्वापरयुग]] में हुआ था। कृष्ण के समकालीन महर्षि [[वेदव्यास]] द्वारा रचित [[भागवत पुराण|श्रीमद्भागवत]] और [[महाभारत]] में कृष्ण का चरित्र विस्तृत रूप से वर्णित है। भगवद्गीता कृष्ण और [[अर्जुन]] का संवाद है। कृष्ण [[वसुदेव]] और [[देवकी]] की 8वीं संतान थे। देवकी [[कंस]] की बहन थी। कंस एक अत्याचारी राजा था। उसने आकाशवाणी सुनी थी कि देवकी के पुत्र द्वारा वह मारा जाएगा। इससे बचने के लिए कंस ने देवकी और वसुदेव को मथुरा के कारागार में डाल दिया। [[मथुरा]] के कारागार में ही भादो मास के कृष्ण पक्ष की अष्टमी को उनका जन्म हुआ। कंस के डर से वसुदेव ने नवजात बालक को रात में ही यमुना पार गोकुल में [[यशोदा]] के यहाँ पहुँचा दिया। [[गोकुल]] में उनका लालन-पालन हुआ था। [[यशोदा]] और [[नन्द]] उनके पालक माता-पिता बने।{{cn}} अपने जन्म के कुछ समय बाद ही कंस द्वारा भेजी गई राक्षसी पूतना का वध किया , उसके बाद शकटासुर, तृणावर्त आदि राक्षस का वध किया। बाद में गोकुल छोड़कर नंद गाँव आ गए वहां पर उन्होने गोचारण लीला, गोवर्धन लीला, रास लीला की। इसके बाद मथुरा में मामा [[कंस]] का वध किया। [[सौराष्ट्र]] में [[द्वारका]] नगरी की स्थापना की और वहाँ अपना राज्य बसाया। [[पाण्डव]]ों की मदद की और [[महाभारत|विभिन्न संकटों]] से उनकी रक्षा की। [[महाभारत]] के युद्ध में उन्होंने [[अर्जुन]] के सारथी की भूमिका निभाई और रणक्षेत्र में ही उन्हें उपदेश दिया। 124 वर्षों के जीवनकाल के बाद उन्होंने अपनी लीला समाप्त की।{{cn}} उनके अवतार समाप्ति के तुरंत बाद [[परीक्षित]] के राज्य का कालखंड आता है। राजा परीक्षित, जो [[अभिमन्यु]] और [[उत्तरा]] के पुत्र तथा अर्जुन के पौत्र थे, के समय से ही [[कलियुग]] का आरंभ माना जाता है।{{cn}} ==नाम और उपशीर्षक== "कृष्ण" एक [[संस्कृत]] शब्द है, जो "काला", "अंधेरा" या "गहरा नीला" का समानार्थी है।<ref name="dictionaries">* [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0306-kRzanAvat.jpg Monier Williams Sanskrit-English Dictionary (2008 revision)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191018224028/https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=%2Fscans%2FMWScan%2FMWScanjpg%2Fmw0306-kRzanAvat.jpg |date=18 अक्तूबर 2019 }} * [http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.2:1:1423.apte Apte Sanskrit-English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916122511/http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.2:1:1423.apte |date=16 सितंबर 2018 }}</ref> "अंधकार" शब्द से इसका सम्बन्ध ढलते चंद्रमा के समय को [[कृष्ण पक्ष]] कहे जाने में भी स्पष्ट झलकता है।<ref name="dictionaries"/> इस नाम का अनुवाद कहीं-कहीं "अति-आकर्षक" के रूप में भी किया गया है।<ref>{{Harvnb|Bryant|2007|p=382}}</ref> [[भागवत पुराण|श्रीमदभागवत पुराण]] के वर्णन अनुसार कृष्ण जब बाल्यावस्था में थे तब नन्दबाबा के घर आचार्य गर्गाचार्य द्वारा उनका नामकरण संस्कार हुआ था। वसुदेव का पुत्र होने के कारण उनको 'वासुदेव' कहा जाता है। "कृष्ण" नाम के अतिरिक्त भी उन्हें कई अन्य नामों से जाना जाता रहा है, जो उनकी कई विशेषताओं को दर्शाते हैं। सबसे व्यापक नामों में मोहन, गोविन्द, माधव,<ref>Monier Monier Williams, [http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/0300/mw__0399.html Go-vinda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040913194109/http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/0300/mw__0399.html |date=13 सितंबर 2004 }}, Sanskrit English Dictionary and Ettymology, Oxford University Press, p. 336, 3rd column</ref> और गोपाल प्रमुख हैं।<ref>{{Harvnb|Bryant|2007|p=17}}</ref><ref name="Hilt">{{cite book|author = Hiltebeitel, Alf|title = Rethinking the Mahābhārata: a reader's guide to the education of the dharma king|url = https://archive.org/details/rethinkingmahabh00hilt|publisher = University of Chicago Press|location = Chicago|year = 2001|pages = [https://archive.org/details/rethinkingmahabh00hilt/page/n130 251]–53, 256, 259|isbn = 0-226-34054-6}}</ref> ==चित्रण == कृष्ण का चित्रण आमतौर पर [[ विष्णु ]] जैसे कृष्ण , काले या नीले रंग की त्वचा के साथ किया जाता है<ref>{{cite book|author=T. Richard Blurton|title=Hindu Art|url=https://books.google.com/books?id=xJ-lzU_nj_MC&pg=PA134|year=1993|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-39189-5|pages=133–134|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407061905/https://books.google.com/books?id=xJ-lzU_nj_MC&pg=PA134|archive-date=7 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref>। हालांकि, प्राचीन और मध्ययुगीन शिलालेख ,भारत और दक्षिणपूर्व [[एशिया]] दोनों में , और पत्थर की मूर्तियों में उन्हें प्राकृतिक रंग में चित्रित किया है, जिससे वह बनी है। कुछ ग्रंथों में, उनकी त्वचा को काव्य रूप से [[जांबुल]] के रंग के रूप में वर्णित किया गया है।<ref>{{cite book|author=Guy, John|title=Lost Kingdoms: Hindu-Buddhist Sculpture of Early Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=vO_-AgAAQBAJ&pg=PA222|date=7 April 2014|publisher=Metropolitan Museum of Art|isbn=978-1-58839-524-5|pages=222–223|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407061733/https://books.google.com/books?id=vO_-AgAAQBAJ&pg=PA222|archive-date=7 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref><ref>[a] {{cite journal | last=Cooler | first=Richard M. | title=Sculpture, Kingship, and the Triad of Phnom Da | journal=Artibus Asiae | publisher=JSTOR | volume=40 | issue=1 | year=1978 | page=29 | doi=10.2307/3249812 | jstor=3249812}};<br />[b] Bertrand Porte (2006), "La statue de Kṛṣṇa Govardhana du Phnom Da du Musée National de Phnom Penh." UDAYA, Journal of Khmer Studies, Volume 7, pages 199-205</ref> [[File:A view of the history, literature, and religion of the Hindoos, including a minute description of their manners and customs, and translations from their principal works (1863) (14781550762).jpg|thumb|हिन्दुओं के इतिहास, साहित्य और धर्म का एक दृश्य, जिसमें उनके शिष्टाचार और रीति-रिवाजों का एक मिनट वर्णन और उनके प्रमुख कार्यों (1863) (147 9 1550762) से अनुवाद शामिल हैं]] कृष्ण को अक्सर मोर-पंख वाले पुष्प या मुकुट पहनकर चित्रित किया जाता है, और अक्सर [[बांसुरी]] बजाते हुए उनका चित्रण हुआ है। इस रूप में, आम तौर पर त्रिभन्ग मुद्रा में एक पैर को दुसरे पैर पर डाले चित्रित है। कभी-कभी वह गाय या बछड़ा के साथ होते है, जो चरवाहे [[गोविंद]] के प्रतीक को दर्शाती है।<ref name="Grolier">{{cite book|author = |title = The Encyclopedia Americana|publisher = Grolier|location = [s.l.]|year = 1988|page = [https://archive.org/details/encyclopediaamer30grol/page/589 589]|isbn = 0-7172-0119-8|oclc = |doi = |accessdate = |url = https://archive.org/details/encyclopediaamer30grol/page/589}}</ref><ref>{{cite book |title= The New Encyclopædia Britannica |author = Benton, William|authorlink= |year= 1974|publisher= Encyclopædia Britannica|isbn=9780852292907|page= 885|url= https://books.google.com/?id=G8YqAAAAMAAJ&q=Krsna+blue+skin+deity&dq=Krsna+blue+skin+deity}}</ref> [[File:Beauty of lord krishn.jpg|thumb|[[शेषनाग]] पर नृत्य करते कृष्ण]] अन्य चित्रण में, वे महाकाव्य [[महाभारत]] के युद्ध के दृश्यों का एक हिस्सा है। वहा उन्हें एक सारथी के रूप में दिखाया जाता है, विशेष रूप से जब वह [[पांडव]] राजकुमार [[अर्जुन]] को संबोधित कर रहे हैं, जो [[भगवद् गीता]] को सुनाते हैं। इन लोकप्रिय चित्रणों में, कृष्ण कभी पथ प्रदर्शक के रूप में सामने में प्रकट होते हैं, या तो दूरदृष्टा के रूप में, कभी रथ के चालक के रूप में।<ref>{{cite book|author=Ariel Glucklich|title=The Strides of Vishnu: Hindu Culture in Historical Perspective|url=https://books.google.com/books?id=KtLScrjrWiAC&pg=PA106|year=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-971825-2|page=106|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406120530/https://books.google.com/books?id=KtLScrjrWiAC&pg=PA106|archive-date=6 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC&pg=PA210|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|pages=210–212|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406115732/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC&pg=PA210|archive-date=6 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref> [[File:Raja Ravi Varma, Yasoda Adorning Krishna.jpg|thumb|माँ यशोदा के साथ श्री कृष्ण]] कृष्ण के वैकल्पिक चित्रण में उन्हें एक बालक के रूप में दिखाते हैं, एक बच्चा अपने हाथों और घुटनों पर रेंगते हुए ,नृत्य करते हुए , साथी मित्र ग्वाल बाल को चुराकर मक्खन देते हुए, लड्डू को अपने हाथ में लेकर चलते हुए अथवा प्रलय के समय [[बरगद]] के पत्ते पर तैरते हुए एक अलौकिक शिशु जो अपने पैर की अंगुली को चूसता प्रतीत होता है। ([[ऋषि मार्कंडेय]] द्वारा विवरणित [[ब्रह्मांड विघटन]])<ref>{{cite book |title= Students' Britannica India|last= Hoiberg|first= Dale |authorlink= |author2=Ramchandani, Indu |year= 2000|publisher= Popular Prakashan|location= |isbn=9780852297605|page= 251|url= https://books.google.com/?id=kEj-2a7pmVMC&pg=PA251&dq=Bala+Krishna}}</ref><ref>{{Cite journal | title = The Qualities of Sri Krsna | author = Satsvarupa dasa Goswami| authorlink = Satsvarupa dasa Goswami | publisher = GNPress | year = 1998 | pages = 152 pages | isbn = 0-911233-64-4 | ref = harv | postscript = <!--None-->}}</ref> कृष्ण की प्रतिमा में क्षेत्रीय विविधताएं उनके विभिन्न रूपों में देखी जाती हैं, जैसे [[ओडिशा]] में जगन्नाथ, [[महाराष्ट्र]] में विट्ठल या विठोबा। <ref name="vithoba">[[Vithoba]] is not only viewed as a form of Krishna. He is also by some considered that of Vishnu, [[Shiva]] and [[Gautama Buddha]] according to various traditions. See: {{cite encyclopedia|title=''Sri-Vitthal: Ek Mahasamanvay (Marathi)'' by R. C. Dhere|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA4179&dq=vithoba&as_brr=3&sig=0WHJ4sGcLGYNiZDwjR9YHwDA75k#PPA4180,M1|accessdate=2008-09-20|author=Kelkar, Ashok R.|encyclopedia=Encyclopaedia of Indian literature|publisher=[[Sahitya Akademi]]|pages=4179|year=2001|origyear=1992|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161129210240/https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA4179&dq=vithoba&as_brr=3&sig=0WHJ4sGcLGYNiZDwjR9YHwDA75k#PPA4180,M1|archivedate=29 नवंबर 2016|url-status=live}} and {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=vgLZGFH1ZTIC&pg=PA14&dq=Palkhi:+a+pilgrimage+to+Pandharpur|title=Palkhi: a pilgrimage to Pandharpur&nbsp;— translated from the Marathi book Pālakhī by Philip C. Engblom|author=Mokashi, Digambar Balkrishna|author2=Engblom, Philip C.|publisher=[[State University of New York Press]]|year=1987|isbn=0-88706-461-2|location=Albany|page=35}}</ref><ref>{{cite book|author=Tryna Lyons|title=The Artists of Nathadwara: The Practice of Painting in Rajasthan|url=https://books.google.com/books?id=cKnGJGOEQukC|year=2004|publisher=Indiana University Press|isbn=0-253-34417-4|pages=16–22|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406122230/https://books.google.com/books?id=cKnGJGOEQukC|archive-date=6 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref><ref name="nathdwaratemple.org">[https://www.nathdwaratemple.org/ Official website of Nathdwara Temple] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421013346/https://www.nathdwaratemple.org/ |date=21 अप्रैल 2018 }} of Shrinathji</ref><ref name="nathdwaratemple.org"/> , [[राजस्थान]] में श्रीनाथ जी, गुजरात में द्वारकाधीश और [[केरल]] में गुरुवायरुप्पन <ref>{{cite book|author=Kunissery Ramakrishnier Vaidyanathan|title=Sri Krishna, the Lord of Guruvayur|url=https://books.google.com/books?hl=de&id=1XLXAAAAMAAJ&dq|year=1992|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|pages=2–5|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151012223121/https://books.google.com/books?hl=de|archive-date=12 अक्तूबर 2015|url-status=live}}</ref> अन्य चित्रणों में उन्हें राधा के साथ दिखाया जाता है जो राधा और कृष्ण के दिव्य प्रेम का प्रतीक माना जाता है। उन्हें कुरुक्षेत्र युद्ध में विश्वरूप में भी दिखाया जाता है जिसमें उनके कई मुख हैं और सभी लोग उनके मुख में जा रहे हैं। अपने मित्र सुदामा के साथ भी उनको दिखाया जाता है जो मित्रता का प्रतीक है। [[File:Childhood of Krishna From the Ravi Varma studio, 1910's.jpg|thumb|माँ यशोदा के साथ श्री कृष्ण]] वास्तुकला में कृष्ण चिह्नों एवं मूर्तियों के लिए दिशानिर्देशों का वर्णन मध्यकालीन युग में हिन्दू मंदिर कलाओं जैसे वैखानस अगम, विष्णु धर्मोत्तर पुराण, बृहत संहिता और अग्नि पुराण में वर्णित है<ref>{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC&pg=PA200|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|pages=201–204|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406113640/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC&pg=PA200|archive-date=6 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref>। इसी तरह, मध्यकालीन युग के शुरुआती [[तमिल]] ग्रंथों में कृष्ण और रुक्मणी की मूर्तियां भी सम्मिलित हैं। इन दिशानिर्देशों के अनुसार बनाई गई कई मूर्तियां सरकारी संग्रहालय,[[चेन्नई]] के संग्रह में हैं। [[File:Indischer Maler um 1755 002.jpg|thumb|१७५५ के आसपास, भारतीय चित्रकार द्वारा बनाया गया चित्र ]] ==ऐतिहासिक और साहित्यिक स्रोत== एक व्यक्तित्व के रूप में कृष्ण का विस्तृत विवरण सबसे पहले महाकाव्य [[महाभारत]] में लिखा गया है<ref>{{cite web|url= http://www.britannica.com/eb/topic-357806/Mahabharata|title= Britannica: Mahabharata|accessdate= 2008-10-13|work= encyclopedia|publisher= Encyclopædia Britannica Online|year= 2008|author= Wendy Doniger|archive-url= https://web.archive.org/web/20080527051743/http://www.britannica.com/eb/topic-357806/Mahabharata|archive-date= 27 मई 2008|url-status= live}}</ref> , जिसमें कृष्ण को विष्णु के अवतार के रूप में दर्शाया गया है। महाकाव्य की मुख्य कहानियों में से कई कृष्ण केंद्रीय हैं श्री भगवत गीता का निर्माण करने वाले महाकाव्य के छठे पर्व ( भीष्म पर्व ) के अठारहवे अध्याय में युद्ध के मैदान में श्रीकृष्ण अर्जुन को ज्ञान देते हैं। महाभारत के बाद के परिशिष्ट में हरिवंश में कृष्ण के बचपन और युवावस्था का एक विस्तृत संस्करण है। <ref>Maurice Winternitz (1981), History of Indian Literature, Vol. 1, Delhi, Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-0836408010}}, pages 426–431</ref> ===भारतीय-यूनानी मुद्रण === १८० ईसा पूर्व लगभग इंडो-ग्रीक राजा एगैथोकल्स ने देवताओं की छवियों पर आधारित कुछ सिक्के जारी किये थे। भारत में अब उन सिक्को को [[वैष्णव]] दर्शन से संबंधित माना जाता है। <ref name="Bopearachchi">[[Osmund Bopearachchi]], 2016, [https://www.academia.edu/25807197/Emergence_of_Vi%E1%B9%A3%E1%B9%87u_and_%C5%9Aiva_Images_in_India_Numismatic_and_Sculptural_Evidence Emergence of Viṣṇu and Śiva Images in India: Numismatic and Sculptural Evidence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171123154459/http://www.academia.edu/25807197/Emergence_of_Vi%E1%B9%A3%E1%B9%87u_and_%C5%9Aiva_Images_in_India_Numismatic_and_Sculptural_Evidence|date=23 नवंबर 2017}}</ref><ref>Audouin, Rémy, and Paul Bernard, "[http://www.persee.fr/doc/numi_0484-8942_1974_num_6_16_1062 Trésor de monnaies indiennes et indo-grecques d'Aï Khanoum (Afghanistan). II. Les monnaies indo-grecques.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180602021436/https://www.persee.fr/doc/numi_0484-8942_1974_num_6_16_1062 |date=2 जून 2018 }}" Revue numismatique{{nbsp}}6, no.{{nbsp}}16 (1974), pp.{{nbsp}}6–41 (in French).</ref> । सिक्कों पर प्रदर्शित देवताओं को विष्णु के अवतार बलराम - संकर्षण के रूप में देखा जाता है जिसमें गदा और हल और वासुदेव-कृष्ण , शंख और सुदर्शन चक्र दर्शाये हुए हैं। प्राचीन संस्कृत व्याकरण [[पतंजलि]] ने अपने [[महाभाष्य]] में भारतीय ग्रंथों के देवता कृष्ण और उनके सहयोगियों के कई संदर्भों का उल्लेख किया है। [[पाणिनी]] की श्लोक ३.१.२६ पर अपनी टिप्पणी में, वह कंसवध अथवा कंस की हत्या का भी प्रयोग करते हैं, जो कि कृष्ण से सम्बन्धित किंवदंतियों का एक महत्वपूर्ण अंग है। <ref>{{Harvnb|Bryant|2007|p=5}}</ref><ref>{{cite book|title=India through the ages|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|last=Gopal|first=Madan|year= 1990| page= [https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/73 73]|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}</ref>। ===हेलीडियोरस स्तंभ और अन्य शिलालेख=== मध्य [[भारतीय]] राज्य [[मध्य प्रदेश]] में औपनिवेशिक काल के पुरातत्वविदों ने एक [[ब्राह्मी लिपि]] में लिखे शिलालेख के साथ एक स्तंभ की खोज की थी। आधुनिक तकनीकों का उपयोग करते हुए, इसे १२५ और १०० ईसा पूर्व के बीच का घोषित किया गया है और ये निष्कर्ष निकाला गया कि यह एक इंडो-ग्रीक प्रतिनिधि द्वारा एक क्षेत्रीय भारतीय राजा के लिए बनवाया गया था जो ग्रीक राजा एंटिलासिडास के एक राजदूत के रूप में उनका प्रतिनिधि था। इसी इंडो-ग्रीक के नाम अब इसे हेलेडियोरस स्तंभ के रूप में जाना जाता है। इसका शिलालेख "वासुदेव" के लिए समर्पण है जो भारतीय परंपरा में कृष्ण का दूसरा नाम है। कई विद्वानों का मत है कि इसमें "वासुदेव" नामक देवता का उल्लेख है, क्योंकि इस शिलालेख में कहा गया है कि यह " भागवत हेलियोडोरस" द्वारा बनाया गया था और यह " गरुड़ स्तंभ" (दोनों विष्णु-कृष्ण-संबंधित शब्द हैं)। इसके अतिरिक्त, शिलालेख के एक अध्याय में कृष्ण से संबंधित कविता भी शामिल है। महाभारत के अध्याय ११.७ का सन्दर्भ देते हुए बताया गया है कि अमरता और स्वर्ग का रास्ता सही ढंग से तीन गुणों का जीवन जीना है: स्व- संयम (दमः), उदारता (त्याग) और सतर्कता (अप्रामदाह)<ref name=allchin309/><ref>{{cite book|author=Richard Salomon|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC|year=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-535666-3|pages=265–267|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706004809/http://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC|archive-date=6 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author=Benjamín Preciado-Solís|title=The Kṛṣṇa Cycle in the Purāṇas: Themes and Motifs in a Heroic Saga|url=https://books.google.com/books?id=JvCaWvjGDVEC&pg=PA34|year=1984|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-0-89581-226-1|page=34|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407061604/https://books.google.com/books?id=JvCaWvjGDVEC&pg=PA34|archive-date=7 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref>। हेलियोडोरस शिलालेख एकमात्र प्रमाण नहीं है। तीन हाथीबाड़ा शिलालेख और एक घोसूंडी शिलालेख,जो कि [[ राजस्थान ]]राज्य में स्थित हैं <ref name=vardpande6>{{cite book|author=Manohar Laxman Varadpande|title=Krishna Theatre in India|url=https://books.google.com/books?id=TaF603WEv4IC&pg=PA6|year=1982|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-151-5|pages=6–7|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406122701/https://books.google.com/books?id=TaF603WEv4IC&pg=PA6|archive-date=6 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title= Hindu Gods and Heroes: Studies in the History of the Religion of India|last= Barnett|first= Lionel David|authorlink= |year= 1922 |publisher= J. Murray|location= |isbn= |page= 93|url= https://books.google.com/?id=R-5KAAAAMAAJ}}</ref><ref name=Puri1968>{{cite book|author = Puri, B. N.|year = 1968|title = India in the Time of Patanjali|publisher = Bhartiya Vidya Bhavan|isbn =}}Page 51: The coins of Rajuvula have been recovered from the Sultanpur District...the Brahmi inscription on the Mora stone slab, now in the Mathura Museum,</ref> और आधुनिक कार्यप्रणाली के अनुसार जिनका समयकाल १९वी सदी ईसा पूर्व है उनमे भी कृष्ण का उल्लेख किया गया है। पहली सदी ईसा पूर्व, संकर्षण (कृष्ण का एक नाम) और वासुदेव का उल्लेख करते हुए, उनकी पूजा के लिए एक संरचना का निर्माण किया गया था। ये चार शिलालेख प्राचीनतम ज्ञात संस्कृत शिलालेखों में से एक है <ref>{{cite book|author=Richard Salomon|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=t-4RDAAAQBAJ|year=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-509984-3|pages=86–87|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170417162346/https://books.google.com/books?id=t-4RDAAAQBAJ|archive-date=17 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref>। कई पुराणों में कृष्ण की जीवन कथा को बताया या कुछ इस पर प्रकाश डाला गया है । दो पुराण, भागवत पुराण और विष्णु पुराण में कृष्ण की कहानी की सबसे विस्तृत जानकारी है <ref name = "Elkman1986">{{cite book|author = Elkman, S. M.|author2=Gosvami, J.|year = 1986|title = Jiva Gosvamin's Tattvasandarbha: A Study on the Philosophical and Sectarian Development of the Gaudiya Vaisnava Movement|url = https://archive.org/details/jivagosvaminstat0000elkm|publisher = Motilal Banarsidass|isbn =}}</ref> , लेकिन इन और अन्य ग्रंथों में कृष्ण की जीवन कथाएं अलग-अलग हैं और इसमें महत्वपूर्ण असंगतियां हैं। भागवत पुराण में बारह पुस्तकें उप-विभाजित हैं जिनमें ३३२ अध्याय, संस्करण के आधार पर १६,००० और १८,००० छंदो के बीच संचित हैं <ref name=barbaraholdrege109>Barbara Holdrege (2015), Bhakti and Embodiment, Routledge, {{ISBN|978-0415670708}}, pp.{{nbsp}}109–110</ref><ref>Richard Thompson (2007), ''The Cosmology of the Bhagavata Purana 'Mysteries of the Sacred Universe'', Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-8120819191}}</ref> । पाठ की दसवीं पुस्तक, जिसमें लगभग ४००० छंद (~ २५ %) शामिल हैं और कृष्ण के बारे में किंवदंतियों को समर्पित है, इस पाठ का सबसे लोकप्रिय और व्यापक रूप से अध्ययन किया जाने वाला अध्याय है। ==जीवन और किवदंतियां == ===अवतरण एवं महाप्रयाण === कृष्ण का जन्म [[भाद्रपद]] मास में कृष्ण पक्ष में अष्टमी तिथि, [[रोहिणी नक्षत्र]] के दिन रात्री के १२ बजे हुआ था <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qmUssUXUFFYC&pg=PA359 |title=The Poems of Sūradāsa|publisher=Abhinav publications|year=1999}}</ref> । कृष्ण का जन्मदिन जन्माष्टमी के नाम से भारत, नेपाल, अमेरिका सहित विश्वभर में मनाया जाता है। कृष्ण का जन्म मथुरा के कारागार में हुआ था। वे माता देवकी और पिता वासुदेव की ८वीं संतान थे। श्रीमद भागवत के वर्णन अनुसार द्वापरयुग में भोजवंशी राजा उग्रसेन मथुरा में राज करते थे। उनका एक आततायी पुत्र [[कंस]] था और उनकी एक बहन [[देवकी]] थी। देवकी का विवाह वसुदेव के साथ हुआ था। कंस ने अपने पिता को कारागार में डाल दिया और स्वयं मथुरा का राजा बन गया। कंस की मृत्यु उनके भानजे, देवकी की ८वी संतान के हाथों होनी थी। कंस ने अपनी बहन और बहनोई को भी मथुरा के कारागार में कैद कर दिया और एक के बाद एक देवकी की सभी संतानों को मार दिया। कृष्ण का जन्म आधी रात को हुआ तब कारागृह के द्वार स्वतः ही खुल गए और सभी सिपाही निंद्रा में थे। वासुदेव के हाथो में लगी बेड़िया भी खुल गईं।[[ गोकुल]] के निवासी नन्द की पत्नी [[यशोदा]] को भी संतान प्राप्ति होने वाली थी। वासुदेव अपने पुत्र को सूप में रखकर कारागृह से निकल पड़े <ref name="MW">{{cite book|author = Lynne Gibson|title = Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|publisher = Merriam-Webster|location =|year = 1999|page = 503}}</ref> <ref name="yashoda">{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/toah/ho/07/sss/ho_1982.220.8.htm|title=Yashoda and Krishna|date=2011-10-10|publisher=Metmuseum.org|accessdate=2011-10-23|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013214426/http://www.metmuseum.org/toah/ho/07/sss/ho_1982.220.8.htm|archivedate=13 October 2008}}</ref><ref name="tkk">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-UiwMRwcT-kC|title=The Krishna key|date=2012|publisher=Westland|isbn=9789381626689|location=Chennai|page=Key7|language=en|last1=Sanghi|first1=Ashwin|accessdate=9 June 2016}}{{Dead link|date=अक्तूबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="Lok Nath Soni">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT-BAAAAMAAJ |title=The Cattle and the Stick: An Ethnographic Profile of the Raut of Chhattisgarh|publisher=Anthropological Survey of India, Government of India, Ministry of Tourism and Culture, Department of Culture, 2000 Original from the University of Michigan|year=2000|isbn=978-8185579573|location=Anthropological Survey of India, Government of India, Ministry of Tourism and Culture, Department of Culture, Delhi|pages=16|author=Lok Nath Soni}}</ref> । कई भारतीय ग्रंथों में कहा गया है कि पौराणिक [[कुरुक्षेत्र]] युद्ध (महाभारत के युद्ध ) में [[गांधारी]] के सभी सौ पुत्रों की मृत्यु हो जाती है। दुर्योधन की मृत्यु से पहले रात को, कृष्णा ने गांधारी को उनकी संवेदना प्रेषित की थी । गांधारी कृष्ण पर आरोप लगाती है कि कृष्ण ने जानबूझ कर युद्ध को समाप्त नहीं किया, क्रोध और दुःख में उन्हें श्राप देती है कि उनके अपने "यदु राजवंश" में हर व्यक्ति उनके साथ ही नष्ट हो जाएगा। महाभारत के अनुसार, यादवों के बीच एक त्यौहार में एक लड़ाई की शुरुवात हो जाती है, जिसमे सब एक-दूसरे की हत्या करते हैं।कुछ दिनों बाद एक वृक्ष के नीचे नींद में सो रहे कृष्ण को एक हिरण समझ कर , जरा नामक शिकारी तीर मारता है जो उन्हें घातक रूप से घायल करता है कृष्णा जरा को क्षमा करते है और देह त्याग देते हैं <ref>{{Harvnb|Bryant|2007|pp=148}}</ref><ref name=eck380>{{cite book|author=Diana L. Eck|title=India: A Sacred Geography|url=https://books.google.com/books?id=uD_0P6gS-vMC&pg=PA380|year=2012|publisher=Harmony|isbn=978-0-385-53190-0|pages=380–381|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407062404/https://books.google.com/books?id=uD_0P6gS-vMC&pg=PA380|archive-date=7 अप्रैल 2017|url-status=live}}, Quote: "Krishna was shot through the foot, hand, and heart by the single arrow of a hunter named Jara. Krishna was reclining there, so they say, and Jara mistook his reddish foot for a deer and released his arrow. There Krishna died."</ref><ref name="Mani, Vettam 1975 429">{{cite book|author = Mani, Vettam|title = Puranic Encyclopaedia: A Comprehensive Dictionary With Special Reference to the Epic and Puranic Literature|url = https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft|publisher = Motilal Banarsidass|year = 1975|location = Delhi|isbn = 0-8426-0822-2|authorlink =Vettam Mani|page=[https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft/page/429 429]}}</ref>। गुजरात में भालका की तीर्थयात्रा ( तीर्थ ) स्थल उस स्थान को दर्शाता है जहां कृष्ण ने अपना अवतार समाप्त किया तथा वापस वैकुण्ठ को गए । यह देहोतसर्ग के नाम से भी जाना जाता है। भागवत पुराण , अध्याय ३१ में कहा गया है कि उनकी मृत्यु के बाद, कृष्ण अपनी योगिक एकाग्रता की वजह से सीधे वैकुण्ठ में लौटे। [[ब्रह्मा]] और [[इंद्र]] जैसे प्रतीक्षारत देवताओं को भी कृष्ण को अपना मानव अवतार छोड़ने और वैकुण्ठ लौटने के लिए मार्ग का पता नहीं लगा <ref>{{cite book|last1=Rao|first1=Shanta Rameshwar|title=Krishna|date=2005|publisher=Orient Longman|location=New Delhi|isbn=9788125026969|page=108|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=NJ747fOWTRMC&oi=fnd&pg=PA1|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105142523/https://books.google.com/books?hl=en|archive-date=5 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref>। ===बाल्यकाल और युवावस्था === कृष्ण ने देवकी और उनके पति, वासुदेव के यहां जन्म लिया। देवकी का भाई कंस नामक दुष्ट राजा था । पौराणिक उल्लेख के अनुसार देवकी के विवाह में कंस को भविष्यद्वक्ताओं ने बताया कि देवकी के पुत्र द्वारा उसका वध निश्चित है। कंस देवकी के सभी बच्चों को मारने की व्यवस्था करता है। जब कृष्ण जन्म लेते हैं, वासुदेव चुपके से शिशु कृष्ण को यमुना के पार ले जाते हैं और एक अन्य शिशु बालिका के साथ उनका आदान-प्रदान करते हैं। जब कंस इस नवजात शिशु को मारने का प्रयास करता है तब शिशु बालिका हिंदू देवी [[दुर्गा]] के रूप में प्रकट होती है, तथा उसे चेतावनी देते हुए कि उसकी मृत्यु उसके राज्य में आ गई है, लोप हो जाती हैं। पुराणों में किंवदंतियों के अनुसार ,कृष्ण, नंद और उनकी पत्नी यशोदा के साथ आधुनिक काल के मथुरा के पास पलते बढ़ते हैं। इन पौराणिक कथाओं के अनुसार, कृष्ण के दो भाई-बहन भी रहते हैं,[[बलराम]] और [[सुभद्रा]] । कृष्ण के जन्म का दिन [[जन्माष्टमी]] के रूप में मनाया जाता है। ===वयस्कता=== भागवत पुराण कृष्ण की आठ पत्नियों का वर्णन करता है, जो इस अनुक्रम में( [[रुक्मिणी]] , [[सत्यभामा]], जामवंती , कालिंदी , मित्रवृंदा , नाग्नजिती (जिसे सत्य भी कहा जाता है),[[ भद्रा ]] और लक्ष्मणा (जिसे मद्रा भी कहते हैं) प्रकट होती हैं। डेनिस हडसन के अनुसार, यह एक रूपक है, आठों पत्नियां उनके अलग पहलू को दर्शाती हैं। जॉर्ज विलियम्स के अनुसार, वैष्णव ग्रंथों में कृष्ण की पत्नियों के रूप में सभी गोपियों का उल्लेख है, लेकिन यह सभी भक्ति एवं आध्यात्मिक सम्बन्ध का प्रतीक हैं। और प्रत्येक के लिए कृष्ण पूर्ण श्रद्धेय हैं। उनकी पत्नी को कभी-कभी रोहिणी , राधा , रुक्मिणी, स्वामीनिजी या अन्य कहा जाता है। कृष्ण-संबंधी हिंदू परंपराओं में, वह राधा के साथ सबसे अधिक चित्रित होते हैं। उनकी सभी पत्नियां को और उनके प्रेमिका राधा को हिंदू परंपरा में विष्णु की पत्नी देवी [[लक्ष्मी]] के अवतार के रूप में माना जाता है। गोपियों को [[राधा]] के कई रूप और अभिव्यक्तियों के रूप में माना जाता है।<ref>{{cite book|author=George Mason Williams|title=Handbook of Hindu Mythology|url=https://books.google.com/books?id=N7LOZfwCDpEC&pg=PA188|accessdate=10 March 2013|date=18 June 2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533261-2|pages=188, 222}}</ref> ===कुरुक्षेत्र का महाभारत युद्ध === महाभारत के अनुसार, कृष्ण कुरुक्षेत्र युद्ध के लिए अर्जुन के सारथी बनते हैं, लेकिन इस शर्त पर कि वह कोई भी हथियार नहीं उठाएंगे।दोनों के युद्ध के मैदान में पहुंचने के बाद और यह देखते हुए कि दुश्मन उसके अपने परिवार के सदस्य , उनके दादा, और उनके चचेरे भाई और प्रियजन हैं, अर्जुन क्षोभ में डूब जाते हैं और कहते है कि उनका ह्रदय उन्हें अपने परिजनों से लड़ने और मारने की अनुमति नहीं देगा। वह राज्य को त्यागने के लिए और अपने [[गाण्डीव ]] (अर्जुन के धनुष) को छोड़ने के लिए तत्पर हो जाते है । कृष्ण तब उसे जीवन, नैतिकता और नश्वरता की प्रकृति के बारे में ज्ञान देते है। जब किसी को अच्छे और बुरे के बीच युद्ध का सामना करना पड़ता है तब , परिस्थिति की स्थिरता, आत्मा की स्थायीता और अच्छे बुरे का भेद ध्यान में रखते हुए , कर्तव्यों और जिम्मेदारियों को निभाते हुए , वास्तविक शांति की प्रकृति और आनंद और विभिन्न प्रकार के योगों को आनंद और भीतर की मुक्ति के लिए ऐसा योध अनिवार्य होता है । कृष्ण और अर्जुन के बीच बातचीत को भगवद् गीता नामक एक ग्रन्थ के रूप में प्रस्तुत किया गया है<ref>Krishna in the Bhagavad Gita, by Robert N. Minor in {{Harvnb|Bryant|2007|pp=77–79}}</ref><ref>{{cite book|author=Jeaneane D. Fowler|title=The Bhagavad Gita: A Text and Commentary for Students|url=https://books.google.com/books?id=dHX5XwAACAAJ|year=2012|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-84519-520-5|pages=1–7|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406113541/https://books.google.com/books?id=dHX5XwAACAAJ|archive-date=6 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author=Eknath Easwaran|title=The Bhagavad Gita: (Classics of Indian Spirituality)|url=https://books.google.com/books?id=bcnJAAAAQBAJ|year=2007|publisher=Nilgiri Press|isbn=978-1-58638-019-9|pages=21–59|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914021842/https://books.google.com/books?id=bcnJAAAAQBAJ|archive-date=14 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref>। ===श्रीमद भगवद्गीता=== कुरु क्षेत्र की युद्धभूमि में श्रीकृष्ण ने अर्जुन को जो उपदेश दिया था वह [[श्रीमद्भगवदगीता]] के नाम से प्रसिद्ध है। सभी हिन्दू ग्रंथों में, श्रीमद भगवत गीता को सबसे महत्वपूर्ण माना जाता है। क्योंकि इसमें एक व्यक्ति के जीवन का सार है और इसमें महाभारत काल से द्वापर तक कृष्ण के सभी लीलाओ का वर्णन हैं। ऐसी मान्यता है की यह महर्षि [[वेदव्यास ]] द्वारा रचित है हालांकि, इसमें कोई प्रमाण नहीं है लेकिन भगवद गीता एक पुस्तक है जो अर्जुन और उनके सारथी श्री कृष्ण के बीच वार्तालाप पर आधारित है। गीता में सांख्य योग , कर्म योग, भक्ति योग, राजयोग, एक ईश्वरावाद आदि पर बहुत ही सुंदर तरीके से चर्चा की गई है। ===संस्करण और व्याख्याएं=== कृष्ण की जीवन कथा के कई संस्करण हैं, जिनमें से तीन का सबसे अधिक अध्ययन किया गया है: [[हरिवंश]] , [[भागवत]] पुराण और [[विष्णु]] पुराण <ref>{{cite book|author=Benjamín Preciado-Solís|title=The Kṛṣṇa Cycle in the Purāṇas: Themes and Motifs in a Heroic Saga|url=https://books.google.com/books?id=JvCaWvjGDVEC&pg=PA40|year=1984|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-0-89581-226-1|page=40|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408191830/https://books.google.com/books?id=JvCaWvjGDVEC&pg=PA40|archive-date=8 अप्रैल 2017|url-status=live}}, Quote: "Within a period of four or five centuries [around the start of the common era], we encounter our major sources of information, all in different versions. The Mahabharata, the Harivamsa, the Visnu Purana, the Ghata Jataka, and the Bala Carita all appear between the first and the fifth century AD, and each of them represents a tradition of a Krsna cycle different from the others".</ref>। ये सब मूल कहानी को ही दर्शाते हैं लेकिन उनकी विशेषताओं, विवरण और शैलियों में काफी भिन्नताएं हैं। सबसे मूल रचना, हरिवंश को एक यथार्थवादी शैली में बताया गया है जो कृष्ण के जीवन को एक गरीब ग्वाले के रूप में बताता है, लेकिन काव्यात्मक और अलौकिक कल्पना से ओतप्रोत है । यह कृष्ण की अवतार समाप्ति के साथ समाप्त नहीं होती। कुछ विवरणों के अनुसार विष्णु पुराण की पांचवीं पुस्तक हरिवंश के यथार्थवाद से दूर हो जाती है और कृष्ण को रहस्यमय शब्दों और स्तम्भों में आवरण करती है कई संस्करणों में विष्णु पुराण की पांडुलिपियां मौजूद हैं। भागवत पुराण की दसवीं और ग्यारहवीं पुस्तकों को व्यापक रूप से एक कविष्ठ कृति माना जाता है, जो कि कल्पना और रूपकों से भरा हुआ है, हरिवंश में पाये जाने वाले जीवों के यथार्थवाद से कोई संबंध नहीं है। कृष्ण के जीवन को एक ब्रह्मांडीय नाटक ( लीला ) के रूप में प्रस्तुत किया गया है, जहां उनके पिता धर्मगुरू नंद को एक राजा के रूप में पेश किया गया था। कृष्ण का जीवन हरिवंश में एक इंसान के करीब है, लेकिन भागवत पुराण में एक प्रतीकात्मक [[ब्रह्मांड]] है, जहां कृष्ण ब्रह्मांड के भीतर हैं और इसके अलावा, साथ ही ब्रह्मांड भी हमेशा से है और रहेगा । कई भारतीय भाषाओं में भागवत पुराण पांडुलिपियां कई संस्करणों में भी मौजूद हैं। ==संभावित तिथियां == कृष्ण का जन्म हर साल जन्माष्टमी के रूप में मनाया जाता है <ref name = Knott61>{{Cite book |last = Knott |first = Kim |year = 2000 |title = Hinduism: A Very Short Introduction |publisher = Oxford University Press, USA |isbn = 0-19-285387-2 |url = https://books.google.com/books?id=Wv8XK_GU9icC |access-date = 15 अप्रैल 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161129210035/https://books.google.com/books?id=Wv8XK_GU9icC |archive-date = 29 नवंबर 2016 |url-status = live }}</ref>। महाभारत और कुछ पुराणों में किंवदंतियों के अनुसार घटनाओं के आधार पर यह कहा जाता है कि कृष्ण एक वास्तविक ऐतिहासिक व्यक्ति थे। उदाहरण के लिए, लानवान्य वेंसानी कहते हैं कि कृष्ण का पुराणों में ३२२७ ईसा पूर्व - ३१०२ ईसा पूर्व के बीच होने का अनुमान लगाया जा सकता है <ref>{{cite book|title=Krishna in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Hindu Lord of Many Names: An Encyclopedia of the Hindu Lord of Many Names|first=Lavanya|last=Vemsani|year=2016|publisher=ABC-CLIO|page=212|url=https://books.google.com/books?id=4fw2DAAAQBAJ&pg=PR21|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206083031/https://books.google.com/books?id=4fw2DAAAQBAJ|archive-date=6 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> । इसके विपरीत, जैन परंपरा में पौराणिक कथाओं के अनुसार कृष्ण नेमिनाथ के चचेरे भाई थे, जो जैनों के २२ वें तीर्थंकर थे। ९वीं शताब्दी से जैन परंपरा का मानना ​​है कि नेमिनाथ ८४,००० वर्ष पहले पैदा हुए। "गाय बेक" कहती हैं कि कृष्ण - चाहे मानव हो या दिव्य अवतार - प्राचीन भारत में वास्तविक व्यक्ति को दर्शाता है, जो कम से कम १००० ईसा पूर्व रहते थे, लेकिन इस ऐतिहासिक प्रमाणों से, विशुद्ध रूप से संस्कृत सिद्धांत के अध्ययन से, यह प्रतिस्थापित नहीं किया जा सकता है। लुडो रोशेर और हज़रा जैसे अन्य विद्वानों का कहना है कि पुराण "भारतीय इतिहास" के लिए एक विश्वसनीय स्रोत नहीं है, क्योंकि इसमें राजाओं, विभिन्न लोगों, ऋषियों और राज्यों के बारे में लिखी गई पांडुलिपियों में विसंगतियां हैं। वे कहते हैं कि ये कहानियां संभवतया वास्तविक घटनाओं पर आधारित हैं, जो कि विज्ञान पर आधारित हैं और कुछ भागों में कल्पना द्वारा सुशोभित हैं। उदाहरण के लिए मत्स्य पुराण में कहा गया है कि कुर्म पुराण में १८,००० छंद हैं, जबकि अग्नि पुराण में इसी पाठ में ८००० छंद हैं, और नारदीय यह पुष्टि करते हैं कि कुर्म पांडुलिपि में १७,००० छंद हैं। पुराणिक साहित्य समय के साथ धीमी गति से बदला, साथ ही साथ कई अध्यायों का अचानक विलोप और इसकी नई सामग्री के साथ प्रतिस्थापित किया गया है। वर्तमान में परिणित पुराण उन लोगों के उल्लेख से पूरी तरह अलग है जो ११वीं सदी, या १६वीं सदी से पहले मौजूद थे। उदाहरण के लिए, [[नेपाल]] में ताड़ पत्र पांडुलिपि की खोज ८१० ईस्वी में हुई है, लेकिन वह पत्र, पुराने पाठ के संस्करणों से बहुत अलग है जो [[दक्षिण एशिया]] में औपनिवेशिक युग के बाद से परिचालित हो रहा है। ==दर्शन और धर्मशास्त्र== हिंदू ग्रंथों में धार्मिक और दार्शनिक विचारों की एक विस्तृत श्रृंखला, जो कृष्ण के माध्यम से प्रस्तुत की जाती है। [[रामानुज]], जो एक हिंदू धर्मविज्ञानी थे एवं जिनके काम भक्ति आंदोलन में अत्यधिक प्रभावशाली थे,<ref name="KulkeRothermund2004p149">{{cite book|author1=Hermann Kulke|author2=Dietmar Rothermund|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC&pg=PA149|year=2004|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-32920-0|page=149|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216023512/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC&pg=PA149|archive-date=16 फ़रवरी 2017|url-status=live}}</ref> ने विशिष्टाद्वैत के संदर्भ में उन्हें प्रस्तुत किया। माधवाचार्य, एक हिंदू दार्शनिक जिन्होंने वैष्णववाद के हरिदास संप्रदाय की स्थापना की,<ref name="SharmaB">{{cite book|author1=Sharma|author2=B. N. Krishnamurti|title=A History of the Dvaita School of Vedānta and Its Literature|year=2000|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-8120815759|pages=514–516}}</ref> कृष्ण के उपदेशों को द्वैतवाद (द्वैत) के रूप में प्रस्तुत किया। गौदिया वैष्णव विद्यालय के एक संत जीव गोस्वामी, कृष्ण धर्मशास्त्र को भक्ति योग और अचिंत भेद-अभेद के रूप में वर्णित करते थे। धर्मशास्त्री वल्लभाचार्य द्वारा कृष्ण के दिए गए ज्ञान को अद्वैत (जिसे शुद्धाद्वैत भी कहा जाता है) के रूप में प्रस्तुत, जो वैष्णववाद के पुष्टि पंथ के संस्थापक थे <ref>{{cite web|last=Tripurari |first=Swami |title=The Life of Sri Jiva Goswami |url=http://harmonist.us/2009/12/the-life-of-sri-jiva-goswami/ |work=Harmonist |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130324101939/http://harmonist.us/2009/12/the-life-of-sri-jiva-goswami/ |archivedate=24 March 2013 |df= }}</ref> । भारत के एक अन्य दार्शनिक [[मधुसूदन सरस्वती]], कृष्ण धर्मशास्त्र को अद्वैत वेदांत में प्रस्तुत करते थे, जबकि आदि [[शंकराचार्य]] , जो हिंदू धर्म में विचारों के एकीकरण और मुख्य धाराओं की स्थापना के लिए जाने जाते हैं, शुरुआती आठवीं शताब्दी में पंचायत पूजा पर कृष्ण का उल्लेख किया है।<ref>Johannes de Kruijf and Ajaya Sahoo (2014), Indian Transnationalism Online: New Perspectives on Diaspora, {{ISBN|978-1-4724-1913-2}}, page 105, '''Quote: "In other words, according to Adi Shankara's argument, the philosophy of Advaita Vedanta stood over and above all other forms of Hinduism and encapsulated them. This then united Hinduism; (...) Another of Adi Shankara's important undertakings which contributed to the unification of Hinduism was his founding of a number of monastic centers."'''</ref><ref>''Shankara'', Student's Encyclopedia Britannia – India (2000), Volume 4, Encyclopaedia Britannica (UK) Publishing, {{ISBN|978-0-85229-760-5}}, page 379, '''Quote: "Shankaracharya, philosopher and theologian, most renowned exponent of the Advaita Vedanta school of philosophy, from whose doctrines the main currents of modern Indian thought are derived."''';<br>David Crystal (2004), The Penguin Encyclopedia, Penguin Books, page 1353, '''Quote: "[Shankara] is the most famous exponent of Advaita Vedanta school of Hindu philosophy and the source of the main currents of modern Hindu thought."'''</ref><ref>Christophe Jaffrelot (1998), The Hindu Nationalist Movement in India, Columbia University Press, {{ISBN|978-0-231-10335-0}}, page 2, '''Quote: "The main current of Hinduism – if not the only one – which became formalized in a way that approximates to an ecclesiastical structure was that of Shankara".'''</ref> कृष्ण पर एक लोकप्रिय ग्रन्थ भागवत पुराण,[[असम]] में एक शास्त्र की तरह माना जाता है, कृष्ण के लिए एक अद्वैत, सांख्य और योग के रूपरेखा का संश्लेषण करता है, लेकिन वह कृष्ण के प्रति प्रेमपूर्ण भक्ति के मार्ग पर चलते हैं। ब्रायंट भागवत पुराण में विचारों के संश्लेषण का इस प्रकार वर्णन करते हैं {{Cquote|भागवत का दर्शन, सांख्य, तत्वमीमांसा और भक्ति योग जैसी वेदांत शब्दावली का एक मिश्रण है। दसवीं किताब ईश्वर की सबसे मानवीय रूप में कृष्ण की शिक्षाओं को बढ़ावा देती है।|4=एडविन ब्रायंट, कृष्णा: ए सोर्सबुक}} शेरिडन और पिंटचमैन दोनों ब्रायंट के विचारों की पुष्टि करते हैं और कहते हैं कि भागवत में वर्णित वेदांतिक विचार भिन्नता के साथ गैर-द्वैतवादी हैं। परंपरागत रूप से वेदांत , वास्तविकता में एक दूसरे पर आधारित हैं और भागवत यह भी प्रतिपादित करता है कि वास्तविकता एक दूसरे से जुड़ी हुई हैं और बहुमुखी हैं <ref>Tracy Pintchman (1994), ''The rise of the Goddess in the Hindu Tradition'', State University of New York Press, {{ISBN|978-0791421123}}, pages 132–134</ref>। विभिन्न थियोलॉजीज और दर्शन के अलावा ,सामान्यतः कृष्ण को दिव्य प्रेम का सार और प्रतीक के रूप में प्रस्तुत किया गया है, जिसमें मानव जीवन और दिव्य का प्रतिबिंब है। कृष्ण और गोपियों की भक्ति और प्रेमपूर्ण किंवदंतियां और संवाद ,दार्शनिक रूप से दिव्य और अर्थ के लिए मानव इच्छा के रूपकों के समतुल्य माना जाता है और सार्वभौमिक शक्ति और मानव आत्मा के बीच का समन्वय है । कृष्ण की लीला प्रेम-और आध्यात्म का एक धर्मशास्त्र है। जॉन कोल्लेर के अनुसार, "मुक्ति के साधन के रूप में प्रेम को प्रस्तुत नहीं किया जाता है, यह सर्वोच्च जीवन है"। मानव प्रेम भगवान का प्रेम है। हिंदू परंपराओं में अन्य ग्रंथ ,जिनमें भगवद गीता सम्मिलित है, ने कृष्ण के उपदेशों पर कई भाष्य (टिप्पणी) लिखने के लिए प्रेरित किया है। ==प्रभाव== ===वैष्णववाद=== कृष्ण की पूजा वैष्णववाद का हिस्सा है, जो हिंदू धर्म की एक प्रमुख परंपरा है। कृष्ण को विष्णु का पूर्ण अवतार माना जाता है, या विष्णु स्वयं अवतरित हुए ऐसा माना जाता है। हालांकि, कृष्ण और विष्णु के बीच का सटीक संबंध जटिल और विविध है, कृष्ण के साथ कभी-कभी एक स्वतंत्र देवता और सर्वोच्च माना जाता है। [[वैष्णव]] विष्णु के कई अवतारों को स्वीकार करते हैं, लेकिन कृष्ण विशेष रूप से महत्वपूर्ण है। शब्द कृष्णम् और विष्णुवाद को कभी-कभी दो में भेद करने के लिए इस्तेमाल किया गया है, जिसका अर्थ है कि कृष्ण श्रेष्ठतम सर्वोच्च व्यक्ति है<ref>{{cite book |author=John Dowson |title=Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature |publisher=Kessinger Publishing |location= |year=2003 |page=361 |isbn=0-7661-7589-8 |url=https://books.google.com/?id=6JB-KOXy5k8C&pg=PA361&dq=Vishnu+Sahasranama+Krishna }}{{Dead link|date=अक्तूबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>। सभी वैष्णव परंपराएं कृष्ण को विष्णु का आठवां अवतार मानती हैं; अन्य लोग विष्णु के साथ कृष्ण की पहचान करते हैं, जबकि गौदीया वैष्णववाद, वल्लभ संप्रदाय और निम्बारका संप्रदाय की परंपराओं में कृष्ण को स्वामी भगवान का मूल रूप या हिंदू धर्म में ब्राह्मण की अवधारणा के रूप में सम्मान करते हैं। जयदेव अपने ''[[गीतगोविंद]]'' में कृष्ण को सर्वोच्च प्रभु मानते हैं जबकि दस अवतार उनके रूप हैं। स्वामीनारायण संप्रदाय के संस्थापक स्वामीनारायण ने भगवान के रूप में कृष्ण की भी पूजा की। "वृहद कृष्णवाद" वैष्णववाद में , वैसुलिक काल के वासुदेव और वैदिक काल के कृष्ण और गोपाल को प्रमुख मानते हैं <ref> {{cite web|url= http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/hindu/devot/vaish.html|title= Vaishnava|accessdate= 2008-10-13|work= encyclopedia|publisher= Division of Religion and Philosophy University of Cumbria|date= |deadurl= yes|archiveurl= https://www.webcitation.org/65DKpKa9B?url=http://www.philtar.ac.uk/encyclopedia/hindu/devot/vaish.html|archivedate= 5 February 2012|df= dmy-all}}, University of Cumbria website Retrieved on 5-21-2008</ref>। आज[[ भारत ]]के बाहर भी कृष्ण को मानने वाले एवं अनुसरण एवं विश्वास करने वालो की बहुत बड़ी संख्या है। ===प्रारंभिक परंपराएं=== प्रभु श्रीकृष्ण-वासुदेव ("कृष्ण, वसुदेव के पुत्र") ऐतिहासिक रूप से कृष्णवाद और वैष्णववाद में इष्ट देव के प्रारंभिक रूपों में से एक हैं। प्राचीन काल में कृष्ण धर्म को प्रारंभिक इतिहास की एक महत्वपूर्ण परंपरा माना जाता था। इसके बाद, विभिन्न समान परंपराओं का एकीकरण हुआ इनमें प्राचीन भगवतवाद , गोपाला का पंथ, "कृष्ण गोविंदा" (गौपालक कृष्ण), बालकृष्ण और "कृष्ण गोपीवलभा" (कृष्ण प्रेमिका) सम्मिलित हैं <ref name = kk20072>{{Cite book|author = Klostermaier, Klaus K.|pages = [https://archive.org/details/surveyhinduismth00klos_502/page/n221 203]–204|year = 2005|title = A Survey of Hinduism|url = https://archive.org/details/surveyhinduismth00klos_502|publisher = State University of New York Press; 3 edition|isbn = 0-7914-7081-4|quote = Present day Krishna worship is an amalgam of various elements. According to historical testimonies Krishna-Vasudeva worship already flourished in and around Mathura several centuries before Christ. A second important element is the cult of Krishna Govinda. Still later is the worship of Bala-Krishna, the Child Krishna—a quite prominent feature of modern Krishnaism. The last element seems to have been Krishna Gopijanavallabha, Krishna the lover of the Gopis, among whom Radha occupies a special position. In some books Krishna is presented as the founder and first teacher of the Bhagavata religion.|ref = harv|postscript = <!--None-->}}</ref><ref>{{cite journal|title = Review: ''Krishna: Myths, Rites, and Attitudes''. by Milton Singer; Daniel H. H. Ingalls|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1968-05_27_3/page/667|journal=The Journal of Asian Studies |volume=27 |number=3 |date=May 1968|last = Basham|first = A. L. |jstor = 2051211|pages=667–670}}</ref> । आंद्रे कोटेर के अनुसार, हरिवंश ने कृष्ण के विभिन्न पहलुओं के रूप में संश्लेषण में योगदान दिया। ===भक्ति परंपरा=== भक्ति परम्परा में आस्था का प्रयोग किसी भी देवता तक सीमित नहीं है। हालांकि, [[हिंदू धर्म]] के भीतर कृष्ण भक्ति , परंपरा का एक महत्वपूर्ण और लोकप्रिय केंद्र रहा है, विशेषकर वैष्णव संप्रदायों में <ref name = McDaniel/><ref name = "Klostermaier1974">{{cite journal|author = Klostermaier, K.|year = 1974|title = The Bhaktirasamrtasindhubindu of Visvanatha Cakravartin|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1974_94_1/page/96|journal = Journal of the American Oriental Society|volume = 94|issue = 1|pages = 96–107|doi = 10.2307/599733 |jstor = 599733|publisher = American Oriental Society|ref = harv}}</ref> । कृष्ण के भक्तों ने लीला की अवधारणा को ब्रह्मांड के केंद्रीय सिद्धांत के रूप में माना जिसका अर्थ है 'दिव्य नाटक'। यह भक्ति योग का एक रूप है, तीन प्रकार के योगों में से एक भगवान कृष्ण द्वारा भगवद गीता में चर्चा की है<ref name = "Kennedy1925"/><ref name="Jacobsen">{{cite book |editor-last=Jacobsen |editor-first=Knut A. | year = 2005 | title = Theory And Practice of Yoga: Essays in Honour of Gerald James Larson | page=351 | publisher = Brill Academic Publishers| location = | isbn=90-04-14757-8}}</ref><ref name=chapple>Christopher Key Chapple (Editor) and Winthrop Sargeant (Translator), The Bhagavad Gita: Twenty-fifth–Anniversary Edition, State University of New York Press, {{ISBN|978-1438428420}}, pages 302–303, 318</ref>। ===भारतीय उपमहाद्वीप=== दक्षिण में , खासकर महाराष्ट्र में , वारकरी संप्रदाय के संत कवियों जैसे [[ज्ञानेश्वर]] , [[नामदेव ]], [[जनाबाई ]], [[एकनाथ]] और [[तुकाराम ]] ने [[विठोबा]] की पूजा को प्रोत्साहित किया।दक्षिणी भारत में, कर्नाटक के पुरंदरा दास और कनकदास ने [[उडुपी]] की कृष्ण की छवि के लिए समर्पित गीतों का निर्माण किया। गौड़ीय वैष्णववाद के रूपा गोस्वामी ने भक्ति-रसामृत-सिंधु नामक भक्ति के व्यापक ग्रन्थ को संकलित किया है। दक्षिण भारत में, श्री संप्रदाय के आचार्य ने अपनी कृतियों में कृष्ण के बारे में बहुत कुछ लिखा है, जिनमें अंडाल द्वारा थिरुपावई और वेदांत देसिका द्वारा गोपाल विमशती शामिल हैं <ref name="cassel">{{cite book |author=Bowen, Paul |title=Themes and issues in Hinduism |url=https://archive.org/details/themesissuesinhi0000unse |publisher=Cassell |location=London |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/themesissuesinhi0000unse/page/64 64]–65 |isbn=0-304-33851-6 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref><ref name=Radhak1975>{{cite book|author = Radhakrisnasarma, C.|year = 1975|title = Landmarks in Telugu Literature: A Short Survey of Telugu Literature|publisher = Lakshminarayana Granthamala|isbn =}}</ref><ref name=histor>{{cite book|author = Sisir Kumar Das|year = 2005|title = A History of Indian Literature, 500–1399: From Courtly to the Popular|publisher = Sahitya Akademi|page = 49|isbn = 81-260-2171-3}}</ref>। तमिलनाडु, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश और केरल के राज्यों में कई प्रमुख कृष्ण मंदिर हैं और जन्माष्टमी दक्षिण भारत में व्यापक रूप से मनाए जाने वाले त्योहारों में से एक है। ====एशिया के बाहर==== १९६५ तक कृष्ण-[[भक्ति आंदोलन]] भारत के बाहर भक्तवेदांत स्वामी [[प्रभुपाद]] (उनके गुरु , भक्तिसिद्धांत सरस्वती ठाकुर द्वारा निर्देशित )द्वारा फैलाया गया। अपनी मातृभूमि [[पश्चिम बंगाल]] से वे [[न्यूयॉर्क]] शहर गए थे । एक साल बाद १९६६ में, कई अनुयायियों के सानिध्य में उन्होंने कृष्ण चेतना ([[इस्कॉन]]) के लिए अंतर्राष्ट्रीय सोसायटी का निर्माण किया था, जिसे हरे कृष्ण आंदोलन के रूप में जाना जाता है। इस आंदोलन का उद्देश्य अंग्रेजी में कृष्ण के बारे में लिखना था और संत चैतन्य महाप्रभु की शिक्षाओं को फैलाने का कार्य करना था तथा कृष्ण भक्ति के द्वारा पश्चिमी दुनिया के लोगों के साथ गौद्द्य वैष्णव दर्शन को साझा करना था। चैतन्य महाप्रभु की आत्मकथा में वर्णित जब उन्हें गया में दीक्षा दी गई थी तो उन्हें काली-संताराण [[उपनिषद]] के छह शब्द की कविता ,ज्ञान स्वरुप बताई गई थी, जो की "हरे कृष्ण हरे कृष्ण, कृष्णा कृष्णा हरे हरे, हरे राम हरे राम, राम राम हरे हरे " थी <ref>Alanna Kaivalya (2014), Sacred Sound: Discovering the Myth and Meaning of Mantra and Kirtan, New World, {{ISBN|978-1608682430}}, pages 153–154</ref> । गौड़ीय परंपरा में कृष्ण भक्ति के संदर्भ ने यह महामंत्र या महान मंत्र है। इसका जप हरि-नाम संचरित के रूप में जाना जाता था। महा-मंत्र ने [[बीटल्स]] [[रॉक बैंड]] के [[जॉर्ज हैरिसन]] और जॉन लेनन का ध्यान आकर्षित किया और हैरिसन ने १९६९ को [[लंदन]] स्थित राधा कृष्ण मंदिर में भक्तों के साथ मंत्र की रिकॉर्डिंग की। " हरे कृष्ण मंत्र " शीर्षक से, यह गीत ब्रिटेन के संगीत सूची पर शीर्ष बीस तक पहुंच गया और यह पश्चिम जर्मनी और चेकोस्लोवाकिया में भी अत्यधिक लोकप्रिय रहा<ref name=charlesbrooks83/><ref name=Clarke308>Peter Clarke (2005), Encyclopedia of New Religious Movements, Routledge, {{ISBN|978-0415267076}}, page 308 Quote: "There they captured the imagination of The Beatles, particularly George Harrison who helped them produce a chart topping record of the Hare Krishna mantra (1969) and ...".</ref>। उपनिषद के मंत्र ने भक्तिवेदांत और कृष्ण को पश्चिम में इस्कॉन विचारों को लाने में मदद की। इस्कॉन ने पश्चिम में कई कृष्ण मंदिर बनाए, साथ ही दक्षिण अफ्रीका जैसे अन्य स्थानों में भी मंदिरो का निर्माण किया। ====दक्षिण पूर्व एशिया==== कृष्ण दक्षिणपूर्व एशियाई इतिहास और कला में पाए जाते हैं, लेकिन उनका [[शिव ]], [[दुर्गा ]], [[नंदी]] ,[[ अगस्त्य ]]और [[बुद्ध]] की तुलना में बहुत कम उल्लेख है ।[[ जावा]] , [[इंडोनेशिया]] में पुरातात्विक स्थलों के मंदिरों ( [[कैंडी ]]) में उनके गांव के जीवन या प्रेमी के रूप में उनकी भूमिका का चित्रण नहीं है और न ही जावा के ऐतिहासिक हिंदू ग्रंथों में इसका उल्लेख है। इसके बजाए, उनका बाल्य काल अथवा एक राजा और अर्जुन के साथी के रूप में उनके जीवन को अधिक उल्लेखित किया गया है। कृष्ण की कलाओं को , योगकार्ता के निकट सबसे विस्तृत मंदिर , प्रम्बनन हिंदू मंदिर परिसर में <ref>{{cite book|author=J Fontein|editor=Nataskha Eilenberg et al|title=Living a life in accord with Dhamma: papers in honor of professor Jean Boisselier on his eightieth birthday|url=https://books.google.com/books?id=--m5oQEACAAJ|year=1997|publisher=Silpakorn University|pages=191–204|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407154710/https://books.google.com/books?id=--m5oQEACAAJ|archive-date=7 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author1=Triguṇa (Mpu.)|author2=Suwito Santoso|title=Krĕṣṇāyana: The Krĕṣṇa Legend in Indonesia|url=https://books.google.com/books?id=341kAAAAMAAJ|year=1986|publisher=IAIC|oclc=15488486|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407153921/https://books.google.com/books?id=341kAAAAMAAJ|archive-date=7 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref> ,कृष्णायण मंदिरो की एक श्रृंखला के रूप में उकेरा गया है। ये ९वी शताब्दी ईस्वी के है । कृष्ण 14 वीं शताब्दी ईस्वी के मध्य से जावा सांस्कृतिक और धार्मिक परम्पराओं का हिस्सा बने रहे। पनातरान के अवशेषों के अनुसार पूर्व जावा में हिंदू भगवान राम के साथ इनके मंदिर प्रचलन में थे और तब तक रहे जब तक की इस्लाम ने द्वीप पर बौद्ध धर्म और हिंदू धर्म की जगह ली। [[वियतनाम]] और [[कंबोडिया]] की मध्यकालीन युग में कृष्ण कला की विशेषता है। सबसे पहली जीवंत मूर्तियां और उनके अवशेष ६ ठी और ७ वीं शताब्दी ईस्वी को प्राप्त हुए थे , इन में वैष्णववाद प्रतिमा का समावेश है। जॉन गाइ , एशियाई कलाओं के निर्देशक,के अनुसार मेट्रोपोलिटन म्यूज़ियम ऑफ साउथ ईस्ट एशिया में , दानंग में ६ ठी / ७ वी शताब्दी ईस्वी के वियतनाम के कृष्ण गोवर्धन कला और ७ वीं शताब्दी के कंबोडिया, अंगकोर 'बोरी में फ्नॉम दा' गुफा में, इस युग के सबसे परिष्कृत मंदिर हैं। [[सूर्य]] और विष्णु के साथ कृष्ण की प्रतिमाओं को [[थाईलैंड]] में भी पाया गया है , सी-थेप में बड़ी संख्या में मूर्तियां और चिह्न पाए गए हैं। उत्तरी [[थाइलैंड]] के फीटबुन क्षेत्र में थिप और कलाग्ने स्थलों पर , फनान और झेंला काल के पुरातात्विक स्थलों से, ये ७ वीं और ८ वीं शताब्दी के अवशेष पाए गए हैं । ==प्रदर्शन कला== भारतीय नृत्य और संगीत थिएटर प्राचीन ग्रंथो जैसे वेद और नाट्यशास्त्र ग्रंथों को अपना आधार मानते हैं <ref>PV Kane, History of Sanskrit Poetics, Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-8120802742}} (2015 Reprint), pages 10–41</ref> । हिंदू ग्रंथों में पौराणिक कथाओं और किंवदंतियों से प्रेरित कई नृत्यनाटिकाओं को और चलचित्रों को , जिसमें कृष्ण-संबंधित साहित्य जैसे हरिवंश और भागवत पुराण शामिल हैं ,अभिनीत किया गया है । कृष्ण की कहानियों ने भारतीय थियेटर, संगीत, और नृत्य के इतिहास में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है, विशेष रूप से रासलीला की परंपरा के माध्यम से। ये कृष्ण के बचपन, किशोरावस्था और वयस्कता के नाटकीय कार्य हैं। एक आम दृश्य में कृष्ण को रासलीला में बांसुरी बजाते दिखाया जाता हैं, जो केवल कुछ गोपियों को सुनाई देती है तथा जो धर्मशास्त्रिक रूप से दिव्य वाणी का प्रतिनिधित्व करती है जिसे मात्र कुछ प्रबुद्ध प्राणियों द्वारा सुना जा सकता है। कुछ पाठ की किंवदंतियों ने गीत गोविंद में प्रेम और त्याग जैसे माध्यमिक कला साहित्य को प्रेरित किया है। भागवत पुराण जैसे कृष्ण-संबंधी साहित्य, प्रदर्शन के लिए इसके आध्यात्मिक महत्व को मानते हैं और उन्हें धार्मिक अनुष्ठान के रूप में मानते हैं तथा प्रतिदिन जीवन को आध्यात्मिक अर्थ के साथ जोड़ते हैं। इस प्रकार एक अच्छा, ईमानदार / सत्यनिष्ठा और सुखी जीवन व्यतीत करने का पथ प्रदर्शित करते हैं। इसी तरह, कृष्ण द्वारा प्रेरित प्रदर्शन का उद्देश्य विश्वासयोग्य अभिनेताओं और श्रोताओं के हृदय को शुद्ध करना है। कृष्ण लीला के किसी भी हिस्से का गायन, नृत्य और प्रदर्शन, पाठ में धर्म को याद करने का एक कार्य है। यह पराभक्ति (सर्वोच्च भक्ति) के रूप में है। किसी भी समय और किसी भी कला में कृष्ण को याद करने के लिए, उनकी शिक्षा पर देते हुए, उनकी सुन्दर और दिव्य पूजा की जाती है। विशेषकर [[कथक]] , [[ओडिसी ]], [[मणिपुरी]] ,[[ कुचीपुड़ी ]]और [[भरतनाट्यम]] जैसे [[शास्त्रीय नृत्य]] शैलियां उनके कृष्ण-संबंधी प्रदर्शनों के लिए जाने जाते हैं। कृष्णाट्टम ( कृष्णट्टम ) ने अपने मूल को कृष्ण पौराणिक कथाओं के साथ रखा है और यह कथकली नामक एक अन्य प्रमुख शास्त्रीय भारतीय नृत्य रूप से जुड़ा हुआ है। ब्रायंट, भागवत पुराण में कृष्ण कहानियों के प्रभाव का सारांश देता है, " संभवतः किसी भी अन्य पाठ की तुलना में संस्कृत साहित्य के इतिहास में ,[[रामायण]] के अपवाद के साथ ,इतने अधिक व्युत्पन्न साहित्य, कविता, नाटक, नृत्य, थियेटर और कला को प्रेरित नहीं किया। । ==अन्य धर्म== ===जैन धर्म=== [[जैन धर्म]] की परंपरा में ६३ शलाकपुरुषों की सूची है, जिनमे चौबीस [[तीर्थंकर ]](आध्यात्मिक शिक्षक) और त्रिदेव के नौ समीकरण शामिल हैं। इनमें से एक समीकरण में कृष्ण को वासुदेव के रूप में, बलराम को बलदेव के रूप में, और जरासंध को प्रति -वासुदेव के रूप में दर्शाया जाता है। जैन चक्रीय समय के प्रत्येक युग में बड़े भाई के साथ वासुदेव का जन्म हुआ है, जिसे बलदेव कहा जाता है। तीनों के बीच, बलदेव ने ,जैन धर्म का एक केंद्रीय विचार, अहिंसा के सिद्धांत को बरकरार रखा है। खलनायक प्रति -वासुदेव है, जो विश्व को नष्ट करने का प्रयास करता है। विश्व को बचाने के लिए, वासुदेव-कृष्ण को अहिंसा सिद्धांत को त्यागना और प्रति -वासुदेव को मारना पड़ता है<ref>{{citation|last=Jaini|first=P. S.|authorlink=Padmanabh Jaini|date=1993|title=Jaina Puranas: A Puranic Counter Tradition|isbn=978-0-7914-1381-4|url=https://books.google.com/?id=-kZFzHCuiFAC&pg=PA207}}</ref>। इन तीनों की कहानियां, जिनसेना के हरिवंश पुराण (महाभारत के एक शीर्षक से भ्रमित हो )(८ वीं शताब्दी ईस्वी ) में पढ़ी जा सकती है एवं हेमचंद्र की त्रिशक्ति-शलाकापुरुष -चरित में भी इनका उल्लेख है। विमलसुरी को हरिवंश पुराण के जैन संस्करण का लेखक माना जाता है, लेकिन ऐसी कोई पांडुलिपि नहीं मिली है जो इसकी पुष्टि करती है। यह संभावना है कि बाद में जैन विद्वानों, शायद 8 वीं शताब्दी के जिनसेना ने , जैन परंपरा में कृष्ण किंवदंतियों का एक पूरा संस्करण लिखा और उन्हें प्राचीन विमलसुरी में जमा किया। कृष्ण की कहानी के आंशिक और पुराने संस्करण जैन साहित्य में उपलब्ध हैं, जैसे कि श्वेताम्बर अगम परंपरा के अंतगत दसाओ में ये वर्णित है। अन्य जैन ग्रंथों में, कृष्ण को बाइसवे [[तीर्थंकर]], [[नेमिनाथ]] के चचेरे भाई कहा जाता है। जैन ग्रंथों में कहा गया है कि नेमिनाथ ने कृष्ण को सर्व ज्ञान सिखाया था जिसने बाद में भगवद गीता में अर्जुन को दिया था। जेफरी डी लांग के अनुसार, कृष्ण और नेमिनाथ के बीच यह संबंध एक ऐसा ऐतिहासिक कारण है जिस कारण जैनियो को भगवद् गीता को एक आध्यात्मिक रूप से महत्वपूर्ण पाठ के रूप में स्वीकार, पढ़ना, और उद्धृत करना पड़ा तथा कृष्ण- संबंधित त्योहारों और हिंदूओं को आध्यात्मिक चचेरे भाई के रूप में स्वीकार करना पड़ा । ===बौद्ध धर्म=== कृष्ण की कहानी [[बौद्ध धर्म]] की जातक कहानियों में मिलती है। विदुरपंडित जातक में मधुरा (संस्कृत: मथुरा) का उल्लेख है, घट जातक में कंस , देवभग ( देवकी), उपसागरा या वासुदेव, गोवधन (गोवर्धन), बलदेव (बलराम) और कान्हा या केसव ( कृष्ण, केशव ) का उल्लेख है <ref name=Law1941>{{cite book|author = Law, B. C.|year = 1941|title = India as Described in Early Texts of Buddhism and Jainism|publisher = Luzac|url =https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.513920/2015.513920.India-as#page/n5/mode/2up|pages=99–101}}</ref><ref name=Jaiswal>{{cite journal|author = Jaiswal, S.|year = 1974|title = Historical Evolution of the Ram Legend|journal = Social Scientist|jstor = 3517633|volume = 21|issue = 3–4|pages = 89–97}}</ref> ===सिख धर्म=== कृष्ण को चौबीस अवतार में कृष्ण अवतार के रूप में वर्णित किया गया है, जो परंपरागत रूप से और ऐतिहासिक रूप से [[गुरु गोबिंद सिंह]] को समर्पित दशम ग्रंथ है <ref>{{Cite web |url=http://www.info-sikh.com/VVPage1.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012112145/http://www.info-sikh.com/VVPage1.html |archive-date=12 अक्तूबर 2017 |url-status=dead }}</ref>। ===बहाई पंथ === [[बहाई]] पंथिओं का मानना ​​है कि कृष्ण " ईश्वर के अवतार " या भविष्यद्वक्ताओं में से एक है जिन्होंने धीरे-धीरे मानवता को परिपक्व बनाने हेतु भगवान की शिक्षा को प्रकट किया है। इस तरह, कृष्ण का स्थान [[इब्राहीम]] , मूसा , जोरोस्टर , [[बुद्ध ]], मुहम्मद ,[[ यीशु]] , बाब , और बहाई विश्वास के संस्थापक बहाउल्लाह के साथ साझा करते हैं। <ref>{{cite encyclopedia |last= Smith |first= Peter |encyclopedia= A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith |title= Manifestations of God |year= 2000 |publisher=Oneworld Publications |location= Oxford |isbn= 1-85168-184-1 |pages= 231}}</ref><ref>{{cite book |author= Esslemont, J. E. |authorlink= John Esslemont |year= 1980 |title= Bahá'u'lláh and the New Era |edition= 5th |publisher= Bahá'í Publishing Trust |location= Wilmette, Illinois, USA |isbn= 0-87743-160-4 |url= http://reference.bahai.org/en/t/je/BNE/bne-6.html#gr5 |page= 2 |access-date= 15 अप्रैल 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180916122532/http://reference.bahai.org/en/t/je/BNE/bne-6.html#gr5 |archive-date= 16 सितंबर 2018 |url-status= dead }}</ref>। ===अहमदिया=== [[अहमदिया]] , एक आधुनिक युग का पंथ है , कृष्ण को उनके मान्य प्राचीन प्रवर्तकों में से एक माना जाता है। अहमदी खुद को मुसलमान मानते हैं, लेकिन वे मुख्यधारा के [[सुन्नी]] और [[शिया]] मुसलमानों द्वारा इस्लाम धर्म के रूप में खारिज करते हैं, जिन्होंने कृष्ण को अपने भविष्यद्वक्ता के रूप में मान्यता नहीं दी है। गुलाम अहमद ने कहा कि वह स्वयं कृष्ण, यीशु और मुहम्मद जैसे भविष्यद्वक्ताओं की तरह एक भविष्यवक्ता थे, जो धरती पर धर्म और नैतिकता के उत्तरार्द्ध पुनरुद्धार के रूप में आए थे <ref>Siddiq & Ahmad (1995), Enforced Apostasy: Zaheeruddin v. State and the Official Persecution of the Ahmadiyya Community in Pakistan, Law & Inequality, Volume 14, pp. 275–324</ref><ref>{{cite book | last=Minahan | first=James | title=Ethnic groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia | url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofso0000mina | publisher=ABC-CLIO | location=Santa Barbara, USA | year=2012 | isbn=978-1-59884-659-1 | pages=[https://archive.org/details/ethnicgroupsofso0000mina/page/6 6]–8}}</ref><ref>Burhani A. N. (2013), Treating minorities with fatwas: a study of the Ahmadiyya community in Indonesia, Contemporary Islam, Volume 8, Issue 3, pp. 285–301</ref>। ===अन्य=== कृष्ण की पूजा या सम्मान को १९ वीं के बाद से कई नए धार्मिक आंदोलनों द्वारा अपनाया गया है। उदाहरण के लिए, एडवर्ड शूरे , कृष्ण को एक महान प्रवर्तक मानते है<ref>{{cite journal |last= Harvey |first= D. A. |authorlink= |year= 2003|title= Beyond Enlightenment: Occultism, Politics, and Culture in France from the Old Regime to the ''Fin-de-Siècle'' |url= https://archive.org/details/sim_historian_spring-2003_65_3/page/665 |journal= [[The Historian (journal)|The Historian]] |volume= 65 |issue= 3 |pages= 665–694| publisher = [[Blackwell Publishing]] |quote=|doi= 10.1111/1540-6563.00035 |ref= harv}}</ref> , जबकि थियोसोफिस्ट कृष्ण को मैत्रेय ( प्राचीन बुद्ध के गुरुओ में से एक) के अवतार के रूप में मानते हैं, जो बुद्ध के सबसे महत्वपूर्ण आध्यात्मिक गुरु है। <ref name = Schure>{{cite book|last = Schure| first = Edouard| authorlink = Édouard Schuré |title=Great Initiates: A Study of the Secret History of Religions| publisher = Garber Communications| year = 1992|isbn = 0-89345-228-9}}</ref><ref name = Others>See for example: {{cite book|last = Hanegraaff |first = Wouter J. | authorlink = Wouter Hanegraaff |title = New Age Religion and Western Culture: Esotericism in the Mirror of Secular Thought |url = https://archive.org/details/newagereligionwe0000hane_h3e9 |publisher = [[Brill Publishers]] |year= 1996|page =[https://archive.org/details/newagereligionwe0000hane_h3e9/page/390 390] |isbn=90-04-10696-0}}, {{cite book|last = Hammer |first =Olav| authorlink = Olav Hammer |title = Claiming Knowledge: Strategies of Epistemology from Theosophy to the New Age|url = https://archive.org/details/claimingknowledg00hamm |publisher =[[Brill Publishers]] |year=2004 |pages =[https://archive.org/details/claimingknowledg00hamm/page/n83 62], 174 |isbn = 90-04-13638-X}}, and {{cite book|last = Ellwood |first = Robert S. |title =Theosophy: A Modern Expression of the Wisdom of the Ages |url = https://archive.org/details/theosophymoderne0000ellw | publisher = Quest Books |page= [https://archive.org/details/theosophymoderne0000ellw/page/138 139] |year =1986 |isbn=0-8356-0607-4 }}</ref>। ==यह भी देखें== {{Commonscat|Krishna|कृष्ण}} {{Portal|हिन्दू धर्म}} * [[भगवान ]] * [[दशावतार ]] * [[प्रेम मंदिर ]]वृंदावन * [[राधा ]] * [[वेदान्त ]] * [[श्रीनाथजी ]] * [[हिन्दू धर्म ]] * [[महाभारत ]] * [[गीता]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} {{महाभारत}} {{हिन्दू देवी-देवता}} {{हिन्दू धर्म}} {{दशावतार}} {{Authority control}} [[श्रेणी:कृष्ण]] [[श्रेणी:विष्णु अवतार]] [[श्रेणी:हिन्दू देवता]] [[श्रेणी:यदुकुल]] <note> श्री कृष्ण जी की गुरू दक्षिणा <references group="श्री कृष्ण जी ने अपने गुरू और गुरू माता को दक्षिणा में दिया वचन पूरा किया। "/> श्री कृष्ण जी ने अपने गुरू और गुरू माता को दक्षिणा में दिया वचन पूरा किया। पूरा लेख पढ़ने के लिए ब्लॉग पर जाएं_ https://web.archive.org/web/20200711015718/https://sspatul.blogspot.com/2020/07/blog-post_9.html <ref> Akddeos92 kicoaraqgwzc3yzomoa8x4tzuyq0t7i 6591718 6591717 2026-07-25T16:04:56Z Rana0110 931918 6591718 wikitext text/x-wiki {{में विलय|वासुदेव|date=मई 2023}} {{others}} {{Infobox deity <!--Wikipedia:WikiProject Hinduism--> | type = Hindu <!-- This is template parameter used for internal classification and formatting; it does not display; please do not wiki-link it nor change it --> | name = श्री कृष्ण | image = 2 Krishna at Sri Mariamman Temple Singapore.jpg | alt = कृष्ण | caption = श्री मारिमान मंदिर, [[सिंगापुर]] में श्री कृष्ण प्रतिमा | deity_of = प्रेम के ईश्वर <ref name="Scharfstein1993p166">{{cite book|author=Ben-Ami Scharfstein|title=Ineffability: The Failure of Words in Philosophy and Religion|url=https://books.google.com/books?id=tN0KfFitDncC&pg=PA166|year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-1347-0|page=166|access-date=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407235905/https://books.google.com/books?id=tN0KfFitDncC&pg=PA166|archive-date=7 अप्रैल 2017|url-status=live}}, Quote: "Krishna, god of love, (...)"</ref>{{sfn|Edwin Bryant|Maria Ekstrand|2004|pp=20–25, Quote: "Three Dimensions of Krishna's Divinity (...) divine majesty and supremacy; (...) divine tenderness and intimacy; (...) compassion and protection.; (..., p.24) Krishna as the God of Love"}} | birth_place = [[मथुरा]], [[सौरसेन|सौरसेन रज्य]] (वर्तमान काल के [[ऊत्तर प्रदेश]] के अन्तर्गत)<ref name="Raychaudhuri 1972124">{{harvnb|Raychaudhuri|1972|p=124}}</ref> | Sanskrit_transliteration = कृष्णः | Devanagari = कृष्ण | Assamese - Bengali = কৃষ্ণ | Odia_script = କୃଷ୍ଣ | Odia_transliteration = Kruṣhṇā | Tamil_script = கிருஷ்ணா | Tamil_transliteration = Kiruṣṇā |Kannada_script = ಕೃಷ್ಣ |Kannada_transliteration = Kr̥ṣṇa | affiliation = स्वयं भगवान्, परमात्मन, [[गोप]], [[विष्णु]], [[राधा कृष्ण]]{{sfn|Bryant|2007|p=114}}<ref name="KK"/> | weapon = [[सुदर्शन चक्र]] |battles = [[कुरुक्षेत्र युद्ध]] | abode = [[गोलोक]], [[वृंदावन]], [[द्वारका]], [[गोकुल]], [[वैकुंठ]] | texts = [[भागवत पुराण]], [[ब्रह्मवैवर्त पुराण]], [[विष्णु पुराण]], [[महाभारत]], [[भगवद् गीता]], [[गीत गोविंद]], [[गर्ग संहिता]], [[हरिवंश]] | parents = [[देवकी]] (माँ) और वसुदेव (पिता), [[यशोदा]] (पालक मां) और नंद बाबा (पालक पिता) | siblings = [[बलराम]], [[सुभद्रा]] | consorts = [[राधा]], [[रुक्मिणी]], [[सत्यभामा]], [[जांबवती]], [[नग्नजित्ती]], लक्ष्मणा, [[कालिंदी]], [[भद्रा]] <ref name=hawley12>{{cite book|title = The Divine Consort: Rādhā and the Goddesses of India|author=John Stratton Hawley, Donna Marie Wulff|publisher=Motilal Banarsidass Publisher|date= 1982|ISBN = 9780895811028|page=12}}</ref>{{refn|group=note|The regional texts vary in the identity of Krishna's wife (consort), some presenting it as Rukmini, some as Radha, some as Svaminiji, some adding all ''gopis'', and some identifying all to be different aspects or manifestation of one [[Devi]] Lakshmi.<ref name=hawley12/>{{sfn|Bryant|2007|p=443}}}} | festivals = [[जन्माष्टमी]], [[होली]] |dynasty = [[चंद्र राजवंश (राजूपत)]] }} [[चित्र:Janamashtami 08 (5).jpg|thumb|250px|बाल कृष्ण का लड्डू गोपाल रूप, जिनकी सदियों से घर घर में पूजा की जाती रही है।]] '''श्रीकृष्ण''' भगवान [[विष्णु]] के 8वें अवतार हैं।{{cn}} उनका जन्म [[द्वापरयुग]] में हुआ था। कृष्ण के समकालीन महर्षि [[वेदव्यास]] द्वारा रचित [[भागवत पुराण|श्रीमद्भागवत]] और [[महाभारत]] में कृष्ण का चरित्र विस्तृत रूप से वर्णित है। भगवद्गीता कृष्ण और [[अर्जुन]] का संवाद है। कृष्ण [[वसुदेव]] और [[देवकी]] की 8वीं संतान थे। देवकी [[कंस]] की बहन थी। कंस एक अत्याचारी राजा था। उसने आकाशवाणी सुनी थी कि देवकी के पुत्र द्वारा वह मारा जाएगा। इससे बचने के लिए कंस ने देवकी और वसुदेव को मथुरा के कारागार में डाल दिया। [[मथुरा]] के कारागार में ही भादो मास के कृष्ण पक्ष की अष्टमी को उनका जन्म हुआ। कंस के डर से वसुदेव ने नवजात बालक को रात में ही यमुना पार गोकुल में [[यशोदा]] के यहाँ पहुँचा दिया। [[गोकुल]] में उनका लालन-पालन हुआ था। [[यशोदा]] और [[नन्द]] उनके पालक माता-पिता बने।{{cn}} अपने जन्म के कुछ समय बाद ही कंस द्वारा भेजी गई राक्षसी पूतना का वध किया , उसके बाद शकटासुर, तृणावर्त आदि राक्षस का वध किया। बाद में गोकुल छोड़कर नंद गाँव आ गए वहां पर उन्होने गोचारण लीला, गोवर्धन लीला, रास लीला की। इसके बाद मथुरा में मामा [[कंस]] का वध किया। [[सौराष्ट्र]] में [[द्वारका]] नगरी की स्थापना की और वहाँ अपना राज्य बसाया। [[पाण्डव]]ों की मदद की और [[महाभारत|विभिन्न संकटों]] से उनकी रक्षा की। [[महाभारत]] के युद्ध में उन्होंने [[अर्जुन]] के सारथी की भूमिका निभाई और रणक्षेत्र में ही उन्हें उपदेश दिया। 124 वर्षों के जीवनकाल के बाद उन्होंने अपनी लीला समाप्त की।{{cn}} उनके अवतार समाप्ति के तुरंत बाद [[परीक्षित]] के राज्य का कालखंड आता है। राजा परीक्षित, जो [[अभिमन्यु]] और [[उत्तरा]] के पुत्र तथा अर्जुन के पौत्र थे, के समय से ही [[कलियुग]] का आरंभ माना जाता है।{{cn}} ==नाम और उपशीर्षक== "कृष्ण" एक [[संस्कृत]] शब्द है, जो "काला", "अंधेरा" या "गहरा नीला" का समानार्थी है।<ref name="dictionaries">* [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0306-kRzanAvat.jpg Monier Williams Sanskrit-English Dictionary (2008 revision)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191018224028/https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=%2Fscans%2FMWScan%2FMWScanjpg%2Fmw0306-kRzanAvat.jpg |date=18 अक्तूबर 2019 }} * [http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.2:1:1423.apte Apte Sanskrit-English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916122511/http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.2:1:1423.apte |date=16 सितंबर 2018 }}</ref> "अंधकार" शब्द से इसका सम्बन्ध ढलते चंद्रमा के समय को [[कृष्ण पक्ष]] कहे जाने में भी स्पष्ट झलकता है।<ref name="dictionaries"/> इस नाम का अनुवाद कहीं-कहीं "अति-आकर्षक" के रूप में भी किया गया है।<ref>{{Harvnb|Bryant|2007|p=382}}</ref> [[भागवत पुराण|श्रीमदभागवत पुराण]] के वर्णन अनुसार कृष्ण जब बाल्यावस्था में थे तब नन्दबाबा के घर आचार्य गर्गाचार्य द्वारा उनका नामकरण संस्कार हुआ था। वसुदेव का पुत्र होने के कारण उनको 'वासुदेव' कहा जाता है। "कृष्ण" नाम के अतिरिक्त भी उन्हें कई अन्य नामों से जाना जाता रहा है, जो उनकी कई विशेषताओं को दर्शाते हैं। सबसे व्यापक नामों में मोहन, गोविन्द, माधव,<ref>Monier Monier Williams, [http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/0300/mw__0399.html Go-vinda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040913194109/http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/0300/mw__0399.html |date=13 सितंबर 2004 }}, Sanskrit English Dictionary and Ettymology, Oxford University Press, p. 336, 3rd column</ref> और गोपाल प्रमुख हैं।<ref>{{Harvnb|Bryant|2007|p=17}}</ref><ref name="Hilt">{{cite book|author = Hiltebeitel, Alf|title = Rethinking the Mahābhārata: a reader's guide to the education of the dharma king|url = https://archive.org/details/rethinkingmahabh00hilt|publisher = University of Chicago Press|location = Chicago|year = 2001|pages = [https://archive.org/details/rethinkingmahabh00hilt/page/n130 251]–53, 256, 259|isbn = 0-226-34054-6}}</ref> ==चित्रण == कृष्ण का चित्रण आमतौर पर [[ विष्णु ]] जैसे कृष्ण , काले या नीले रंग की त्वचा के साथ किया जाता है<ref>{{cite book|author=T. Richard Blurton|title=Hindu Art|url=https://books.google.com/books?id=xJ-lzU_nj_MC&pg=PA134|year=1993|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-39189-5|pages=133–134|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407061905/https://books.google.com/books?id=xJ-lzU_nj_MC&pg=PA134|archive-date=7 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref>। हालांकि, प्राचीन और मध्ययुगीन शिलालेख ,भारत और दक्षिणपूर्व [[एशिया]] दोनों में , और पत्थर की मूर्तियों में उन्हें प्राकृतिक रंग में चित्रित किया है, जिससे वह बनी है। कुछ ग्रंथों में, उनकी त्वचा को काव्य रूप से [[जांबुल]] के रंग के रूप में वर्णित किया गया है।<ref>{{cite book|author=Guy, John|title=Lost Kingdoms: Hindu-Buddhist Sculpture of Early Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=vO_-AgAAQBAJ&pg=PA222|date=7 April 2014|publisher=Metropolitan Museum of Art|isbn=978-1-58839-524-5|pages=222–223|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407061733/https://books.google.com/books?id=vO_-AgAAQBAJ&pg=PA222|archive-date=7 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref><ref>[a] {{cite journal | last=Cooler | first=Richard M. | title=Sculpture, Kingship, and the Triad of Phnom Da | journal=Artibus Asiae | publisher=JSTOR | volume=40 | issue=1 | year=1978 | page=29 | doi=10.2307/3249812 | jstor=3249812}};<br />[b] Bertrand Porte (2006), "La statue de Kṛṣṇa Govardhana du Phnom Da du Musée National de Phnom Penh." UDAYA, Journal of Khmer Studies, Volume 7, pages 199-205</ref> [[File:A view of the history, literature, and religion of the Hindoos, including a minute description of their manners and customs, and translations from their principal works (1863) (14781550762).jpg|thumb|हिन्दुओं के इतिहास, साहित्य और धर्म का एक दृश्य, जिसमें उनके शिष्टाचार और रीति-रिवाजों का एक मिनट वर्णन और उनके प्रमुख कार्यों (1863) (147 9 1550762) से अनुवाद शामिल हैं]] कृष्ण को अक्सर मोर-पंख वाले पुष्प या मुकुट पहनकर चित्रित किया जाता है, और अक्सर [[बांसुरी]] बजाते हुए उनका चित्रण हुआ है। इस रूप में, आम तौर पर त्रिभन्ग मुद्रा में एक पैर को दुसरे पैर पर डाले चित्रित है। कभी-कभी वह गाय या बछड़ा के साथ होते है, जो चरवाहे [[गोविंद]] के प्रतीक को दर्शाती है।<ref name="Grolier">{{cite book|author = |title = The Encyclopedia Americana|publisher = Grolier|location = [s.l.]|year = 1988|page = [https://archive.org/details/encyclopediaamer30grol/page/589 589]|isbn = 0-7172-0119-8|oclc = |doi = |accessdate = |url = https://archive.org/details/encyclopediaamer30grol/page/589}}</ref><ref>{{cite book |title= The New Encyclopædia Britannica |author = Benton, William|authorlink= |year= 1974|publisher= Encyclopædia Britannica|isbn=9780852292907|page= 885|url= https://books.google.com/?id=G8YqAAAAMAAJ&q=Krsna+blue+skin+deity&dq=Krsna+blue+skin+deity}}</ref> [[File:Beauty of lord krishn.jpg|thumb|[[शेषनाग]] पर नृत्य करते कृष्ण]] अन्य चित्रण में, वे महाकाव्य [[महाभारत]] के युद्ध के दृश्यों का एक हिस्सा है। वहा उन्हें एक सारथी के रूप में दिखाया जाता है, विशेष रूप से जब वह [[पांडव]] राजकुमार [[अर्जुन]] को संबोधित कर रहे हैं, जो [[भगवद् गीता]] को सुनाते हैं। इन लोकप्रिय चित्रणों में, कृष्ण कभी पथ प्रदर्शक के रूप में सामने में प्रकट होते हैं, या तो दूरदृष्टा के रूप में, कभी रथ के चालक के रूप में।<ref>{{cite book|author=Ariel Glucklich|title=The Strides of Vishnu: Hindu Culture in Historical Perspective|url=https://books.google.com/books?id=KtLScrjrWiAC&pg=PA106|year=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-971825-2|page=106|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406120530/https://books.google.com/books?id=KtLScrjrWiAC&pg=PA106|archive-date=6 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC&pg=PA210|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|pages=210–212|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406115732/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC&pg=PA210|archive-date=6 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref> [[File:Raja Ravi Varma, Yasoda Adorning Krishna.jpg|thumb|माँ यशोदा के साथ श्री कृष्ण]] कृष्ण के वैकल्पिक चित्रण में उन्हें एक बालक के रूप में दिखाते हैं, एक बच्चा अपने हाथों और घुटनों पर रेंगते हुए ,नृत्य करते हुए , साथी मित्र ग्वाल बाल को चुराकर मक्खन देते हुए, लड्डू को अपने हाथ में लेकर चलते हुए अथवा प्रलय के समय [[बरगद]] के पत्ते पर तैरते हुए एक अलौकिक शिशु जो अपने पैर की अंगुली को चूसता प्रतीत होता है। ([[ऋषि मार्कंडेय]] द्वारा विवरणित [[ब्रह्मांड विघटन]])<ref>{{cite book |title= Students' Britannica India|last= Hoiberg|first= Dale |authorlink= |author2=Ramchandani, Indu |year= 2000|publisher= Popular Prakashan|location= |isbn=9780852297605|page= 251|url= https://books.google.com/?id=kEj-2a7pmVMC&pg=PA251&dq=Bala+Krishna}}</ref><ref>{{Cite journal | title = The Qualities of Sri Krsna | author = Satsvarupa dasa Goswami| authorlink = Satsvarupa dasa Goswami | publisher = GNPress | year = 1998 | pages = 152 pages | isbn = 0-911233-64-4 | ref = harv | postscript = <!--None-->}}</ref> कृष्ण की प्रतिमा में क्षेत्रीय विविधताएं उनके विभिन्न रूपों में देखी जाती हैं, जैसे [[ओडिशा]] में जगन्नाथ, [[महाराष्ट्र]] में विट्ठल या विठोबा। <ref name="vithoba">[[Vithoba]] is not only viewed as a form of Krishna. He is also by some considered that of Vishnu, [[Shiva]] and [[Gautama Buddha]] according to various traditions. See: {{cite encyclopedia|title=''Sri-Vitthal: Ek Mahasamanvay (Marathi)'' by R. C. Dhere|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA4179&dq=vithoba&as_brr=3&sig=0WHJ4sGcLGYNiZDwjR9YHwDA75k#PPA4180,M1|accessdate=2008-09-20|author=Kelkar, Ashok R.|encyclopedia=Encyclopaedia of Indian literature|publisher=[[Sahitya Akademi]]|pages=4179|year=2001|origyear=1992|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161129210240/https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA4179&dq=vithoba&as_brr=3&sig=0WHJ4sGcLGYNiZDwjR9YHwDA75k#PPA4180,M1|archivedate=29 नवंबर 2016|url-status=live}} and {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=vgLZGFH1ZTIC&pg=PA14&dq=Palkhi:+a+pilgrimage+to+Pandharpur|title=Palkhi: a pilgrimage to Pandharpur&nbsp;— translated from the Marathi book Pālakhī by Philip C. Engblom|author=Mokashi, Digambar Balkrishna|author2=Engblom, Philip C.|publisher=[[State University of New York Press]]|year=1987|isbn=0-88706-461-2|location=Albany|page=35}}</ref><ref>{{cite book|author=Tryna Lyons|title=The Artists of Nathadwara: The Practice of Painting in Rajasthan|url=https://books.google.com/books?id=cKnGJGOEQukC|year=2004|publisher=Indiana University Press|isbn=0-253-34417-4|pages=16–22|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406122230/https://books.google.com/books?id=cKnGJGOEQukC|archive-date=6 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref><ref name="nathdwaratemple.org">[https://www.nathdwaratemple.org/ Official website of Nathdwara Temple] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421013346/https://www.nathdwaratemple.org/ |date=21 अप्रैल 2018 }} of Shrinathji</ref><ref name="nathdwaratemple.org"/> , [[राजस्थान]] में श्रीनाथ जी, गुजरात में द्वारकाधीश और [[केरल]] में गुरुवायरुप्पन <ref>{{cite book|author=Kunissery Ramakrishnier Vaidyanathan|title=Sri Krishna, the Lord of Guruvayur|url=https://books.google.com/books?hl=de&id=1XLXAAAAMAAJ&dq|year=1992|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|pages=2–5|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151012223121/https://books.google.com/books?hl=de|archive-date=12 अक्तूबर 2015|url-status=live}}</ref> अन्य चित्रणों में उन्हें राधा के साथ दिखाया जाता है जो राधा और कृष्ण के दिव्य प्रेम का प्रतीक माना जाता है। उन्हें कुरुक्षेत्र युद्ध में विश्वरूप में भी दिखाया जाता है जिसमें उनके कई मुख हैं और सभी लोग उनके मुख में जा रहे हैं। अपने मित्र सुदामा के साथ भी उनको दिखाया जाता है जो मित्रता का प्रतीक है। [[File:Childhood of Krishna From the Ravi Varma studio, 1910's.jpg|thumb|माँ यशोदा के साथ श्री कृष्ण]] वास्तुकला में कृष्ण चिह्नों एवं मूर्तियों के लिए दिशानिर्देशों का वर्णन मध्यकालीन युग में हिन्दू मंदिर कलाओं जैसे वैखानस अगम, विष्णु धर्मोत्तर पुराण, बृहत संहिता और अग्नि पुराण में वर्णित है<ref>{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC&pg=PA200|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|pages=201–204|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406113640/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC&pg=PA200|archive-date=6 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref>। इसी तरह, मध्यकालीन युग के शुरुआती [[तमिल]] ग्रंथों में कृष्ण और रुक्मणी की मूर्तियां भी सम्मिलित हैं। इन दिशानिर्देशों के अनुसार बनाई गई कई मूर्तियां सरकारी संग्रहालय,[[चेन्नई]] के संग्रह में हैं। [[File:Indischer Maler um 1755 002.jpg|thumb|१७५५ के आसपास, भारतीय चित्रकार द्वारा बनाया गया चित्र ]] ==ऐतिहासिक और साहित्यिक स्रोत== एक व्यक्तित्व के रूप में कृष्ण का विस्तृत विवरण सबसे पहले महाकाव्य [[महाभारत]] में लिखा गया है<ref>{{cite web|url= http://www.britannica.com/eb/topic-357806/Mahabharata|title= Britannica: Mahabharata|accessdate= 2008-10-13|work= encyclopedia|publisher= Encyclopædia Britannica Online|year= 2008|author= Wendy Doniger|archive-url= https://web.archive.org/web/20080527051743/http://www.britannica.com/eb/topic-357806/Mahabharata|archive-date= 27 मई 2008|url-status= live}}</ref> , जिसमें कृष्ण को विष्णु के अवतार के रूप में दर्शाया गया है। महाकाव्य की मुख्य कहानियों में से कई कृष्ण केंद्रीय हैं श्री भगवत गीता का निर्माण करने वाले महाकाव्य के छठे पर्व ( भीष्म पर्व ) के अठारहवे अध्याय में युद्ध के मैदान में श्रीकृष्ण अर्जुन को ज्ञान देते हैं। महाभारत के बाद के परिशिष्ट में हरिवंश में कृष्ण के बचपन और युवावस्था का एक विस्तृत संस्करण है। <ref>Maurice Winternitz (1981), History of Indian Literature, Vol. 1, Delhi, Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-0836408010}}, pages 426–431</ref> ===भारतीय-यूनानी मुद्रण === १८० ईसा पूर्व लगभग इंडो-ग्रीक राजा एगैथोकल्स ने देवताओं की छवियों पर आधारित कुछ सिक्के जारी किये थे। भारत में अब उन सिक्को को [[वैष्णव]] दर्शन से संबंधित माना जाता है। <ref name="Bopearachchi">[[Osmund Bopearachchi]], 2016, [https://www.academia.edu/25807197/Emergence_of_Vi%E1%B9%A3%E1%B9%87u_and_%C5%9Aiva_Images_in_India_Numismatic_and_Sculptural_Evidence Emergence of Viṣṇu and Śiva Images in India: Numismatic and Sculptural Evidence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171123154459/http://www.academia.edu/25807197/Emergence_of_Vi%E1%B9%A3%E1%B9%87u_and_%C5%9Aiva_Images_in_India_Numismatic_and_Sculptural_Evidence|date=23 नवंबर 2017}}</ref><ref>Audouin, Rémy, and Paul Bernard, "[http://www.persee.fr/doc/numi_0484-8942_1974_num_6_16_1062 Trésor de monnaies indiennes et indo-grecques d'Aï Khanoum (Afghanistan). II. Les monnaies indo-grecques.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180602021436/https://www.persee.fr/doc/numi_0484-8942_1974_num_6_16_1062 |date=2 जून 2018 }}" Revue numismatique{{nbsp}}6, no.{{nbsp}}16 (1974), pp.{{nbsp}}6–41 (in French).</ref> । सिक्कों पर प्रदर्शित देवताओं को विष्णु के अवतार बलराम - संकर्षण के रूप में देखा जाता है जिसमें गदा और हल और वासुदेव-कृष्ण , शंख और सुदर्शन चक्र दर्शाये हुए हैं। प्राचीन संस्कृत व्याकरण [[पतंजलि]] ने अपने [[महाभाष्य]] में भारतीय ग्रंथों के देवता कृष्ण और उनके सहयोगियों के कई संदर्भों का उल्लेख किया है। [[पाणिनी]] की श्लोक ३.१.२६ पर अपनी टिप्पणी में, वह कंसवध अथवा कंस की हत्या का भी प्रयोग करते हैं, जो कि कृष्ण से सम्बन्धित किंवदंतियों का एक महत्वपूर्ण अंग है। <ref>{{Harvnb|Bryant|2007|p=5}}</ref><ref>{{cite book|title=India through the ages|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|last=Gopal|first=Madan|year= 1990| page= [https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/73 73]|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}</ref>। ===हेलीडियोरस स्तंभ और अन्य शिलालेख=== मध्य [[भारतीय]] राज्य [[मध्य प्रदेश]] में औपनिवेशिक काल के पुरातत्वविदों ने एक [[ब्राह्मी लिपि]] में लिखे शिलालेख के साथ एक स्तंभ की खोज की थी। आधुनिक तकनीकों का उपयोग करते हुए, इसे १२५ और १०० ईसा पूर्व के बीच का घोषित किया गया है और ये निष्कर्ष निकाला गया कि यह एक इंडो-ग्रीक प्रतिनिधि द्वारा एक क्षेत्रीय भारतीय राजा के लिए बनवाया गया था जो ग्रीक राजा एंटिलासिडास के एक राजदूत के रूप में उनका प्रतिनिधि था। इसी इंडो-ग्रीक के नाम अब इसे हेलेडियोरस स्तंभ के रूप में जाना जाता है। इसका शिलालेख "वासुदेव" के लिए समर्पण है जो भारतीय परंपरा में कृष्ण का दूसरा नाम है। कई विद्वानों का मत है कि इसमें "वासुदेव" नामक देवता का उल्लेख है, क्योंकि इस शिलालेख में कहा गया है कि यह " भागवत हेलियोडोरस" द्वारा बनाया गया था और यह " गरुड़ स्तंभ" (दोनों विष्णु-कृष्ण-संबंधित शब्द हैं)। इसके अतिरिक्त, शिलालेख के एक अध्याय में कृष्ण से संबंधित कविता भी शामिल है। महाभारत के अध्याय ११.७ का सन्दर्भ देते हुए बताया गया है कि अमरता और स्वर्ग का रास्ता सही ढंग से तीन गुणों का जीवन जीना है: स्व- संयम (दमः), उदारता (त्याग) और सतर्कता (अप्रामदाह)<ref name=allchin309/><ref>{{cite book|author=Richard Salomon|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC|year=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-535666-3|pages=265–267|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706004809/http://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC|archive-date=6 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author=Benjamín Preciado-Solís|title=The Kṛṣṇa Cycle in the Purāṇas: Themes and Motifs in a Heroic Saga|url=https://books.google.com/books?id=JvCaWvjGDVEC&pg=PA34|year=1984|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-0-89581-226-1|page=34|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407061604/https://books.google.com/books?id=JvCaWvjGDVEC&pg=PA34|archive-date=7 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref>। हेलियोडोरस शिलालेख एकमात्र प्रमाण नहीं है। तीन हाथीबाड़ा शिलालेख और एक घोसूंडी शिलालेख,जो कि [[ राजस्थान ]]राज्य में स्थित हैं <ref name=vardpande6>{{cite book|author=Manohar Laxman Varadpande|title=Krishna Theatre in India|url=https://books.google.com/books?id=TaF603WEv4IC&pg=PA6|year=1982|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-151-5|pages=6–7|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406122701/https://books.google.com/books?id=TaF603WEv4IC&pg=PA6|archive-date=6 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title= Hindu Gods and Heroes: Studies in the History of the Religion of India|last= Barnett|first= Lionel David|authorlink= |year= 1922 |publisher= J. Murray|location= |isbn= |page= 93|url= https://books.google.com/?id=R-5KAAAAMAAJ}}</ref><ref name=Puri1968>{{cite book|author = Puri, B. N.|year = 1968|title = India in the Time of Patanjali|publisher = Bhartiya Vidya Bhavan|isbn =}}Page 51: The coins of Rajuvula have been recovered from the Sultanpur District...the Brahmi inscription on the Mora stone slab, now in the Mathura Museum,</ref> और आधुनिक कार्यप्रणाली के अनुसार जिनका समयकाल १९वी सदी ईसा पूर्व है उनमे भी कृष्ण का उल्लेख किया गया है। पहली सदी ईसा पूर्व, संकर्षण (कृष्ण का एक नाम) और वासुदेव का उल्लेख करते हुए, उनकी पूजा के लिए एक संरचना का निर्माण किया गया था। ये चार शिलालेख प्राचीनतम ज्ञात संस्कृत शिलालेखों में से एक है <ref>{{cite book|author=Richard Salomon|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=t-4RDAAAQBAJ|year=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-509984-3|pages=86–87|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170417162346/https://books.google.com/books?id=t-4RDAAAQBAJ|archive-date=17 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref>। कई पुराणों में कृष्ण की जीवन कथा को बताया या कुछ इस पर प्रकाश डाला गया है । दो पुराण, भागवत पुराण और विष्णु पुराण में कृष्ण की कहानी की सबसे विस्तृत जानकारी है <ref name = "Elkman1986">{{cite book|author = Elkman, S. M.|author2=Gosvami, J.|year = 1986|title = Jiva Gosvamin's Tattvasandarbha: A Study on the Philosophical and Sectarian Development of the Gaudiya Vaisnava Movement|url = https://archive.org/details/jivagosvaminstat0000elkm|publisher = Motilal Banarsidass|isbn =}}</ref> , लेकिन इन और अन्य ग्रंथों में कृष्ण की जीवन कथाएं अलग-अलग हैं और इसमें महत्वपूर्ण असंगतियां हैं। भागवत पुराण में बारह पुस्तकें उप-विभाजित हैं जिनमें ३३२ अध्याय, संस्करण के आधार पर १६,००० और १८,००० छंदो के बीच संचित हैं <ref name=barbaraholdrege109>Barbara Holdrege (2015), Bhakti and Embodiment, Routledge, {{ISBN|978-0415670708}}, pp.{{nbsp}}109–110</ref><ref>Richard Thompson (2007), ''The Cosmology of the Bhagavata Purana 'Mysteries of the Sacred Universe'', Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-8120819191}}</ref> । पाठ की दसवीं पुस्तक, जिसमें लगभग ४००० छंद (~ २५ %) शामिल हैं और कृष्ण के बारे में किंवदंतियों को समर्पित है, इस पाठ का सबसे लोकप्रिय और व्यापक रूप से अध्ययन किया जाने वाला अध्याय है। ==जीवन और किवदंतियां == ===अवतरण एवं महाप्रयाण === कृष्ण का जन्म [[भाद्रपद]] मास में कृष्ण पक्ष में अष्टमी तिथि, [[रोहिणी नक्षत्र]] के दिन रात्री के १२ बजे हुआ था <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qmUssUXUFFYC&pg=PA359 |title=The Poems of Sūradāsa|publisher=Abhinav publications|year=1999}}</ref> । कृष्ण का जन्मदिन जन्माष्टमी के नाम से भारत, नेपाल, अमेरिका सहित विश्वभर में मनाया जाता है। कृष्ण का जन्म मथुरा के कारागार में हुआ था। वे माता देवकी और पिता वासुदेव की ८वीं संतान थे। श्रीमद भागवत के वर्णन अनुसार द्वापरयुग में भोजवंशी राजा उग्रसेन मथुरा में राज करते थे। उनका एक आततायी पुत्र [[कंस]] था और उनकी एक बहन [[देवकी]] थी। देवकी का विवाह वसुदेव के साथ हुआ था। कंस ने अपने पिता को कारागार में डाल दिया और स्वयं मथुरा का राजा बन गया। कंस की मृत्यु उनके भानजे, देवकी की ८वी संतान के हाथों होनी थी। कंस ने अपनी बहन और बहनोई को भी मथुरा के कारागार में कैद कर दिया और एक के बाद एक देवकी की सभी संतानों को मार दिया। कृष्ण का जन्म आधी रात को हुआ तब कारागृह के द्वार स्वतः ही खुल गए और सभी सिपाही निंद्रा में थे। वासुदेव के हाथो में लगी बेड़िया भी खुल गईं।[[ गोकुल]] के निवासी नन्द की पत्नी [[यशोदा]] को भी संतान प्राप्ति होने वाली थी। वासुदेव अपने पुत्र को सूप में रखकर कारागृह से निकल पड़े <ref name="MW">{{cite book|author = Lynne Gibson|title = Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|publisher = Merriam-Webster|location =|year = 1999|page = 503}}</ref> <ref name="yashoda">{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/toah/ho/07/sss/ho_1982.220.8.htm|title=Yashoda and Krishna|date=2011-10-10|publisher=Metmuseum.org|accessdate=2011-10-23|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013214426/http://www.metmuseum.org/toah/ho/07/sss/ho_1982.220.8.htm|archivedate=13 October 2008}}</ref><ref name="tkk">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-UiwMRwcT-kC|title=The Krishna key|date=2012|publisher=Westland|isbn=9789381626689|location=Chennai|page=Key7|language=en|last1=Sanghi|first1=Ashwin|accessdate=9 June 2016}}{{Dead link|date=अक्तूबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="Lok Nath Soni">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT-BAAAAMAAJ |title=The Cattle and the Stick: An Ethnographic Profile of the Raut of Chhattisgarh|publisher=Anthropological Survey of India, Government of India, Ministry of Tourism and Culture, Department of Culture, 2000 Original from the University of Michigan|year=2000|isbn=978-8185579573|location=Anthropological Survey of India, Government of India, Ministry of Tourism and Culture, Department of Culture, Delhi|pages=16|author=Lok Nath Soni}}</ref> । कई भारतीय ग्रंथों में कहा गया है कि पौराणिक [[कुरुक्षेत्र]] युद्ध (महाभारत के युद्ध ) में [[गांधारी]] के सभी सौ पुत्रों की मृत्यु हो जाती है। दुर्योधन की मृत्यु से पहले रात को, कृष्णा ने गांधारी को उनकी संवेदना प्रेषित की थी । गांधारी कृष्ण पर आरोप लगाती है कि कृष्ण ने जानबूझ कर युद्ध को समाप्त नहीं किया, क्रोध और दुःख में उन्हें श्राप देती है कि उनके अपने "यदु राजवंश" में हर व्यक्ति उनके साथ ही नष्ट हो जाएगा। महाभारत के अनुसार, यादवों के बीच एक त्यौहार में एक लड़ाई की शुरुवात हो जाती है, जिसमे सब एक-दूसरे की हत्या करते हैं।कुछ दिनों बाद एक वृक्ष के नीचे नींद में सो रहे कृष्ण को एक हिरण समझ कर , जरा नामक शिकारी तीर मारता है जो उन्हें घातक रूप से घायल करता है कृष्णा जरा को क्षमा करते है और देह त्याग देते हैं <ref>{{Harvnb|Bryant|2007|pp=148}}</ref><ref name=eck380>{{cite book|author=Diana L. Eck|title=India: A Sacred Geography|url=https://books.google.com/books?id=uD_0P6gS-vMC&pg=PA380|year=2012|publisher=Harmony|isbn=978-0-385-53190-0|pages=380–381|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407062404/https://books.google.com/books?id=uD_0P6gS-vMC&pg=PA380|archive-date=7 अप्रैल 2017|url-status=live}}, Quote: "Krishna was shot through the foot, hand, and heart by the single arrow of a hunter named Jara. Krishna was reclining there, so they say, and Jara mistook his reddish foot for a deer and released his arrow. There Krishna died."</ref><ref name="Mani, Vettam 1975 429">{{cite book|author = Mani, Vettam|title = Puranic Encyclopaedia: A Comprehensive Dictionary With Special Reference to the Epic and Puranic Literature|url = https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft|publisher = Motilal Banarsidass|year = 1975|location = Delhi|isbn = 0-8426-0822-2|authorlink =Vettam Mani|page=[https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft/page/429 429]}}</ref>। गुजरात में भालका की तीर्थयात्रा ( तीर्थ ) स्थल उस स्थान को दर्शाता है जहां कृष्ण ने अपना अवतार समाप्त किया तथा वापस वैकुण्ठ को गए । यह देहोतसर्ग के नाम से भी जाना जाता है। भागवत पुराण , अध्याय ३१ में कहा गया है कि उनकी मृत्यु के बाद, कृष्ण अपनी योगिक एकाग्रता की वजह से सीधे वैकुण्ठ में लौटे। [[ब्रह्मा]] और [[इंद्र]] जैसे प्रतीक्षारत देवताओं को भी कृष्ण को अपना मानव अवतार छोड़ने और वैकुण्ठ लौटने के लिए मार्ग का पता नहीं लगा <ref>{{cite book|last1=Rao|first1=Shanta Rameshwar|title=Krishna|date=2005|publisher=Orient Longman|location=New Delhi|isbn=9788125026969|page=108|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=NJ747fOWTRMC&oi=fnd&pg=PA1|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105142523/https://books.google.com/books?hl=en|archive-date=5 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref>। ===बाल्यकाल और युवावस्था === कृष्ण ने देवकी और उनके पति, वासुदेव के यहां जन्म लिया। देवकी का भाई कंस नामक दुष्ट राजा था । पौराणिक उल्लेख के अनुसार देवकी के विवाह में कंस को भविष्यद्वक्ताओं ने बताया कि देवकी के पुत्र द्वारा उसका वध निश्चित है। कंस देवकी के सभी बच्चों को मारने की व्यवस्था करता है। जब कृष्ण जन्म लेते हैं, वासुदेव चुपके से शिशु कृष्ण को यमुना के पार ले जाते हैं और एक अन्य शिशु बालिका के साथ उनका आदान-प्रदान करते हैं। जब कंस इस नवजात शिशु को मारने का प्रयास करता है तब शिशु बालिका हिंदू देवी [[दुर्गा]] के रूप में प्रकट होती है, तथा उसे चेतावनी देते हुए कि उसकी मृत्यु उसके राज्य में आ गई है, लोप हो जाती हैं। पुराणों में किंवदंतियों के अनुसार ,कृष्ण, नंद और उनकी पत्नी यशोदा के साथ आधुनिक काल के मथुरा के पास पलते बढ़ते हैं। इन पौराणिक कथाओं के अनुसार, कृष्ण के दो भाई-बहन भी रहते हैं,[[बलराम]] और [[सुभद्रा]] । कृष्ण के जन्म का दिन [[जन्माष्टमी]] के रूप में मनाया जाता है। ===वयस्कता=== भागवत पुराण कृष्ण की आठ पत्नियों का वर्णन करता है, जो इस अनुक्रम में( [[रुक्मिणी]] , [[सत्यभामा]], जामवंती , कालिंदी , मित्रवृंदा , नाग्नजिती (जिसे सत्य भी कहा जाता है),[[ भद्रा ]] और लक्ष्मणा (जिसे मद्रा भी कहते हैं) प्रकट होती हैं। डेनिस हडसन के अनुसार, यह एक रूपक है, आठों पत्नियां उनके अलग पहलू को दर्शाती हैं। जॉर्ज विलियम्स के अनुसार, वैष्णव ग्रंथों में कृष्ण की पत्नियों के रूप में सभी गोपियों का उल्लेख है, लेकिन यह सभी भक्ति एवं आध्यात्मिक सम्बन्ध का प्रतीक हैं। और प्रत्येक के लिए कृष्ण पूर्ण श्रद्धेय हैं। उनकी पत्नी को कभी-कभी रोहिणी , राधा , रुक्मिणी, स्वामीनिजी या अन्य कहा जाता है। कृष्ण-संबंधी हिंदू परंपराओं में, वह राधा के साथ सबसे अधिक चित्रित होते हैं। उनकी सभी पत्नियां को और उनके प्रेमिका राधा को हिंदू परंपरा में विष्णु की पत्नी देवी [[लक्ष्मी]] के अवतार के रूप में माना जाता है। गोपियों को [[राधा]] के कई रूप और अभिव्यक्तियों के रूप में माना जाता है।<ref>{{cite book|author=George Mason Williams|title=Handbook of Hindu Mythology|url=https://books.google.com/books?id=N7LOZfwCDpEC&pg=PA188|accessdate=10 March 2013|date=18 June 2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533261-2|pages=188, 222}}</ref> ===कुरुक्षेत्र का महाभारत युद्ध === महाभारत के अनुसार, कृष्ण कुरुक्षेत्र युद्ध के लिए अर्जुन के सारथी बनते हैं, लेकिन इस शर्त पर कि वह कोई भी हथियार नहीं उठाएंगे।दोनों के युद्ध के मैदान में पहुंचने के बाद और यह देखते हुए कि दुश्मन उसके अपने परिवार के सदस्य , उनके दादा, और उनके चचेरे भाई और प्रियजन हैं, अर्जुन क्षोभ में डूब जाते हैं और कहते है कि उनका ह्रदय उन्हें अपने परिजनों से लड़ने और मारने की अनुमति नहीं देगा। वह राज्य को त्यागने के लिए और अपने [[गाण्डीव ]] (अर्जुन के धनुष) को छोड़ने के लिए तत्पर हो जाते है । कृष्ण तब उसे जीवन, नैतिकता और नश्वरता की प्रकृति के बारे में ज्ञान देते है। जब किसी को अच्छे और बुरे के बीच युद्ध का सामना करना पड़ता है तब , परिस्थिति की स्थिरता, आत्मा की स्थायीता और अच्छे बुरे का भेद ध्यान में रखते हुए , कर्तव्यों और जिम्मेदारियों को निभाते हुए , वास्तविक शांति की प्रकृति और आनंद और विभिन्न प्रकार के योगों को आनंद और भीतर की मुक्ति के लिए ऐसा योध अनिवार्य होता है । कृष्ण और अर्जुन के बीच बातचीत को भगवद् गीता नामक एक ग्रन्थ के रूप में प्रस्तुत किया गया है<ref>Krishna in the Bhagavad Gita, by Robert N. Minor in {{Harvnb|Bryant|2007|pp=77–79}}</ref><ref>{{cite book|author=Jeaneane D. Fowler|title=The Bhagavad Gita: A Text and Commentary for Students|url=https://books.google.com/books?id=dHX5XwAACAAJ|year=2012|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-84519-520-5|pages=1–7|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406113541/https://books.google.com/books?id=dHX5XwAACAAJ|archive-date=6 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author=Eknath Easwaran|title=The Bhagavad Gita: (Classics of Indian Spirituality)|url=https://books.google.com/books?id=bcnJAAAAQBAJ|year=2007|publisher=Nilgiri Press|isbn=978-1-58638-019-9|pages=21–59|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914021842/https://books.google.com/books?id=bcnJAAAAQBAJ|archive-date=14 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref>। ===श्रीमद भगवद्गीता=== कुरु क्षेत्र की युद्धभूमि में श्रीकृष्ण ने अर्जुन को जो उपदेश दिया था वह [[श्रीमद्भगवदगीता]] के नाम से प्रसिद्ध है। सभी हिन्दू ग्रंथों में, श्रीमद भगवत गीता को सबसे महत्वपूर्ण माना जाता है। क्योंकि इसमें एक व्यक्ति के जीवन का सार है और इसमें महाभारत काल से द्वापर तक कृष्ण के सभी लीलाओ का वर्णन हैं। ऐसी मान्यता है की यह महर्षि [[वेदव्यास ]] द्वारा रचित है हालांकि, इसमें कोई प्रमाण नहीं है लेकिन भगवद गीता एक पुस्तक है जो अर्जुन और उनके सारथी श्री कृष्ण के बीच वार्तालाप पर आधारित है। गीता में सांख्य योग , कर्म योग, भक्ति योग, राजयोग, एक ईश्वरावाद आदि पर बहुत ही सुंदर तरीके से चर्चा की गई है। ===संस्करण और व्याख्याएं=== कृष्ण की जीवन कथा के कई संस्करण हैं, जिनमें से तीन का सबसे अधिक अध्ययन किया गया है: [[हरिवंश]] , [[भागवत]] पुराण और [[विष्णु]] पुराण <ref>{{cite book|author=Benjamín Preciado-Solís|title=The Kṛṣṇa Cycle in the Purāṇas: Themes and Motifs in a Heroic Saga|url=https://books.google.com/books?id=JvCaWvjGDVEC&pg=PA40|year=1984|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-0-89581-226-1|page=40|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408191830/https://books.google.com/books?id=JvCaWvjGDVEC&pg=PA40|archive-date=8 अप्रैल 2017|url-status=live}}, Quote: "Within a period of four or five centuries [around the start of the common era], we encounter our major sources of information, all in different versions. The Mahabharata, the Harivamsa, the Visnu Purana, the Ghata Jataka, and the Bala Carita all appear between the first and the fifth century AD, and each of them represents a tradition of a Krsna cycle different from the others".</ref>। ये सब मूल कहानी को ही दर्शाते हैं लेकिन उनकी विशेषताओं, विवरण और शैलियों में काफी भिन्नताएं हैं। सबसे मूल रचना, हरिवंश को एक यथार्थवादी शैली में बताया गया है जो कृष्ण के जीवन को एक गरीब ग्वाले के रूप में बताता है, लेकिन काव्यात्मक और अलौकिक कल्पना से ओतप्रोत है । यह कृष्ण की अवतार समाप्ति के साथ समाप्त नहीं होती। कुछ विवरणों के अनुसार विष्णु पुराण की पांचवीं पुस्तक हरिवंश के यथार्थवाद से दूर हो जाती है और कृष्ण को रहस्यमय शब्दों और स्तम्भों में आवरण करती है कई संस्करणों में विष्णु पुराण की पांडुलिपियां मौजूद हैं। भागवत पुराण की दसवीं और ग्यारहवीं पुस्तकों को व्यापक रूप से एक कविष्ठ कृति माना जाता है, जो कि कल्पना और रूपकों से भरा हुआ है, हरिवंश में पाये जाने वाले जीवों के यथार्थवाद से कोई संबंध नहीं है। कृष्ण के जीवन को एक ब्रह्मांडीय नाटक ( लीला ) के रूप में प्रस्तुत किया गया है, जहां उनके पिता धर्मगुरू नंद को एक राजा के रूप में पेश किया गया था। कृष्ण का जीवन हरिवंश में एक इंसान के करीब है, लेकिन भागवत पुराण में एक प्रतीकात्मक [[ब्रह्मांड]] है, जहां कृष्ण ब्रह्मांड के भीतर हैं और इसके अलावा, साथ ही ब्रह्मांड भी हमेशा से है और रहेगा । कई भारतीय भाषाओं में भागवत पुराण पांडुलिपियां कई संस्करणों में भी मौजूद हैं। ==संभावित तिथियां == कृष्ण का जन्म हर साल जन्माष्टमी के रूप में मनाया जाता है <ref name = Knott61>{{Cite book |last = Knott |first = Kim |year = 2000 |title = Hinduism: A Very Short Introduction |publisher = Oxford University Press, USA |isbn = 0-19-285387-2 |url = https://books.google.com/books?id=Wv8XK_GU9icC |access-date = 15 अप्रैल 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161129210035/https://books.google.com/books?id=Wv8XK_GU9icC |archive-date = 29 नवंबर 2016 |url-status = live }}</ref>। महाभारत और कुछ पुराणों में किंवदंतियों के अनुसार घटनाओं के आधार पर यह कहा जाता है कि कृष्ण एक वास्तविक ऐतिहासिक व्यक्ति थे। उदाहरण के लिए, लानवान्य वेंसानी कहते हैं कि कृष्ण का पुराणों में ३२२७ ईसा पूर्व - ३१०२ ईसा पूर्व के बीच होने का अनुमान लगाया जा सकता है <ref>{{cite book|title=Krishna in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Hindu Lord of Many Names: An Encyclopedia of the Hindu Lord of Many Names|first=Lavanya|last=Vemsani|year=2016|publisher=ABC-CLIO|page=212|url=https://books.google.com/books?id=4fw2DAAAQBAJ&pg=PR21|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206083031/https://books.google.com/books?id=4fw2DAAAQBAJ|archive-date=6 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> । इसके विपरीत, जैन परंपरा में पौराणिक कथाओं के अनुसार कृष्ण नेमिनाथ के चचेरे भाई थे, जो जैनों के २२ वें तीर्थंकर थे। ९वीं शताब्दी से जैन परंपरा का मानना ​​है कि नेमिनाथ ८४,००० वर्ष पहले पैदा हुए। "गाय बेक" कहती हैं कि कृष्ण - चाहे मानव हो या दिव्य अवतार - प्राचीन भारत में वास्तविक व्यक्ति को दर्शाता है, जो कम से कम १००० ईसा पूर्व रहते थे, लेकिन इस ऐतिहासिक प्रमाणों से, विशुद्ध रूप से संस्कृत सिद्धांत के अध्ययन से, यह प्रतिस्थापित नहीं किया जा सकता है। लुडो रोशेर और हज़रा जैसे अन्य विद्वानों का कहना है कि पुराण "भारतीय इतिहास" के लिए एक विश्वसनीय स्रोत नहीं है, क्योंकि इसमें राजाओं, विभिन्न लोगों, ऋषियों और राज्यों के बारे में लिखी गई पांडुलिपियों में विसंगतियां हैं। वे कहते हैं कि ये कहानियां संभवतया वास्तविक घटनाओं पर आधारित हैं, जो कि विज्ञान पर आधारित हैं और कुछ भागों में कल्पना द्वारा सुशोभित हैं। उदाहरण के लिए मत्स्य पुराण में कहा गया है कि कुर्म पुराण में १८,००० छंद हैं, जबकि अग्नि पुराण में इसी पाठ में ८००० छंद हैं, और नारदीय यह पुष्टि करते हैं कि कुर्म पांडुलिपि में १७,००० छंद हैं। पुराणिक साहित्य समय के साथ धीमी गति से बदला, साथ ही साथ कई अध्यायों का अचानक विलोप और इसकी नई सामग्री के साथ प्रतिस्थापित किया गया है। वर्तमान में परिणित पुराण उन लोगों के उल्लेख से पूरी तरह अलग है जो ११वीं सदी, या १६वीं सदी से पहले मौजूद थे। उदाहरण के लिए, [[नेपाल]] में ताड़ पत्र पांडुलिपि की खोज ८१० ईस्वी में हुई है, लेकिन वह पत्र, पुराने पाठ के संस्करणों से बहुत अलग है जो [[दक्षिण एशिया]] में औपनिवेशिक युग के बाद से परिचालित हो रहा है। ==दर्शन और धर्मशास्त्र== हिंदू ग्रंथों में धार्मिक और दार्शनिक विचारों की एक विस्तृत श्रृंखला, जो कृष्ण के माध्यम से प्रस्तुत की जाती है। [[रामानुज]], जो एक हिंदू धर्मविज्ञानी थे एवं जिनके काम भक्ति आंदोलन में अत्यधिक प्रभावशाली थे,<ref name="KulkeRothermund2004p149">{{cite book|author1=Hermann Kulke|author2=Dietmar Rothermund|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC&pg=PA149|year=2004|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-32920-0|page=149|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216023512/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC&pg=PA149|archive-date=16 फ़रवरी 2017|url-status=live}}</ref> ने विशिष्टाद्वैत के संदर्भ में उन्हें प्रस्तुत किया। माधवाचार्य, एक हिंदू दार्शनिक जिन्होंने वैष्णववाद के हरिदास संप्रदाय की स्थापना की,<ref name="SharmaB">{{cite book|author1=Sharma|author2=B. N. Krishnamurti|title=A History of the Dvaita School of Vedānta and Its Literature|year=2000|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-8120815759|pages=514–516}}</ref> कृष्ण के उपदेशों को द्वैतवाद (द्वैत) के रूप में प्रस्तुत किया। गौदिया वैष्णव विद्यालय के एक संत जीव गोस्वामी, कृष्ण धर्मशास्त्र को भक्ति योग और अचिंत भेद-अभेद के रूप में वर्णित करते थे। धर्मशास्त्री वल्लभाचार्य द्वारा कृष्ण के दिए गए ज्ञान को अद्वैत (जिसे शुद्धाद्वैत भी कहा जाता है) के रूप में प्रस्तुत, जो वैष्णववाद के पुष्टि पंथ के संस्थापक थे <ref>{{cite web|last=Tripurari |first=Swami |title=The Life of Sri Jiva Goswami |url=http://harmonist.us/2009/12/the-life-of-sri-jiva-goswami/ |work=Harmonist |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130324101939/http://harmonist.us/2009/12/the-life-of-sri-jiva-goswami/ |archivedate=24 March 2013 |df= }}</ref> । भारत के एक अन्य दार्शनिक [[मधुसूदन सरस्वती]], कृष्ण धर्मशास्त्र को अद्वैत वेदांत में प्रस्तुत करते थे, जबकि आदि [[शंकराचार्य]] , जो हिंदू धर्म में विचारों के एकीकरण और मुख्य धाराओं की स्थापना के लिए जाने जाते हैं, शुरुआती आठवीं शताब्दी में पंचायत पूजा पर कृष्ण का उल्लेख किया है।<ref>Johannes de Kruijf and Ajaya Sahoo (2014), Indian Transnationalism Online: New Perspectives on Diaspora, {{ISBN|978-1-4724-1913-2}}, page 105, '''Quote: "In other words, according to Adi Shankara's argument, the philosophy of Advaita Vedanta stood over and above all other forms of Hinduism and encapsulated them. This then united Hinduism; (...) Another of Adi Shankara's important undertakings which contributed to the unification of Hinduism was his founding of a number of monastic centers."'''</ref><ref>''Shankara'', Student's Encyclopedia Britannia – India (2000), Volume 4, Encyclopaedia Britannica (UK) Publishing, {{ISBN|978-0-85229-760-5}}, page 379, '''Quote: "Shankaracharya, philosopher and theologian, most renowned exponent of the Advaita Vedanta school of philosophy, from whose doctrines the main currents of modern Indian thought are derived."''';<br>David Crystal (2004), The Penguin Encyclopedia, Penguin Books, page 1353, '''Quote: "[Shankara] is the most famous exponent of Advaita Vedanta school of Hindu philosophy and the source of the main currents of modern Hindu thought."'''</ref><ref>Christophe Jaffrelot (1998), The Hindu Nationalist Movement in India, Columbia University Press, {{ISBN|978-0-231-10335-0}}, page 2, '''Quote: "The main current of Hinduism – if not the only one – which became formalized in a way that approximates to an ecclesiastical structure was that of Shankara".'''</ref> कृष्ण पर एक लोकप्रिय ग्रन्थ भागवत पुराण,[[असम]] में एक शास्त्र की तरह माना जाता है, कृष्ण के लिए एक अद्वैत, सांख्य और योग के रूपरेखा का संश्लेषण करता है, लेकिन वह कृष्ण के प्रति प्रेमपूर्ण भक्ति के मार्ग पर चलते हैं। ब्रायंट भागवत पुराण में विचारों के संश्लेषण का इस प्रकार वर्णन करते हैं {{Cquote|भागवत का दर्शन, सांख्य, तत्वमीमांसा और भक्ति योग जैसी वेदांत शब्दावली का एक मिश्रण है। दसवीं किताब ईश्वर की सबसे मानवीय रूप में कृष्ण की शिक्षाओं को बढ़ावा देती है।|4=एडविन ब्रायंट, कृष्णा: ए सोर्सबुक}} शेरिडन और पिंटचमैन दोनों ब्रायंट के विचारों की पुष्टि करते हैं और कहते हैं कि भागवत में वर्णित वेदांतिक विचार भिन्नता के साथ गैर-द्वैतवादी हैं। परंपरागत रूप से वेदांत , वास्तविकता में एक दूसरे पर आधारित हैं और भागवत यह भी प्रतिपादित करता है कि वास्तविकता एक दूसरे से जुड़ी हुई हैं और बहुमुखी हैं <ref>Tracy Pintchman (1994), ''The rise of the Goddess in the Hindu Tradition'', State University of New York Press, {{ISBN|978-0791421123}}, pages 132–134</ref>। विभिन्न थियोलॉजीज और दर्शन के अलावा ,सामान्यतः कृष्ण को दिव्य प्रेम का सार और प्रतीक के रूप में प्रस्तुत किया गया है, जिसमें मानव जीवन और दिव्य का प्रतिबिंब है। कृष्ण और गोपियों की भक्ति और प्रेमपूर्ण किंवदंतियां और संवाद ,दार्शनिक रूप से दिव्य और अर्थ के लिए मानव इच्छा के रूपकों के समतुल्य माना जाता है और सार्वभौमिक शक्ति और मानव आत्मा के बीच का समन्वय है । कृष्ण की लीला प्रेम-और आध्यात्म का एक धर्मशास्त्र है। जॉन कोल्लेर के अनुसार, "मुक्ति के साधन के रूप में प्रेम को प्रस्तुत नहीं किया जाता है, यह सर्वोच्च जीवन है"। मानव प्रेम भगवान का प्रेम है। हिंदू परंपराओं में अन्य ग्रंथ ,जिनमें भगवद गीता सम्मिलित है, ने कृष्ण के उपदेशों पर कई भाष्य (टिप्पणी) लिखने के लिए प्रेरित किया है। ==प्रभाव== ===वैष्णववाद=== कृष्ण की पूजा वैष्णववाद का हिस्सा है, जो हिंदू धर्म की एक प्रमुख परंपरा है। कृष्ण को विष्णु का पूर्ण अवतार माना जाता है, या विष्णु स्वयं अवतरित हुए ऐसा माना जाता है। हालांकि, कृष्ण और विष्णु के बीच का सटीक संबंध जटिल और विविध है, कृष्ण के साथ कभी-कभी एक स्वतंत्र देवता और सर्वोच्च माना जाता है। [[वैष्णव]] विष्णु के कई अवतारों को स्वीकार करते हैं, लेकिन कृष्ण विशेष रूप से महत्वपूर्ण है। शब्द कृष्णम् और विष्णुवाद को कभी-कभी दो में भेद करने के लिए इस्तेमाल किया गया है, जिसका अर्थ है कि कृष्ण श्रेष्ठतम सर्वोच्च व्यक्ति है<ref>{{cite book |author=John Dowson |title=Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature |publisher=Kessinger Publishing |location= |year=2003 |page=361 |isbn=0-7661-7589-8 |url=https://books.google.com/?id=6JB-KOXy5k8C&pg=PA361&dq=Vishnu+Sahasranama+Krishna }}{{Dead link|date=अक्तूबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>। सभी वैष्णव परंपराएं कृष्ण को विष्णु का आठवां अवतार मानती हैं; अन्य लोग विष्णु के साथ कृष्ण की पहचान करते हैं, जबकि गौदीया वैष्णववाद, वल्लभ संप्रदाय और निम्बारका संप्रदाय की परंपराओं में कृष्ण को स्वामी भगवान का मूल रूप या हिंदू धर्म में ब्राह्मण की अवधारणा के रूप में सम्मान करते हैं। जयदेव अपने ''[[गीतगोविंद]]'' में कृष्ण को सर्वोच्च प्रभु मानते हैं जबकि दस अवतार उनके रूप हैं। स्वामीनारायण संप्रदाय के संस्थापक स्वामीनारायण ने भगवान के रूप में कृष्ण की भी पूजा की। "वृहद कृष्णवाद" वैष्णववाद में , वैसुलिक काल के वासुदेव और वैदिक काल के कृष्ण और गोपाल को प्रमुख मानते हैं <ref> {{cite web|url= http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/hindu/devot/vaish.html|title= Vaishnava|accessdate= 2008-10-13|work= encyclopedia|publisher= Division of Religion and Philosophy University of Cumbria|date= |deadurl= yes|archiveurl= https://www.webcitation.org/65DKpKa9B?url=http://www.philtar.ac.uk/encyclopedia/hindu/devot/vaish.html|archivedate= 5 February 2012|df= dmy-all}}, University of Cumbria website Retrieved on 5-21-2008</ref>। आज[[ भारत ]]के बाहर भी कृष्ण को मानने वाले एवं अनुसरण एवं विश्वास करने वालो की बहुत बड़ी संख्या है। ===प्रारंभिक परंपराएं=== प्रभु श्रीकृष्ण-वासुदेव ("कृष्ण, वसुदेव के पुत्र") ऐतिहासिक रूप से कृष्णवाद और वैष्णववाद में इष्ट देव के प्रारंभिक रूपों में से एक हैं। प्राचीन काल में कृष्ण धर्म को प्रारंभिक इतिहास की एक महत्वपूर्ण परंपरा माना जाता था। इसके बाद, विभिन्न समान परंपराओं का एकीकरण हुआ इनमें प्राचीन भगवतवाद , गोपाला का पंथ, "कृष्ण गोविंदा" (गौपालक कृष्ण), बालकृष्ण और "कृष्ण गोपीवलभा" (कृष्ण प्रेमिका) सम्मिलित हैं <ref name = kk20072>{{Cite book|author = Klostermaier, Klaus K.|pages = [https://archive.org/details/surveyhinduismth00klos_502/page/n221 203]–204|year = 2005|title = A Survey of Hinduism|url = https://archive.org/details/surveyhinduismth00klos_502|publisher = State University of New York Press; 3 edition|isbn = 0-7914-7081-4|quote = Present day Krishna worship is an amalgam of various elements. According to historical testimonies Krishna-Vasudeva worship already flourished in and around Mathura several centuries before Christ. A second important element is the cult of Krishna Govinda. Still later is the worship of Bala-Krishna, the Child Krishna—a quite prominent feature of modern Krishnaism. The last element seems to have been Krishna Gopijanavallabha, Krishna the lover of the Gopis, among whom Radha occupies a special position. In some books Krishna is presented as the founder and first teacher of the Bhagavata religion.|ref = harv|postscript = <!--None-->}}</ref><ref>{{cite journal|title = Review: ''Krishna: Myths, Rites, and Attitudes''. by Milton Singer; Daniel H. H. Ingalls|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1968-05_27_3/page/667|journal=The Journal of Asian Studies |volume=27 |number=3 |date=May 1968|last = Basham|first = A. L. |jstor = 2051211|pages=667–670}}</ref> । आंद्रे कोटेर के अनुसार, हरिवंश ने कृष्ण के विभिन्न पहलुओं के रूप में संश्लेषण में योगदान दिया। ===भक्ति परंपरा=== भक्ति परम्परा में आस्था का प्रयोग किसी भी देवता तक सीमित नहीं है। हालांकि, [[हिंदू धर्म]] के भीतर कृष्ण भक्ति , परंपरा का एक महत्वपूर्ण और लोकप्रिय केंद्र रहा है, विशेषकर वैष्णव संप्रदायों में <ref name = McDaniel/><ref name = "Klostermaier1974">{{cite journal|author = Klostermaier, K.|year = 1974|title = The Bhaktirasamrtasindhubindu of Visvanatha Cakravartin|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1974_94_1/page/96|journal = Journal of the American Oriental Society|volume = 94|issue = 1|pages = 96–107|doi = 10.2307/599733 |jstor = 599733|publisher = American Oriental Society|ref = harv}}</ref> । कृष्ण के भक्तों ने लीला की अवधारणा को ब्रह्मांड के केंद्रीय सिद्धांत के रूप में माना जिसका अर्थ है 'दिव्य नाटक'। यह भक्ति योग का एक रूप है, तीन प्रकार के योगों में से एक भगवान कृष्ण द्वारा भगवद गीता में चर्चा की है<ref name = "Kennedy1925"/><ref name="Jacobsen">{{cite book |editor-last=Jacobsen |editor-first=Knut A. | year = 2005 | title = Theory And Practice of Yoga: Essays in Honour of Gerald James Larson | page=351 | publisher = Brill Academic Publishers| location = | isbn=90-04-14757-8}}</ref><ref name=chapple>Christopher Key Chapple (Editor) and Winthrop Sargeant (Translator), The Bhagavad Gita: Twenty-fifth–Anniversary Edition, State University of New York Press, {{ISBN|978-1438428420}}, pages 302–303, 318</ref>। ===भारतीय उपमहाद्वीप=== दक्षिण में , खासकर महाराष्ट्र में , वारकरी संप्रदाय के संत कवियों जैसे [[ज्ञानेश्वर]] , [[नामदेव ]], [[जनाबाई ]], [[एकनाथ]] और [[तुकाराम ]] ने [[विठोबा]] की पूजा को प्रोत्साहित किया।दक्षिणी भारत में, कर्नाटक के पुरंदरा दास और कनकदास ने [[उडुपी]] की कृष्ण की छवि के लिए समर्पित गीतों का निर्माण किया। गौड़ीय वैष्णववाद के रूपा गोस्वामी ने भक्ति-रसामृत-सिंधु नामक भक्ति के व्यापक ग्रन्थ को संकलित किया है। दक्षिण भारत में, श्री संप्रदाय के आचार्य ने अपनी कृतियों में कृष्ण के बारे में बहुत कुछ लिखा है, जिनमें अंडाल द्वारा थिरुपावई और वेदांत देसिका द्वारा गोपाल विमशती शामिल हैं <ref name="cassel">{{cite book |author=Bowen, Paul |title=Themes and issues in Hinduism |url=https://archive.org/details/themesissuesinhi0000unse |publisher=Cassell |location=London |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/themesissuesinhi0000unse/page/64 64]–65 |isbn=0-304-33851-6 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref><ref name=Radhak1975>{{cite book|author = Radhakrisnasarma, C.|year = 1975|title = Landmarks in Telugu Literature: A Short Survey of Telugu Literature|publisher = Lakshminarayana Granthamala|isbn =}}</ref><ref name=histor>{{cite book|author = Sisir Kumar Das|year = 2005|title = A History of Indian Literature, 500–1399: From Courtly to the Popular|publisher = Sahitya Akademi|page = 49|isbn = 81-260-2171-3}}</ref>। तमिलनाडु, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश और केरल के राज्यों में कई प्रमुख कृष्ण मंदिर हैं और जन्माष्टमी दक्षिण भारत में व्यापक रूप से मनाए जाने वाले त्योहारों में से एक है। ====एशिया के बाहर==== १९६५ तक कृष्ण-[[भक्ति आंदोलन]] भारत के बाहर भक्तवेदांत स्वामी [[प्रभुपाद]] (उनके गुरु , भक्तिसिद्धांत सरस्वती ठाकुर द्वारा निर्देशित )द्वारा फैलाया गया। अपनी मातृभूमि [[पश्चिम बंगाल]] से वे [[न्यूयॉर्क]] शहर गए थे । एक साल बाद १९६६ में, कई अनुयायियों के सानिध्य में उन्होंने कृष्ण चेतना ([[इस्कॉन]]) के लिए अंतर्राष्ट्रीय सोसायटी का निर्माण किया था, जिसे हरे कृष्ण आंदोलन के रूप में जाना जाता है। इस आंदोलन का उद्देश्य अंग्रेजी में कृष्ण के बारे में लिखना था और संत चैतन्य महाप्रभु की शिक्षाओं को फैलाने का कार्य करना था तथा कृष्ण भक्ति के द्वारा पश्चिमी दुनिया के लोगों के साथ गौद्द्य वैष्णव दर्शन को साझा करना था। चैतन्य महाप्रभु की आत्मकथा में वर्णित जब उन्हें गया में दीक्षा दी गई थी तो उन्हें काली-संताराण [[उपनिषद]] के छह शब्द की कविता ,ज्ञान स्वरुप बताई गई थी, जो की "हरे कृष्ण हरे कृष्ण, कृष्णा कृष्णा हरे हरे, हरे राम हरे राम, राम राम हरे हरे " थी <ref>Alanna Kaivalya (2014), Sacred Sound: Discovering the Myth and Meaning of Mantra and Kirtan, New World, {{ISBN|978-1608682430}}, pages 153–154</ref> । गौड़ीय परंपरा में कृष्ण भक्ति के संदर्भ ने यह महामंत्र या महान मंत्र है। इसका जप हरि-नाम संचरित के रूप में जाना जाता था। महा-मंत्र ने [[बीटल्स]] [[रॉक बैंड]] के [[जॉर्ज हैरिसन]] और जॉन लेनन का ध्यान आकर्षित किया और हैरिसन ने १९६९ को [[लंदन]] स्थित राधा कृष्ण मंदिर में भक्तों के साथ मंत्र की रिकॉर्डिंग की। " हरे कृष्ण मंत्र " शीर्षक से, यह गीत ब्रिटेन के संगीत सूची पर शीर्ष बीस तक पहुंच गया और यह पश्चिम जर्मनी और चेकोस्लोवाकिया में भी अत्यधिक लोकप्रिय रहा<ref name=charlesbrooks83/><ref name=Clarke308>Peter Clarke (2005), Encyclopedia of New Religious Movements, Routledge, {{ISBN|978-0415267076}}, page 308 Quote: "There they captured the imagination of The Beatles, particularly George Harrison who helped them produce a chart topping record of the Hare Krishna mantra (1969) and ...".</ref>। उपनिषद के मंत्र ने भक्तिवेदांत और कृष्ण को पश्चिम में इस्कॉन विचारों को लाने में मदद की। इस्कॉन ने पश्चिम में कई कृष्ण मंदिर बनाए, साथ ही दक्षिण अफ्रीका जैसे अन्य स्थानों में भी मंदिरो का निर्माण किया। ====दक्षिण पूर्व एशिया==== कृष्ण दक्षिणपूर्व एशियाई इतिहास और कला में पाए जाते हैं, लेकिन उनका [[शिव ]], [[दुर्गा ]], [[नंदी]] ,[[ अगस्त्य ]]और [[बुद्ध]] की तुलना में बहुत कम उल्लेख है ।[[ जावा]] , [[इंडोनेशिया]] में पुरातात्विक स्थलों के मंदिरों ( [[कैंडी ]]) में उनके गांव के जीवन या प्रेमी के रूप में उनकी भूमिका का चित्रण नहीं है और न ही जावा के ऐतिहासिक हिंदू ग्रंथों में इसका उल्लेख है। इसके बजाए, उनका बाल्य काल अथवा एक राजा और अर्जुन के साथी के रूप में उनके जीवन को अधिक उल्लेखित किया गया है। कृष्ण की कलाओं को , योगकार्ता के निकट सबसे विस्तृत मंदिर , प्रम्बनन हिंदू मंदिर परिसर में <ref>{{cite book|author=J Fontein|editor=Nataskha Eilenberg et al|title=Living a life in accord with Dhamma: papers in honor of professor Jean Boisselier on his eightieth birthday|url=https://books.google.com/books?id=--m5oQEACAAJ|year=1997|publisher=Silpakorn University|pages=191–204|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407154710/https://books.google.com/books?id=--m5oQEACAAJ|archive-date=7 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author1=Triguṇa (Mpu.)|author2=Suwito Santoso|title=Krĕṣṇāyana: The Krĕṣṇa Legend in Indonesia|url=https://books.google.com/books?id=341kAAAAMAAJ|year=1986|publisher=IAIC|oclc=15488486|access-date=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407153921/https://books.google.com/books?id=341kAAAAMAAJ|archive-date=7 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref> ,कृष्णायण मंदिरो की एक श्रृंखला के रूप में उकेरा गया है। ये ९वी शताब्दी ईस्वी के है । कृष्ण 14 वीं शताब्दी ईस्वी के मध्य से जावा सांस्कृतिक और धार्मिक परम्पराओं का हिस्सा बने रहे। पनातरान के अवशेषों के अनुसार पूर्व जावा में हिंदू भगवान राम के साथ इनके मंदिर प्रचलन में थे और तब तक रहे जब तक की इस्लाम ने द्वीप पर बौद्ध धर्म और हिंदू धर्म की जगह ली। [[वियतनाम]] और [[कंबोडिया]] की मध्यकालीन युग में कृष्ण कला की विशेषता है। सबसे पहली जीवंत मूर्तियां और उनके अवशेष ६ ठी और ७ वीं शताब्दी ईस्वी को प्राप्त हुए थे , इन में वैष्णववाद प्रतिमा का समावेश है। जॉन गाइ , एशियाई कलाओं के निर्देशक,के अनुसार मेट्रोपोलिटन म्यूज़ियम ऑफ साउथ ईस्ट एशिया में , दानंग में ६ ठी / ७ वी शताब्दी ईस्वी के वियतनाम के कृष्ण गोवर्धन कला और ७ वीं शताब्दी के कंबोडिया, अंगकोर 'बोरी में फ्नॉम दा' गुफा में, इस युग के सबसे परिष्कृत मंदिर हैं। [[सूर्य]] और विष्णु के साथ कृष्ण की प्रतिमाओं को [[थाईलैंड]] में भी पाया गया है , सी-थेप में बड़ी संख्या में मूर्तियां और चिह्न पाए गए हैं। उत्तरी [[थाइलैंड]] के फीटबुन क्षेत्र में थिप और कलाग्ने स्थलों पर , फनान और झेंला काल के पुरातात्विक स्थलों से, ये ७ वीं और ८ वीं शताब्दी के अवशेष पाए गए हैं । ==प्रदर्शन कला== भारतीय नृत्य और संगीत थिएटर प्राचीन ग्रंथो जैसे वेद और नाट्यशास्त्र ग्रंथों को अपना आधार मानते हैं <ref>PV Kane, History of Sanskrit Poetics, Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-8120802742}} (2015 Reprint), pages 10–41</ref> । हिंदू ग्रंथों में पौराणिक कथाओं और किंवदंतियों से प्रेरित कई नृत्यनाटिकाओं को और चलचित्रों को , जिसमें कृष्ण-संबंधित साहित्य जैसे हरिवंश और भागवत पुराण शामिल हैं ,अभिनीत किया गया है । कृष्ण की कहानियों ने भारतीय थियेटर, संगीत, और नृत्य के इतिहास में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है, विशेष रूप से रासलीला की परंपरा के माध्यम से। ये कृष्ण के बचपन, किशोरावस्था और वयस्कता के नाटकीय कार्य हैं। एक आम दृश्य में कृष्ण को रासलीला में बांसुरी बजाते दिखाया जाता हैं, जो केवल कुछ गोपियों को सुनाई देती है तथा जो धर्मशास्त्रिक रूप से दिव्य वाणी का प्रतिनिधित्व करती है जिसे मात्र कुछ प्रबुद्ध प्राणियों द्वारा सुना जा सकता है। कुछ पाठ की किंवदंतियों ने गीत गोविंद में प्रेम और त्याग जैसे माध्यमिक कला साहित्य को प्रेरित किया है। भागवत पुराण जैसे कृष्ण-संबंधी साहित्य, प्रदर्शन के लिए इसके आध्यात्मिक महत्व को मानते हैं और उन्हें धार्मिक अनुष्ठान के रूप में मानते हैं तथा प्रतिदिन जीवन को आध्यात्मिक अर्थ के साथ जोड़ते हैं। इस प्रकार एक अच्छा, ईमानदार / सत्यनिष्ठा और सुखी जीवन व्यतीत करने का पथ प्रदर्शित करते हैं। इसी तरह, कृष्ण द्वारा प्रेरित प्रदर्शन का उद्देश्य विश्वासयोग्य अभिनेताओं और श्रोताओं के हृदय को शुद्ध करना है। कृष्ण लीला के किसी भी हिस्से का गायन, नृत्य और प्रदर्शन, पाठ में धर्म को याद करने का एक कार्य है। यह पराभक्ति (सर्वोच्च भक्ति) के रूप में है। किसी भी समय और किसी भी कला में कृष्ण को याद करने के लिए, उनकी शिक्षा पर देते हुए, उनकी सुन्दर और दिव्य पूजा की जाती है। विशेषकर [[कथक]] , [[ओडिसी ]], [[मणिपुरी]] ,[[ कुचीपुड़ी ]]और [[भरतनाट्यम]] जैसे [[शास्त्रीय नृत्य]] शैलियां उनके कृष्ण-संबंधी प्रदर्शनों के लिए जाने जाते हैं। कृष्णाट्टम ( कृष्णट्टम ) ने अपने मूल को कृष्ण पौराणिक कथाओं के साथ रखा है और यह कथकली नामक एक अन्य प्रमुख शास्त्रीय भारतीय नृत्य रूप से जुड़ा हुआ है। ब्रायंट, भागवत पुराण में कृष्ण कहानियों के प्रभाव का सारांश देता है, " संभवतः किसी भी अन्य पाठ की तुलना में संस्कृत साहित्य के इतिहास में ,[[रामायण]] के अपवाद के साथ ,इतने अधिक व्युत्पन्न साहित्य, कविता, नाटक, नृत्य, थियेटर और कला को प्रेरित नहीं किया। । ==अन्य धर्म== ===जैन धर्म=== [[जैन धर्म]] की परंपरा में ६३ शलाकपुरुषों की सूची है, जिनमे चौबीस [[तीर्थंकर ]](आध्यात्मिक शिक्षक) और त्रिदेव के नौ समीकरण शामिल हैं। इनमें से एक समीकरण में कृष्ण को वासुदेव के रूप में, बलराम को बलदेव के रूप में, और जरासंध को प्रति -वासुदेव के रूप में दर्शाया जाता है। जैन चक्रीय समय के प्रत्येक युग में बड़े भाई के साथ वासुदेव का जन्म हुआ है, जिसे बलदेव कहा जाता है। तीनों के बीच, बलदेव ने ,जैन धर्म का एक केंद्रीय विचार, अहिंसा के सिद्धांत को बरकरार रखा है। खलनायक प्रति -वासुदेव है, जो विश्व को नष्ट करने का प्रयास करता है। विश्व को बचाने के लिए, वासुदेव-कृष्ण को अहिंसा सिद्धांत को त्यागना और प्रति -वासुदेव को मारना पड़ता है<ref>{{citation|last=Jaini|first=P. S.|authorlink=Padmanabh Jaini|date=1993|title=Jaina Puranas: A Puranic Counter Tradition|isbn=978-0-7914-1381-4|url=https://books.google.com/?id=-kZFzHCuiFAC&pg=PA207}}</ref>। इन तीनों की कहानियां, जिनसेना के हरिवंश पुराण (महाभारत के एक शीर्षक से भ्रमित हो )(८ वीं शताब्दी ईस्वी ) में पढ़ी जा सकती है एवं हेमचंद्र की त्रिशक्ति-शलाकापुरुष -चरित में भी इनका उल्लेख है। विमलसुरी को हरिवंश पुराण के जैन संस्करण का लेखक माना जाता है, लेकिन ऐसी कोई पांडुलिपि नहीं मिली है जो इसकी पुष्टि करती है। यह संभावना है कि बाद में जैन विद्वानों, शायद 8 वीं शताब्दी के जिनसेना ने , जैन परंपरा में कृष्ण किंवदंतियों का एक पूरा संस्करण लिखा और उन्हें प्राचीन विमलसुरी में जमा किया। कृष्ण की कहानी के आंशिक और पुराने संस्करण जैन साहित्य में उपलब्ध हैं, जैसे कि श्वेताम्बर अगम परंपरा के अंतगत दसाओ में ये वर्णित है। अन्य जैन ग्रंथों में, कृष्ण को बाइसवे [[तीर्थंकर]], [[नेमिनाथ]] के चचेरे भाई कहा जाता है। जैन ग्रंथों में कहा गया है कि नेमिनाथ ने कृष्ण को सर्व ज्ञान सिखाया था जिसने बाद में भगवद गीता में अर्जुन को दिया था। जेफरी डी लांग के अनुसार, कृष्ण और नेमिनाथ के बीच यह संबंध एक ऐसा ऐतिहासिक कारण है जिस कारण जैनियो को भगवद् गीता को एक आध्यात्मिक रूप से महत्वपूर्ण पाठ के रूप में स्वीकार, पढ़ना, और उद्धृत करना पड़ा तथा कृष्ण- संबंधित त्योहारों और हिंदूओं को आध्यात्मिक चचेरे भाई के रूप में स्वीकार करना पड़ा । ===बौद्ध धर्म=== कृष्ण की कहानी [[बौद्ध धर्म]] की जातक कहानियों में मिलती है। विदुरपंडित जातक में मधुरा (संस्कृत: मथुरा) का उल्लेख है, घट जातक में कंस , देवभग ( देवकी), उपसागरा या वासुदेव, गोवधन (गोवर्धन), बलदेव (बलराम) और कान्हा या केसव ( कृष्ण, केशव ) का उल्लेख है <ref name=Law1941>{{cite book|author = Law, B. C.|year = 1941|title = India as Described in Early Texts of Buddhism and Jainism|publisher = Luzac|url =https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.513920/2015.513920.India-as#page/n5/mode/2up|pages=99–101}}</ref><ref name=Jaiswal>{{cite journal|author = Jaiswal, S.|year = 1974|title = Historical Evolution of the Ram Legend|journal = Social Scientist|jstor = 3517633|volume = 21|issue = 3–4|pages = 89–97}}</ref> ===सिख धर्म=== कृष्ण को चौबीस अवतार में कृष्ण अवतार के रूप में वर्णित किया गया है, जो परंपरागत रूप से और ऐतिहासिक रूप से [[गुरु गोबिंद सिंह]] को समर्पित दशम ग्रंथ है <ref>{{Cite web |url=http://www.info-sikh.com/VVPage1.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012112145/http://www.info-sikh.com/VVPage1.html |archive-date=12 अक्तूबर 2017 |url-status=dead }}</ref>। ===बहाई पंथ === [[बहाई]] पंथिओं का मानना ​​है कि कृष्ण " ईश्वर के अवतार " या भविष्यद्वक्ताओं में से एक है जिन्होंने धीरे-धीरे मानवता को परिपक्व बनाने हेतु भगवान की शिक्षा को प्रकट किया है। इस तरह, कृष्ण का स्थान [[इब्राहीम]] , मूसा , जोरोस्टर , [[बुद्ध ]], मुहम्मद ,[[ यीशु]] , बाब , और बहाई विश्वास के संस्थापक बहाउल्लाह के साथ साझा करते हैं। <ref>{{cite encyclopedia |last= Smith |first= Peter |encyclopedia= A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith |title= Manifestations of God |year= 2000 |publisher=Oneworld Publications |location= Oxford |isbn= 1-85168-184-1 |pages= 231}}</ref><ref>{{cite book |author= Esslemont, J. E. |authorlink= John Esslemont |year= 1980 |title= Bahá'u'lláh and the New Era |edition= 5th |publisher= Bahá'í Publishing Trust |location= Wilmette, Illinois, USA |isbn= 0-87743-160-4 |url= http://reference.bahai.org/en/t/je/BNE/bne-6.html#gr5 |page= 2 |access-date= 15 अप्रैल 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180916122532/http://reference.bahai.org/en/t/je/BNE/bne-6.html#gr5 |archive-date= 16 सितंबर 2018 |url-status= dead }}</ref>। ===अहमदिया=== [[अहमदिया]] , एक आधुनिक युग का पंथ है , कृष्ण को उनके मान्य प्राचीन प्रवर्तकों में से एक माना जाता है। अहमदी खुद को मुसलमान मानते हैं, लेकिन वे मुख्यधारा के [[सुन्नी]] और [[शिया]] मुसलमानों द्वारा इस्लाम धर्म के रूप में खारिज करते हैं, जिन्होंने कृष्ण को अपने भविष्यद्वक्ता के रूप में मान्यता नहीं दी है। गुलाम अहमद ने कहा कि वह स्वयं कृष्ण, यीशु और मुहम्मद जैसे भविष्यद्वक्ताओं की तरह एक भविष्यवक्ता थे, जो धरती पर धर्म और नैतिकता के उत्तरार्द्ध पुनरुद्धार के रूप में आए थे <ref>Siddiq & Ahmad (1995), Enforced Apostasy: Zaheeruddin v. State and the Official Persecution of the Ahmadiyya Community in Pakistan, Law & Inequality, Volume 14, pp. 275–324</ref><ref>{{cite book | last=Minahan | first=James | title=Ethnic groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia | url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofso0000mina | publisher=ABC-CLIO | location=Santa Barbara, USA | year=2012 | isbn=978-1-59884-659-1 | pages=[https://archive.org/details/ethnicgroupsofso0000mina/page/6 6]–8}}</ref><ref>Burhani A. N. (2013), Treating minorities with fatwas: a study of the Ahmadiyya community in Indonesia, Contemporary Islam, Volume 8, Issue 3, pp. 285–301</ref>। ===अन्य=== कृष्ण की पूजा या सम्मान को १९ वीं के बाद से कई नए धार्मिक आंदोलनों द्वारा अपनाया गया है। उदाहरण के लिए, एडवर्ड शूरे , कृष्ण को एक महान प्रवर्तक मानते है<ref>{{cite journal |last= Harvey |first= D. A. |authorlink= |year= 2003|title= Beyond Enlightenment: Occultism, Politics, and Culture in France from the Old Regime to the ''Fin-de-Siècle'' |url= https://archive.org/details/sim_historian_spring-2003_65_3/page/665 |journal= [[The Historian (journal)|The Historian]] |volume= 65 |issue= 3 |pages= 665–694| publisher = [[Blackwell Publishing]] |quote=|doi= 10.1111/1540-6563.00035 |ref= harv}}</ref> , जबकि थियोसोफिस्ट कृष्ण को मैत्रेय ( प्राचीन बुद्ध के गुरुओ में से एक) के अवतार के रूप में मानते हैं, जो बुद्ध के सबसे महत्वपूर्ण आध्यात्मिक गुरु है। <ref name = Schure>{{cite book|last = Schure| first = Edouard| authorlink = Édouard Schuré |title=Great Initiates: A Study of the Secret History of Religions| publisher = Garber Communications| year = 1992|isbn = 0-89345-228-9}}</ref><ref name = Others>See for example: {{cite book|last = Hanegraaff |first = Wouter J. | authorlink = Wouter Hanegraaff |title = New Age Religion and Western Culture: Esotericism in the Mirror of Secular Thought |url = https://archive.org/details/newagereligionwe0000hane_h3e9 |publisher = [[Brill Publishers]] |year= 1996|page =[https://archive.org/details/newagereligionwe0000hane_h3e9/page/390 390] |isbn=90-04-10696-0}}, {{cite book|last = Hammer |first =Olav| authorlink = Olav Hammer |title = Claiming Knowledge: Strategies of Epistemology from Theosophy to the New Age|url = https://archive.org/details/claimingknowledg00hamm |publisher =[[Brill Publishers]] |year=2004 |pages =[https://archive.org/details/claimingknowledg00hamm/page/n83 62], 174 |isbn = 90-04-13638-X}}, and {{cite book|last = Ellwood |first = Robert S. |title =Theosophy: A Modern Expression of the Wisdom of the Ages |url = https://archive.org/details/theosophymoderne0000ellw | publisher = Quest Books |page= [https://archive.org/details/theosophymoderne0000ellw/page/138 139] |year =1986 |isbn=0-8356-0607-4 }}</ref>। ==यह भी देखें== {{Commonscat|Krishna|कृष्ण}} {{Portal|हिन्दू धर्म}} * [[भगवान ]] * [[दशावतार ]] * [[प्रेम मंदिर ]]वृंदावन * [[राधा ]] * [[वेदान्त ]] * [[श्रीनाथजी ]] * [[हिन्दू धर्म ]] * [[महाभारत ]] * [[गीता]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} {{महाभारत}} {{हिन्दू देवी-देवता}} {{हिन्दू धर्म}} {{दशावतार}} {{Authority control}} [[श्रेणी:कृष्ण]] [[श्रेणी:विष्णु अवतार]] [[श्रेणी:हिन्दू देवता]] [[श्रेणी:यदुकुल]] <note> श्री कृष्ण जी की गुरू दक्षिणा <references group="श्री कृष्ण जी ने अपने गुरू और गुरू माता को दक्षिणा में दिया वचन पूरा किया। "/> श्री कृष्ण जी ने अपने गुरू और गुरू माता को दक्षिणा में दिया वचन पूरा किया। पूरा लेख पढ़ने के लिए ब्लॉग पर जाएं_ https://web.archive.org/web/20200711015718/https://sspatul.blogspot.com/2020/07/blog-post_9.html <ref> Akddeos92 muxpc3ligc9a55ymar355y1c751v0dp बज्जिका 0 5426 6591841 6590798 2026-07-26T08:23:44Z SM7 89247 [[Special:Contributions/~2026-40527-20|~2026-40527-20]] ([[User talk:~2026-40527-20|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Mikeanand|Mikeanand]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6189076 wikitext text/x-wiki {{आज का आलेख}} {{Infobox Language |name=बज्जिका |nativename= |familycolor=Indo-European |familycolorhin=भारोपियाई |caption=''Hindī'' {{IPA-hns|ɦɪnd̪iː|}} |states=[[भारत]] एवं [[नेपाल]] |speakers=प्रथम भाषा: ~ १ करोड़ १८ लाख (२००१) |rank=2 [निवासी] |fam2=[[:en:Indo-Iranian languages|इंडो-ईरानियाई]] |fam3=[[:en:Indo-Aryan languages|इंडो-आर्यन]]<ref>{{cite book | title = The Indo-Aryan languages | author = Dhanesh Jain |author2= George Cardona | page = 251 | publisher = Routledge | year = 2003 | isbn = 9780700711307}}</ref> |fam4=[[:en:Bihari languages|bihari maithili]] |script=[[देवनागरी]], [[कैथी]] |nation=[[बिहार]] राज्य का उत्तर-मध्य क्षेत्र एवं [[नेपाल]] का तराई क्षेत्र |iso3=mai|notice=Indic}} '''बज्जिका''' (पश्चिमी मैथिली)[[बिहार]] के मिथिला क्षेत्र के [[तिरहुत प्रमंडल|तिरहुत]] प्रमंडल में बोली जाती है। अब बिहार विश्वविद्यालय मुजफ्फरपुर के स्नातक पाठ्यक्रम में शामिल किया गया है ।[[भारत]] में २००१ की जनगणना के अनुसार इन जिलों के लगभग १ करोड़ १५ लाख लोग बज्जिका बोलते हैं। [[नेपाल]] के रौतहट एवं सर्लाही जिला एवं उसके आस-पास के तराई क्षेत्रों में बसने वाले लोग भी बज्जिका बोलते हैं। वर्ष २००१ के जनगणना के अनुसार नेपाल में २,३८,००० लोग बज्जिका बोलते हैं। यह मैथिली की एक बोली मानी जाती है। == "बज्जिका" शब्द की व्युत्पत्ति एवं भाषा परिवार == बज्जिका की प्राचीनता एवं गरिमा वैशाली गणतंत्र के साथ जुड़ी हुई है; साथ ही जो ऐतिहासिक स्थल के रूप में जानी जाती है और महावीर की जन्मस्थली और भगवान बुद्ध की कर्मभूमि के रूप में भी विख्यात है। लगभग ५००ई.पू. भारत में स्थापित [[वैशाली]] गणराज्य ([[महाजनपद]]) का राज्य-संचालन करने वाले अष्टकुलों- [[लिच्छवि|लिच्छवी]], वृज्जी ([[वज्जि]]), ज्ञात्रिक, विदेह, उगरा, भोग, इक्ष्वाकु और कौरव- में सबसे प्रधान कुलों बज्जिकुल एवं लिच्छवी द्वारा प्रयोग की जाने वाली बोली बज्जिका कहलाने लगी। राजकाज के लिए उस समय संभवतः [[प्राकृत]] का इस्तेमाल होता था जबकि धार्मिक कृत्य [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] में होते थे।<ref>{{Cite web |url=http://books.google.co.in/books?id=OGiFImgzOf0C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |title=भारत की भाषाएँ (पृष्ठ १०४), लेखक- डॉ राजमल बोस |access-date=17 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215052340/http://books.google.co.in/books?id=OGiFImgzOf0C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |archive-date=15 दिसंबर 2012 |url-status=live }}</ref> बज्जिका के शब्दों का विस्तार इन दोनों स्रोतों से हुआ है। आजकल इसमें [[उर्दू भाषा|उर्दू]] तथा [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] के शब्दों का प्रयोग बढ़ गया है। यह [[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार]] के अन्दर आती है। ये [[हिन्द-ईरानी भाषाएँ|हिन्द ईरानी]] शाखा की [[हिन्द-आर्य भाषाएँ|हिन्द आर्य]] उपशाखा के बिहारी भाषा समूह के अन्तर्गत वर्गीकृत है। == भाषा क्षेत्र == === भाषा क्षेत्र === [[बिहार]] में [[तिरहुत प्रमंडल|तिरहुत]] प्रमंडल के [[वैशाली]], [[मुजफ्फरपुर]], [[सीतामढ़ी|सीतामढी]], [[शिवहर]] जिला तथा [[दरभंगा]] प्रमंडल के [[समस्तीपुर]] तथा [[दरभंगा]] के पश्चिमी भाग में एक करोड़ से ज्यादा लोगों द्वारा बज्जिका बोली जाती है। तिरहुत क्षेत्र के वैसे लोग जो अपनी नौकरी के चलते महानगरों में प्रवास करते हैं, उनकी घरेलू भाषा बज्जिका है। वर्ष २००१ के आंकड़े के अनुसार [[नेपाल]] की तराई में 23800 लोग बज्जिका बोलते हैं जो कुल जनसंख्या का 1.05% है।<ref>{{Cite web |url=http://www.cbs.gov.np/Pocket%20Book%202006/Chapter01/Chap01_5.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=7 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071118055219/http://www.cbs.gov.np/Pocket%20Book%202006/Chapter01/Chap01_5.htm |archive-date=18 नवंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> == साहित्य एवं मीडिया == बज्जिका भाषा के स्वतंत्र अस्तित्व की ओर संकेत करनेवाले [[पं०राहुल सांकृत्यायन]] थे, जिन्होंने अपने लेख "मातृभाषाओं की समस्या" में [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[मगही भाषा|मगही]] और [[अंगिका भाषा|अंगिका]] के साथ-साथ बज्जिका को हिंदी के अंतर्गत जनपदीय भाषा के रूप में स्वीकृत किया (पुरातत्व निबंधावली, पृ. 12, 241)।<ref>{{Cite web |url=http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE_%E0%A4%94%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903001806/http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE_%E0%A4%94%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF |archive-date=3 सितंबर 2014 |url-status=live }}</ref> एक लोकभाषा के रूप में बज्जिका आज भी ज्यों की त्यों अपने प्राचीन स्वरुप में विद्यमान है| बज्जिका क्षेत्र के ज्यादातर पढे-लिखे लोग भाव संप्रेषण हेतु हिन्दी का इस्तेमाल करते हैं। आज इसे लुप्तप्राय भाषा की श्रेणी डाल दिया गया है।<ref>{{Cite web |url=http://elar.soas.ac.uk/languages |title=संग्रहीत प्रति |access-date=11 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090810190031/http://elar.soas.ac.uk/languages |archive-date=10 अगस्त 2009 |url-status=live }}</ref> फिर भी, सभी भाषाओं एवं बोलियों को एक समान स्तर पर देखने वाले कुछ विद्वानों ने बज्जिका में अपनी रचना की है। सकारात्मक बात यह है कि आज बज्जिका में भी साहित्य-सृजन हो रहा है| ''बज्जिका-हिंदी शब्दकोष'' का निर्माण सुरेन्द्र मोहन प्रसाद के संपादन में किया गया है। विश्व भारती (शांति निकेतन) में हिंदी विभागाध्यक्ष डा सियाराम तिवारी द्वारा लिखित ''बज्जिका भाषा और साहित्य'' का प्रकाशन बिहार राष्ट्रभाषा परिषद, [[पटना]] से वर्ष 1964 में हुआ था। भारत एवं विदेश के प्रमुख विश्वविद्यालयों में कई भाषाविद और विद्वान तथा पत्रकार बज्जिका में साहित्य रचना एवं शोध कर रहे है। क्षेत्रीय भाषाओं को महत्व देते हुए प्रकाशन विभाग ने '''बज्जिका की लोक कथाएँ''' (लेखक- राजमणि राय 'मणि') हिंदी में प्रकाशित की है। कुछ अन्य प्रकाशित पुस्तकों एवं लेखकों की अधूरी सूची नीचे दी गयी है। === बज्जिका साहित्य === बज्जिका भाषा का प्रारंभिक साहित्य ''गयाधर'' (रचनाकाल 1045 ई.), ''हलदर दास'' (रचनाकाल 1565 ई.), ''मँगनीराम'' (1815 ई. के आसपास) की रचनाओं से आरंभ होता है। गयाधर [[वैशाली]] के रहनेवाले थे और बौद्ध-धर्म के प्रचारार्थ [[तिब्बत]] गए थे। हलदर दास का लिखा हुआ एक खंडकाव्य [[सुदामाचरित्र]] प्राप्त है, जो संपूर्ण बज्जिका में लिखा गया है। कहा जाता है इन्होंने बहुत सी रचनाएँ बज्जिका में की थीं। मँगनीराम की तीन पुस्तकें - मँगनीराम की साखी, रामसागर पोथी और अनमोल रतन - मिली हैं। <br /> बज्जिका भाषा के साहित्य का दूसरा अध्याय 20वीं शताब्दी से शुरु होता है। बज्जिका के ऊपर लिखे गए ज्यादातर साहित्य [[हिन्दी|हिंदी]] में है लेकिन कुछेक रचनाएँ, गीत, नाटक आदि बज्जिका में लिखे गए हैं। बज्जिका भाषा के ऊपर भारत या विदेश के विश्वविद्यालयों में शोध-पत्र भी प्रकाशित हुए हैं। बज्जिका को ऊत्स बनाकर लिखी गई कुछ रचनाओं की संक्षिप्त सूची इस प्रकार है: {| class= "wikitable" |- ! '''पुस्तक/शोधपत्र का नाम''' || '''लेखक/ संपादक''' ||| '''प्रकाशक''' |||| '''प्रकाशन वर्ष''' |- | ''बज्जिका हिंदी शब्दकोष'' || सुरेन्द्र मोहन प्रसाद ||| xxxx |||| xxxx |- | ''बज्जिका व्याकरण'' || योगेन्द्र राय ||| शैलेश भूषण, हाजीपुर (बिहार) |||| 1987 |- | ''बज्जिका साहित्य का इतिहास'' || प्रफुल्ल कुमार सिंह 'मणि' ||| हंसराज प्रकाशन, मुजफ्फरपुर (बिहार) |||| 1995 |- | ''बज्जिका का स्वरुप'' || डा योगेन्द्र प्रसाद सिन्हा ||| डा योगेन्द्र प्रसाद सिन्हा बज्जिका संस्थान, मुजफ्फरपुर (बिहार) |||| 1997 |- | ''बज्जिका भाषा के कतिपय <br /> शब्दों का आलोचनात्मक अध्ययन'' || डा योगेन्द्र प्रसाद सिन्हा ||| प्राकृत जैनशास्त्र और अहिंसा शोध संस्थान, वैशाली (बिहार) |||| 1987 |- | '' बज्जिका रामायण'' || डा अवधेश्वर अरूण ||| XXXX |||| XXXX |- | ''बज्जिका स्वर संगम'' || डा रामेश्वर प्रसाद ||| किशोर प्रकाशन, मुजफ्फरपुर (बिहार) |||| 2000 |- | ''बज्जिका लोकगीत'' || डा रामेश्वर प्रसाद ||| किशोर प्रकाशन, मुजफ्फरपुर (बिहार) |||| 2000 |- | ''बज्जिका गीत संगीत'' || डा रामेश्वर प्रसाद ||| किशोर प्रकाशन, मुजफ्फरपुर (बिहार) |||| 2000 |- | ''गितिया'' (उपन्यासिका) || निर्मल मिलिन्द ||| xxxxx ||||1984 |- | ''तरहात्ती पर तरेगन'' (बज्जिका गीत एवं कविताएँ) || निर्मल मिलिन्द ||| xxxxx ||||1999 |- | ''खिस्सा पेहानी'' <br />(बज्जिका के प्रतिनिधि कहानी संकलन) || निर्मल मिलिन्द ||| अखिल भारतीय बज्जिका साहित्य सम्मेलन, सिकन्दराबाद |||| xxxx |- | ''फूल-पात'' || चन्द्र प्रकाश ||| xxxxx |||| 1977 |- | ''इंजुरी भर सिंहोरवा <br /> (बज्जिका गीत-कविता संग्रह) || चन्द्र किशोर श्वेतांशु ||| समीक्षा प्रकाशन, सीतामढी (बिहार) |||| 1977<ref>{{Cite web |url=http://openlibrary.org/books/OL3586211M/In%CC%83juri%CC%84_bhara_sin%CC%87araha%CC%84ra |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317034343/https://openlibrary.org/books/OL3586211M/In%cc%83juri%cc%84_bhara_sin%cc%87araha%cc%84ra |archive-date=17 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> |- | ''साँच में आँच कि? <br /> (बज्जिका भाषा के सामाजिक नाटक)'' || देवेन्द्र राकेश ||| अहिल्या प्रकाशन, मुजफ्फरपुर (बिहार) |||| 1970<ref>{{Cite web |url=http://www.worldcat.org/title/sanca-mem-anca-ki-bajjika-bhasa-ke-samajika-nataka/oclc/23543254 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404130529/http://www.worldcat.org/title/sanca-mem-anca-ki-bajjika-bhasa-ke-samajika-nataka/oclc/23543254 |archive-date=4 अप्रैल 2016 |url-status=live }}</ref> <br /> |- | ''A study in the transitivity of Bajjika: verbs and verb-endings.” CIEFL Bulletin 13 <br /> (सिफेल, हैदराबाद में बज्जिका भाषा पर शोधपत्र)'' || अभिषेक कुमार ||| सिेएफल, हैदराबाद (भारत) |||| 2003<ref>[http://web.mac.com/cmatthie/Languages_of_the_World/Bajjika.html]{{Dead link|date=जून 2020|bot=InternetArchiveBot}}</ref> <br /> |- | ''A systemic functional description of the grammar of Bajjika <br /> (मैकेरे विश्वविद्यालय में बज्जिका भाषा पर पीएचडी शोधपत्र)'' || अभिषेक कुमार ||| मैकेरे विश्वविद्यालय, सिड्नी (ऑस्ट्रेलिया) |||| 2009<ref>[http://web.mac.com/cmatthie/Languages_of_the_World/Bajjika.html]{{Dead link|date=जून 2020|bot=InternetArchiveBot}}</ref> <br /> |- |} ; बज्जिका पत्रिकाएँ * ''समाद''-बज्जिका भाषा के पहिला प्रतिनिधि साप्ताहिक, अहिल्या प्रकाशन, मुजफ्फरपुर (बिहार) से प्रकाशित * ''बज्जिका माधुरी''- अखिल भारतीय बज्जिका साहित्य सम्मेलन [[पटना]] से प्रकाशित * ''बज्जिका भाषा के सनेस''- बिहार एवं झारखंड के 'राधाकृष्ण पुरस्कार' से सम्मानित ख्यातिलब्ध साहित्यकार श्री निर्मल मिलिन्द द्वारा संपादित<ref>श्री निर्मल मिलिन्द और उनके कृतित्व पर आधारित वेबजाल [http://nirmalmilind.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=55:sanesl]{{Dead link|date=जून 2020|bot=InternetArchiveBot}}</ref>। १९७२ से प्रकाशित इस पत्रिका का प्रकाशन अब संभवत: बंद हो चुका है। ;बज्जिका साहित्य के लेखक * निर्मल मिलिन्द * डा योगेन्द्र प्रसाद सिन्हा * डा अवधेश्वर अरुण * योगेन्द्र प्रसाद यादव * डा रामेश्वर प्रसाद * चन्द्र किशोर श्वेतांशु * हरेन्द्र सिंह 'विप्लव' * प्रफुल्ल कुमार सिंह 'मणि' *[[शंभू अगेही]] *चितरंजन कनक *डॉ ब्रह्मदेव प्रसाद कार्य ई *रेवती रमण पाठक *इन्दिरा भारती *अमिताभ कुमार सिन्हा *डा रमन शांडिल्य *आचार्य आनन्द किशोर शास्त्री *[[डॉ नेहाल कुमार सिंह निर्मल]] *हरि नारायण सिंह हरि *सुरेश वर्मा *डा सतीश चन्द्र भगत *डॉ चन्द्र मोहन पोद्दार === मीडिया एवं मनोरंजन === [[आकाशवाणी]] [[पटना]] से बज्जिका में चौपाल एवं गीत कार्यक्रम प्रसारित होते रहते हैं लेकिन टेलिविजन पर बज्जिका में कार्यक्रम प्रसारित करने वाले चैनल का अभाव था। हाल में पॉजिटिव मीडिया ग्रुप द्वारा ''[[हमार टीवी]]'' नाम से एक पुरबिया न्यूज चैनल लंच किया गया है जो बज्जिका सहित [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[अंगिका भाषा|अंगिका]], [[मगही भाषा|मगही]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[नगपुरिया]] सहित पूर्वी [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]] एवं [[झारखण्ड|झारखंड]] के स्थानीय भाषाओं में कार्यक्रम प्रसारित कर रहा है।<ref>{{Cite web |url=http://chaurichaura.com/mag/?p=83 |title=पूर्वांचल की गतिविधियों पर आधारित बेवजाल |access-date=13 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824120137/http://chaurichaura.com/mag/?p=83 |archive-date=24 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref> [[मुजफ्फरपुर]] के पारू प्रखंड के चांदकेवारी गाँव से संचालित [[अप्पन समाचार]] समाचार चैनल जिले में होनेवाली हलचल एवं गतिविधियों का बज्जिका में प्रसारण करती है। खास बात यह है कि कुछ पुरुषों का परोक्ष रूप से समर्थन एवं सहयोग से यह बहुचर्चित चैनल केवल महिलाओं द्वारा संचालित है।<ref>{{Cite web |url=http://appansamachar.blogspot.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=11 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108025015/http://appansamachar.blogspot.com/ |archive-date=8 नवंबर 2013 |url-status=live }}</ref> उड़ीसा में बिजॉय कुमार महोपात्रा द्वारा निजी स्तर पर ६० भाषाओं में प्रकाशित पत्रिका ''[[दुलारी बहन]]'' बज्जिका में भी प्रकाशित होता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.worldrecordsnews.com/2009_03_29_archive.html |title=लिम्का बुक ऑफ रिकॉर्ड्स वर्ष 2009-10 |access-date=9 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100806195106/http://www.worldrecordsnews.com/2009_03_29_archive.html |archive-date=6 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref> [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] फिल्म उद्योग के प्रसिद्ध अभिनेता विजय खरे ने हाल में ''लछमी अलथिन हम्मर अंगना'' नाम से पहली बज्जिका फिल्म बनाने की घोषणा की है<ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Bhojpuri-artist-to-make-first-Bajjika-film-/articleshow/4899362.cms |title=संग्रहीत प्रति |access-date=7 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010013949/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Bhojpuri-artist-to-make-first-Bajjika-film-/articleshow/4899362.cms |archive-date=10 अक्तूबर 2009 |url-status=live }}</ref>। <br /> लोकगीत के मामले में बज्जिका की संपदा समृद्ध है। विवाह, तीज-त्योहारों या अन्य समारोह पर बज्जिका के गीत समां बाँध देते हैं। होली पर गाए जाने वाले 'होरी' या 'चैती' या मॉनसून का मजा 'कजरी' से लेने में बज्जिका भाषी माहिर हैं।<ref>[http://in.jagran.yahoo.com/news/local/bihar/4_4_6277492_1.html पटना में चैता पर झूमे श्रोता]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>,<ref>{{Cite web |url=http://mtabihar.blogspot.com/ |title=मुजफ्फरपुर थियेटर एसोसिएसन का ब्लाग |access-date=13 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305112434/http://mtabihar.blogspot.com/ |archive-date=5 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref>। सदियों से बज्जिका भाषा का प्रवाह बनाए रखने में इसके गीत ही सक्षम रहे हैं। == वर्तमान स्थिति == वर्तमान में बज्जिका का दर्जा [[हिन्दी|हिंदी]] की लोकभाषा के रूप में है। राज्याश्रय का अभाव, विद्वानों के असहयोग एवं पर्याप्त साहित्य-भंडार के अभाव में बज्जिका की पहचान भाषा के रूप में नही बन सकी है| बज्जिका के समान ही बोली जानेवाली [[मैथिली भाषा|मैथिली]] को इस क्षेत्र के नेताओं के द्वारा किए गए प्रयासों के चलते अब भारतीय संविधान की आठवीं अनुसूची में शामिल कर आधिकारिक मान्यता दे दी गई है। किंतु मैथिली भाषी के विपरित स्थानीय समाज के संपन्न तबकों में बज्जिका को लेकर गौरव का अभाव है। स्थिति ऐसी है कि अगर कोई अन्य बिहारी भाषा बोलने वाला सामने मौजूद हो तो दो बज्जिका भाषी आपस में [[हिन्दी|हिंदी]] में ही बात करते हैं। भाषा विज्ञान को लेकर शोध करने वाली कई संस्थाएँ तथा बेवसाईट ने इसे ''विलुप्तप्राय भाषा'' की श्रेणी में रखा गया है। सबसे दुर्भाग्यपूर्ण यह है कि भारत की भाषायी [[जनगणना]] 2001 में बज्जिका, अंगिका, कवारसी, दक्खिनी, कन्नौजी आदि बहुसंख्य बोलियों को हिंदी की श्रेणी से गायब कर दिया गया है जबकि सूचिबद्ध कई बोलियाँ ऐसी है जिनकी संख्या बहुत कम और अनजान है<ref>{{Cite web |url=http://hindisansthan.academia.edu/AbhishekAvtans/Papers/147863/Developing-Lexical-Resources-for-varieties-of-Hindi |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100622131320/http://hindisansthan.academia.edu/AbhishekAvtans/Papers/147863/Developing-Lexical-Resources-for-varieties-of-Hindi |archive-date=22 जून 2010 |url-status=dead }}</ref>। <br /> उत्तर बिहार के महत्वपूर्ण शिक्षा केंद्र एवं बज्जिका क्षेत्र की हृदय स्थली [[मुजफ्फरपुर]] से कुछ बज्जिका पत्रिकाएँ निकलती हैं। [[बज्जिकांचल विकास पार्टी]], स्वयंसेवी संस्थाएँ तथा इस क्षेत्र के कई भाषाविद बज्जिका के विकास के प्रति समर्पित हैं। भारत में राज्यों का गठन भाषायी आधार पर हुआ था। असम, आंध्र प्रदेश, महाराष्ट्र की तरह बिहार में भी भाषा के आधार पर '''बज्जिकांचल''' बनाने की मांग हो रही है<ref>{{Cite web |url=http://www.maps-india.com/overview/statesandcapitals.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=8 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818181621/http://www.maps-india.com/overview/statesandcapitals.htm |archive-date=18 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref>। नेपाल में [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] के प्राध्यापक प्रो योगेन्द्र प्रसाद यादव जैसे लेखक बज्जिका को उसका महत्व दिलाने हेतु प्रयासरत हैं। नेपाल के बज्जिका भाषी क्षेत्र में कविता पाठ एवं लेख प्रतियोगिता का आयोजन होता रहता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.ekantipur.com/kantipur/news/news-detail.php?news_id=220346 |title=बज्जिका भाषामा कविता |access-date=13 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022827/http://www.ekantipur.com/kantipur/news/news-detail.php?news_id=220346 |archive-date=29 नवंबर 2014 |url-status=dead }}</ref> संभव है, प्राचीन बज्जिसंघ की [[लोकभाषा]] बज्जिका, भविष्य में विपुल साहित्य-भंडार से परिपूर्ण होकर एक भाषा के रूप में अपनी एक पहचान बना ले या ऐसी सरस भाषा की उपेक्षा राजनीतिक रंग ले ले।<ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/bihar/sitamarhi-11113412.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 नवंबर 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150118213817/http://www.jagran.com/bihar/sitamarhi-11113412.html |archive-date=18 जनवरी 2015 |url-status=live }}</ref> == बज्जिका शब्दावली == {{मुख्य|बज्जिका शब्दावली}} बज्जिका के मानक शब्दकोश का अच्छा विकास नहीं हुआ है। कुछ वर्ष पूर्व लेखक सुरेन्द्र मोहन प्रसाद द्वारा संपादित तथा अखिल भारतीय बज्जिका साहित्य सम्मेलन, [[मुजफ्फरपुर]] द्वारा सन २००० में प्रकाशित '''बज्जिका - हिन्दी शब्दकोष''' उपलब्ध है। बज्जिका की शब्दावली को मुख्यतः तीन वर्गों में रखा जा सकता है- '''[[तद्भव]] शब्द'''-- ये वैसे शब्द हैं जिनका जन्म [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] या [[प्राकृत]] में हुआ था, लेकिन उनमें काफ़ी बदलाव आया है। जैसे- भतार (भर्तार से), चिक्कन (चिक्कण से), आग (अग्नि से), दूध (दुग्ध से), दाँत (दंत से), मुँह (मुखम से)। तत्सम शब्द (संस्कृत से बिना कोई रूप बदले आनेवाले शब्द) का बज्जिका में प्रायः अभाव है। हिंदी और बज्जिका की सीमा रेखा चूँकि क्षीण है इसलिए हिंदी में प्रयुक्त होनेवाले तत्सम शब्द का प्रयोग बज्जिका में भी देखा जा सकता है। '''[[देशज]] शब्द'''--बज्जिका में प्रयुक्त होने वाले '''देशज''' शब्द लुप्तप्राय हैं। इसके सबसे अधिक उपयोगकर्ता गाँव में रहने वाले निरक्षर या किसान हैं। ''देशज'' का अर्थ है - जो देश में ही जन्मा हो। जो न तो विदेशी है और न किसी दूसरी भाषा के शब्द से बना हो। ऐसा शब्द जो स्थानीय लोगों ने बोल-चाल में यों ही बना लिया गया हो। जैसे- पन्नी (पॉलिथीन), फटफटिया (मोटर सायकिल), घुच्ची (छेद) आदि। '''[[विदेशज]] शब्द''' हिन्दी के समान बज्जिका में भी कई शब्द [[अरबी]], [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]], [[तुर्की]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] आदि भाषा से भी आये हैं, इन्हें विदेशज शब्द कह सकते हैं। वास्तव में बज्जिका में प्रयोग होने वाले विदेशज शब्द का तद्भव रूप ही प्रचलित है, जैसे-कौलेज, लफुआ (लोफर), टीशन (स्टेशन), गुलकोंच (ग्लूकोज़), सुर्खुरू (चमकते चेहरे वाला) आदि। हिन्दी के समान बज्जिका को भी [[देवनागरी]] लिपि में लिखा जाता है। पहले इसे '''कैथी'' लिपि में भी लिखा जाता था। शब्दावली के स्तर पर अधिकांशत: [[हिन्दी|हिंदी]] तथा [[उर्दू भाषा|उर्दू]] के शब्दों का प्रयोग होता है। फिर भी इसमें ऐसे शब्दों का इस्तेमाल प्रचलित है जिसका हिंदी में सामान्य प्रयोग नहीं होता। == वाक्य विन्यास == वाक्यों की संरचना हिंदी के समान ही है लेकिन 'है' की जगह 'ह्' या 'हई' लगता है। उदाहरण- सोंटा भुतलेय गेलई हिन् (डंडा खो गया है)। आबईलेय (आने के लिए)। चैल गेलई (चला गया)। === मुहावरे === हिंदी की कहावते एवं मुहावरों का प्रयोग बज्जिका में भी होता है लेकिन अशिक्षित या अल्प-शिक्षित लोग स्थानीय कहावते एवं मुहावरे ही व्यवहार में लाते हैं। गौर-तलब है कि ज्यादातर मुहावरे लक्षणा और व्यंजना के रूप में होता है। बज्जिका में खास तौर से प्रयोग होने वाले मुहावरों की बानगी नीचे है: ढींड़ फुलाना- गर्भवती होना। निमला के मौगी सबके भौजाई- गरीब की इज्जत सबके मजाक का साधन। === इन्हें भी देखें === * [[वज्जिका भाषा और साहित्य]] * [[वज्जि]] * [[लिच्छवि|लिच्छवी]] == सन्दर्भ == <references/> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20190422113017/http://kavitakosh.org/kk/%E0%A4%AC%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE बज्जिका कविता कोश] * [https://web.archive.org/web/20091010013949/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Bhojpuri-artist-to-make-first-Bajjika-film-/articleshow/4899362.cms बज्जिका में पहली फिल्म का निर्माण] * [https://web.archive.org/web/20140814072943/http://parliamentofindia.nic.in/ls/lsdeb/ls10/ses6/0411059302.htm बज्जिका के आधिकारिक मान्यता के लिए संसद में मांग] * [https://web.archive.org/web/20160305123913/http://sanjaiya.blogspot.com/2007/08/blog-post.html बज्जिका में ब्लॉग] * [https://web.archive.org/web/20110811151849/http://appansamachar.blogspot.com/2010/06/description-of-appan-samachar.html अप्प्न समाचार का ब्लॉग] * [https://web.archive.org/web/20130412102224/http://myhindiforum.com/showthread.php?t=3571 बज्जिका रामायण] {{हिन्दी की बोलियाँ}} {{हिन्द-आर्य भाषाएँ}} [[श्रेणी:हिन्द-आर्य भाषाएँ]] [[श्रेणी:पूर्वी हिन्द-आर्य भाषाएँ]] [[श्रेणी:भारत की भाषाएँ]] [[श्रेणी:बिहार की भाषाएँ]] [[श्रेणी:हिन्दी की बोलियां]] [[श्रेणी:हिन्दुस्तानी की बोलियां]] [[श्रेणी:बिहार की संस्कृति]] [[श्रेणी:बज्जिका]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] 0vqii1bj8130ukbze7tclg4udedp0gp वाल्मीकि 0 5530 6591843 6590837 2026-07-26T08:28:16Z SM7 89247 [[Special:Contributions/Rupam Sute|Rupam Sute]] ([[User talk:Rupam Sute|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Pushkar Singh|Pushkar Singh]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6520107 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=फरवरी 2017}} {{Infobox deity |name=महर्षि वाल्मीकि|god_of=रामायण व योगविशिष्ट के रचयिता|image= |affiliation=[[ हिंदू धर्म ]] |other_names=[[आदिकवि]], [[महर्षि]], ब्रह्मर्षि, योगर्षि, आदिनाथ,मुनिनाथ, त्रिकालदर्शी, ज्ञानसागर, आदि अनंत, मोक्षवान, सृष्टिकर्ता, सर्वव्यापी, योगविशिष्ठ रचयिता |caption=भगवान वाल्मीकि आदि काव्य (रामायण) की रचना करते हुऐ |texts=[[रामायण]], [[ पावन योगविशिष्ट]], [[अक्षर-लक्ष्य]] के रचनाकार |festivals=वाल्मीकि प्रकट दिवस|पिता=<nowiki>प्रचेता,( वरुण देव ) माता=चर्षणी]]</nowiki> }} '''महर्षि वाल्मीकि''' [[संस्कृत]] [[रामायण]] के रचयिता हैं जो '''आदिकवि''' के रूप में प्रसिद्ध हैं।<ref>{{cite book|title=हजारीप्रसाद द्विवेदी ग्रन्थावली|author=हजारीप्रसाद द्विवेदी |url=http://books.google.be/books?id=oWEcVJJ5398C |page=९१ |publisher=राजकमल प्रकाशन |year=२००७ |isbn=9788126713639 }}</ref> उन्होंने वाल्मीकीय [[रामायण]] की रचना की। महर्षि वाल्मीकि वैदिक ऋषि थे, उन का रचित रामायण ग्रंथ एक [[महाकाव्य]] है जो कि अयोध्या के महाराज श्री[[राम]] के जीवन में सत्य व कर्तव्य से, परिचित करवाता है।<ref name="dacoit">{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharishi-Valmeki-was-never-a-dacoit-Punjab-Haryana-HC/articleshow/5960417.cms |title=संग्रहीत प्रति |access-date=23 नवंबर 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117140733/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharishi-Valmeki-was-never-a-dacoit-Punjab-Haryana-HC/articleshow/5960417.cms |archive-date=17 नवंबर 2017 |url-status=live }}</ref> आदिकवि शब्द 'आदि' और 'कवि' के मेल से बना है। 'आदि' का अर्थ 'प्रथम' और 'कवि' का अर्थ 'काव्य का रचयिता' होता है। माना जाता है कि महर्षि वाल्मीकि ने संस्कृत के प्रथम महाकाव्य के साथ संसार के पहले श्लोक भी कहे हैं जिस के पश्चात् ही रामायण की रचना हुई है। प्रथम संस्कृत महाकाव्य की रचना करने के कारण महर्षि वाल्मीकि आदिकवि हैं। महर्षि वाल्मीकि ने रामायण नामक ऐतिहासिक ग्रंथ रच के बड़ा उपकार किया है। रामायण में भगवान् वाल्मीकि ने २४००० श्लोकों में श्रीराम उपाख्यान ‘रामायण’ रचा। ऐसा वर्णन है कि - एक बार वाल्मीकि [[सारस (पक्षी)|क्रौंच]] पक्षी के एक जोड़े को निहार रहे थे। वह जोड़ा प्रेमालाप में लीन था, तभी उन्होंने देखा कि बहेलिये ने प्रेम मग्न क्रौंच (सारस) पक्षी के जोड़े में से नर पक्षी का वध कर दिया। इस पर मादा पक्षी विलाप करने लगी। उस के विलाप को देख के वाल्मीकि की करुणा जाग उठी और द्रवित अवस्था में उन के मुख से स्वतः ही यह श्लोक निकला। : ''मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। : यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम्।।'' ''(अर्थ : ''हे दुष्ट, तुम ने प्रेम में मग्न क्रौंच पक्षी को मार दिया। जा तुझे कभी भी प्रतिष्ठा की प्राप्ति नहीं हो पायेगी और तुझे भी वियोग झेलना पड़ेगा।)'' उस के बाद उन्होंने प्रसिद्ध महाकाव्य रामायण की रचना की और आदिकवि वाल्मीकि के नाम से अमर हो गये। अपने महाकाव्य "रामायण" में उन्होंने अनेक घटनाओं के समय [[सूर्य]], [[चन्द्रमा|चंद्र]] तथा अन्य [[नक्षत्र]] की स्थितियों का वर्णन किया है। इस से ज्ञात होता है कि महर्षि वाल्मीकि [[ज्योतिष]] विद्या एवं [[ब्रह्माण्ड|खगोल]] विद्या के प्रकाण्ड विद्वान् थे। अपने वनवास काल के दौरान भगवान् श्रीराम महर्षि वाल्मीकि के आश्रम में भी गये थे। भगवान् वाल्मीकि को श्रीराम के जीवन में घटित प्रत्येक घटना का पूर्ण ज्ञान था। सतयुग, त्रेता और द्वापर तीनों कालों में महर्षि वाल्मीकि का उल्लेख मिलता है इसलिए भगवान् वाल्मीकि को सृष्टिकर्ता भी कहते है, रामचरितमानस के अनुसार जब श्रीराम वाल्मीकि आश्रम आए थे तो महर्षि वाल्मीकि के चरणों में दण्डवत् प्रणाम करने के लिए वे भूमि पर डंडे की भांति लेट गए थे और उन के मुख से निकला "तुम त्रिकालदर्शी मुनिनाथा, विस्व बदर जिमि तुमरे हाथा।" अर्थात् आप तीनों लोकों को जानने वाले स्वयं प्रभु हैं। ये संसार आप के हाथ में एक बैर के समान प्रतीत होता है।<ref>आदिम जाति कल्याण विभाग</ref> महाभारत काल में भी महर्षि वाल्मीकि का वर्णन मिलता है। जब पाण्डव कौरवों से युद्ध जीत जाते हैं तो [[द्रौपदी]] यज्ञ रखती है, जिस के सफल होने के लिये शंख का बजना जरूरी था परन्तु कृष्ण सहित सभी द्वारा प्रयास करने पर भी यज्ञ सफल नहीं होता तो [[कृष्ण]] के कहने पर सभी वाल्मीकि से प्रार्थना करते हैं। जब वाल्मीकि वहाँ प्रकट होते हैं तो शंख खुद बज उठता है और द्रौपदी का यज्ञ सम्पूर्ण हो जाता है। इस घटना को [[कबीर]] ने भी स्पष्ट किया है "सुपच रूप धार सतगुरु आए। पाण्डवों के यज्ञ में शंख बजाए।"{{cn}} ==इन्हें भी देखें== * [[रामायण]] * [[वाल्मीकि समाज]] * [[वल्मीक]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{commonscat|Valmiki|वाल्मीकि}} {{श्री राम चरित मानस}} {{ऋषि}} {{Authority control}} [[श्रेणी:रामायण]] [[श्रेणी:संस्कृत विद्वान]] [[श्रेणी:संस्कृत कवि]] sl0680lpl47h32mjotr3jgpt1k6u5qi भारतीय थलसेना 0 6142 6591692 6591600 2026-07-25T13:55:45Z DreamRimmer 651050 fix ([[:en:User:DreamRimmer/DR Editor|DR]]) 6591692 wikitext text/x-wiki {{अनुवाद}} {{Infobox military unit |unit_name = भारतीय थलसेना |image = ADGPI Indian Army.svg |caption = भारतीय सेना की कलगी |dates =09/12/2024 |start_date = {{Start date and age|df=yes|1895|04|01}} |country = [[भारत]] |type = [[थलसेना]] |size = 12,00,255 सक्रिय कर्मिक<ref name="pib">{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=(Release%20ID%20:148814)|title=Press Information Bureau|trans-title=पत्र सूचना कार्यालय|author=|date=|work=pib.nic.in|access-date=18 फ़रवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915111743/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=(Release%20ID%20:148814)|archive-date=15 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref><br/>9,90,960 रिजर्व कर्मीक<ref name="IISS 2014">{{cite book| title=The Military Balance 2014 |trans-title= सैन्य संतुलन २०१४, |page= २४१–२४६ | author1=सामरिक अध्ययन के लिए अंतरराष्ट्रीय संस्थान | authorlink1=:en:International Institute for Strategic Studies| date=३ फ़रवरी २०१४ | publisher= रूटलेज | location=[[लंदन]]| isbn=9781857437225| ref=IISS2014 |language=अंग्रेज़ी}}</ref><br/>[[सक्रिय भारतीय सैन्य विमान सूची#आर्मी एविएशन कॉर्प्स|~232 विमान]]<ref>{{Cite book|url=https://www.flightglobal.com/download?ac=90688|title=World Air Forces 2023|publisher=Flight International|pages=20}}</ref><ref name="Flightglobal">{{cite web |title=World Air Forces 2015 |trans-title=विश्व वायु सेना २०१५ |url=https://d1fmezig7cekam.cloudfront.net/VPP/Global/Flight/Airline%20Business/AB%20home/Edit/WorldAirForces2015.pdf |page=१७ |website=[[फ्लाइटग्लोबल]] |format=पीडीएफ |accessdate=१९ फ़रवरी २०१७ |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219164437/https://d1fmezig7cekam.cloudfront.net/VPP/Global/Flight/Airline%20Business/AB%20home/Edit/WorldAirForces2015.pdf |archive-date=19 दिसंबर 2014 |url-status=live }}</ref> |command_structure = [[भारतीय सशस्‍त्र सेनाएँ]] |garrison = [[नई दिल्ली]] |garrison_label = मुख्यालय |motto = "''सर्विस बिफोर सेल्फ़''" (स्वपूर्व सेवा) |colors = सुनहरा, लाल और काला <br />{{color box|#FFD700}}{{color box|#D90000}}{{color box|#000000}} |colors_label = रंग |army day = {{Start date and age|df=yes|1949|01|15}} |anniversaries = 15 जनवरी – [[सेना दिवस (भारत)|सेना दिवस]] |website = [http://indianarmy.nic.in/ indianarmy.nic.in]<!-- Commanders --> |commander1 = [[उपेंद्र द्विवेदी|जनरल उपेंद्र द्विवेदी]] |commander1_label = [[भारत के थलसेनाध्यक्ष|थलसेनाध्यक्ष]] |commander2 =[[लेफ्टिनेंट जनरल]] एन. एस. राजा सुब्रमणि |commander2_label = [[उप सेना प्रमुख (भारत)|उप सेनाप्रमुख]] |notable_commanders = [[के एम करिअप्पा|फ़ील्ड मार्शल के॰एम॰ करिअप्पा]]<br />[[सैम मानेकशॉ|फ़ील्ड मार्शल सैम मानेकशॉ]] <!-- Insignia --> |identification_symbol=[[File:Flag of Indian Army.svg|border|200px]] |identification_symbol_label=ध्वज |identification_symbol_2= |identification_symbol_2_label= <!-- Aircraft --> |aircraft_electronic= |aircraft_helicopter=[[एचएएल रुद्र]] |aircraft_transport=[[एचएएल ध्रुव]], [[ऐरोस्पैटियल अलौटे III|एचएएल चेतल]], [[ऐरोस्पैटियल एसए 315बी लामा|एचएएल चीता और चीतल]] }} '''भारतीय थलसेना''' , सेना की भूमि-आधारित दल की शाखा है और यह [[भारतीय सशस्‍त्र सेनाएँ|भारतीय सशस्त्र बल]] का सबसे बड़ा अंग है। [[भारत के राष्ट्रपति|भारत का राष्ट्रपति]], थलसेना का प्रधान सेनापति होता है,<ref>{{cite web |url=http://presidentofindia.nic.in/about.htm |title=About – The President of India |trans-title=भारत के राष्ट्रपति – के बारे में |publisher= |accessdate=१९ फ़रवरी २०१७ |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405170925/http://www.presidentofindia.nic.in/about.htm |archive-date=5 अप्रैल 2016 |url-status=dead }}</ref> और इसकी कमान [[भारत के थलसेनाध्यक्ष|भारतीय थलसेनाध्यक्ष]] के हाथों में होती है जो कि चार-सितारा [[जनरल]] स्तर के अधिकारी होते हैं। पाँच-सित रैंक के साथ [[फील्ड मार्शल (भारत)|फील्ड मार्शल]] की रैंक भारतीय सेना में श्रेष्ठतम सम्मान की औपचारिक स्थिति है, आजतक मात्र दो अधिकारियों को इससे सम्मानित किया गया है। भारतीय सेना का उद्भव [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी]], जो कि [[ब्रिटिश भारतीय सेना]] के रूप में परिवर्तित हुई थी, और भारतीय राज्यों की सेना से हुआ, जो [[भारत की स्वतन्त्रता|स्वतन्त्रता]] के पश्चात राष्ट्रीय सेना के रूप में परिणत हुई। भारतीय सेना की टुकड़ी और रेजिमेंट का विविध इतिहास रहा हैं इसने दुनिया भर में कई लड़ाई की और अभियानों में हिस्सा लिया है, तथा आजादी से पहले और बाद में बड़ी संख्या में [[भारतीय सेना के युद्ध सम्मान|युद्ध सम्मान]] अर्जित किये।<ref name="Sarbans">{{cite book |title=Battle Honours of the Indian Army 1757–1971 |trans-title= भारतीय सेना के युद्ध सम्मान १७५७–१९७१ |last=सिंह |first=सरबंस |year=१९९३ |publisher=विजन बुक्स |location=नई दिल्ली |isbn=8170941156 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> भारतीय सेना का प्राथमिक उद्देश्य राष्ट्रीय सुरक्षा और राष्ट्रवाद की एकता सुनिश्चित करना, राष्ट्र को बाहरी आक्रमण और आन्तरिक खतरों से बचाव, और अपनी सीमाओं पर शान्ति और सुरक्षा को बनाए रखना हैं। यह प्राकृतिक आपदाओं और अन्य गड़बड़ी के दौरान मानवीय बचाव अभियान भी चलाते है, जैसे [[ऑपरेशन सूर्य आशा]], और आन्तरिक खतरों से निपटने के लिए सरकार द्वारा भी सहायता हेतु अनुरोध किया जा सकता है। यह [[भारतीय नौसेना]] और [[भारतीय वायुसेना]] के साथ राष्ट्रीय शक्ति का एक प्रमुख अंग है।<ref>Headquarters Army Training Command. "Indian Army Doctrine". October 2004. [https://web.archive.org/web/20071201062843/http://%7b%7bcite/ Archive link] via [[archive.org]] (original url: <nowiki>{{cite web|url=http://indianarmy.nic.in/indianarmydoctrine_1.doc |title=Archived copy |accessdate=1 December 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071201062843/http://indianarmy.nic.in/indianarmydoctrine_1.doc |archivedate=1 December 2007 }}</nowiki>).</ref> सेना अब तक पड़ोसी देश इस्लामी पाकिस्तान के साथ चार युद्धों तथा चीन के साथ एक युद्ध लड़ चुकी है। सेना द्वारा किए गए अन्य प्रमुख अभियानों में [[गोवा मुक्ति संग्राम|ऑपरेशन विजय]], [[ऑपरेशन मेघदूत]] और [[ऑपरेशन कैक्टस]] शामिल हैं। संघर्षों के अलावा, सेना ने शान्ति के समय कई बड़े अभियानों, जैसे [[ऑपरेशन ब्रासस्टैक्स]] और युद्ध-अभ्यास शूरवीर का संचालन किया है। सेना ने कई देशो में संयुक्त राष्ट्र के शान्ति मिशनों में एक सक्रिय प्रतिभागी भी रहा है जिनमे साइप्रस, लेबनान, कांगो, अंगोला, कम्बोडिया, वियतनाम, नामीबिया, एल साल्वाडोर, लाइबेरिया, मोज़ाम्बिक और सोमालिया आदि सम्मलित हैं। राजस्थान के झुंझुनूं जिले को सैनिकों का शहर कहा जाता है। भारतीय सेना में एक [[सैन्य-दल (रेजिमेंट)]] प्रणाली है, लेकिन यह बुनियादी क्षेत्र गठन विभाजन के साथ संचालन और भौगोलिक रूप से सात कमान में विभाजित है। यह एक सर्व-स्वयंसेवी बल है और इसमें देश के सक्रिय रक्षा कर्मियों का 80% से अधिक हिस्सा है। यह 12,00,255 सक्रिय सैनिकों<ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=(Release%20ID%20:148814)|title="Press Information Bureau".|publisher=pib.nic.in|access-date=18 फ़रवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915111743/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=(Release%20ID%20:148814)|archive-date=15 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies|title=International Institute for Strategic Studies (3 February 2014)|access-date=15 मार्च 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320150114/https://en.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies|archive-date=20 मार्च 2017|url-status=live}}</ref> और 9,90,960 आरक्षित सैनिकों<ref>{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies|title=International Institute for Strategic Studies (3 February 2014)|access-date=15 मार्च 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320150114/https://en.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies|archive-date=20 मार्च 2017|url-status=live}}</ref> के साथ दुनिया की दूसरी सबसे बड़ी स्थायी सेना है। सेना ने सैनिको के आधुनिकीकरण कार्यक्रम की शुरुआत की है, जिसे "फ्यूचरिस्टिक इन्फैंट्री सैनिक एक प्रणाली के रूप में" के नाम से जाना जाता है इसके साथ ही यह अपने बख़्तरबन्द, तोपखाने और उड्डयन शाखाओं के लिए नए संसाधनों का संग्रह एवं सुधार भी कर रहा है।.<ref name="tmb2010">{{cite book|title=The Military Balance 2010|url=https://archive.org/details/militarybalance2010iiss|year=2010|publisher=Routledge|location=Oxfordshire|isbn=1857435575|pages=[https://archive.org/details/militarybalance2010iiss/page/n348 351], 359–364}}</ref><ref name="isfeb10">{{cite news|title=Indian Army Modernisation Needs a Major Push|url=http://www.indiastrategic.in/topstories482.htm|accessdate=10 July 2013|newspaper=India Strategic|date=February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130906195929/http://indiastrategic.in/topstories482.htm|archive-date=6 सितंबर 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="dn2a12">{{cite news|title=India's Military Modernisation Up To 2027 Gets Approval|url=http://www.defencenow.com/news/611/indias-military-modernisation-up-to-2027-gets-approval.html|accessdate=10 July 2013|newspaper=Defence Now|date=2 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201514/http://www.defencenow.com/news/611/indias-military-modernisation-up-to-2027-gets-approval.html|archive-date=29 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref> == इतिहास == {{Main|भारत का सैन्य इतिहास}} 1947 में स्वतन्त्रता मिलने के बाद [[ब्रिटिश भारतीय सेना]] को नये बने राष्ट्र [[भारत]] और इस्लामी गणराज्य [[पाकिस्तान]] की सेवा करने के लिये 2 भागों में बाँट दिया गया। अधिकतर इकाइयों को भारत के पास रखा गया। चार गोरखा सैन्य दलों को ब्रिटिश सेना में स्थानान्तरित किया गया जबकि शेष को भारत के लिए भेजा गया। जैसा कि ज्ञात है, भारतीय सेना में ब्रिटिश भारतीय सेना से व्युत्पन्न हुयी है तो इसकी संरचना, वर्दी और परम्पराओं को अनिवार्य रूप से विरासत में ब्रिटिश से लिया गया हैं| === प्रथम कश्मीर युद्ध (1947) === {{Main|१९४७ का भारत-पाक युद्ध}} स्वतन्त्रता के लगभग तुरन्त बाद से ही भारत और पाकिस्तान के मध्य तनाव पैदा हो गया था और दोनों देशों के बीच पहले तीन पूर्ण पैमाने पर हुये युद्ध के बाद राजसी राज्य कश्मीर का विभाजन कर दिया गय। कश्मीर के महाराजा की भारत या पाकिस्तान में से किसी भी राष्ट्र के साथ विलय की अनिच्छा के बाद पाकिस्तान द्वारा कश्मीर के कुछ हिस्सों मे आदिवासी आक्रमण प्रायोजित करवाया गया। भारत द्वारा आरोपित पुरुषों को भी नियमित रूप से पाकिस्तान की सेना मे शामिल किया गया। जल्द ही पाकिस्तान ने अपने दलों को सभी राज्यों को अपने में संलग्न करने के लिये भेजा। [[महाराज हरि सिंह|महाराजा हरि सिंह]] ने भारत और पंडित जवाहर नेहरू से अपनी मदद करने की याचना की, पर उनको कहा गया कि भारत के पास उनकी मदद करने के लिये कोई कारण नही है। इस पर उन्होने कश्मीर के विलय के एकतरफा सन्धिपत्र पर हस्ताक्षर किये जिसका निर्णय भारत सरकार द्वारा लिया गया पर पाकिस्तान को यह सन्धि कभी भी स्वीकार नहीं हुई। इस सन्धि के तुरन्त बाद ही भारतीय सेना को आक्रमणकारियों से मुकाबला करने के लिये श्रीनगर भेजा गया। इस दल में जनरल थिम्मैया भी शामिल थे जिन्होने इस कार्यवाही में काफी प्रसिद्धि हासिल की और बाद में भारतीय सेना के प्रमुख बने। पूरे राज्य में एक गहन युद्ध छिड़ गया और पुराने साथी आपस मे लड़ रहे थे। दोनो पक्षों में कुछ को राज्यवार बढत मिली तो साथ ही साथ महत्वपूर्ण नुकसान भी हुआ। [[१९४८|1948]] के अन्त में नियन्त्रण रेखा पर लड़ रहे सैनिकों में असहज शान्ति हो गई जिसको संयुक्त राष्ट्र द्वारा भारत और पाकिस्तान में विभाजित कर दिया गया। पाकिस्तान और भा‍रत के मध्य कश्मीर में उत्पन्न हुआ तनाव कभी भी पूर्ण रूप से समाप्त नहीं हुआ है। === हैदराबाद का विलय (1948) === {{Main|ऑपरेशन पोलो }} भारत के विभाजन के उपरान्त राजसी राज्य हैदराबाद, जो कि निजा़म द्वारा शासित था, ने स्वतन्त्र राज्य के तौर रहना पसन्द किया। निजा़म ने हैदराबाद को भारत में मिलाने पर अपनी आपत्ति दर्ज करवाई। भारत सरकार और हैदराबाद के निज़ाम के बीच पैदा हुई अनिर्णायक स्थिति को समाप्त करने हेतु भारत के उप-प्रधानमन्त्री [[वल्लभ भाई पटेल|सरदार बल्लभ भाई पटेल]] द्वारा 12 सितम्बर 1948 को भारतीय टुकड़ियों को हैदराबाद की सुरक्षा करने का आदेश दिया। 5 दिनों की गहन लड़ाई के बाद वायु सेना के समर्थन से भारतीय सेना ने हैदराबाद की सेना को परास्त कर दिया। उसी दिन हैदराबाद को भारत गणराज्य का भाग घोषित कर दिया गया। पोलो कार्यवाही के अगुआ मेजर जनरल जॉयन्तो नाथ चौधरी को कानून व्यवस्था स्थापित करने के लिये हैदराबाद का सैन्य शाशक (1948-1949) घोषित किया गया। === गोवा, दमन और दीव का विलय (1961) === {{seealso|गोवा मुक्ति संग्राम}} ब्रिटिश और [[फ्रांस|फ़्रांस]] द्वारा अपने सभी औपनिवेशिक अधिकारों को समाप्त करने के बाद भी [[भारतीय उपमहाद्वीप]], [[गोवा]], [[दमन और दीव]] में पुर्तगालियों का शासन रहा। पुर्तगालियों द्वारा बारबार बातचीत को अस्वीकार कर देने पर [[नई दिल्ली]] द्वारा 12 दिसम्बर 1961 को ऑपरेशन विजय की घोषणा की और अपनी सेना के एक छोटे से दल को पुर्तगाली क्षेत्रों पर आक्रमण करने के आदेश दिए। 26 घण्टे चले युद्ध के बाद गोवा और दमन और दीव को सुरक्षित स्वतन्त्र करा लिया गया और उनको भारत का अंग घोषित कर दिया गया। === भारत-चीन युद्ध (1962) === {{Main|भारत-चीन युद्ध}} 1959 से भारत प्रगत नीति का पालन करना शुरु कर दिया। 'प्रगत नीति' के अन्तर्गत भारतीय गश्त दलों ने चीन द्वारा भारतीय सीमा के काफी अन्दर तक हथियाई गई चौकियों पर हमला बोल कर उन्हें फिर कब्जे में लिया। भारत के मैक-महोन रेखा को ही अंतरराष्ट्रीय सीमा मान लिए जाने पर जोर डालने के कारण भारत और चीन की सेनाओं के बीच छोटे स्तर पर संघर्ष छिड़ गया। बहरहाल, भारत और चीन के बीच मैत्रीपूर्ण सम्बन्धों के कारण विवाद ने अधिक तूल नहीं पकड़ा। युद्ध का कारण [[अक्साई चिन]] और [[अरुणाचल प्रदेश]] की क्षेत्रों की सम्प्रभुता को लेकर था। अक्साई चिन में, जिसे भारत द्वारा कश्मीर और चीन द्वारा झिंजियांग का हिस्सा का दावा किया जाता रहा है, एक महत्वपूर्ण सड़क लिंक है जोकि तिब्बत और चीनी क्षेत्रों झिंजियांग को जोड़ती है। चीन के [[तिब्बत]] में भारत की भागीदारी के संदेह के चलते दोनों देशों के बीच संघर्ष की संभावनाएँ और बढ़ गई। [[चित्र:Hall of Fame Museum, Leh.jpg|अंगूठाकार|भारत-तिब्बत सीमा के पास लेह में भारतीय सेना हॉल ऑफ फेम]] हैदराबाद व गोवा में अपने सैन्य अभियानों की सफलता से उत्साहित भारत ने चीन के साथ सीमा विवाद में आक्रामक रुख ले लिया। 1962 में, भारतीय सेना को भूटान और अरुणाचल प्रदेश के बीच की सीमा के निकट और विवादित [[मैकमहोन रेखा]] के लगभग स्थित 5 किमी उत्तर में स्थित थाग ला रिज तक आगे बढ़ने का आदेश दिया गया। इसी बीच चीनी सेनाएँ भी भारतीय क्षेत्र में घुसपैठ कर चुकी थीं और दोनो देशों के बीच तनाव चरम पर पहुँच गया जब भारतीय सेनाओं ने पाया कि चीन ने [[अक्साई चिन]] क्षेत्र में सड़क बना ली है। वार्ताओं की एक श्रृंखला के बाद, चीन की [[पीपल्स लिबरेशन आर्मी|पीपुल्स लिबरेशन आर्मी]] ने थाग ला रिज पर भारतीय सेनाओं के ठिकानों पर हमला बोल दिया। चीन के इस कदम से भारत आश्चर्यचकित रह गया और 12 अक्टूबर को नेहरू ने अक्साई चिन से चीनियों को खदेड़ने के आदेश जारी कर दिए। किन्तु, भारतीय सेना के विभिन्न प्रभागों के बीच तालमेल की कमी और वायु सेना के प्रयोग के निर्णय में की गई देरी ने चीन को महत्वपूर्ण सामरिक व रणनीतिक बढ़त लेने का अवसर दे दिया। 20 अक्टूबर को चीनी सैनिकों नें दोनों मोर्चों उत्तर-पश्चिम और सीमा के उत्तर-पूर्वी भागों में भारत पर हमला किया और अक्साई चिन और अरुणाचल प्रदेश के विशाल भाग पर कब्जा कर लिया। जब लड़ाई विवादित प्रदेशों से भी परे चली गई तो चीन ने भारत सरकार को बातचीत के लिए आमन्त्रण दिया, लेकिन भारत अपने खोए क्षेत्र हासिल करने के लिए अड़ा रहा। कोई शान्तिपूर्ण समझौता न होते देख, चीन ने एकतरफा युद्धविराम घोषित करते हुए अरुणाचल प्रदेश से अपनी सेना को वापस बुला लिया। वापसी के कारण विवादित भी हैं। भारत का दावा है कि चीन के लिए अग्रिम मोर्चे पर मौजूद सेनाओं को सहायता पहुँचाना सम्भव न रह गया था, तथा संयुक्त राज्य अमेरिका का राजनयिक समर्थन भी एक कारण था। जबकि चीन का दावा था कि यह क्षेत्र अब भी उसके कब्जे में है जिसपर उसने कूटनीतिक दावा किया था। भारतीय और चीनी सेनाओं के बीच विभाजन रेखा को [[वास्तविक नियंत्रण रेखा]] का नाम दिया गया। भारत के सैन्य कमाण्डरों द्वारा लिए गए कमजोर फैसलों ने कई सवाल उठाए। जल्द ही भारत सरकार द्वारा भारतीय सेना के खराब प्रदर्शन के कारणों का निर्धारण करने के लिए [[ब्रूक्स-भगत रपट| हेंडरसन ब्रूक्स समिति]] का गठन कर दिया गया। कथित तौर पर समिति की रिपोर्ट ने भारतीय सशस्त्र बलों की कमान की गलतियाँ निकाली और अपनी नाकामियों के लिए कई मोर्चों पर विफल रहने के लिए कार्यकारी सरकार की बुरी तरह आलोचना की। समिति ने पाया कि हार के लिए प्रमुख कारण लड़ाई शुरु होने के बाद भी भारत चीन के साथ सीमा पर कम सैनिकों की तैनाती था और यह भी कि भारतीय वायु सेना को चीनी परिवहन लाइनों को लक्ष्य बनाने के लिए चीन द्वारा भारतीय नागरिक क्षेत्रों पर जवाबी हवाई हमले के डर से अनुमति नहीं दी गई। ज्यादातर दोष के तत्कालीन रक्षा मन्त्री [[वी के कृष्ण मेनन|कृष्ण मेनन]] की अक्षमता पर भी दिया गया। रिपोर्ट को सार्वजनिक करने की लगातार माँग के बावजूद हेंडरसन - ब्रूक्स रिपोर्ट अभी भी गोपनीय रखी गई है। === द्वितीय कश्मीर युद्ध (1965) === {{Main|१९६५ का भारत-पाक युद्ध}} पाकिस्तान के साथ एक दूसरे टकराव पर मोटे तौर पर 1965 में जगह ले ली [[कश्मीर]]. पाकिस्तानी राष्ट्रपति [[अयूब ख़ान|अयूब खान]] शुरू''[[ऑपरेशन जिब्राल्टर]]'' [[१९६५|1965]] अगस्त में जिसके दौरान कई पाकिस्तानी अर्धसैनिक सैनिकों को भारतीय प्रशासित कश्मीर में घुसपैठ और भारत विरोधी विद्रोह चिंगारी की कोशिश की. पाकिस्तानी नेताओं का मानना ​​है कि भारत, जो अभी भी विनाशकारी युद्ध भारत - चीन से उबरने का प्रयास कर रहा था, एक सैन्य जोर और विद्रोह के साथ सौदा करने में असमर्थ होगा. हालाँकि, ऑपरेशन एक प्रमुख विफलता के बाद से कश्मीरी लोगों को इस तरह के एक विद्रोह के लिए थोड़ा समर्थन दिखाया और भारत जल्दी बलों स्थानान्तरित घुसपैठियों को बाहर निकालने. भारतीय जवाबी हमले के प्रक्षेपण के एक पखवाड़े के भीतर, घुसपैठियों के सबसे वापस पाकिस्तान के लिए पीछे हट गया था। [[चित्र:1965 Indo-Pak War DestroyedShermanTank.jpg|अंगूठाकार|असल उत्तर की लड़ाई के बाद नष्ट हुए पाकिस्तानी शर्मन टैंक के पास भारतीय सेना अधिकारी।]] ऑपरेशन जिब्राल्टर की विफलता से पस्त है और सीमा पार भारतीय बलों द्वारा एक प्रमुख आक्रमण की उम्मीद है, पाकिस्तान [[ऑपरेशन ग्रैंड स्लैम] 1 सितम्बर को शुरू, भारत Chamb - Jaurian क्षेत्र हमलावर. जवाबी कार्रवाई में, 6 सितम्बर को पश्चिमी मोर्चे पर भारतीय सेना के 15 इन्फैन्ट्री डिवीजन अन्तरराष्ट्रीय सीमा पार कर गया। प्रारम्भ में, भारतीय सेना के उत्तरी क्षेत्र में काफी सफलता के साथ मुलाकात की. पाकिस्तान के खिलाफ लम्बे समय तक तोपखाने barrages शुरू करने के बाद, भारत कश्मीर में तीन महत्वपूर्ण पर्वत पदों पर कब्जा करने में सक्षम था। 9 सितम्बर तक भारतीय सेना सड़कों में काफी पाकिस्तान में बनाया था। भारत पाकिस्तानी टैंकों की सबसे बड़ी दौड़ था जब पाकिस्तान के एक बख्तरबन्द डिवीजन के आक्रामक [Asal उत्तर [लड़ाई]] पर सितम्बर 10 वीं पा गया था। छह पाकिस्तानी आर्मड रेजिमेंट लड़ाई में भाग लिया, अर्थात् 19 (पैटन) लांसर्स, 12 कैवलरी (Chafee), 24 (पैटन) कैवलरी 4 कैवलरी (पैटन), 5 (पैटन) हार्स और 6 लांसर्स (पैटन). इन तीन अवर टैंक के साथ भारतीय आर्मड रेजिमेंट द्वारा विरोध किया गया, [[डेकन हार्स]] (शेरमेन), 3 (सेंचुरियन) कैवलरी और 8 कैवलरी (AMX). लड़ाई इतनी भयंकर और तीव्र है कि समय यह समाप्त हो गया था द्वारा, 4 भारतीय डिवीजन के बारे में या तो नष्ट में 97 पाकिस्तानी टैंक, या क्षतिग्रस्त, या अक्षुण्ण हालत में कब्जा कर लिया था। यह 72 पैटन टैंक और 25 Chafees और Shermans शामिल हैं। 28 Pattons सहित 97 टैंक, 32 शर्त में चल रहे थे। भारतीय खेम करण पर 32 टैंक खो दिया है। के बारे में मोटे तौर पर उनमें से पन्द्रह पाकिस्तानी सेना, ज्यादातर शेरमेन टैंक द्वारा कब्जा कर लिया गया। युद्ध के अंत तक, यह अनुमान लगाया गया था कि 100 से अधिक पाकिस्तानी टैंक को नष्ट कर दिया और गया एक अतिरिक्त 150 भारत द्वारा कब्जा कर लिया गया। भारतीय सेना ने संघर्ष के दौरान 128 टैंक खो दिया है। इनमें से 40 टैंक के बारे में, उनमें से ज्यादातर AMX-13s और Shermans पुराने Chamb और खेम ​​करण के पास लड़ाई के दौरान पाकिस्तानी हाथों में गिर गया। 23 सितम्बर तक भारतीय सेना +३००० रणभूमि मौतों का सामना करना पड़ा, जबकि पाकिस्तान 3800 की तुलना में कम नहीं सामना करना पड़ा. [[सोवियत संघ]] दोनों देशों के बीच एक शान्ति समझौते की मध्यस्थता की थी और बाद में औपचारिक वार्ता में आयोजित किए गए [[ताशकन्द|ताशकंद]], एक युद्धविराम पर घोषित किया गया था 23 सितम्बर। भारतीय प्रधानमन्त्री [[लालबहादुर शास्त्री|लाल बहादुर शास्त्री]] और अयूब खान लगभग सभी युद्ध पूर्व पदों को वापस लेने पर सहमत हुए. समझौते पर हस्ताक्षर करने के बाद घण्टे, लाल बहादुर शास्त्री ताशकन्द विभिन्न षड्यन्त्र के सिद्धान्त को हवा देने में रहस्यमय परिस्थितियों में मृत्यु हो गई। युद्ध पूर्व पदों के लिए वापस करने का निर्णय के कारण भारत के रूप में नई दिल्ली में राजनीति के बीच एक चिल्लाहट युद्ध के अन्त में एक लाभप्रद स्थिति में स्पष्ट रूप से किया गया था। एक स्वतन्त्र विश्लेषक के मुताबिक, युद्ध को जारी रखने के आगे नुकसान का नेतृत्व होता है और अन्ततः पाकिस्तान के लिए हार।<ref><nowiki><ref></nowiki>http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-pak_1965.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509223002/http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-pak_1965.htm|date=9 मई 2017}} &lt;nowiki&gt;</ref> === बांग्लादेश मुक्ति युद्ध (1971) === {{Main|१९७१ का भारत-पाक युद्ध}} {{See also|हिलि की लड़ाई|लोंगेवाला का युद्ध|बसंतसर का युद्ध}} एक स्वतन्त्रता आन्दोलन में बाहर तोड़ दिया [[पूर्वी पाकिस्तान]] जो था [[ऑपरेशन सर्चलाइट| बेरहमी से कुचल दिया.]] पाकिस्तानी बलों द्वारा. कारण बड़े पैमाने पर [[1971 बांग्लादेश अत्याचार|अत्याचारों]] उनके खिलाफ के हजारों <nowiki>[[बंगाली लोग|बंगालियों]]</nowiki> पड़ोसी भारत में शरण ली, वहाँ एक प्रमुख शरणार्थी संकट के कारण. जल्दी 1971 में, भारत बंगाली विद्रोहियों के लिए पूर्ण समर्थन, [[मुक्ति वाहिनी]] के रूप में जाना जाता घोषित और भारतीय एजेंटों को बड़े पैमाने पर गुप्त आपरेशनों में शामिल थे उन्हें सहायता. 20 नवम्बर 1971 को भारतीय सेना 14 पंजाब बटालियन चले गए और [[45 कैवलरी]] गरीबपुर, पूर्वी पाकिस्तान के साथ भारत की सीमा के पास एक रणनीतिक रूप से महत्वपूर्ण शहर है और में सफलतापूर्वक [[गरीबपुर की लड़ाई | कब्जा कर लिया]. अगले दिन और [[Atgram की लड़ाई | संघर्ष] भारतीय और पाकिस्तानी सेनाओं के बीच जगह ले ली. भारत बंगाली विद्रोह में बढ़ती भागीदारी से सावधान [[पाकिस्तान वायुसेना|पाकिस्तान वायु सेना]] (पीएएफ) का शुभारंभ किया [ऑपरेशन [Chengiz खान | हड़ताल अग्रकय] 3 दिसम्बर को भारतीय सेना पूर्वी पाकिस्तान के साथ अपनी सीमा के निकट पदों पर. हवाई आपरेशन, तथापि, इसकी कहा उद्देश्यों को पूरा करने में विफल रहा है और भारत पाकिस्तान के खिलाफ एक पूर्ण पैमाने पर युद्ध के कारण उसी दिन घोषित किया। आधी रात से, भारतीय सेना, भारतीय वायु सेना के साथ, पूर्वी पाकिस्तान में प्रमुख सैन्य जोर का शुभारंभ किया। भारतीय सेना की निर्णायक सहित पूर्वी मोर्चे पर कई लड़ाइयों जीता [Hilli [लड़ाई]] [[चित्र:1971 Instrument of Surrender WaPo.jpg|अंगूठाकार|पाकिस्तानी पूर्वी कमान के कमांडर लेफ्टिनेंट जनरल ए.ए.के. नियाज़ी (दाएं), लेफ्टिनेंट जनरल जे.एस. अरोरा की देखरेख में समर्पण पत्र पर हस्ताक्षर करते हुए।]] पाकिस्तान के पश्चिमी मोर्चे पर भारत के खिलाफ जवाबी हमले का शुभारंभ किया। December 4, 1971 को, एक कंपनी के 23 बटालियन के [[पंजाब रेजिमेंट]] का पता चला और पाकिस्तान के पास सेना की 51 इन्फैंट्री डिवीजन के आंदोलन को रोक [[रामगढ़ शेखावाटी|रामगढ़]], राजस्थान. [[लोंगेवाला का युद्ध]] के दौरान जो लागू एक कंपनी है, हालांकि outnumbered, वीरतापूर्वक लड़ी और पाकिस्तानी अग्रिम नाकाम जब तक भारतीय वायु सेना अपने सेनानियों को निर्देशित करने के लिए पाकिस्तानी टैंक संलग्न. समय लड़ाई समाप्त करके 34 पाकिस्तानी टैंक और 50 APCs या नष्ट हो गए थे परित्यक्त. के बारे में 200 पाकिस्तानी सैनिकों को लड़ाई के दौरान कार्रवाई में मारे गए थे जबकि केवल 2 भारतीय सैनिकों को उनके जीवन खो दिया है। 4 दिसम्बर से 16 तक भारतीय सेना लड़ी और अंत जिसमें से 66 पाकिस्तानी टैंक को नष्ट कर रहे थे और 40 से कब्जा कर लिया गया [[बसंतसर का युद्ध]] जीता. बदले में पाकिस्तानी बलों के लिए केवल 11 भारतीय टैंकों को नष्ट करने में सक्षम थे। 16 दिसम्बर तक पाकिस्तान के पूर्वी और पश्चिमी दोनों मोर्चों पर बड़े आकार का क्षेत्र खो दिया था। लेफ्टिनेंट | जगजीत सिंह अरोड़ा के आदेश के तहत जनरल जे एस अरोड़ा, भारतीय सेना के तीन कोर में प्रवेश किया जो पूर्वी पाकिस्तान पर आक्रमण किया था [[ढाका]] और पाकिस्तानी सेना ने 16 दिसम्बर 1971 को आत्मसमर्पण करने के लिए मजबूर किया। पाकिस्तान के लेफ्टिनेंट जनरल के बाद [[अमीर अब्दुल्ला खान नियाजी| AAK नियाज़ी]] समर्पण के साधन पर हस्ताक्षर किए, भारत में 90,000 से अधिक पाकिस्तानी [[] युद्ध के कैदियों (+३८,००० सशस्त्र बलों के कर्मियों और 52,000 मिलिशिया पश्चिम पाकिस्तानी मूल के और नौकरशाहों) ले लिया। 1972 में, [[शिमला समझौते] दोनों देशों के तनाव और simmered के बीच हस्ताक्षर किए गए थे। हालांकि, वहाँ कूटनीतिक तनाव है जो दोनों पक्षों पर वृद्धि हुई सैन्य सतर्कता में समापन में कभी कभी spurts थे। === सियाचिन विवाद (1984-) === {{Main|सियाचिन विवाद}} [[सियाचिन हिमनद|सियाचिन ग्लेशियर]], हालांकि कश्मीर क्षेत्र के एक हिस्सा है, आधिकारिक तौर पर सीमांकन नहीं है। एक परिणाम के रूप में, पहले 1980 के दशक के लिए, न तो भारत और न ही पाकिस्तान इस क्षेत्र में स्थायी सैन्य उपस्थिति को बनाए रखा. हालांकि, पाकिस्तान पर्वतारोहण अभियानों के 1950 के दशक के दौरान ग्लेशियर श्रृंखला की मेजबानी शुरू कर दिया. 1980 के दशक तक पाकिस्तान की सरकार पर्वतारोहियों के लिए विशेष अभियान परमिट देने गया था और संयुक्त राज्य अमेरिका सेना नक्शे जानबूझकर पाकिस्तान के एक भाग के रूप में सियाचिन से पता चला है। इस अभ्यास कार्यकाल के समकालीन अर्थ ''[[oropolitics]]''को जन्म दिया । [[चित्र:An Indian Army soldier in snow camouflage.jpg|अंगूठाकार|भारतीय सेना का एक जवान, एक गश्ती समूह का हिस्सा, बर्फ की आड़ में एक एसआईजी 716i पकड़े हुए।]] एक irked भारत का शुभारंभ किया [[ऑपरेशन मेघदूत]] अप्रैल 1984 के दौरान जो पूरे कुमाऊं रेजिमेंट भारतीय सेना की ग्लेशियर पहुंचा था। पाकिस्तानी सेना ने जल्दी से जवाब दिया और दोनों के बीच संघर्ष का पालन किया। भारतीय सेना सामरिक [[सिया ला]] और [[Bilafond ला]] पहाड़ गुजरता है और 1985 के द्वारा, क्षेत्र के 1000 वर्ग मील से अधिक, पाकिस्तान ने दावा किया, भारतीय नियंत्रण के अधीन था।<ref>Edward W. Desmond. [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,958254-2,00.html "The Himalayas War at the Top Of the World"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114104526/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C958254-2%2C00.html|date=14 January 2009}}. ''[[Time (magazine)|Time]]'' (31 July 1989).</ref> भारतीय सेना के लिए और अधिक नियंत्रण से ग्लेशियर के 2/3rd जारी है।<ref>http://www {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200514102730/https://www/ |date=14 मई 2020 }}. globalsecurity.org सैन्य ///विश्व युद्ध /</ref> पाकिस्तान सियाचिन पर नियंत्रण पाने के कई असफल प्रयास किया। देर से 1987 में, पाकिस्तान के बारे में 8,000 सैनिकों जुटाए और उन्हें Khapalu निकट garrisoned, हालांकि Bilafond La. कब्जा करने के लिए लक्ष्य है, वे भारतीय सेना कर्मियों Bilafond रखवाली उलझाने के बाद वापस फेंक दिया गया। पाकिस्तान द्वारा 1990, 1995, 1996 और 1999 में पदों को पुनः प्राप्त करने के लिए आगे प्रयास शुरू किया गया। भारत के लिए अत्यंत दुर्गम परिस्थितियों और नियमित रूप से [[माउंटेन वॉरफेयर|पहाड़ युद्ध]].<ref>Http://www.time.com/time/asia {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907034747/http://time.com/time/asia/ |date=7 सितंबर 2008 }} का एक उदाहरण के रूप में उद्धृत है सियाचिन पर संघर्ष के बावजूद एक मजबूत क्षेत्र में सैनिक उपस्थिति को बनाए रखने के लिए जारी है / covers/501050711/story.html</ref> सियाचिन से अधिक नियंत्रण बनाए रखने भारतीय सेना के लिए कई सैन्य चुनौतियों poses. कई बुनियादी ढांचा परियोजनाओं के क्षेत्र में निर्माण किया गया, समुद्र के स्तर से ऊपर एक हेलिपैड 21,000 फीट (+६४०० मीटर) सहित<ref>http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/south/05/20/{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}. siachen.kashmir /</ref> 2004 में भारतीय सेना के एक अनुमान के अनुसार 2 लाख अमरीकी डॉलर एक दिन खर्च करने के लिए अपने क्षेत्र में तैनात कर्मियों का समर्थन.<ref>Arun Bhattacharjee. [http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/FI23Df04.html "On Kashmir, hot air and trial balloons"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160228201511/http://indiatoday.intoday.in/story/assault-rifle-excalibur-drdo-dalbir-singh-indian-army-arde/1/449238.html|date=28 February 2016}}. ''[[Asia Times]]'' (23 September 2004).</ref> === उपद्रव-रोधी गतिविधियाँ === भारतीय सेना अतीत में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है, लड़ाई [[रमाशंकर यादव 'विद्रोही'|विद्रोही]] और [[आतंकवाद | आतंकवादियों]] राष्ट्र के भीतर. सेना [[ऑपरेशन ब्लू स्टार|ऑपरेशन ब्लूस्टार]] और [[ऑपरेशन वुडरोज़]] सिख विद्रोहियों का मुकाबला करने के लिए 1980 के दशक में. शुभारंभ सेना के साथ [[अर्द्धसैनिक बलों भारत के कुछ अर्धसैनिक बलों]], बनाए रखने के प्रधानमंत्री जिम्मेदारी है <nowiki>[[कानून और व्यवस्था (राजनीति) | कानून और व्यवस्था]]</nowiki> परेशान [[जम्मू और कश्मीर|जम्मू कश्मीर]] क्षेत्र में. भारतीय सेना [[श्रीलंका]] 1987 में के एक भाग के रूप में भी एक दल भेजा है [[भारतीय शांति सेना.]] === कारगिल संघर्ष (1999) === {{Main|कारगिल युद्ध}} और कुछ दिनों के बाद, पाकिस्तान और अधिक द्वारा प्रतिक्रिया [[Chagai मैं | परमाणु परीक्षणों]] देने के दोनों देशों के [[परमाणु प्रतिरोध]] क्षमता | 1998 में, भारत [[परमाणु परीक्षण]] [[पोखरण-2|पोखरण द्वितीय]] किया जाता है कूटनीतिक तनाव के बाद ढील [[लाहौर शिखर सम्मेलन]] 1999 में आयोजित किया गया था। आशावाद की भावना कम रहता था, तथापि, के बाद से मध्य 1999-पाकिस्तानी अर्धसैनिक बलों में और कश्मीरी आतंकवादियों पर कब्जा कर लिया वीरान है, लेकिन सामरिक, [[कारगिल जिले]] भारत के हिमालय हाइट्स. इन दुर्गम सर्दियों की शुरुआत के दौरान किया गया था भारतीय सेना द्वारा खाली थे और वसंत में reoccupied चाहिए. ''[[मुजाहिदीन]]''जो इन क्षेत्रों का नियंत्रण ले लिया महत्वपूर्ण समर्थन प्राप्त है, दोनों हाथ और आपूर्ति के रूप में पाकिस्तान से. उनके नियंत्रण है, जो भी''टाइगर हिल''के तहत हाइट्स के कुछ महत्वपूर्ण [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर -]][[ लेह] राजमार्ग (एनएच 1A), [[बटालिक]] और [[Dras]] की अनदेखी . [[चित्र:. IndianArmyKargil.jpg | सेना ट्रकों भारतीय गर्मियों में 1999 में कारगिल में लड़ रहे सैनिकों के लिए आपूर्ति ले]] एक बार पाकिस्तानी आक्रमण के पैमाने का एहसास था, भारतीय सेना जल्दी 200,000 के बारे में सैनिकों जुटाए और [[ऑपरेशन विजय (1999) | ऑपरेशन विजय]] शुरू किया गया था। हालांकि, बाद से ऊंचाइयों पाकिस्तान के नियंत्रण के अधीन थे, भारत एक स्पष्ट रणनीतिक नुकसान में था। राष्ट्रीय राजमार्ग 1 ए पर भारतीयों पर भारी हताहत inflicting<ref name="NLI">[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_5-5-2003_pg7_14 Indian general praises Pakistani valour at Kargil] 5 May 2003 Daily Times, Pakistan {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116123416/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_5-5-2003_pg7_14|date=16 January 2009}}</ref> यह भारतीय सेना के लिए एक गंभीर समस्या है के रूप में राजमार्ग अपने मुख्य सैन्य और आपूर्ति मार्ग था इ शार्प, 2003 द्वारा प्रकाशित रॉबर्ट Wirsing करके युद्ध की छाया में<ref>कश्मीर थी। ISBN 0-7656-1090-6 pp36 </ref> इस प्रकार, भारतीय सेना की पहली प्राथमिकता चोटियों कि NH1a के तत्काल आसपास के क्षेत्र में थे हटा देना था। यह भारतीय सैनिकों में पहली बार टाइगर हिल और Dras में Tololing जटिल लक्ष्यीकरण परिणामस्वरूप<ref>प्रबंध Adekeye Adebajo, चंद्र लेखा श्रीराम 21 वीं सदी में सशस्त्र संघर्ष pp192 रूटलेज, 193 द्वारा प्रकाशित </ref> यह जल्द ही अधिक हमलों से पीछा किया गया था। बटालिक Turtok उप - क्षेत्र है जो सियाचिन ग्लेशियर तक पहुँच प्रदान पर. 4590 प्वाइंट है, जो NH1a के निकटतम दृश्य था सफलतापूर्वक पर 14 जून को भारतीय बलों द्वारा पुनः कब्जा दक्षिण एशिया में युद्ध के नेब्रास्का प्रेस प्रदीप बरुआ 261 राज्य में पेज के यू द्वारा प्रकाशित किया गया था। हालांकि राजमार्ग के आसपास के क्षेत्र में पदों के अधिकांश मध्य जून तक मंजूरी दे दी, द्रास के पास राजमार्ग के कुछ भागों में युद्ध के अंत तक गोलीबारी छिटपुट देखा. एक बार NH1a क्षेत्र साफ हो गया था, भारतीय सेना नियंत्रण रेखा के पार वापस हमलावर बल ड्राइविंग के लिए बदल गया। [Tololing [लड़ाई]], अन्य हमलों के बीच धीरे - धीरे भारत के पक्ष में मुकाबला झुका. फिर भी, कुछ पदों की एक कड़ी प्रतिरोध डाल सहित टाइगर हिल (5140 प्वाइंट) है कि केवल युद्ध के बाद में गिर गया,. के रूप में पूरी तरह से ऑपरेशन चल रहा था, के बारे में 250 तोपों में लाया गया पोस्ट में थे में घुसपैठियों को स्पष्ट दृष्टि से [लाइन]]. कई महत्वपूर्ण बिंदुओं में, न तो तोपखाने और न ही हवा शक्ति बेदखल कर सकता है चौकियों पाकिस्तान सैनिकों, जो दिखाई रेंज के बाहर थे द्वारा मानव. भारतीय सेना के कुछ प्रत्यक्ष ललाट जमीन हमले है जो धीमी गति से थे और एक भारी टोल ले लिया खड़ी चढ़ाई है कि 18,000 फीट (+५५०० मीटर) के रूप में उच्च के रूप में चोटियों पर बनाया जाना था दिया मुहिम शुरू की. संघर्ष में दो महीने, भारतीय सेना धीरे लकीरें वे खो दिया था की सबसे retaken था, सर्दी की<ref>{{cite web|url=http://www.lrb.co.uk/v23/n08/ali_01_.html|title=Tariq Ali · Bitter Chill of Winter: Kashmir · LRB 19 April 2001|work=London Review of Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20091001175541/http://www.lrb.co.uk/v23/n08/ali_01_.html|archive-date=1 October 2009|access-date=4 April 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Kargil : A Wake Up Call|author=Colonel Ravi Nanda|publisher=Vedams Books|year=1999|isbn=978-81-7095-074-5}} [https://www.vedamsbooks.com/no14953.htm Online summary of the Book] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928055430/https://www.vedamsbooks.com/no14953.htm|date=28 September 2007}}</ref> सरकारी गिनती के अनुसार, एक अनुमान के अनुसार 75% -80% और घुसपैठ क्षेत्र के लगभग सभी उच्च भूमि भारतीय नियंत्रण के तहत वापस आ गया था। [[चित्र:Kargil war.jpg|अंगूठाकार|कारगिल युद्ध के दौरान लड़ाई जीतने के बाद भारतीय सैनिक।]] भारत पर, समाचार जिनमें से चिंतित अमेरिकी | के रूप में पाकिस्तान पाया खुद एक कांटेदार स्थिति में entwined सेना छिपकर परमाणु हमले परमाणु युद्ध की योजना बनाई थी राष्ट्रपति [[बिल क्लिंटन]], एक कड़ी चेतावनी में नवाज शरीफ के परिणामस्वरूप<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1989886.stm|title=Pakistan 'prepared nuclear strike'|date=16 May 2002|website=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112044143/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1989886.stm|archive-date=12 January 2009}}</ref> वाशिंगटन पर समझौते के बाद 4 जुलाई, जहां शरीफ पाकिस्तानी सैनिकों को वापस लेने पर सहमत हुए, लड़ने के सबसे एक क्रमिक रोकने के लिए आया था, लेकिन कुछ पाकिस्तानी सेना ने भारतीय पक्ष पर स्थिति में बने रहे नियंत्रण रेखा. इसके अलावा, [[यूनाइटेड जिहाद काउंसिल]] (सभी [अतिवादी []] समूहों के लिए एक छाता) एक चढ़ाई नीचे के लिए पाकिस्तान की योजना को अस्वीकार कर दिया है, बजाय पर लड़ने के निर्णय लेने.<nowiki><ref> </nowiki>[Http://news.bbc. co.uk/1/hi/world/south_asia/386537.stm पाकिस्तान और कश्मीर के आतंकवादियों]{{Dead link|date=जून 2020|bot=InternetArchiveBot}} <nowiki></ref></nowiki> जुलाई के आखिरी हफ्ते में भारतीय सेना अपनी अंतिम हमलों का शुभारंभ किया, के रूप में जल्द ही के रूप में द्रास Subsector पाकिस्तान की मंजूरी दे दी थी बलों से लड़ने पर रह गए 26 जुलाई. दिन के बाद से''कारगिल विजय''भारत में (कारगिल विजय दिवस) दिवस के रूप में चिह्नित किया गया है है। युद्ध के अंत तक भारत सभी क्षेत्र दक्षिण और नियंत्रण रेखा के पूर्व का नियंत्रण फिर से शुरू किया था, के रूप में जुलाई 1972 में शिमला समझौते के अनुसार स्थापित किया गया था। === ऑपरेशन पराक्रम === भारतीय संसद ऑपरेशन पराक्रम में जो भारतीय सैनिकों की हजारों की दसियों भारत - पाकिस्तान सीमा पर तैनात किया गया था शुरू किया गया था पर हमले. भारत हमले समर्थन के लिए पाकिस्तान को दोषी ठहराया. सबसे बड़ा सैन्य किसी एशियाई देश से बाहर किए गए व्यायाम आपरेशन किया गया था। इसका मुख्य उद्देश्य अभी स्पष्ट नहीं है है लेकिन [[परमाणु संघर्ष]] पाकिस्तान, जो भारतीय संसद पर दिसंबर हमले के बाद तेजी से संभव लग रहा था के साथ किसी भी भविष्य के लिए सेना को तैयार करने के लिए किया गया है प्रकट होता है। === संयुक्त राष्ट्र शान्ति सेना में योगदान === [[चित्र:IndiansoldiersKorea1953.jpg|thumb|right|[[कोरिया]] में सितंबर १९५३ में तटस्थ बफर जोन के साथ शांति स्थापित करने के लिए [[भारतीय सशस्‍त्र सेनाएँ|भारतीय सेना]] के आगमन पर]] [[चित्र:9 avril 2015. Binza, Nord Kivu, RD Congo. Un casque bleu d’INBATT 2 et un soldat des FARDC se saluent et s’encouragent mutuellement. (16534163503).jpg|अंगूठाकार|भारतीय सेना के एक शांतिदूत और एक FARDC सैनिक हाथ मिलाते हैं और एक दूसरे को प्रोत्साहित करते हैं]] वर्तमान में [[भारतीय सशस्‍त्र सेनाएँ|भारतीय सेना]] की एक टुकड़ी [[संयुक्त राष्ट्र]] की सहायता के लिये समर्पित रहती है। भारतीय सेना द्वारा निरन्तर कठिन कार्यों में भाग लेने की प्रतिबद्धताओं की हमेशा प्रशंसा की गई है। भारतीय सेना ने संयुक्त राष्ट्र के कई शान्ति स्थापित करने की कार्यवाहियों में भाग लिया गया है जिनमें से कुछ इस प्रकार हैं: [[अंगोला]], [[कम्बोडिया]], [[साइप्रस]], [[कांगो लोकतान्त्रिक गणराज्य|लोकतांत्रिक गणराज्य कांगो]], [[अल साल्वाडोर]], [[नामीबिया]], [[लेबनान]], [[लाइबेरिया]], [[मोज़ाम्बीक|मोजाम्बिक]], [[रुआण्डा|रवाण्डा]], [[सोमालिया]], [[श्रीलंका]] और [[वियतनाम]]| भारतीय सेना ने कोरिया में हुयी लड़ाई के दौरान घायलों और बीमारों को सुरक्षित लाने के लिये भी अपनी अर्द्ध-सैनिकों की इकाई प्रदान की थी। == प्रमुख युद्धाभ्यास == ==== ऑपरेशन संघ शक्ति ==== इसके बाद से कहा है कि इस अभ्यास का मुख्य लक्ष्य अम्बाला आधारित''द्वितीय स्ट्राइक''कोर जुटाना रणनीति को मान्य किया गया था। एयर समर्थन इस अभ्यास का एक हिस्सा था और हवाई छतरी सेना की एक पूरी बटालियन के युद्ध खेल के संचालन के दौरान पैराड्रॉप्ड संबद्ध उपकरणों के साथ. कुछ २०००० सैनिक अभ्यास में भाग लिया। ==== अश्वमेध अश्वमेध ==== भारतीय सेना व्यायाम अश्वमेध में अपने नेटवर्क केंद्रित युद्ध क्षमताओं का परीक्षण किया। व्यायाम थार रेगिस्तान में आयोजित किया गया, जिसमें 30,000 से अधिक सैनिकों ने भाग लिया।<ref>{{Cite web|url=http://www.india-defence.com/reports/3115|title=भारतीय सेना परीक्षण Ashwamedh युद्ध खेल में नेटवर्क केंद्रित युद्ध क्षमता|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205100849/http://www.india-defence.com/reports/3115|archive-date=5 फ़रवरी 2012}}</ref> असममित युद्ध क्षमता भी दौरान भारतीय सेना द्वारा परीक्षण किया गया था 'अश्वमेध' पैदल सैनिकों के महत्व ==== ऑपरेशन ब्रासस्टैक्स ==== ऑपरेशन ब्रासस्टैक्स नवंबर 1986 में भारतीय सेना द्वारा शुरू किया गया था। इसका उद्देश्य भारत की पश्चिमी सीमा पर पूर्ण पैमाने पर युद्ध का अनुकरण करना था। यह अभ्यास भारत में अब तक आयोजित सबसे बड़ा अभ्यास था। इसमें नौ पैदल सेना, तीन मशीनीकृत, तीन बख्तरबंद डिवीजन और एक हवाई हमला डिवीजन, साथ ही तीन स्वतंत्र बख्तरबंद ब्रिगेड शामिल थे। भारतीय नौसेना के साथ उभयचर आक्रमण अभ्यास भी आयोजित किए गए। ब्रासस्टैक्स में कथित तौर पर परमाणु हमला अभ्यास भी शामिल था। इससे पाकिस्तान के साथ तनाव बढ़ गया।<ref>{{cite magazine|author=John Cherian|title=An exercise in anticipation|url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl1811/18110990.htm|date=26 May – 8 June 2001|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20041207205511/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1811/18110990.htm|archive-date=7 December 2004|magazine=[[Frontline (magazine)|Frontline]]|volume=18|issue=11|access-date=13 April 2022}}</ref> == थलसेना का कार्यबल == === क्षमता === [[चित्र:Honour_guard,_India_20060302-9_d-0108-2-515h.jpg|अंगूठाकार|विदेशी राष्ट्राध्यक्ष की राजकीय यात्रा में घुडसवार [[राष्ट्रपति अंगरक्षक (भारत)|राष्ट्रपति अंगरक्षक]].]] {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''भारतीय थल सेना सम्बंधित आंकड़े''' |- |[[तत्कालीन कार्यरत|कार्यरत सैनिक]] |1,300,000 |- |[[आरक्षित सैनिक]] |1,200,000 |- |[[प्रादेशिक सेना]] |200,000** |- |[[मुख्य युद्धक टैंक]] |4500 |- |[[तोपख़ाना|तोपखाना]] |12,800 |- |[[प्रक्षेपास्त्र]] |100 (अग्नि-1, अग्नि-2) |- |[[क्रूज प्रक्षेपास्त्र]] |[[ब्रह्मोस प्रक्षेपास्त्र|ब्रह्मोस]] |- |[[वायुयान]] |10 [[स्क्वाड्रन]] हेलिकॉप्टर |- |[[सतह से वायु प्रक्षेपास्त्र]] |90000 |} <small>* 300,000 प्रथम पंक्ति ओर 500,000 द्वितीय पंक्ति के योद्धा सम्मिलित हैं </small> <small>** 40,000 प्रथम पंक्ति ओर 160,000 द्वितीय पंक्ति के योद्धा सम्मिलित हैं</small> === आंकड़े === * 4 त्वरित (Reorganised सेना Plains इन्फैंट्री प्रभागों) * 18 इन्फैंट्री प्रभागों * 10 माउंटेन प्रभागों * 3 आर्मड प्रभागों * 2 आर्टिलरी प्रभागों * 13 एयर डिफेंस + ब्रिगेड्स 2 भूतल एयर मिसाइल समूह * 5 स्वतंत्र बख्तरबंद ब्रिगेड * 15 स्वतंत्र आर्टिलरी ब्रिगेड * 7 स्वतंत्र इन्फैंट्री ब्रिगेड * 1 पैराशूट ब्रिगेड * 4 अभियंता ब्रिगेड * 14 सेना उड्डयन हेलीकाप्टर इकाइयों ====== उप - इकाइयाँ ====== * 63 टैंक रेजिमेंट * 7 एयरबोर्न बटालियन * 200 आर्टिलरी रेजिमेंट * 360 इन्फैंट्री बटालियन + 5 पैरा बटालियन (एस एफ) * 40 मैकेनाइज्ड इंफेंट्री बटालियन * लड़ाकू हेलीकाप्टर इकाइयों 20 * 52 एयर डिफेंस रेजिमेंट === पदानुक्रम संरचना === [[चित्र:Indian_Army_Gurkha_rifles.jpg|अंगूठाकार|The 1st Battalion of [[1 Gorkha Rifles]] of the Indian Army take position outside a simulated combat town during a training exercise.]] {{main|Indian Army all Rank List}} [https://technicalpathway.com/indian-army-all-rank-list/ भारतीय सेना के विभिन्न पद अवरोही क्रम में इस प्रकार हैं:] '''कमीशन प्राप्त अधिकारी''' * [[फ़ील्ड मार्शल (भारत)|फ़ील्ड मार्शल]]<sup>1</sup> * [[जनरल]] (यह [[थलसेना अध्यक्ष]] का पद है) * [[लेफ्टिनेंट-जनरल]] * [[मेजर-जनरल]] * [[ब्रिगेडियर]] * [[कर्नल]] * [[लेफ्टिनेंट-कर्नल]] * [[मेजर]] * [[कैप्टन]] * [[लेफ्टिनेंट]] * [[सेकंड लेफ्टिनेंट]]<sup>2</sup> '''कनिष्ठ कमीशन प्राप्त अधिकारी (JCOs)''' * सूबेदार मेजर /[[मानद कप्तान]]<sup>3</sup> * सूबेदार /[[मानद लेफ्टिनेंट]]<sup>3</sup> * [[सूबेदार मेजर]] * [[सूबेदार]] * [[नायब सूबेदार]] '''गैर कमीशन प्राप्त अधिकारी (NCOs)''' * [[रेजीमेंट हवलदार मेजर]]<sup>2</sup> * [[रेजीमेंट क्वार्टरमास्टर हवलदार मेजर]]<sup>2</sup> * [[कंपनी हवलदार मेजर]] * [[कंपनी क्वार्टरमास्टर हवलदार मेजर]] * [[हवलदार]] * [[नायक]] * [[लांसनायक]] * [[सिपाही]] <small>नोट:<br /> *1 आज तक केवल दो ही जनरल फील्ड मार्शल के पद से विभूषित हुए हैं। - : फील्ड मार्शल [[के एम करिअप्पा]]{{ndash}} भारतीय सेना के प्रथम कमाण्डर इन चीफ (यह पद अब समाप्त कर दिया गया है) {{ndash}} तथा फील्ड मार्शल [[सैम मानेकशा]], १९७१ युद्ध के दौरान सेनाध्यक्ष<br /> *2. This has now been discontinued. Non-Commissioned Officers in the rank of Havildar are elible for Honorary JCO ranks. यह अब बंद कर दिया गया है। हवलदार के रैंक में गैर कमीशंड अधिकारी मानद जूनियर कमीशन अफसर रैंकों के लिए elible हैं <br /> *3. Given to Outstanding JCO's Rank and pay of a Lieutenant, role continues to be of a JCO. बकाया है जूनियर कमीशन अफसर श्रेष्टता श्रेणी को देखते हुए और एक लेफ्टिनेंट के भुगतान, भूमिका एक जूनियर कमीशन अफसर का होना जारी है </small> === अन्य सैन्य व्यूह (Other Field Formations) === [[चित्र:IA_men.jpg|अंगूठाकार|A section of the Indian Army takes charge during a military exercise.]] * [[प्रभाग (सेना) | प्रभाग]]: सेना डिवीजन एक कोर और एक ब्रिगेड के बीच एक मध्यवर्ती है। यह सबसे बड़ी सेना में हड़ताली बल है। प्रत्येक प्रभाग [जनरल आफिसर कमांडिंग (जीओसी) द्वारा [[मेजर जनरल] रैंक में होता है। यह आमतौर पर +१५,००० मुकाबला सैनिकों और 8000 का समर्थन तत्वों के होते हैं। वर्तमान में, भारतीय सेना 4 रैपिड (पुनः संगठित सेना Plains इन्फैंट्री प्रभागों) सहित 34 प्रभागों लड़ाई प्रभागों, 18 इन्फैन्ट्री प्रभागों, 10 माउंटेन प्रभागों, 3 आर्मड प्रभागों और 2 आर्टिलरी प्रभागों. प्रत्येक डिवीजन के कई composes [[ब्रिगेड्स]]. * [[ब्रिगेड]]: ब्रिगेड डिवीजन की तुलना में छोटे है और आम तौर पर विभिन्न लड़ाकू समर्थन और आर्म्स और सेवाएँ के तत्वों के साथ साथ 3 इन्फैन्ट्री बटालियन के होते हैं। यह की अध्यक्षता में है एक [[ब्रिगेडियर]] के बराबर [[ब्रिगेडियर जनरल]] भारतीय सेना भी 5 स्वतंत्र बख्तरबंद ब्रिगेड, 15 स्वतंत्र आर्टिलरी ब्रिगेड, 7 स्वतंत्र इन्फैंट्री ब्रिगेड, 1 स्वतंत्र पैराशूट ब्रिगेड, 3 स्वतंत्र वायु रक्षा ब्रिगेड, 2 स्वतंत्र वायु रक्षा समूह और 4 स्वतंत्र अभियंता ब्रिगेड है। ये स्वतंत्र ब्रिगेड कोर कमांडर (जीओसी कोर) के तहत सीधे काम. * [[बटालियन]]: एक बटालियन की कमान में है एक [[कर्नल]] और इन्फैंट्री के मुख्य लड़ इकाई है। यह 900 से अधिक कर्मियों की होते हैं। * [[कंपनी (सैन्य इकाई) | कंपनी] के नेतृत्व: [[मेजर]], एक कंपनी के 120 सैनिकों को शामिल. * [[प्लाटून]]: एक कंपनी और धारा के बीच एक मध्यवर्ती, एक प्लाटून [[लेफ्टिनेंट]] या कमीशंड अधिकारियों की उपलब्धता पर निर्भर करता है, एक जूनियर कमीशंड अधिकारी [रैंक के साथ, [जूनियर कमीशन अफसर की अध्यक्षता में | सूबेदार ]] या [[जूनियर कमीशन अफसर | नायब सूबेदार]]. यह बारे में 32 सैनिकों की कुल संख्या है। * [[धारा (सैन्य इकाई) | धारा]]: सबसे छोटा 10 कर्मियों के एक शक्ति के साथ सैन्य संगठन. रैंक के एक गैर कमीशन अधिकारी द्वारा कमान संभाली [[हवलदार]] या [सार्जेंट []]. <!-- :* [[Division (Military)|Division]]: An Army Division is an intermediate between a Corps and a Brigade. It is the largest striking force in the army. Each Division is headed by [General Officer Commanding] (GOC) in the rank of [[Major General]]. It usually consists of 15,000 combat troops and 8,000 support elements. Currently, the Indian Army has 34 Divisions including 4 Rapid (Re-organised Army Plains Infantry Divisions) Action Divisions, 18 Infantry Divisions, 10 Mountain Divisions, 3 Armoured Divisions and 2 Artillery Divisions. Each Division composes of several [[Brigades]]. :* [[Brigade]]: The Brigade is smaller than the Division and generally consists of 3 Infantry Battalions along with elements of various Combat & Support Arms & Services. It is headed by a [[Brigadier]] equivalent to a [[Brigadier General]]. The Indian Army also has 5 Independent Armoured Brigades, 15 Independent Artillery Brigades, 7 Independent Infantry Brigades, 1 Independent Parachute Brigade,3 Independent Air Defence Brigades, 2 Independent Air Defence Groups and 4 Independent Engineer Brigades. These Independent Brigades operate directly under the Corps Commander (GOC Corps). :* [[Battalion]]: A Battalion is commanded by a [[Colonel]] and is the Infantry's main fighting unit. It consists of more than 900 personnel. :* [[Company (military unit)|Company]]: Headed by the [[Major]], a Company comprises 120 soldiers. :* [[Platoon]]: An intermediate between a Company and Section, a Platoon is headed by a [[Lieutenant]] or depending on the availability of Commissioned Officers, a Junior Commissioned Officer, with the rank of [[JCO|Subedar]] or [[JCO|Naib-Subedar]]. It has a total strength of about 32 troops. :* [[Section (military unit)|Section]]: Smallest military outfit with a strength of 10 personnel. Commanded by a Non-commissioned officer of the rank of [[Havildar]] or [[Sergeant]]. ===Mahar regt=== {{main|List of regiments of the Indian Army}} [[चित्र:Indian Army-Sikh Light Infantry regiment.jpeg|right|thumb|Soldiers of the [[Sikh Light Infantry]].]] ---> === पैदल सेना रेजिमेंट (Infantry Regiments) === <!-- There are several battalions or units under the same formation in a Regiment. The Gurkha Regiment, for instance, has several battalions. All formations under a Regiment are battalions of the same arms or Corps (i.e., Infantry or Engineers). Regiments are not exactly field formations; they mostly do not make a formation. All Regiments of the Gurkha's for instance would not fight together as one formation, but can be dispersed over various Brigades or Corps or even Commands। ---> {{see|List of regiments of the Indian Army}} [[चित्र:Artillery_Insignia.gif|अंगूठाकार|Artillery Insignia]] ==== तोपखाना रेजिमेंट (Artillery Regiments) ==== [[तोपख़ाना|तोपखाना]] सेना के विध्वंसक शक्ति का मुख्य अंग है | भारत में प्राचीन ग्रंथों में तोपखाने का वर्णन मिलता है | तोप को संस्कृत में शतघ्नी कहा जाता है | मध्य कालीन इतिहास में तोप का प्रयोग सर्वप्रथम बाबर ने पानीपत के प्रथम युद्ध में सन १५२६ ई० में किया था| कुछ नवीन प्रमाणों से यहाँ प्रतीत होता है के तोप का प्रयोग बहमनी राजाओं ने १३६८ में अदोनी के युद्ध में तथा गुजरात के शासक मोहमद शाह ने १५ वीं शताब्दी में किया था |भरत मे तोप खाना के दोउ केन्द्र है ह्य्द्रबद और नसिक रोअद == युद्ध सिद्धान्त ==<!-- The current combat doctrine of the Indian Army is based on effectively utilizing holding formations and strike formations. In the case of an attack, the holding formations would contain the enemy and strike formations would counterattack to neutralize enemy forces. In the case of an Indian attack, the holding formations would pin enemy forces down whilst the strike formations attack at a point of Indian choosing. The Indian Army is large enough to devote several corps to the strike role. Currently, the army is also looking at enhancing its [[special forces]] capabilities. --> == उपस्कर एवं उपकरण == [[चित्र:Arjun_MBT_bump_track_test.JPG|दाएँ|अंगूठाकार|[[Arjun MBT]].]] [[चित्र:Indian_Army_T-90.jpg|अंगूठाकार|[[T-90|Bhishma T-90]] MBT.]] [[चित्र:Indian_Army_T-72_image1.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|[[T-72]] Ajeya.]] [[चित्र:Nag_with_NAMICA_Defexpo-2008.JPG|दाएँ|अंगूठाकार|[[Nag missile]] and NAMICA (Nag Missile Carrier).]] {{main|Equipment of the Indian Army}} <!-- Most of the army equipment is imported, but efforts are being made to manufacture indigenous equipment. All Indian Military Firearms guns are manufactured under the umbrella administration of the Ordnance Factory Board, with principal Firearm manufacturing facilities in Ishapore, [[Cossipore]], Kanpur, Jabalpur and Tiruchirapalli. Indian National Small Arms System (INSAS) rifle, which is successfully inducted by Indian Army since 1997 is a product of Ordanance Factory Board, Ishapore। While ammunition is manufactured at Kirkee (Now Khadki) and possibly at Bolangir. ---> === विमान === <!--This article is on the Indian army. So please do not include aircraft of the Indian Air Force.--> <!-- :''This is a list of aircraft of the Indian Army. For the list of aircraft of the [[Indian Air Force]], see [[List of aircraft of the Indian Air Force]].'' The Indian Army operates more than 200 [[helicopter]]s, plus additional [[unmanned aerial vehicle]]s. --->[[चित्र:ILA_2008_PD_414.JPG|अंगूठाकार|[[HAL Dhruv]]]] <!-- Image with inadequate rationale removed: [[Image:NISHANT UAV Flight.jpg|right|thumb|[[DRDO Nishant]] Unmanned Aerial Vehicles.]] --> {| class="wikitable" !विमान!!उद्गम!!प्रकार!!संस्करण!!सवारत!!टिप्पणी |- | [[HAL Dhruv]] || {{IND}} || utility helicopter || || 36+ || To acquire 73 more Dhruv in next 5 years. |- | [[Aérospatiale Alouette III|Aérospatiale SA 316 Alouette III]] || {{FRA}} || utility helicopter || SA 316B Chetak || 60 || to be replaced by Dhruv |- | [[Aérospatiale Lama|Aérospatiale SA 315 Lama]] || {{FRA}} || utility helicopter || SA 315B Cheetah || 48 || to be replaced by Dhruv |- | [[DRDO Nishant]] || {{IND}} || reconnaissance UAV || || 1 || Delivery of 12 UAV's in 2008. |- | [[Israel Aerospace Industries|IAI Searcher II]] || {{ISR}} || reconnaissance UAV || || 100+ || |- | [[IAI Heron|IAI Heron II]] || {{ISR}} || reconnaissance UAV || || 50+ || |} <!-- The Indian army had projected a requirement for a helicopter that can carry loads of up to 75&nbsp;kg heights of {{convert|23000|ft|m}} on the Siachen Glacier in Jammu and Kashmir. Flying at these heights poses unique challenges due to the rarefied atmosphere. The Indian Army chose the [[Eurocopter Fennec|Eurocopter AS 550]] for a $550 million contract for 197 light helicopters to replace its ageing fleet of [[Aérospatiale Alouette III|Chetaks]] and [[Aérospatiale Alouette II|Cheetahs]], some of which were inducted more than three decades ago.<ref>[http://www.kalingatimes.com/orissa_business/news/20070408_Eurocopter_wins_deal.htm Eurocopter wins big Indian Army deal]</ref> The deal has however been scrapped amidst allegations of corruption during the bidding process. ---><ref>{{Cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticleNew.asp?xfile=data%2Fsubcontinent%2F2007%2FDecember%2Fsubcontinent_December215.xml&section=subcontinent&col= |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120211201356/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticleNew.asp?xfile=data%2Fsubcontinent%2F2007%2FDecember%2Fsubcontinent_December215.xml&section=subcontinent&col= |archive-date=11 फ़रवरी 2012 |url-status=dead }}</ref> == परम वीर चक्र विजेता == भारत का सर्वोच्च वीरता पुरस्कार [[परमवीर चक्र]] प्राप्त करने वाले वीरों की सूची इस प्रकार है : {| class="wikitable" ! अनुक्रम !! संख्या !! नाम !! रेजीमेंट !!तिथि !! स्थान !! टिप्पणी |- | 1 || IC-521 || [[सोमनाथ शर्मा|मेजर सोमनाथ शर्मा]] || चौथी बटालियन, [[कुमाऊं रेजिमेंट|कुमाऊँ रेजीमेंट]] || [[३ नवम्बर|3 नवंबर]], [[१९४७|1947]] || [[बडगाम|बड़गाम]], [[कश्मीर]] || मरणोपरांत |- | 2 || IC-22356 || [[करम सिंह|लांस नायक करम सिंह]] || पहली बटालियन, [[सिख रेजिमेंट|सिख रेजीमेंट]] || [[१३ अक्टूबर|13 अक्तूबर]], [[१९४८|1948]] || [[टिथवाल]], [[कश्मीर]] || |- | 3 || SS-14246 || [[राम राघोबा राणे|सेकेंड लेफ़्टीनेंट राम राघोबा राणे]] || [[इंडियन कार्प्स ऑफ इंजिनयर्स]]|| [[८ अप्रैल|8 अप्रैल]], [[१९४८|1948]] || [[नौशेरा]], [[कश्मीर]] || |- | 4 || 27373 || [[यदुनाथ सिंह|नायक यदुनाथ सिंह]] || पहली बटालियन, [[राजपूत रेजिमेंट|राजपूत रेजीमेंट]] || फरवरी [[१९४८|1948]] || [[नौशेरा]], [[कश्मीर]] || मरणोपरांत |- | 5 || 2831592 || [[पीरू सिंह|कंपनी हवलदार मेजर पीरू सिंह]] || छ्ठी बटालियन, [[राजपूताना राइफल्स]] || [[१७ जुलाई|17-]][[१८ जुलाई|18]] [[जुलाई]], [[१९४८|1948]] || [[टिथवाल]], [[कश्मीर]] || मरणोपरांत |- | 6 || IC-8497 || [[गुरबचन सिंह सलारिया|कैप्टन गुरबचन सिंह सलारिया]] || तीसरी बटालियन, [[१ गोरखा राइफल्स]]|| [[५ दिसम्बर|5 दिसंबर]], [[१९६१|1961]] || [[एलिजाबेथ विले]], [[काटंगा]], [[कांगो गणराज्य|कांगो]] || मरणोपरांत |- | 7 || IC-7990 || [[धनसिंह थापा|मेजर धनसिंह थापा]] || पहली बटालियन, [[गोरखा राइफल्स]]|| [[२० अक्टूबर|20 अक्तूबर]], [[१९६२|1962]] || [[लद्दाख़|लद्दाख]], || |- | 8 || JC-4547 || [[सूबेदार जोगिंदर सिंह]] || पहली बटालियन, [[सिख रेजिमेंट|सिख रेजीमेंट]] || [[२३ अक्टूबर|23 अक्तूबर]], [[१९६२|1962]] || [[तोंगपेन ला]], [[नार्थ इस्ट फ्रंटियर एजेंसी]], [[भारत]] || मरणोपरांत |- | 9 || IC-7990 || [[शैतान सिंह|मेजर शैतान सिंह]] || तेरहवीं बटालियन, [[कुमाऊं रेजिमेंट|कुमाऊँ रेजीमेंट]] || [[१८ नवम्बर|18 नवंबर]], [[१९६२|1962]] || [[रेज़ांग ला]] || मरणोपरांत |- | 10 || 2639885 || [[अब्दुल हमीद|कंपनी क्वार्टर मास्टर हवलदार अब्दुल हमीद]] || चौथी बटालियन, [[ग्रेनेडियर्स|बाम्बे ग्रेनेडियर्स]] || [[१० सितंबर|10 सितंबर]], [[१९६५|1965]] || [[चीमा]], [[खेमकरण सेक्टर]]|| मरणोपरांत |- | 11 || IC-5565 || [[लेफ्टिनेंट कर्नल ए॰ बी॰ तारापोर|लेफ्टीनेंट कर्नल आर्देशिर तारापोर]] || [[द पूना हार्स]] || [[१५ अक्टूबर|15 अक्तूबर]], [[१९६५|1965]] || [[फिलौरा]], [[सियालकोट]] सेक्टर, [[पाकिस्तान]] || मरणोपरांत |- | 12 || 4239746 || [[अलबर्ट एक्का|लांस नायक अलबर्ट एक्का]] || चौदहवीं बटालियन, [[बिहार रेजिमेंट|बिहार रेजीमेंट]] || [[३ दिसम्बर|3 दिसंबर]], [[१९७१|1971]] || [[गंगासागर]] || मरणोपरांत |- | 13 || 10877 F(P) || [[निर्मलजीत सिंह सेखों | फ्लाईंग आफिसर निर्मलजीत सिंह सेखों]] || अठारहवीं स्क्वैड्रन, [[भारतीय वायुसेना]] || [[१४ दिसम्बर|14 दिसंबर]], [[१९७१|1971]] || [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]], [[कश्मीर]] || मरणोपरांत |- | 14 || IC-25067 || [[अरुण खेतरपाल|लेफ्टीनेंट अरुण क्षेत्रपाल]] || [[द पूना हार्स|पूना हार्स]] || [[१६ दिसम्बर|16 दिसंबर]], [[१९७१|1971]] || [[जरपाल]], [[शकरगढ़]] सेक्टर || मरणोपरांत |- | 15 || IC-14608 || [[मेजर]] [[होशियार सिंह]] || तीसरी बटालियन, [[ग्रेनेडियर्स|बाम्बे ग्रेनेडियर्स]] || [[१७ दिसम्बर|17 दिसंबर]], [[१९७१|1971]] || [[बसंतार नदी]], [[शकरगढ़]] सेक्टर || |- | 16 || JC-155825 || [[बन्ना सिंह|नायब सूबेदार बन्ना सिंह]] || आठवीं बटालियन, [[जम्मू कश्मीर लाइट इन्फेंट्री|जम्मू कश्मीर लाइट इनफेन्ट्री]] || [[२३ जून|23 जून]], [[१९८७|1987]] || [[सियाचिन हिमनद|सियाचिन ग्लेशियर]], [[जम्मू और कश्मीर|जम्मू कश्मीर]] || जीवित |- | 17 || IC-32907 || [[रामास्वामी परमेश्वरन|मेजर रामास्वामी परमेश्वरन]] || आठवीं बटालियन, [[महार रेजिमेंट|महार रेजीमेंट]] || [[२५ नवंबर|25 नवंबर]], [[१९८७|1987]] || [[श्रीलंका]] || मरणोपरांत |- | 18 || IC-56959 || [[मनोज कुमार पांडेय|लेफ्टीनेंट मनोज कुमार पांडे]] || प्रथम बटालियन, [[ग्यारहवीं गोरखा राइफल्स]]|| [[३ जुलाई|3 जुलाई]], [[१९९९|1999]] || [[ज़ुबेर टाप]], [[बटालिक]] सेक्टर, [[कारगिल]] क्षेत्र, [[जम्मू और कश्मीर|जम्मू कश्मीर]] || मरणोपरांत |- | 19 || 2690572 || [[योगेन्द्र सिंह यादव|ग्रेनेडियर योगेन्द्र सिंह यादव]] || अठारहवीं बटालियन, [[ग्रेनेडियर्स|द ग्रेनेडियर्स]] || [[४ जुलाई|4 जुलाई]], [[१९९९|1999]] || [[टाइगर हिल्स]], [[कारगिल]] क्षेत्र || जीवित |- | 20 || 13760533|| [[राइफलमैन संजय कुमार]] || तेरहवीं बटालियन, [[जम्मू कश्मीर राइफल्स]] || [[५ जुलाई|5 जुलाई]], [[१९९९|1999]] ||फ्लैट टाप क्षेत्र, [[कारगिल]] || जीवित |- | 21 || IC-57556 || [[विक्रम बत्रा|कैप्टन विक्रम बत्रा]] || तेरहवीं बटालियन, [[जम्मू कश्मीर राइफल्स]] || [[६ जुलाई|6 जुलाई]], [[१९९९|1999]] || बिंदु 5140, बिंदु 4875, [[कारगिल]] क्षेत्र|| मरणोपरांत |} == भारतीय थलसेना की संरचना == भारतीय थलसेना को 13 कोर के अंतर्गत 35 प्रभागों में संगठित किया गया है। सेना का मुख्यालय, भारतीय राजधानी नई दिल्ली में स्थित है, और यह सेना प्रमुख (चीफ ऑफ़ दी आर्मी स्टाफ) के निरिक्षण में रहती हैं। वर्तमान में जनरल मनोज पाण्डेय सेना प्रमुख हैं। ===कमान संरचना=== सेना की 6 क्रियाशील कमान(कमांड) और 1 प्रशिक्षण कमांड है। प्रत्येक कमान का नेतृत्व जनरल ऑफिसर कमांडिंग इन चीफ होता है जोकि एक लेफ्टिनेंट जनरल रैंक का अधिकारी होता हैं। प्रत्येक कमांड, नई दिल्ली में स्थित सेना मुख्यालय से सीधे जुड़ा हुआ है। इन कमानो को नीचे उनके सही क्रम में दर्शाया गया हैं, {| class="wikitable" c |- ! कमांड चिह्न !! कमांड का नाम!! मुख्यालय !कमांडर!! अधीनस्थ इकाइयां(यूनिट्) |- |[[File:Indian Army HQ.jpg|50px]] || '''मुख्यालय, भारतीय सेना''' || [[नई दिल्ली]] ||| 50वीं भारतीय पैराशूट दल – [[आगरा]] |- | [[File:IA Central Command.jpg|50px]] || '''[[केंद्रीय कमान]]''' || [[लखनऊ]] |लेफ्टिनेंट जनरल बी एस नेगी<ref name=IndianArmyCentComCinC>{{Cite web |title=Central Command: General Officer Commanding-in-Chief |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=/cT7fozqiMj75K0+l6rJXA==&ParentID=x2lMczCcdPXVXidTLE48vA== |website=Official Website of Indian Army |access-date=31 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224164815/http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=%2FcT7fozqiMj75K0%2Bl6rJXA%3D%3D&ParentID=x2lMczCcdPXVXidTLE48vA%3D%3D |archive-date=24 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref>|| [[I कोर]]&nbsp;— वर्तमान में दक्षिण पश्चिमी कमान सौंपा गया हैं |- | [[File:IA Eastern Command.jpg|50px]] || '''[[पूर्वी कमान]]''' ||[[कोलकाता]] |लेफ्टिनेंट जनरल [[प्रवीण बक्षी]]<ref name=IndianArmyEasternCinC>{{Cite web |title=Eastern Command: General Officer Commanding-in-Chief |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=dRp9C73SFYB4+QOoSEbg9g==&ParentID=I3ibiVTbFqhGzhBh0HmPtg== |website=Official Website of Indian Army |access-date=31 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224144457/http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=dRp9C73SFYB4+QOoSEbg9g==&ParentID=I3ibiVTbFqhGzhBh0HmPtg== |archive-date=24 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref>|| *[[23वीं इन्फैंट्री डिवीजन]] – [[राँची|रांची]] *[[III कोर]] – [[दीमापुर]] **दूसरी माउंटेन डिवीजन – [[डिब्रूगढ़]] **57वीं माउंटेन डिवीजन – [[लेइमखोंग]] **56वीं माउंटेन डिवीजन – [[जखमा]] * [[IV कोर]] – [[तेज़पुर]], [[असम]] **71वीं माउंटेन डिवीजन – [[मिसमारी]] **5वीं माउंटेन डिवीजन – [[बोमडिला]] **21वीं माउंटेन डिवीजन – [[रंगिया]] * [[XXXIII कोर]] – [[सिलीगुड़ी]], [[पश्चिम बंगाल]] **17वीं माउंटेन डिवीजन – [[गान्तोक|गंगटोक]] **20वीं माउंटेन डिवीजन – [[बिनागुरी]] **27वीं माउंटेन डिवीजन – [[कालीम्पोंग]] |- | [[File:IA Northern Command.jpg|50px]] || '''[[उत्तरी कमान]]''' || [[उधमपुर]] |लेफ्टिनेंट जनरल [[देवराज अनबू]]<ref name=IndianArmyNorthernCinC>{{Cite web |title=Northern Command: General Officer Commanding-in-Chief |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=TxlsIMDv8lbQU1uDctKynA==&ParentID=mRia2MN4hBGPekTwu636kA== |website=Official Website of Indian Army |access-date=31 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224161144/http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=TxlsIMDv8lbQU1uDctKynA%3D%3D&ParentID=mRia2MN4hBGPekTwu636kA%3D%3D |archive-date=24 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/lieutenant-general-devraj-anbu-new-chief-of-northern-command-4366402/|title=Lieutenant General Devraj Anbu new chief of Northern Command|date=2016-11-09|newspaper=The Indian Express|access-date=2016-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20161201081243/http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/lieutenant-general-devraj-anbu-new-chief-of-northern-command-4366402/|archive-date=1 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref>|| * [[XIV कोर]], – [[लेह]] **तीसरी इन्फैंट्री डिवीजन – [[लेह]] **8वाँ माउंटेन डिवीजन – [[द्रास]] * [[XV कोर]], – [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]] **19वीं इन्फैंट्री डिवीजन – [[बारामूला]], **28वीं माउंटेन डिवीजन – [[गुरेज]] * [[XVI कोर]] – [[नागरोटा]] **10वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[अखनूर]] **25वीं इन्फैंट्री डिवीजन – [[राजौरी]] **39वीं इन्फैंट्री डिवीजन – [[योल, हिमाचल प्रदेश|योल]] **10 तोपख़ाना दल |- | [[File:IA Southern Command.jpg|50px]] || '''[[दक्षिणी कमान (भारतीय सेना)|दक्षिणी कमान]]''' || [[पुणे]] |लेफ्टिनेंट जनरल पी एम हरिज़<ref name=IndianArmySouthernCinC>{{Cite web |title=Southern Command: General Officer Commanding-in-Chief |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=7bp5VU2Yk4Nkc0B/43O86A==&ParentID=TElfvo47P2ZNSTeZy2XeiQ== |website=Official Website of Indian Army |access-date=4 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224181224/http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=7bp5VU2Yk4Nkc0B%2F43O86A%3D%3D&ParentID=TElfvo47P2ZNSTeZy2XeiQ%3D%3D |archive-date=24 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/lt-gen-hariz-takes-over-as-general-officer-commanding-in-chief-of-southern-command/|title=Lt Gen Hariz takes over as General Officer Commanding-in-Chief of Southern Command|date=2016-09-02|newspaper=The Indian Express|language=en|access-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161216162258/http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/lt-gen-hariz-takes-over-as-general-officer-commanding-in-chief-of-southern-command/|archive-date=16 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref>|| * 41वीं तोपख़ाना विभाग – [[पुणे]] * [[XII कोर]] – [[जोधपुर]] **चौथा बख़्तरबंद दल **340वाँ यांत्रिक दल **11वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[अहमदाबाद]] **12वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[जोधपुर]] * [[XXI कोर]] – [[भोपाल]] **31वाँ बख़्तरबंद विभाग – [[झाँसी|झांसी]] **36वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[सागर शहर|सागर]] **54वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[हैदराबाद]]/[[सिकंदराबाद]] **475वाँ अभियांत्रिकी दल |- | [[File:IA South Western Command.jpg|50px]] || '''[[दक्षिण पश्चिमी कमान]]''' || [[जयपुर]] |लेफ्टिनेंट जनरल अभय कृष्ण<ref name=IndianArmySouthWesternCinC>{{Cite web |title=South Western Command: General Officer Commanding-in-Chief |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=a2MLQ3yto6uCWUY9XHpy8A==&ParentID=xUEsT5PZZUuy9dPtAtE9mQ==&flag=67hbnIIkxaLVo4aPlccGTw== |website=Official Website of Indian Army |access-date=4 January 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/defence/lt-gen-abhay-krishna-takes-over-armys-south-western-command/articleshow/56783300.cms|title=Lt Gen Abhay Krishna takes over Army's South Western Command - The Economic Times|newspaper=The Economic Times|access-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206082941/http://economictimes.indiatimes.com/news/defence/lt-gen-abhay-krishna-takes-over-armys-south-western-command/articleshow/56783300.cms|archive-date=6 फ़रवरी 2017|url-status=live}}</ref>|| *42वाँ तोपख़ाना विभाग – [[जयपुर]] * [[I कोर]] – [[मथुरा]] **चौथा इन्फैंट्री डिवीजन – [[इलाहाबाद]] **छटवां पर्वतारोही प्रभाग – [[बरेली]] **33वाँ बख़्तरबंद प्रभाग – [[हिसार सैन्य स्टेशन]] * [[X कोर]] – [[बठिंडा|भटिंडा]] **16वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[श्रीगंगानगर|श्री गंगानगर]] **18वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[कोटा]] **24वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[बीकानेर]] **छटवां बख़्तरबंद दल **615वाँ स्वतंत्र वायु रक्षा दल **471वाँ अभियांत्रिकी दल |- | [[File:IA Western Command.jpg|50px]] || '''[[पश्चिमी कमान]]''' || [[चंडीमंदिर]] |लेफ्टिनेंट जनरल सुरिंदर सिंह<ref name=IndianArmyWesternCinC>{{Cite web |title=Western Command: General Officer Commanding-in-Chief |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=92UIUkUPuasLVXb6Cz/kWg==&ParentID=gbrSGczz4H3pO3kGy3ENEw== |website=Official Website of Indian Army |access-date=4 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228201511/http://indiatoday.intoday.in/story/assault-rifle-excalibur-drdo-dalbir-singh-indian-army-arde/1/449238.html |archive-date=28 फ़रवरी 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/lt-gen-surinder-singh-takes-charge-of-western-command-116091700629_1.html|title=Lt Gen Surinder Singh takes charge of Western Command|last=India|first=Press Trust of|date=17 September 2016|newspaper=Business Standard India|access-date=18 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918142150/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/lt-gen-surinder-singh-takes-charge-of-western-command-116091700629_1.html|archive-date=18 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/lt-gen-surinder-singh-takes-over-as-goc-in-c-3036878/|title=Lt Gen Surinder Singh takes over as GOC-in-C|date=18 September 2016|access-date=18 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919131602/http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/lt-gen-surinder-singh-takes-over-as-goc-in-c-3036878/|archive-date=19 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref>|| *40वाँ तोपख़ाना विभाग – [[अम्बाला|अंबाला]] *[[II कोर]], – [[अम्बाला|अंबाला]] **पहला बख़्तरबंद विभाग – [[पटियाला]] **14वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[देहरादून]] **22वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[मेरठ]] **474वाँ अभियांत्रिकी दल **612वाँ यंत्रीकृत स्वतंत्र वायु रक्षा दल * [[IX कोर]], – [[योल, हिमाचल प्रदेश|योल]] **26वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[जम्मू]] **29वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[पठानकोट]] **2nd बख़्तरबंद दल **3rd स्वतंत्र बख़्तरबंद दल * [[XI कोर]], मुख्यालय [[जलंधर|जालंधर]] में **7वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[फ़िरोज़पुर|फिरोजपुर]] **9वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[मेरठ]] **15वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[अमृतसर]] **23वाँ बख़्तरबंद दल **55वाँ यंत्रीकृत दल |- | [[File:IA Training Command.jpg|50px]] || '''[[सेना प्रशिक्षण कमान]]''' || [[शिमला]] |लेफ्टिनेंट जनरल डी.आर. सोनी <ref name=IndianArmyARTRACCinC>{{Cite web |title=ARTRAC: General Officer Commanding-in-Chief |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=4iCDWdun4tbD8LHiOpZ5Mw==&ParentID=QHC/uQdgSqLFNY1hMj6Maw== |website=Official Website of Indian Army |access-date=4 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224205459/http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=4iCDWdun4tbD8LHiOpZ5Mw%3D%3D&ParentID=QHC%2FuQdgSqLFNY1hMj6Maw%3D%3D |archive-date=24 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |title=D R Soni takes over ARTAC |url=http://www.tribuneindia.com/news/himachal/lt-gen-soni-is-goc-in-chief-of-artrac/296728.html |last= |first= |date=17 September 2016 |newspaper=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]] |access-date=3 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002165914/http://www.tribuneindia.com/news/himachal/lt-gen-soni-is-goc-in-chief-of-artrac/296728.html |archive-date=2 अक्तूबर 2016 |url-status=live }}</ref>|| |} ===लड़ाकू दल === [[File:An Indian army soldier pulls security during a rehearsal at Forward Operating Base Sparta in Alaska.jpg|thumb|अभ्यास के दौरान भारतीय सेना का एक सैनिक]] [[File:An Indian Army soldier with the 99th Mountain Brigade fires at role-playing insurgents during bilateral training with U.S. paratroopers in 2013.jpg|thumb|भारतीय सेना के 99वाँ पर्वतीय दल का एक सैनिक अभ्यास के दौरान]] नीचे दिए गए कोर, विशिष्ट पैन-आर्मी कार्यों हेतु एक कार्यात्मक प्रभाग हैं। भारतीय प्रादेशिक सेना विभिन्न इन्फैंट्री रेजिमेंटों से संबद्ध बटालियन हैं, जिनमे कुछ विभागीय इकाइयां, कॉर्प्स ऑफ इंजीनियर्स, आर्मी मेडिकल कोर या आर्मी सर्विस कोर से हैं। ये अंशकालिक आरक्षित के रूप में सेवा करते हैं। {| class="wikitable" !नाम !महानिदेशक !केंद्र |- |[[भारतीय सेना बख्तरबंद कोर|बख्तरबंद कोर]] | |बख्तरबंद कोर केंद्र और स्कूल, [[अहमदनगर]] |- |[[तोपखाना रेजिमेंट]] |लेफ्टिनेंट जनरल पी के श्रीवास्तव, वीएसएम<ref name=IndianArmyArtilleryDG>{{Cite web |title=The Regiment of Artillery: Director General and Colonel Commandant |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=tp6QV4gmHtrUy/2aWwOdPQ==&ParentID=c/kSjJUgAet86QVQqfy9rQ== |website=Official Website of Indian Army |access-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224160759/http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=tp6QV4gmHtrUy%2F2aWwOdPQ%3D%3D&ParentID=c%2FkSjJUgAet86QVQqfy9rQ%3D%3D |archive-date=24 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> |तोपखाना स्कूल,[[नासिक]] के पास [[देवलाली]] |- |[[वायुरक्षा सेना कोर]]&nbsp; |लेफ्टिनेंट जनरल ए के सेहगल, वीएसएम<ref name=IndianArmyAirDefenceDG>{{Cite web |title=Army Air Defence: Director General and Colonel Commandant |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTemp2P_SameRow1Flash2C.aspx?MnId=sAfhA9jyS0nVao8srSkuig==&ParentID=MYf/ZqOryVj+hMZZBdL2Yw==&flag=7QuSd9EEv4RiL0wgt7N/BA== |website=Official Website of Indian Army |access-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224215707/http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTemp2P_SameRow1Flash2C.aspx?MnId=sAfhA9jyS0nVao8srSkuig%3D%3D&ParentID=MYf%2FZqOryVj%2BhMZZBdL2Yw%3D%3D&flag=7QuSd9EEv4RiL0wgt7N%2FBA%3D%3D |archive-date=24 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[गोपालपुर, उड़ीसा|गोपालपुर]], [[ओडिशा|उड़ीसा]]. |- |[[सेना के विमानन कोर]] |लेफ्टिनेंट जनरल पी.के. भरली, वीएसएम<ref name=IndianArmyAviationDG>{{Cite web |title=Army Aviation Corps: Director General and Colonel Commandant |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=1jNdrzG4uqOdGXvYwmFaHA==&ParentID=jXRQ8bX13B68jZasmqKbng== |website=Official Website of Indian Army |access-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224215513/http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=1jNdrzG4uqOdGXvYwmFaHA%3D%3D&ParentID=jXRQ8bX13B68jZasmqKbng%3D%3D |archive-date=24 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> |लड़ाकू सेना विमानन प्रशिक्षण केंद्र, [[नासिक]]. |- |[[इंजीनियर्स कोर]] | |कॉलेज ऑफ मिलिट्री इंजीनियरिंग, दापोडी, [[पुणे]]<br>[[मद्रास इंजीनियर समूह]], [[बंगलौर|बैंगलोर]]<br>[[बंगाल इंजीनियर समूह]], [[रुड़की]]<br>[[बॉम्बे इंजीनियर समूह]], [[खडकी]], [[पुणे]] के पास |- |[[संकेतक कोर]] | |[[दूरसंचार इंजीनियरिंग सैन्य कॉलेज]] (एमसीटीई), [[डॉ॰ आम्बेडकर नगर|महू]]<br>दो सिग्नल प्रशिक्षण केन्द्र [[जबलपुर]] और [[गोवा]] में. |- |[[मशीनीकृत इन्फैंट्री]] | |[[अहमदनगर]] |- |इन्फैंट्री | | |- |[[ऑर्डिनेंस सेना कोर|ऑर्डिनेंस कोर]] |लेफ्टिनेंट जनरल अमित सरीन एवीएसएम, एसएम, वीएसएम, एडीसी<ref name=IndianArmyOrdnanceDG>{{Cite web |title=Army Ordnance Corps: Director General and Colonel Commandant |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=CNUJnxFeqXbpaSvjb3Zi6w==&ParentID=NZffZKdqcLoMGUL+9XwHEQ== |website=Official Website of Indian Army |access-date=29 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228201511/http://indiatoday.intoday.in/story/assault-rifle-excalibur-drdo-dalbir-singh-indian-army-arde/1/449238.html |archive-date=28 फ़रवरी 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[सिकंदराबाद]] |} ==== पैदल सेना (इन्फैंट्री)==== [[File:Yudh Abhyas 2013, 2nd Batallion, 5th Gurkha Rifles.jpg|left|thumb|2013 युद्ध अभ्यास के दौरान 99वें माउंटेन ब्रिगेड के दूसरे बटालियन, 5 गोरखा राइफल्स के सैनिक।]] अपनी स्थापना के समय, भारतीय सेना को ब्रिटिश सेना की संगठनात्मक संरचना विरासत में मिली, जो आज भी कायम है। इसलिए, अपने पूर्ववर्ती की तरह, एक भारतीय इन्फैंट्री रेजिमेंट की ज़िम्मेदारी न सिर्फ फ़ील्ड ऑपरेशन की है बल्कि युद्ध मैदान और बटालियन में अच्छी तरह से प्रशिक्षित सैनिक प्रदान करना भी हैं, जैसे कि एक ही रेजिमेंट के बटालियन का कई दल, प्रभागों, कोर, कमान और यहां तक ​​कि थिएटरों में होना आम बात है। अपने ब्रिटिश और राष्ट्रमंडल समकक्षों की तरह, सैनिक अपने आवंटित रेजिमेंट के प्रति बेहद वफादार और बहुत गर्व करते हैं, जहाँ सामान्यतः उनका पूरा कार्यकाल बीतता हैं। भारतीय सेना के इन्फैंट्री रेजिमेंट्स में नियुक्ति, विशिष्ट चयन मानदंडों के आधार पर होती हैं, जैसे कि क्षेत्रीय, जातीयता, या धर्म पर; [[असम रेजिमेंट]], [[जाट रेजिमेंट]], और [[सिख रेजिमेंट]] क्रमशः। अधिकतर रेजिमेंट तो ब्रटिश राज के समय के ही हैं, लेकिन लद्दाख स्काउट, अरुणाचल स्काउट्स, और सिक्किम स्काउट्स, सीमा सुरक्षा विशेष दल, स्वतंत्रता के बाद बनाये गए हैं। [[File:Jammu and Kashmir Light Infantry (JAK LI) soldier.jpg|thumb|इंसास राइफल के साथ इंडिया गेट की रक्षा करता, जम्मू और कश्मीर लाइट इन्फैंट्री का एक जवान।]] [[File:Indian Army-Rajput regiment.jpeg|right|thumb|राजपूत रेजिमेंट के सैनिक]] [[File:Indian Army-Sikh Light Infantry regiment.jpeg|thumb|सिख लाइट इन्फैंट्री के सैनिक]] [[File:Indian Army-Madras regiment.jpeg|thumb|मद्रास रेजिमेंट के सैनिक]] वर्षों से विभिन्न राजनीतिक और सैन्य गुटों ने रेजिमेंटों की इस अनूठी चयन मानदंड प्रक्रिया को भंग करने की कोशिश करते रहे है उनका मानना था की कि सैनिक का अपने रेजिमेंट के प्रति वफादारी या उसमे उसके ही जातीय के लोगों के प्रति निष्ठा, भारत के प्रति निष्ठा से ऊपर न हो जाये। और उन्होंने कुछ गैर नस्लीय, धर्म, क्षेत्रीय रेजिमेंट, जैसे कि ब्रिगेड ऑफ गॉर्ड्स और पैराशूट रेजिमेंट, बनाने में सफल भी रहे, लेकिन पहले से बने रेजिमेंट्स में इस प्रकार के प्रयोग का कम ही समर्थन देखने को मिला हैं। '''भारतीय सेना के रेजिमेंट, अपनी वरिष्ठता के क्रम में:'''<ref>{{cite web|url=http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Units/Infantry.html?layout=default |title=Infantry Regiments |publisher=Bharat Rakshak |year=2008 |accessdate=24 January 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131007164813/http://bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Units/Infantry.html?layout=default |archivedate=7 October 2013 }}</ref> {| class="wikitable sortable" !रेजिमेंट !रेजिमेंट केंद्र !वर्ष |- |[[गार्ड ब्रिगेड]]<ref name=IndianArmyGuardsFormation>{{Cite web |title=History of The Brigade of the Guards: Formation of the Brigade |url=http://www.indianarmy.gov.in/Site/FormTemplete/frmTemp4P2C.aspx?MnId=IdfFaGk/yr0rh/pOqUzTfw==&ParentID=JSXgaRIj0MV51BKzfPPGBQ== |website=Official Website of Indian Army |access-date=7 January 2017}}</ref> |[[कम्पटी]], [[महाराष्ट्र]] |1949 |- |[[पैराशूट रेजिमेंट]] |[[बंगलौर|बैंगलोर]], [[कर्नाटक]] |1945 |- |[[मैकेनाइज़्ड इन्फेंट्री रेजिमेंट]] |[[अहमदनगर]], [[महाराष्ट्र]] |1979 |- |[[पंजाब रेजिमेंट]] |[[रामगढ़ छावनी]], [[झारखण्ड|झारखंड]] |1761 |- |[[मद्रास रेजिमेंट]] |[[वेलिंग्टन|वेलिंगटन]], [[उधगमंडलम]] |1758 |- |[[द ग्रेनेडियर]] |[[जबलपुर]], [[मध्य प्रदेश]] |1778 |- |[[मराठा लाइट इन्फेंट्री]] |[[बेलगाम]], [[कर्नाटक]] |1768 |- |[[राजपूताना राइफल्स]] |[[दिल्ली छावनी]], [[नई दिल्ली]] |1775 |- |[[राजपूत रेजिमेंट]] |[[फ़तेहगढ़|फतेहगढ़]], [[उत्तर प्रदेश]] |1778 |- |[[जाट रेजिमेंट]] |[[बरेली]], [[उत्तर प्रदेश]] |1795 |- |[[सिख रेजिमेंट]] |[[रामगढ़ छावनी]], [[झारखण्ड|झारखंड]] |1846 |- |[[सिख लाइट इन्फेंट्री]] |[[फ़तेहगढ़|फतेहगढ़]], [[उत्तर प्रदेश]] |1857 |- |[[डोगरा रेजिमेंट]] |[[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] |1877 |- |[[गढ़वाल राइफल्स]] |[[लांसडाउन]], [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] |1887 |- |[[कुमाऊं रेजिमेंट]] |[[रानीखेत]], [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] |1813 |- |[[असम रेजिमेंट]] |[[शिलांग]], [[मेघालय]] |1941 |- |[[बिहार रेजिमेंट]] |[[दानापुर छावनी]], [[पटना]], [[बिहार]] |1941 |- |[[महार रेजिमेंट]] |[[सागर]], [[मध्य प्रदेश]] |1941 |- |[[जम्मू कश्मीर राइफल्स]] |[[जबलपुर]], [[मध्य प्रदेश]] |1821 |- |[[जम्मू कश्मीर लाइट इन्फेंट्री]] |[[अवंतीपुर]], [[जम्मू और कश्मीर]] |1947 |- |[[नागा रेजिमेंट]] |[[रानीखेत]], [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] |1970 |- |[[1 गोरखा राइफल्स|1 गोरखा राइफल्स (मालाओं रेजिमेंट)]] |[[सबाथु]], [[हिमाचल प्रदेश]] |1815 |- |[[3 गोरखा राइफल्स]] |[[वाराणसी]], [[उत्तर प्रदेश]] |1815 |- |[[4 गोरखा राइफल्स]] |[[सबाथु]], [[हिमाचल प्रदेश]] |1857 |- |[[5 गोरखा राइफल्स|5 गोरखा राइफल्स (फ्रंटियर फोर्स)]] |[[शिलांग]], [[मेघालय]] |1858 |- |[[8 गोरखा राइफल्स]] |[[शिलांग]], [[मेघालय]] |1824 |- |[[9 गोरखा राइफल्स]] |[[वाराणसी]], [[उत्तर प्रदेश]] |1817 |- |[[11 गोरखा राइफल्स]] |[[लखनऊ]], उत्तर प्रदेश |1918 |- |[[लद्दाख स्काउट्स]] |[[लेह]], [[जम्मू और कश्मीर]] |1963 |- |[[राष्ट्रीय राइफल्स]] | |1990 |- |[[अरुणाचल स्काउट्स]] |[[शिलांग]], [[मेघालय]] |2010 |- |[[सिक्किम स्काउट्स]] | |2013 |} ====तोपख़ाना (आर्टिलरी)==== [[File:Pinaka.JPG|thumb|[[पिनाक मल्टी बैरल रॉकेट लॉन्चर|पिनाका मल्टी बैरल रॉकेट लांचरों]] का [[कारगिल युद्ध]] के दौरान इस्तेमाल किया गया]] [[तोपखाना रेजिमेंट]] (आर्टिलरी रेजिमेंट) भारतीय सेना का दूसरा सबसे बड़ा हाथ है, जोकि सेना की कुल ताकत का लगभग छठवाँ भाग हैं। मूल रूप से यह 1935 में ब्रिटिश भारतीय सेना में रॉयल भारतीय तोपखाने के नाम से शामिल हुआ था। और अब इस रेजिमेंट को, सेना को स्व-प्रचालित [[आर्टिलरी फील्ड]] प्रदान करने का काम सौंपा गया है, जिसमे बंदूकें, तोप, भारी मोर्टार, रॉकेट और मिसाइल आदि भी सम्मलित हैं। भारतीय सेना द्वारा संचालित लगभग सभी लड़ाकू अभियानों में, तोपखाना रेजिमेंट एक अभिन्न अंग के रूप में, भारतीय सेना की सफलता में एक प्रमुख योगदानकर्ता रहा है। [[कारगिल युद्ध]] के दौरान, वह भारतीय तोपखाना ही था, जिसने दुश्मन को सबसे ज्यादा नुकसान पहुँचाया था।<ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/news/nation/indian-artillery-inflicted-maximum-damage-to-pak-during-kargil_669140.html|title=Indian artillery inflicted maximum damage to Pak during Kargil|work=Zee News|accessdate=26 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031120505/http://zeenews.india.com/news/nation/indian-artillery-inflicted-maximum-damage-to-pak-during-kargil_669140.html|archive-date=31 अक्तूबर 2014|url-status=live}}</ref> पिछले कुछ वर्षों में, पांच तोपखाना अधिकारी भारतीय सेना की सर्वोच्च पद, सेना प्रमुख के रूप में रह चुके हैं। [[File:Bofors gun 155mm.jpg|thumb|left|बोफोर्स तोप]]कुछ समय के लिए, आज की तुलना में तोपखाना रेजिमेंट सेना के कर्मियों के काफी बड़े हिस्से की कमान संभालता था, जिनमें हवाई रक्षा तोपखाना और कुछ विमानन संपत्तियों का रख-रखाव भी सम्मलित थे। फिर 1990 के दशक में सेना के वायु रक्षा कोर के गठन किया गया और विमानन संपत्तियों को सेना के विमानन कॉर्प्स को हस्तान्तरित कर दिया गया। अब यह रेजिमेंट अपना ध्यान फील्ड आर्टिलरी पर केंद्रित करता है, और प्रत्येक परिचालन कमानो के लिए रेजिमेंट और बैटरी की आपूर्ति करता है। इस रेजिमेंट का मुख्यालय नाशिक, महाराष्ट्र में है, इसके साथ यहाँ एक संग्रहालय भी स्थित है। भारतीय सेना का तोपखाना स्कूल [[देवलाली]] में स्थित है। तीन दशकों से आधुनिक तोपखाने के आयात या उत्पादन में निरंतर विफलताओं के बाद<ref>{{cite web |url=http://www.defensenews.com/article/20140321/DEFREG03/303210026 |title=Upgraded Indian Howitzers Cleared for Summer Trials |last1=RAGHUVSNSHI |first1=VIVEK |date=21 March 2014 |website=www.defensenews.com |publisher=Gannett Government Media |accessdate=21 March 2014 |archive-date=21 मार्च 2014 |archive-url=https://archive.today/20140321145114/http://www.defensenews.com/article/20140321/DEFREG03/303210026 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thehindu.com/news/national/inside-indias-defence-acquisition-mess/article3255466.ece |title=Inside India's defence acquisition mess |last1=Swami |first1=Praveen |date=29 March 2012 |work=The Hindu |accessdate=4 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140107015921/http://www.thehindu.com/news/national/inside-indias-defence-acquisition-mess/article3255466.ece |archive-date=7 जनवरी 2014 |url-status=live }}</ref>, अंततः तोपखाना रेजिमेंट 130 मिमी और 150 मिमी तोपो की अधिप्राप्ति कर ली है।<ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/article/india/in-dhanush-indian-army-s-prayers-answered-544552|title=In 'Dhanush', Indian Army's Prayers Answered|work=NDTV.com|accessdate=26 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141103002850/http://www.ndtv.com/article/india/in-dhanush-indian-army-s-prayers-answered-544552|archive-date=3 नवंबर 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-defence-ministry-agrees-to-army-s-long-pending-demand-of-artillery-guns-2015130|title=Defence ministry agrees to army's long pending demand of artillery guns|work=dna|accessdate=26 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141124222833/http://www.dnaindia.com/india/report-defence-ministry-agrees-to-army-s-long-pending-demand-of-artillery-guns-2015130|archive-date=24 नवंबर 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/defence/Indigenous-Artillery-Gun-Dhanush-to-be-Ready-This-Year/2014/03/18/article2116399.ece|title=Indigenous Artillery Gun 'Dhanush' to be Ready This Year|work=The New Indian Express|accessdate=26 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141122105735/http://www.newindianexpress.com/defence/Indigenous-Artillery-Gun-Dhanush-to-be-Ready-This-Year/2014/03/18/article2116399.ece|archive-date=22 नवंबर 2014|url-status=live}}</ref> सेना बड़ी संख्या में रॉकेट लांचरों को भी सेवा में ला रहा है, अगले दशक के अंत तक 22 रेजिमेंट को स्वदेशी-विकसित [[पिनाक मल्टी बैरल रॉकेट लॉन्चर|पिनाका मल्टी बैरल रॉकेट लॉन्चर]] से सशत्र किया जायेगा।<ref>{{cite web |title=Indian Army to increase indigenous rocket regiments by 2022 |url=http://www.firstpost.com/india/indian-army-to-increase-indigenous-rocket-regiments-by-2022-3144102.html |date=7 December 2016 |accessdate=8 December 2016 |publisher=Firstpost |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208111922/http://www.firstpost.com/india/indian-army-to-increase-indigenous-rocket-regiments-by-2022-3144102.html |archive-date=8 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> ====बख़्तरबंद (आर्मर) ==== ====पैरा (विशेष बल)==== === (आदेश) कमान === सेना के सामरिक 6 आदेशों चल रही है। प्रत्येक आदेश [[लेफ्टिनेंट जनरल] रैंक के साथ जनरल कमांडिंग इन चीफ अधिकारी की अध्यक्षता में है। प्रत्येक आदेश सीधे में सेना मुख्यालय से संबद्ध है [[नई दिल्ली]. इन आदेशों नीचे उनके सही क्रम को ऊपर उठाने के स्थान (शहर) और उनके कमांडरों में दिया जाता है। उनकी भी एक प्रशिक्षण ARTRAC के रूप में जाना जाता है आदेश है। {| class = "wikitable" ! कमान ! कमान मुख्यालय ! जीओसी - इन - सी |- | दक्षिणी कमान | [[पुणे]] | लेफ्टिनेंट जनरल नोबल Thamburaj |- | पूर्वी कमान | [[कोलकाता]] | लेफ्टिनेंट जनरल वीके सिंह |- | मध्य कमान | [[लखनऊ]] | लेफ्टिनेंट जनरल H.S. पनाग, पीवीएसएम, एवीएसएम *, एडीसी |- | पश्चिमी कमान | [[चंडीमंदिर]] ([[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]]) | लेफ्टिनेंट जनरल टी.के. सप्रू |- | उत्तरी कमान | [[उधमपुर]] | लेफ्टिनेंट जनरल पीसी भारद्वाज |- | दक्षिण पश्चिमी कमान | [[जयपुर]] | लेफ्टिनेंट जनरल CKS साबू |} === (कोर) कॉर्प === ==== व्यूह - रचना (फील्ड गठन) ==== [[वाहिनी]] सेना के एक क्षेत्र में एक कमान के भीतर एक क्षेत्र के लिए जिम्मेदार गठन है। स्ट्राइक होल्डिंग और मिश्रित: वहाँ भारतीय सेना वाहिनी के 3 प्रकार के होते हैं। कमान आम तौर पर 2 या अधिक कोर के होते हैं। अपने आदेश के तहत एक कोर सेना प्रभागों है। कोर मुख्यालय सेना में उच्चतम क्षेत्र गठन है। {| Class = "wikitable" ! वाहिनी ! मुख्यालय ! कमान ! जनरल आफिसर कमांडिंग (जीओसी) ! प्रभागों<ref>प्रभाग और जेन विश्व सेनाओं से ब्रिगेड स्रोत जानकारी, अंक 19, 2006, p.319</ref> |- | [[मैं कोर (भारत)|1 कोर]] | [[मथुरा]], [[उत्तर प्रदेश]] | मध्य कमान | लेफ्टिनेंट जनरल पीसी कटोच | 4 इन्फैंट्री डिवीजन ([[इलाहाबाद]]), 6 Mtn डिव ([[बरेली]]), 33 ARMD डिव ([[हिसार, भारत | हिसार]]) |- | कोर 2 | [[अम्बाला]], [[हरियाणा]] | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल जेपी सिंह, एवीएसएम | 1 ARMD डिव ([[अम्बाला]]), 14 त्वरित (देहरादून), 22 इन्फैंट्री डिवीजन [[मेरठ]]) |- | [[III के कोर (भारत) | 3 कोर]] | Rangapahar ([[दीमापुर]]), [[नागालैण्ड|नागालैंड]] | पूर्वी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल राकेश कुमार Loomba | 23 इन्फैंट्री डिवीजन [[राँची| रांची]]), 57 Mtn (डिव [[Leihmakong]]) |- | [[चतुर्थ कोर (भारत) | 4 कोर]] | [[तेज़पुर|तेजपुर]], [[असम]] | पूर्वी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल आर के छाबड़ा | 2 Mtn डिव ([[डिब्रूगढ़]]), 5 Mtn डिव ([[बोमडिला]]), 21 Mtn डिव ([[रंगिया]]) |- |9 वाहिनी | [[योल, भारत | योल]], [[हिमाचल प्रदेश]] | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल पीके रामपाल | 26 इन्फैंट्री डिवीजन ([[जम्मू छावनी | जम्मू]) 29, इन्फैंट्री डिवीजन([[पठानकोट]]), 2,3,16 इंडस्ट्रीज़ ARMD Bdes |- |10 कोर | [[बठिंडा|भटिंडा]], पंजाब | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल | 16 इन्फैंट्री डिवीजन ([[श्रीगंगानगर|श्री गंगानगर]]), 18 त्वरित ([[कोटा| कोटा]]), 24 त्वरित ([[बीकानेर]]), 6 इंडस्ट्रीज़ ARMD BDE |- | 11 वाहिनी | [[जलंधर|जालंधर]], पंजाब | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल श्रीधरन श्याम कुमार, एसएम, वीएसएम | 7 इन्फैंट्री डिवीजन ([[फ़िरोज़पुर|फिरोजपुर]]), 9 इन्फैंट्री डिवीजन ([[मेरठ]]), 15 इन्फैंट्री डिवीजन ([[अमृतसर]]), 23 ARMD BDE, 55 Mech BDE |- |कोर 12 | [[जोधपुर]], [[राजस्थान]] | दक्षिण पश्चिमी कमान | | 4 ARMD BDE, 340 Mech BDE, 11 इन्फैंट्री डिवीजन ([[अहमदाबाद]]), 12 Inf (प्रभाग [[ जोधपुर]]) |- | 14 वाहिनी | [[लेह]], [[लद्दाख़|लद्दाख]] | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल जयंत कुमार मोहंती UYSM, एसएम, वीएसएम | 3 इन्फैंट्री डिवीजन ([[लेह]]), [[8 इन्फैंट्री डिवीजन (भारत) | 8 माउंटेन डिवीजन]] ([[Dras ]] ),<ref> [[Globalsecurity.org] https://web.archive.org/web/20081216152813/http://www.globalsecurity.org/military/world/india/northcom.htm, दिसंबर 2007 पहुँचा तोपखाना ब्रिगेड </ref> |- | 15 वीं कोर | [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]], [[जम्मू और कश्मीर|जम्मू एवं कश्मीर]] | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल मुकेश सभरवाल | 19 इन्फैंट्री डिवीजन ([[बारामूला]]), 28 इन्फैंट्री डिवीजन [[गुरेज ]] , [[Bandipora जिला]]), तोपखाना ब्रिगेड |- |16 वाहिनी | [[नगरोटा, जम्मू और कश्मीर|नगरोटा]], जम्मू एवं कश्मीर | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल आर Karwal | 10 Inf (डिव [[अखनूर ]]),<ref> इन्हें भी देखें https://web.archive.org/web/20081220184054/http://orbat.com/ site/cimh/divisions/10th%% 20Division 20orbat% 20Chaamb 201971.html% </ref> 25 Inf डिव ([[Rajauri]]), 39 Inf डिव ([[योल, भारत | योल]]), तोपखाना ब्रिगेड, बख़्तरबंद ब्रिगेड? |- | 21 कोर (पूर्व [[आईपीकेएफ]]) | [[भोपाल]], [[मध्य प्रदेश]] | दक्षिणी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल | [[31 भारतीय आर्मड डिवीजन | 31 ARMD डिव]] ([[झाँसी|झांसी]]), 36 त्वरित ([[सागर]]), 54 Inf (डिव [[Sikandrabad]]), आर्टि, ई., eng bdes |- | [[तैंतीसवीं कोर (भारत)| 33 वाहिनी]] | [[सिलीगुड़ी]], [[पश्चिम बंगाल]] | पूर्वी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल पीके रथ | 17 माउंटेन डिवीजन ([[गान्तोक|गंगटोक]]), 20 माउंटेन डिवीजन([[बिनागुरी]], [[जलपाईगुड़ी जिला|जलपाईगुड़ी जिले]]), 27 माउंटेन डिवीजन ([[कलिमपॉन्ग]]), आर्टि BDE |- |9 वाहिनी | [[योल, भारत | योल]], [[हिमाचल प्रदेश]] | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल पीके रामपाल | 26 इन्फैंट्री डिवीजन ([[जम्मू छावनी | जम्मू]) 29, इन्फैंट्री डिवीजन([[पठानकोट]]), 2,3,16 इंडस्ट्रीज़ ARMD Bdes |- |10 कोर | [[बठिंडा|भटिंडा]], पंजाब | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल | 16 इन्फैंट्री डिवीजन ([[श्रीगंगानगर|श्री गंगानगर]]), 18 त्वरित ([[कोटा| कोटा]]), 24 त्वरित ([[बीकानेर]]), 6 इंडस्ट्रीज़ ARMD BDE |- |कोर 12 | [[जलंधर|जालंधर]], पंजाब | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल श्रीधरन श्याम कुमार, एसएम, वीएसएम | 7 इन्फैंट्री डिवीजन ([[फ़िरोज़पुर|फिरोजपुर]]), 9 इन्फैंट्री डिवीजन ([[मेरठ]]), 15 इन्फैंट्री डिवीजन ([[अमृतसर]]), 23 ARMD BDE, 55 Mech BDE |- |कोर 12 | [[जोधपुर]], [[राजस्थान]] | दक्षिण पश्चिमी कमान | | 4 ARMD BDE, 340 Mech BDE, 11 इन्फैंट्री डिवीजन ([[अहमदाबाद]]), 12 Inf (प्रभाग [[ जोधपुर]]) |- |16 वाहिनी | [[लेह]], [[लद्दाख़|लद्दाख]] | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल जयंत कुमार मोहंती UYSM, एसएम, वीएसएम | 3 इन्फैंट्री डिवीजन ([[लेह]]), [[8 इन्फैंट्री डिवीजन (भारत) | 8 माउंटेन डिवीजन]] ([[Dras ]] ),<ref> [[Globalsecurity.org] https://web.archive.org/web/20081216152813/http://www.globalsecurity.org/military/world/india/northcom.htm, दिसंबर 2007 पहुँचा तोपखाना ब्रिगेड </ref> |- | 15 वीं कोर | [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]], [[जम्मू और कश्मीर|जम्मू एवं कश्मीर]] | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल मुकेश सभरवाल | 19 इन्फैंट्री डिवीजन ([[बारामूला]]), 28 इन्फैंट्री डिवीजन [[गुरेज ]] , [[Bandipora जिला]]), तोपखाना ब्रिगेड |- |16 वाहिनी | [[नगरोटा, जम्मू और कश्मीर|नगरोटा]], जम्मू एवं कश्मीर | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल आर Karwal | 10 Inf (डिव [[अखनूर ]]),<ref> इन्हें भी देखें https://web.archive.org/web/20081220184054/http://orbat.com/ site/cimh/divisions/10th%% 20Division 20orbat% 20Chaamb 201971.html% </ref> 25 Inf डिव ([[Rajauri]]), 39 Inf डिव ([[योल, भारत | योल]]), तोपखाना ब्रिगेड, बख़्तरबंद ब्रिगेड? |- |9 वाहिनी | [[योल, भारत | योल]], [[हिमाचल प्रदेश]] | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल पीके रामपाल | <nowiki>26 इन्फैंट्री डिवीजन ([[जम्मू छावनी | जम्मू]]) 29, इन्फैंट्री डिवीजन(</nowiki>[[पठानकोट]]), 2,3,16 इंडस्ट्रीज़ ARMD Bdes |- |10 कोर | [[बठिंडा|भटिंडा]], पंजाब | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल | 16 इन्फैंट्री डिवीजन ([[श्रीगंगानगर|श्री गंगानगर]]), 18 त्वरित ([[कोटा| कोटा]]), 24 त्वरित ([[बीकानेर]]), 6 इंडस्ट्रीज़ ARMD BDE |- |कोर 12 | [[जलंधर|जालंधर]], पंजाब | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल श्रीधरन श्याम कुमार, एसएम, वीएसएम | 7 इन्फैंट्री डिवीजन ([[फ़िरोज़पुर|फिरोजपुर]]), 9 इन्फैंट्री डिवीजन ([[मेरठ]]), 15 इन्फैंट्री डिवीजन ([[अमृतसर]]), 23 ARMD BDE, 55 Mech BDE |- |कोर 12 | [[जोधपुर]], [[राजस्थान]] | दक्षिण पश्चिमी कमान | | 4 ARMD BDE, 340 Mech BDE, 11 इन्फैंट्री डिवीजन ([[अहमदाबाद]]), 12 Inf (प्रभाग [[ जोधपुर]]) |- |16 वाहिनी | [[लेह]], [[लद्दाख़|लद्दाख]] | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल जयंत कुमार मोहंती UYSM, एसएम, वीएसएम | 3 इन्फैंट्री डिवीजन ([[लेह]]), [[8 इन्फैंट्री डिवीजन (भारत) | 8 माउंटेन डिवीजन]] ([[Dras ]] ),<ref> [[Globalsecurity.org] https://web.archive.org/web/20081216152813/http://www.globalsecurity.org/military/world/india/northcom.htm, दिसंबर 2007 पहुँचा तोपखाना ब्रिगेड </ref> |- | 15 वीं कोर | [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]], [[जम्मू और कश्मीर|जम्मू एवं कश्मीर]] | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल मुकेश सभरवाल | 19 इन्फैंट्री डिवीजन ([[बारामूला]]), 28 इन्फैंट्री डिवीजन [[गुरेज ]] , [[Bandipora जिला]]), तोपखाना ब्रिगेड |- |16 वाहिनी | [[नगरोटा, जम्मू और कश्मीर|नगरोटा]], जम्मू एवं कश्मीर | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल आर Karwal | 10 Inf (डिव [[अखनूर ]]),<ref> इन्हें भी देखें https://web.archive.org/web/20081220184054/http://orbat.com/ site/cimh/divisions/10th%% 20Division 20orbat% 20Chaamb 201971.html% </ref> 25 Inf डिव ([[Rajauri]]), 39 Inf डिव ([[योल, भारत | योल]]), तोपखाना ब्रिगेड, बख़्तरबंद ब्रिगेड? |} ==== रेजिमेंट संगठन ==== (फील्ड कोर ऊपर उल्लेख किया है के साथ भ्रमित होने की नहीं) इस के अलावा रेजिमेंट या कोर या विभागों भारतीय सेना के हैं। कोर नीचे उल्लेख किया कार्यात्मक विशिष्ट अखिल सेना कार्यों के साथ सौंपा डिवीजनों हैं। # आर्मी डेंटल कोर # सेना शिक्षा कोर - सेंटर में [[पचमढ़ी]]. # [[आर्मी मेडिकल कोर]] - सेंटर में <nowiki>[[लखनऊ]]</nowiki>. # सेना आयुध कोर में केंद्र [[जबलपुर]] और [[सिकंदराबाद]]. # सेना डाक सेवा कोर # सेना सेवा कोर - [[बंगलौर]] पर केंद्र # वाहिनी इलेक्ट्रिकल और भोपाल में मैकेनिकल इंजीनियर्स के केंद्र और [[सिकंदराबाद]]. # [[वाहिनी सैन्य पुलिस के]] [https://web.archive.org/web/20091102122238/http://en.wikipedia.org/wiki/Indian_Corps_of_Military_Police] - बंगलौर में केंद्र # इंटेलीजेंस कोर - सेंटर में [[पुणे]]. # जज एडवोकेट जनरल विभाग. सैन्य विधि संस्थान में [[कैम्पटी ]] ,[[ नागपुर]]. # सैन्य फार्म सेवा # [[मिलिट्री नर्सिंग सर्विस (इंडिया) | मिलिट्री नर्सिंग सर्विस]] # रिमाउंट और वेटेनरी कोर # पायनियर कोर # भारतीय इन्फैन्ट्री रेजिमेंट # आर्मड रेजिमेंट कोर - बख्तरबंद कोर स्कूल और सेंटर [अहमदनगर []] # आर्टिलरी रेजिमेंट - आर्टिलरी स्कूल में [[देवलाली]] के निकट [[नासिक]]. # [[भारतीय सेना के कोर इंजीनियर्स | कोर ऑफ इंजीनियर्स] - दपोदी पर सैन्य अभियांत्रिकी कालेज, [[पुणे]]. केंद्र इस प्रकार है - [[मद्रास इंजीनियर ग्रुप]] [[बंगलौर]], [[बंगाल इंजीनियर ग्रुप]] [[रुड़की]] और [[बॉम्बे इंजीनियर ग्रुप]] Khadki में, [[पुणे]] के रूप में स्थित हैं . # आर्मी एयर डिफेंस सेंटर कोर [[गोपालपुर]] [[ओडिशा|उड़ीसा]] राज्य. # मैकेनाइज्ड इंफेंट्री अहमदनगर - पर रेजिमेंटल केंद्र [[]]. # सिग्नल कोर # सेना उड्डयन कोर {{भारतीय सेना के शस्त्र और सेवाएँ}} == रेजिमेंट == वहाँ कई बटालियनों या इकाइयों के एक रेजिमेंट में वही गठन के अंतर्गत हैं। गोरखा रेजिमेंट, उदाहरण के लिए, कई बटालियनों है। एक रेजिमेंट के तहत सभी संरचनाओं के एक ही हथियार या कोर (यानी, इन्फैंट्री या इंजीनियर्स) की बटालियनों हैं। रेजिमेंट बिल्कुल क्षेत्र संरचनाओं नहीं कर रहे हैं, वे ज्यादातर एक गठन नहीं कर सकता हूँ. गोरखा उदाहरण के लिए सभी रेजिमेंट के एक साथ एक गठन के रूप में लड़ना नहीं है, लेकिन विभिन्न ब्रिगेड या कोर या भी आदेश पर फैलाया जा सकता है। ===इंफैंट्री रेजिमेंट्स (32)=== वरीयता के आधार पर:<ref>{{cite web | url=http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Units/Infantry.html?layout=default | title=Infantry Regiments | publisher=Bharat Rakshak | date=2008 | accessdate=24 January 2014 | archive-date=7 अक्तूबर 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131007164813/http://bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Units/Infantry.html?layout=default | url-status=dead }}</ref> * [[गार्ड ब्रिगेड]] * [[पैराशूट रेजिमेंट]] * [[मैकेनाइज़्ड इन्फेंट्री रेजिमेंट]] * [[पंजाब रेजिमेंट|पंजाब रेजिमेंट्स]] * [[मद्रास रेजिमेंट]] * [[ग्रेनेडियर्स]] * [[मराठा लाइट इन्फेंट्री]] * [[राजपूताना राइफल्स]] * [[राजपूत रेजिमेंट]] * [[जाट रेजिमेंट]] * [[सिख रेजिमेंट]] * [[सिख लाइट इन्फेंट्री]] * [[डोगरा रेजिमेंट]] * [[गढ़वाल राइफल्स]] * [[कुमाऊं रेजिमेंट]] * [[असम रेजिमेंट]] * [[बिहार रेजिमेंट]] * [[माहर रेजिमेंट]] * [[जम्मू कश्मीर राइफल्स]] * [[जम्मू कश्मीर लाइट इन्फेंट्री]] * [[नागा रेजिमेंट]] * [[1 गोरखा राइफल्स]] * [[3 गोरखा राइफल्स]] * [[4 गोरखा राइफल्स]] * [[5 गोरखा राइफल्स|5 गोरखा राइफल्स (फ्रंटियर फ़ोर्स)]] * [[8 गोरखा राइफल्स]] * [[9 गोरखा राइफल्स]] * [[11 गोरखा राइफल्स]] * [[लद्दाख स्काउट्स]] * [[राष्ट्रीय राइफल्स]] * [[अरुणाचल स्काउट्स]] * [[सिक्किम स्काउट्स]] ===एक नज़र में व्याख्या=== {| class="wikitable sortable" border="1" |- ! रेजिमेंट ! से सक्रिय ! रेजिमेंट का केंद्र ! आदर्श वाक्य (मोटो) ! युद्ध घोष (वॉर क्राई) |- | [[1 गोरखा राइफल्स]] | 1815 | सुबाथु, हिमाचल प्रदेश | कायर हुनु भन्दा मर्नु राम्रो | जय महाकाली, आयो गोरखाली |- | [[3 गोरखा राइफल्स ]] | 1815 | वाराणसी, उत्तर प्रदेश | कायर हुनु भन्दा मर्नु राम्रो | जय महाकाली, आयो गोरखाली |- | [[4 गोरखा राइफल्स ]] | 1857 | सुबथु, हिमाचल प्रदेश | कायर हुनु भन्दा मर्नु राम्रो | जय महाकाली, आयो गोरखाली |- | [[5 गोरखा राइफल्स ]] | 1858 | शिलोंग, मेघालय | शौर्य एवं निष्ठा | जय महाकाली, आयो गोरखाली |- | [[8 गोरखा राइफल्स ]] | 1824 |शिलोंग, मेघालय | कायर हुनु भन्दा मर्नु राम्रो | जय महाकाली, आयो गोरखाली |- | [[9 गोरखा राइफल्स ]] | 1817 | वाराणसी, उत्तर प्रदेश | कायर हुनु भन्दा मर्नु राम्रो | जय महाकाली, आयो गोरखाली |- | [[11 गोरखा राइफल्स ]] | 1918-1922; 1948 से | लखनऊ, उत्तर प्रदेश | यत्राहम् विजयस्तत्रः | जय महाकाली, आयो गोरखाली |- | [[गढ़वाल राइफल्स]] | 1887 | लैंसडौन, भारत | युद्ध कीर्ति निश्चय | बद्री विशाल लाल की जय |- | [[गार्ड ब्रिगेड]] | 1948 | कैम्पटी, महाराष्ट्र | पहला हमेशा पहला | गरुड़ का हूँ बोल प्यारे |- | [[बिहार रेजिमेंट ]] | 1941 | दानापुर, बिहार | करम ही धरम | जय बजरंगबली |- | [[पैराशूट रेजिमेंट ]] | 1945 | बैंगलोर, कर्नाटक | शत्रुजीत | सर्वदा शक्तिशाली |- | [[पंजाब रेजिमेंट (भारत)|पंजाब रेजिमेंट]] | 1761 | रामगढ़ छावनी, [[झारखंड]] | स्थल व जल | जो बोले सो निहाल, सत श्री अकाल |- | [[मद्रास रेजिमेंट]] | 1758 | वेलिंगटन, तमिलनाडू | स्वधर्मे निधनं श्रेयः | वीरा मद्रासी, अडी कोलू, अडी कोलू |- | [[ग्रेनेडियर रेजिमेंट]] | 1758 | जबलपुर, मध्य प्रदेश | सर्वदा शक्तिशाली | आदर्श वाक्य के समान |- | [[मराठा लाइट इन्फेंट्री]] | 1768 | बेलगाम, कर्नाटक | ड्यूटी, ऑनर, करेज | बोल छत्रपति शिवजी महाराज की जय, तेमलाइ माता की जय! |- | [[राजपूताना राइफल्स]] | 1775 | [[दिल्ली छावनी]] | वीर भोग्य: वसुंधरा | राजा राम चंद्र की जय |- | [[राजपूत रेजिमेंट]] | 1778 | [[फतेहगढ़]], उत्तर प्रदेश | सर्वत्र विजय | बोल बजरंग बाली की जय |- | [[जाट रेजिमेंट]] | 1795 | बरेली, उत्तर प्रदेश | संगठन व वीरता | जाट बलवान, जय भगवान |- | [[सिख रेजिमेंट ]] | 1846 | रामगार्घ छावनी , झारखंड | निश्चय कर अपनी जीत करूँ | जो बोले सो निहाल, सत श्री अकाल |- | [[सिख लाइट इन्फेंट्री]] | 1944 | [[फतेहगढ़]], उत्तर प्रदेश | देग तेग फ़तेह | जो बोले सो निहाल, सत श्री अकाल |- | [[डोगरा रेजिमेंट ]] | 1877 | फैज़ाबाद, उत्तर प्रदेश | कर्तव्यम् अनवतं | ज्वाला माता की जय |- | [[कुमाऊं रेजिमेंट]] | 1813 | रानीखेत, उत्तराखंड | पराक्रमो विजयते | कालिका माता की जय बजरंग बाली की जय दादा किशन की जय जय दुर्गे |- | [[माहर रेजिमेंट]] | 1941 | सागर, मध्य प्रदेश | यश सिद्धि | बोलो भारत माता की जय |- |} === आर्मरड रेजिमेंट्स (62) === {{See also|भारतीय सेना के आर्मर्ड दस्ते}} * [[राष्ट्रपति के सुरक्षागार्ड (भारत)|राष्ट्रपति के सुरक्षागार्ड]] * [[स्किनर्स हॉर्स|1 हॉर्स]] या [[स्किनर्स हॉर्स]] * [[2nd लैंसर्स (गार्डनर्स हॉर्स)|2 लैंसर्स]] * [[3rd कैवेलरी (भारत)|3rd कैवेलरी]] * [[4th ड्यूक ऑफ़ कैंब्रिज का अपना हडसन्स हॉर्स|4 हॉर्स]] या 'हडसन्स हॉर्स' * [[5 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[6 आर्मर्ड रेजिमेंट|6 लैंसर्स]] * [[7वी लाइट कैवेलरी|7 कैवेलरी]] * [[8वी किंग जॉर्ज की अपनी लाइट कैवेलरी|8 कैवेलरी]] * [[9वी रॉयल डेक्कन हॉर्स|9 हॉर्स]] या 'डेक्कन हॉर्स' * [[10 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * 11 आर्मर्ड रेजिमेंट * [[12वी कैवेलरी|12 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[13 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[14वी प्रिंस ऑफ वेल्स का अपना स्किन्ड हॉर्स|14 हॉर्स]] या 'स्किन्ड/Scinde हॉर्स’ * [[15th लैंसर्स|15 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[16th लाइट कैवेलरी|16 कैवेलरी]] * [[द पूना हॉर्स|17 हॉर्स]] ([[डी पूना हॉर्स]]) * [[18 कैवेलरी]] * [[19 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[20 लैंसर्स]] * [[सेंट्रल इंडियन हॉर्स]] (21वे स्थान पर) * [[40 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[41 आर्मर्ड रेजिमेंट (भारत)|41 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[42 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[43 आर्मर्ड रेजिमेंट]]- एकमात्र आर्मर्ड रेजिमेंट स्टैंडर्ड हथियार के रूप में MBT अर्जुन टैंक के साथ। * [[44 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[45 कैवेलरी]] * [[46 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[47 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[48 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[49 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[50 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[51 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[52 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[53 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[61वी कैवेलरी रेजिमेंट (भारत)|61 कैवेलरी]] * [[62वी कैवेलरी रेजिमेंट (भारत)|62 कैवेलरी]] * [[63 कैवेलरी]] * [[64 कैवेलरी]] * [[65 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[66 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[67 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[68 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[69 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[70 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[71 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[72 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[73 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[74 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[75 आर्मर्ड रेजिमेंट]] - 12 मार्च 1971 के भारत पाक युद्ध के दौरान भारत की एकमात्र आर्मर्ड रेजिमेंट जिसे विदेशी जमीन पर उतार गया। * [[76 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[81 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[82 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[83 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[84 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[85 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[86 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[87 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[88 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[89 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[90 आर्मर्ड रेजिमेंट]] ==== तोपखाना रेजिमेंट (आर्टिलरी रेजिमेंट) ==== तोपखाना सेना के विध्वंसक शक्ति का मुख्य अंग है | भारत सभी प्राचीन ग्रंथों सभी तोपखाने का वर्णन मिलता है | तोप को संस्कृत सभी शतघ्नी कहा जाता है | मध्य कालीन इतिहास सभी तोप का प्रयोग सर्वप्रथम बाबर ने पानीपत के प्रथम युद्ध सभी 1526 सन 0 ई सभी किया था | कुछ नवीन प्रमाणों से यहाँ प्रतीत होता है के तोप का प्रयोग बहमनी राजाओं 1368 ने सभी अदोनी के युद्ध सभी तथा गुजरात के शासक मोहमद शाह ने 15 वीं शताब्दी सभी किया था | भारत मे तोप खाना के दो केंद्र है। ===आर्टिलरी रेजिमेंट्स की इकाइयाँ=== आर्टिलरी की कुछ यूनिट्स नीचे प्रदशित की गयी हैं : * 140 AAD regt (द स्काई लेन्सर्स) * [[71st कुर्ग राइफल्स |37 कुर्ग एंटी-टैंक रेजिमेंट RIA]] * [[9 Parachute फील्ड रेजिमेंट]] * [[11 फील्ड रेजिमेंट]] * [[12 मीडियम रेजिमेंट]] * [[15 मीडियम रेजिमेंट]] * [[16 मीडियम रेजिमेंट]] * (34 मीडियम रेजिमेंट(कैसिनो) * [[38 मीडियम रेजिमेंट]] * [[40 फील्ड रेजिमेंट (असल उत्तर)]] * [[42 फील्ड रेजिमेंट (DBN)]] * [[56 फील्ड रेजिमेंट (JITRA)]] * [[61 मीडियम रेजिमेंट]] (17वी माउंटेन डिवीज़न के साथ भी सेवा दी।) * [[63 फील्ड रेजिमेंट]] * [[70 फील्ड रेजिमेंट ]] (सवियर्स) * [[76 फील्ड रेजिमेंट]] * [[80 फील्ड रेजिमेंट]] * [[92 मीडियम रेजिमेंट]] * [[99 फील्ड रेजिमेंट (सयलहेत/Sylhet)]] * [[106 मीडियम रेजिमेंट]] * [[161 फील्ड रेजिमेंट]] * [[163 मीडियम रेजिमेंट]] * [[168 फील्ड रेजिमेंट]] * [[169 फील्ड रेजिमेंट (लोंगेवाला)]] * [[172 फील्ड रेजिमेंट]] * [[175 रेजिमेंट (फील्ड या मीडियम)]] * [[191 फील्ड रेजिमेंट]] * [[193 मीडियम रेजिमेंट (सोलटॉम/Soltom)]] * [[195 फील्ड रेजिमेंट (बनवत )]] * [[200 मीडियम रेजिमेंट]] * [[216 मीडियम रेजिमेंट]] * [[223 फील्ड रेजिमेंट]] * [[228 मीडियम रेजिमेंट]] * [[237 फील्ड रेजिमेंट]] * [[253 मीडियम रेजिमेंट (माइटी मीडियम)]] * [[255 फील्ड रेजिमेंट]] * [[274 फील्ड रेजिमेंट]] * [[286 मीडियम रेजिमेंट]] * [[298 फील्ड रेजिमेंट]] * [[307 मीडियम रेजिमेंट]] * [[311 फील्ड रेजिमेंट]] * [[314 मीडियम रेजिमेंट]] * [[315 फील्ड रेजिमेंट]]<ref>http://www.tribuneindia.com/2000/20000126/nation.htm#2</ref> * [[821 Light रेजिमेंट]] बॉम्बर्स * [[3342 msl regt]] * [[110 मीडियम रेजिमेंट]] * [[279 SATA Bty]] * [[91 फील्ड रेजिमेंट]] * [[122 SATA रेजिमेंट]] * [[125 SATA रेजिमेंट (सवा लाख)]] हेरॉन UAV युक्त भारत की पहली रेजिमेंट। * [[161 फील्ड रेजिमेंट]] * [[861 रेजिमेंट]] ब्रह्मोस से युक्त (ब्लॉक I) * [[862 रेजिमेंट]] ब्रह्मोस से युक्त (ब्लॉक II) * [[863 रेजिमेंट]] ब्रह्मोस से युक्त (ब्लॉक II) * [[864 रेजिमेंट]] ब्रह्मोस से युक्त (ब्लॉक III) * [[170 मीडियम रेजिमेंट]] (वीर राजपूत) === इंजीनियर समूह=== इन को ब्रिटिश भारत की तत्कालीन प्रेसीडेंसियों में से प्रत्येक सैपर और खान समूह में से गठित किया गया। ये वरीयता क्रम में नीचे सूचीबद्ध हैं: * [[मद्रास सैपर्स ]] * [[बंगाल सैपर्स ]] * [[बॉम्बे सैपर्स ]] == युद्ध सिद्धान्त == भारतीय सेना के वर्तमान सिद्धांत का मुकाबला प्रभावी ढंग से पकड़े संरचनाओं और हड़ताल संरचनाओं के उपयोग पर आधारित है। एक हमले के मामले में पकड़े संरचनाओं दुश्मन होते हैं और हड़ताल संरचनाओं दुश्मन ताकतों को बेअसर पलटवार होगा. एक भारतीय हमले के मामले में पकड़े संरचनाओं दुश्मन ताकतों नीचे पिन भारतीय को चुनने के एक बिंदु पर whilst हड़ताल संरचनाओं हमले. भारतीय सेना काफी बड़ी हड़ताल भूमिका के लिए कई कोर समर्पित है। वर्तमान में, सेना अपने [[विशेष बलों]] क्षमताओं को बढ़ाने में भी देख रहा है। == उपस्कर एवं उपकरण == [[चित्र: अर्जुन एमबीटी टक्कर ट्रैक test.JPG | सही | अंगूठे | [[एमबीटी अर्जुन ]].]] [[चित्र: भारतीय सेना टी 90.jpg | अंगूठे | [[T-90 | भीष्म टी 90] एमबीटी]] [[चित्र: भारतीय सेना T-72 image1.jpg | अंगूठे | सही | [[टी 72] अजेय]] [[चित्र: Defexpo NAMICA साथ नाग - 2008.JPG | सही | अंगूठे | [[नाग प्रक्षेपास्त्र|नाग मिसाइल]] और NAMICA (नाग मिसाइल वाहक)]] {{मुख्य | भारतीय सेना के उपकरण}} सेना के उपकरणों के अधिकांश आयातित है, लेकिन प्रयासों के लिए स्वदेशी उपकरणों के निर्माण किए जा रहे हैं। सभी भारतीय सैन्य आग्नेयास्त्रों बंदूकें आयुध निर्माणी बोर्ड की छतरी के प्रशासन के तहत निर्मित कर रहे हैं, ईशापुर में प्रिंसिपल बन्दूक विनिर्माण सुविधाओं के साथ, [[काशीपुर, उत्तराखण्ड‎|काशीपुर]], कानपुर, जबलपुर और तिरूचिरापल्ली. भारतीय राष्ट्रीय लघु शस्त्र प्रणाली (INSAS) राइफल है, जो सफलतापूर्वक 1997 के बाद से भारतीय सेना द्वारा शामिल Ordanance निर्माणी बोर्ड, ईशापुर के एक उत्पाद है। जबकि गोला बारूद किरकी (अब Khadki) में निर्मित है और संभवतः बोलंगीर पर. == भारतीय सेना में कैसे शामिल हों == <ref>{{Cite web|url=https://alljobs.co.in/career/how-to-join-indian-army/|title=How To Join Indian Army|last=Career|first=Guide|date=2022-01-11GMT+000011:44:48+00:00|website=Career guide|language=en-US|access-date=2022-01-18|archive-date=15 जनवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115083729/https://alljobs.co.in/career/how-to-join-indian-army/|url-status=dead}}</ref> * सैनिक सामान्य ड्यूटी * सैनिक व्यापारी * एनडीए परीक्षा के माध्यम से * तकनीकी प्रवेश योजना * सैनिक प्रवेश योजना https://anilsiriti.in/wp-content/uploads/2023/04/AITT-CTS-Schedule-2023.png {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230502123215/https://anilsiriti.in/wp-content/uploads/2023/04/AITT-CTS-Schedule-2023.png |date=2 मई 2023 }} == भारतीय थल सेना की नई दिशा == * मेजर कैलाश चौधरी ाहरी खतरों के विरुद्ध शक्ति सन्तुलन के द्वारा या युद्ध छेड़ने की स्थिति में संरक्षित राष्ट्रीय हितों, सम्प्रभुता की रक्षा, क्षेत्रीय अखण्डता और भारत की एकता की रक्षा करना। * सरकारी तन्त्र को छाया युद्ध और आन्तरिक खतरों में मदद करना और आवश्यकता पड़ने पर नागरिक अधिकारों में सहायता करना।"<ref>{{Cite web |url=http://indianarmy.nic.in/indianarmydoctrine_1.doc |title=Indian Army doctrine |access-date=12 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201062843/http://indianarmy.nic.in/indianarmydoctrine_1.doc |archive-date=1 दिसंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> *दैवीय आपदा जैसे भूकम्प, बाढ़, समुद्री तूफान ,आग लगने ,विस्फोट आदि के अवसर पर नागरिक प्रशासन की मदद करना। *नागरिक प्रशासन के पंगु होने पर उसकी सहायता करना। == इन्हें भी देखें == * [[भारतीय सशस्‍त्र सेनाएँ|भारतीय सशस्‍त्र सेनाएं]] * [[ब्रिटिश भारतीय सेना]] * [[आज़ाद हिन्द फ़ौज]] * [[प्रादेशिक सेना]] * [[भारतीय सेनाएं सशस्त्र]] * [[ब्रिटिश भारतीय सेना]] * [[आज़ाद हिन्द फ़ौज|इंडियन नेशनल आर्मी]] * [[भारतीय प्रादेशिक सेना]] == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Army of India}} * [https://web.archive.org/web/20170626223336/https://indianarmy.nic.in/ Official website of the Indian Army] * [https://web.archive.org/web/20070102002543/http://armedforces.nic.in/ Official website of the Indian Armed Forces] * [https://web.archive.org/web/20090202122230/http://mod.nic.in/ Official website of the Defence Ministry of India] * [https://web.archive.org/web/20041206180157/http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/ Bharat Rakshak: Indian Army] * [https://web.archive.org/web/20160106003728/http://www.globalsecurity.org/military/world/india/army.htm Indian army guide] * [https://web.archive.org/web/20070909104627/http://frontierindia.net/category/indian-army-news/ Indian Army news] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} {{भारतीय सेना}} [[श्रेणी:भारतीय सेना]] dvq83glw8fvysztlqzfj7lsqhfrcgzx उपमा 0 9632 6591863 4596285 2026-07-26T09:56:32Z अमर तिवारी 932885 6591863 wikitext text/x-wiki {{Infobox food | name = उपमा | veg = veg | image = A photo of Upma.jpg | image_size = 250px | country = {{IND}} | creator = | course = [[नाश्ता]] | served = | main_ingredient = [[सूजी]] या खुरदरे चावल का आटा | variations = | calories = | other = }} '''उपमा''' [[दक्षिण भारत]] से सूखी भुनी सूजी या खुरदरे चावल के आटे से बना [[दलिया]] है। इसे आम तौर से [[आंध्र प्रदेश]], [[कर्नाटक]], [[केरल]], [[महाराष्ट्र]], [[ओड़िशा]], [[तमिल नाडु]] और [[तेलंगाना]] में खाया जाता है।<ref>{{cite book | last=Pandya | first=M. | title=Indian Vegetarian Cooking | publisher=Inner Traditions/Bear | year=1985 | isbn=978-0-89281-342-1 | url=https://books.google.com/books?id=361xlN0cL1wC&pg=PA164 | access-date=26 January 2018 | page=164 | archive-date=15 August 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230815114650/https://books.google.com/books?id=361xlN0cL1wC&pg=PA164 | url-status=live }}</ref> == संदर्भ == {{reflist}} [[Category:दक्षिण भारतीय खाना]] [[Category:कर्नाटक का खाना]] [[Category:तेलंगाना का खाना]] [[Category:तमिल खाना]] [[Category:आंध्र खाना]] [[Category:दलिये]] [[Category:केरल का खाना]] 0hwwjdymuiiv0f8652uzrhtxueg6j08 सुभाष चन्द्र बोस 0 10138 6591720 6528251 2026-07-25T16:09:47Z CommonsDelinker 743 "Subhas_Chandra_Bose_(tokyo).JPG" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:Yasu|Yasu]] ने हटा दिया है। कारण: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Busts of Subhas Chandra Bose|]] 6591720 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = सुभाष चन्द्र बोस | image = Subhas Chandra Bose NRB.jpg | caption = {{circa}} 1930 के दशक में बोस | birth_name = सुभाष चन्द्र बोस | birth_date = {{birth date|df=y|1897|1|23}} | birth_place = [[कटक]], [[बंगाल प्रेसीडेंसी]], [[ब्रिटिश भारत के प्रेसिडेंसी और प्रांत|ब्रितानी भारत]] (वर्तमान के भारतीय राज्य [[ओडिशा]] के [[कटक जिले]] में) | death_date = {{dda|df=y|1945|8|18|1897|1|23}} | death_place = सेना अस्पताल नानमोन शाखा, [[ताइपे]], जापानी ताइवान (ताइपे सिटी हॉस्पिटल हेपिंग फुयू ब्रांच) | death_cause = [[सुभाष चन्द्र बोस की मृत्यु|हवाई दुर्घटना]] में [[जलना (चिकित्सा)|तीसरे-स्तर तक जलने]] से | office1 = [[आज़ाद हिन्द फ़ौज]] के दूसरे नेता | term1 = 4 जुलाई 1943 – 18 अगस्त 1945 | predecessor1 = [[जनरल मोहन सिंह|मोहन सिंह]] | successor1 = [[सुभाष चन्द्र बोस की मृत्यु|''पद समाप्त'']] | order2 = | office2 = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के अध्यक्ष | term2 = 18 जनवरी 1938 – 29 अप्रैल 1939 | predecessor2 = [[जवाहरलाल नेहरू]] | successor2 = [[राजेन्द्र प्रसाद]] | office3 = [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक]] के संस्थापक और अध्यक्ष | term3 = 22 जून 1939 – 16 जनवरी 1941 | predecessor3 = ''पद आरम्भ'' | successor3 = [[सार्दुल सिंह कविशर]] | order4 = 5वें | office4 = कलकत्ता के मेयर | term4 = 22 अगस्त 1930 – 15 अप्रैल 1931 | predecessor4 = [[यतीन्द्र मोहन सेनगुप्त]] | successor4 = [[बिधान चंद्र राय]] | spouse = {{Marriage|[[एमिली शेंकल]]|1937}} (गुप्त रूप से विवाह किया जिसमें किसी तरह का कोई कार्यक्रम अथवा गवाह नहीं था, बोस ने सार्वजनिक रूप से इसकी घोषणा नहीं की।{{Sfn|Hayes|2011|p=15}}) | children = [[अनिता बोस फाफ]] | father = [[जानकीनाथ बोस]] | mother = [[प्रभाबती बोस]] | education = {{ubl|बैपटिस्ट मिशन प्रोटेस्टेंट यूरोपियन स्कूल, कटक, 1902–09{{Sfn|Gordon|1990|p=32}}|रेनशॉ कॉलेजिएट स्कूल, कटक, 1909–12{{Sfn|Gordon|1990|p=33}}|[[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय, कलकत्ता]], 1912–15 फ़रवरी 1916{{efn|कॉलेज से पहले निकाले गये और बाद में विश्वविद्यालय से निष्कासित कर दिया गय, 15 फ़रवरी 1916;{{Sfn|Gordon|1990|p=48}} 20 जुलाई 1917 को पुनः बहाल कर दिया गया।{{Sfn|Gordon|1990|p=52}}}}{{efn|"प्रोफेसर ऑयटेन के साथ कुछ विद्यार्थियों का फ़रवरी 15 (1916) को झगड़ा हुआ, इसमें सुभाष बोस सहित विद्यार्थियों का एक समूह शामिल था, ... उन्होंने कानून अपने हाथ में लेने का काम किया। बड़ी सीढ़ियों से दूसरी मंजिल से नीचे आते समय, ऑयटेन को विद्यार्थियों ने घेर लिया और उन्होंने चप्पलों से पीटाई की और भाग गये। यद्यपि ऑयटन स्वयं से किसी भी हमला करने वाले को पहचानने में असमर्थ रहे लेकिन एक बैरा ने बताया कि उसने सुभाष बोस और अनंग दाम को भागने वालों में देखा। विद्यार्थियों के अन्दर भी यह अफवाह फैली की समूह में सुभाष था। महाविद्यालय प्राधिकारियों ने जाँच की और इन दोनों को पहले महाविद्यालय से बाहर निकाला गया और बाद में विश्वविद्यालय द्वारा निष्काषित किया गया।{{Sfn|Gordon|1990|p=48}}}}| [[स्कॉटिश चर्च कॉलेज]], कलकत्ता, 20 जुलाई 1917–1919|फिट्ज़विलियम हॉल, नॉन-कॉलेजियेट स्टूडेंट्स बोर्ड, कैम्ब्रिज, 1919–21.{{sfn|The_Open_University}}{{efn|"ब्रिटेन पहुँचने पर, बोस कैम्ब्रिज में प्रेवश पाने के लिए गये। उन्होंने विश्वविद्यालय के स्वयंपाठी सदस्यों की निकाय से फिट्ज़विलियम हॉल में प्रवेश पाने में सफलता प्राप्त की। बोस ने मानसिक और नैतिक विज्ञान की शिक्षा ग्रहण की।"}}}} | alma_mater = {{ubl|[[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] ([[कला स्नातक|बीए]], दर्शशास्त्र, 1919)|[[कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय]] (मानसिक और नैतिक विज्ञान ट्रिपोस में बीए, 1921{{sfn|The_Open_University}})}} | known_for = [[भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन]] | signature = Subhas_Chandra_Bose_signature.jpeg | signature_alt = Signature of Subhas Chandra Bose in English and Bengali | party = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]], [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक]] | nickname = | native_name = | native_name_lang = bnn | honorific_prefix = नेताजी }}<hiero> </hiero>'''सुभाष चन्द्र बोस''' (23 जनवरी 1897 —18 अगस्त 1945) [[भारत]] के स्वतन्त्रता संग्राम के अग्रणी तथा सबसे बड़े नेता थे। [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के दौरान, अंग्रेज़ों के खिलाफ लड़ने के लिए, उन्होंने [[जापान]] के सहयोग से [[आज़ाद हिन्द फ़ौज]] का गठन किया था।<ref name="An Introduction to Military Science p. 4">{{cite book | title=An Introduction to Military Science | url=http://books.google.co.in/books?id=czHek66k6goC&pg=PA4 | language = hi | accessdate=२३ जनवरी २०१८ | page=४}}</ref> उनके द्वारा दिया गया "[[जय हिन्द]]" का नारा। "''तुम मुझे खून दो मैं तुम्हे आजादी दूंगा''" का नारा भी उनका था जो उस समय अत्यधिक प्रचलन में आया।<ref>{{Cite web |url=http://www.chhathpuja.co/community/viewdiscussion/2871-netaji-subhas-chandra-bose-in-hindi?groupid=570 |title=: सुभास चन्द्र बोस निबंध |access-date=21 जनवरी 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923202740/http://www.chhathpuja.co/community/viewdiscussion/2871-netaji-subhas-chandra-bose-in-hindi?groupid=570 |archive-date=23 सितंबर 2015 |url-status=dead }}</ref> भारतवासी उन्हें ''नेता जी'' के नाम से सम्बोधित करते हैं। कुछ इतिहासकारों का मानना है कि जब नेता जी ने [[जापान]] और [[जर्मनी]] से सहायता लेने का प्रयास किया था, तो ब्रिटिश सरकार ने अपने [[गुप्तचर]]ों को 1941 में उन्हें खत्म करने का आदेश दिया था।<ref>{{cite news|title='नेताजी की हत्या का आदेश दिया था'|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/regionalnews/story/2005/08/050815_netaji_assasination.shtml|accessdate=22 अक्टूबर 2013|newspaper=[[बीबीसी हिन्दी]]|quote=एक आयरिश इतिहासकार यूनन ओ हैल्पिन का कहना है कि जब नेताजी ने जापान और जर्मनी से मदद लेने की कोशिश की थी तो ब्रितानी सरकार ने उन्हें खत्म करने का आदेश दिया था।|date=15 अगस्त 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523193732/http://www.bbc.co.uk/hindi/regionalnews/story/2005/08/050815_netaji_assasination.shtml|archive-date=23 मई 2013|url-status=live}}</ref> नेता जी ने 5 जुलाई 1943 को [[सिंगापुर]] के टाउन हाल के सामने 'सुप्रीम कमाण्डर' (सर्वोच्च सेनापति) के रूप में सेना को सम्बोधित करते हुए "दिल्ली चलो!" का नारा दिया और जापानी सेना के साथ मिलकर ब्रिटिश व कामनवेल्थ सेना से [[बर्मा]], [[इम्फाल]] और [[कोहिमा]] में एक साथ जमकर मोर्चा लिया। २१ अक्टूबर १९४३ को बोस ने [[आजाद हिन्द फौज]] के सर्वोच्च सेनापति की हैसियत से [[स्वतंत्र भारत]] की अस्थायी सरकार बनाई जिसे [[जर्मनी]], [[जापान]], [[फ़िलीपीन्स]], [[कोरिया]], [[चीन]], [[इटली]], [[मान्चुको]] और [[आयरलैंड]] सहित 11 देशो की सरकारों ने मान्यता दी थी। जापान ने [[अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह]] इस अस्थायी सरकार को दे दिए। सुभाष उन द्वीपों में गए और उनका नया नामकरण किया। १९४४ को [[आजाद हिन्द फौज]] ने अंग्रेजों पर दोबारा आक्रमण किया और कुछ भारतीय प्रदेशों को अंग्रेजों से मुक्त भी करा लिया। [[कोहिमा का युद्ध]] ४ अप्रैल १९४४ से 22 जून १९४४ तक लड़ा गया एक भयंकर युद्ध था। इस युद्ध में जापानी सेना को पीछे हटना पड़ा था और यही एक महत्वपूर्ण मोड़ सिद्ध हुआ। ६ जुलाई १९४४ को उन्होंने [[रंगून]] रेडियो स्टेशन से [[महात्मा गांधी]] के नाम एक प्रसारण जारी किया जिसमें उन्होंने इस निर्णायक युद्ध में विजय के लिए उनका आशीर्वाद और शुभ कामनाएँ मांगी।<ref>{{cite book |last1=क्रान्त |first1=मदनलाल वर्मा |authorlink1= |last2= |first2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास |url=http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |format= |accessdate= |edition=1 |series= |volume=2 |date= |year=2006 |month= |origyear= |publisher=प्रवीण प्रकाशन |location=नई दिल्ली |language=hi |isbn=81-7783-120-8 |oclc= |doi= |id= |page=512 |pages= |chapter= |chapterurl= |quote=मैं जानता हूँ कि ब्रिटिश सरकार भारत की स्वाधीनता की माँग कभी स्वीकार नहीं करेगी। मैं इस बात का कायल हो चुका हूँ कि यदि हमें आज़ादी चाहिए तो हमें खून के दरिया से गुजरने को तैयार रहना चाहिये। अगर मुझे उम्मीद होती कि आज़ादी पाने का एक और सुनहरा मौका अपनी जिन्दगी में हमें मिलेगा तो मैं शायद घर छोड़ता ही नहीं। मैंने जो कुछ किया है अपने देश के लिये किया है। विश्व में भारत की प्रतिष्ठा बढ़ाने और भारत की स्वाधीनता के लक्ष्य के निकट पहुँचने के लिये किया है। भारत की स्वाधीनता की आखिरी लड़ाई शुरू हो चुकी है। आज़ाद हिन्द फौज़ के सैनिक भारत की भूमि पर सफलतापूर्वक लड़ रहे हैं। हे राष्ट्रपिता! भारत की स्वाधीनता के इस पावन युद्ध में हम आपका आशीर्वाद और शुभ कामनायें चाहते हैं। |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014175453/http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |archive-date=14 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> [[सुभाष चन्द्र बोस की मृत्यु]] को लेकर आज भी विवाद है।<ref>[https://hindi.theindianwire.com/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7-%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B8-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4-18073/ https://hindi.theindianwire.com/नेताजी-सुभाष-चंद्र-बोस-मौत-18073/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180406101951/https://hindi.theindianwire.com/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7-%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B8-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4-18073/ |date=6 अप्रैल 2018 }} द इंडियन वायर</ref> [[जापान]] में प्रतिवर्ष 18 अगस्त को उनका शहीद दिवस मनाया जाता है परन्तु भारत में रहने वाले उनके परिवार के लोगों का आज भी यह मानना है कि सुभाष की मौत १९४५ में नहीं हुई। वे उसके बाद [[रूस]] में नज़रबन्द थे। यदि ऐसा नहीं है तो [[भारत सरकार]] ने उनकी मृत्यु से संबंधित दस्तावेज अब तक सार्वजनिक नहीं किए क्योंकि नेता जी की मृत्यु नहीं हुई थी। <ref>{{cite news|title=Netaji Subhas Chandra Bose's family observes 'Declassification Day'|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/netaji-subhas-chandra-boses-family-observes-declassification-day/articleshow/21897544.cms|accessdate=18 अगस्त 2013|newspaper=The Economics Times|quote=So far, we have never observed the day as we don't believe that he died on August 18. There is circumstantial evidence to prove that he was in Russia after that date in 1945. But now we have started observing this day as declassification day to put pressure on the government to make public the hidden files on his life, the family spokesperson Chandra Kumar Bose told PTI.|date=18 अगस्त 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20180406165224/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/netaji-subhas-chandra-boses-family-observes-declassification-day/articleshow/21897544.cms|archive-date=6 अप्रैल 2018|url-status=live}}</ref> 16 जनवरी 2014 (गुरुवार) को [[कलकत्ता उच्च न्यायालय]] ने नेता जी के लापता होने के रहस्य से जुड़े खुफिया दस्तावेजों को सार्वजनिक करने की मांग वाली जनहित याचिका पर सुनवाई के लिए विशेष पीठ के गठन का आदेश दिया।<ref name="नेताजी सुभाष">{{cite news|title= नेताजी सुभाष : हाई कोर्ट की स्पेशल बेंच करेगी सुनवाई|url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/-----/articleshow/28909048.cms|accessdate= 18 जनवरी 2014|newspaper= [[नवभारत टाइम्स]]|quote= याचिका में नेताजी से जुड़े सभी दस्तावेजों को सार्वजनिक करने की मांग की गई है, ताकि उनके लापता होने को लेकर पैदा रहस्य से पर्दा उठ सके। पीएम ऑफिस ने इससे पहले नेताजी के लापता होने से जुड़े दस्तावेजों और रिकॉर्ड सार्वजनिक करने से इनकार किया था और कहा था कि ऐसा करने से भारत के अन्य देशों के साथ संबंध प्रभावित होंगे।|date= 17 जनवरी 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140201191613/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/-----/articleshow/28909048.cms|archive-date= 1 फ़रवरी 2014|url-status= live}}</ref> [[आज़ाद हिन्द]] सरकार के 75 वर्ष पूर्ण होने पर इतिहास में पहली बार वर्ष 2018 में भारत के प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]] ने [[लाल क़िला]] पर [[तिरंगा]] फहराया। 23 जनवरी 2021 को नेताजी की 125वीं [[जयंती]] थी जिसे भारत सरकार के निर्णय के तहत '''[[पराक्रम दिवस]]''' के रूप में मनाया गया। 8 सितम्बर 2022 को नई दिल्ली में राजपथ, जिसका नामकरण कर्तव्यपथ किया गया है , पर नेताजी की विशाल प्रतिमा का अनावरण किया गया। == जन्म और पारिवारिक जीवन == [[File:Janakinath Bose.jpg|thumb|right|200px|सुभाष के पिता जानकीनाथ बोस का सन् 1905 का चित्र विकिमीडिया कॉमंस से]] नेताजी सुभाषचन्द्र बोस का जन्म [[२३ जनवरी|23 जनवरी]] सन् [[१८९७|1897]] को [[ओड़िशा]] के [[कटक]] शहर में [[हिंदू|हिन्दू]] बंगाली कायस्थ परिवार में हुआ था<ref name="Encyclopedia Britannica 2017">{{cite web | title=Subhas Chandra Bose - Biography & Facts | website=Encyclopedia Britannica | date=२ नवम्बर २०१७ | url=https://www.britannica.com/biography/Subhas-Chandra-Bose | language=en | accessdate=२३ जनवरी २०१८ | archive-url=https://web.archive.org/web/20180123133819/https://www.britannica.com/biography/Subhas-Chandra-Bose | archive-date=23 जनवरी 2018 | url-status=live }}</ref>। उनके पिता का नाम [[जानकीनाथ बोस]] और माँ का नाम प्रभावती था। जानकीनाथ बोस [[कटक]] शहर के मशहूर वकील थे। पहले वे सरकारी [[वकील]] थे मगर बाद में उन्होंने निजी प्रैक्टिस शुरू कर दी थी। उन्होंने कटक की महापालिका में लम्बे समय तक काम किया था और वे [[बंगाल]] [[विधानसभा]] के सदस्य भी रहे थे। अंग्रेज़ सरकार ने उन्हें '''रायबहादुर''' का खिताब दिया था। प्रभावती देवी के पिता का नाम गंगानारायण दत्त था। दत्त परिवार को [[कोलकाता]] का एक कुलीन परिवार माना जाता था। प्रभावती और जानकीनाथ बोस की कुल मिलाकर 14 सन्तानें थी जिसमें 6 बेटियाँ और 8 बेटे थे। सुभाष उनकी नौवीं सन्तान और पाँचवें बेटे थे। अपने सभी भाइयों में से सुभाष को सबसे अधिक लगाव शरद चन्द्र से था। शरदबाबू प्रभावती और जानकीनाथ के दूसरे बेटे थे। सुभाष उन्हें मेजदा कहते थे। शरदबाबू की पत्नी का नाम विभावती था। [[चित्र:Subhas Bose standing extreme right with his large family Cuttack, India 1905.jpg|400px|thumb|center|१९०५ का सुभाष चन्द्र बोस के परिवार का एक चित्र जिसमें वे सबसे दाएँ खड़े हैं।]] == शिक्षादीक्षा से लेकर आईसीएस तक की यात्रा == [[चित्र:1920 subhash chandra bose as student.png|thumb|right|200px|सुभाष का उन दिनों का चित्र जब वे सन् 1905 में इंग्लैण्ड आईसीएस करने गये हुए थे]] कटक के प्रोटेस्टेण्ट स्कूल से प्राइमरी शिक्षा पूर्ण कर 1909 में उन्होंने रेवेनशा कॉलेजियेट स्कूल में दाखिला लिया। कॉलेज के प्रिन्सिपल बेनीमाधव दास के व्यक्तित्व का सुभाष के मन पर अच्छा प्रभाव पड़ा। मात्र पन्द्रह वर्ष की आयु में सुभाष ने विवेकानन्द साहित्य का पूर्ण अध्ययन कर लिया था। 1915 में उन्होंने इण्टरमीडियेट की परीक्षा बीमार होने के बावजूद द्वितीय श्रेणी में उत्तीर्ण की। 1916 में जब वे दर्शनशास्त्र (ऑनर्स) में बीए के छात्र थे किसी बात पर प्रेसीडेंसी कॉलेज के अध्यापकों और छात्रों के बीच झगड़ा हो गया सुभाष ने छात्रों का नेतृत्व संभाला जिसके कारण उन्हें प्रेसीडें सी कॉलेज से एक साल के लिये निकाल दिया गया और परीक्षा देने पर प्रतिबन्ध भी लगा दिया। 49वीं बंगाल रेजीमेण्ट में भर्ती के लिये उन्होंने परीक्षा दी किन्तु आँखें खराब होने के कारण उन्हें सेना के लिये अयोग्य घोषित कर दिया गया। किसी प्रकार स्कॉटिश चर्च कॉलेज में उन्होंने प्रवेश तो ले लिया किन्तु मन सेना में ही जाने को कह रहा था। खाली समय का उपयोग करने के लिये उन्होंने टेरीटोरियल आर्मी की परीक्षा दी और फोर्ट विलियम सेनालय में रँगरूट के रूप में प्रवेश पा गये। फिर ख्याल आया कि कहीं इण्टरमीडियेट की तरह बीए में भी कम नम्बर न आ जायें सुभाष ने खूब मन लगाकर पढ़ाई की और 1919 में बीए (ऑनर्स) की परीक्षा प्रथम श्रेणी में उत्तीर्ण की। [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] में उनका दूसरा स्थान था। पिता की इच्छा थी कि सुभाष आईसीएस बनें किन्तु उनकी आयु को देखते हुए केवल एक ही बार में यह परीक्षा पास करनी थी। उन्होंने पिता से चौबीस घण्टे का समय यह सोचने के लिये माँगा ताकि वे परीक्षा देने या न देने पर कोई अन्तिम निर्णय ले सकें। सारी रात इसी असमंजस में वह जागते रहे कि क्या किया जाये। आखिर उन्होंने परीक्षा देने का फैसला किया और 15 सितम्बर 1919 को इंग्लैण्ड चले गये। परीक्षा की तैयारी के लिये लन्दन के किसी स्कूल में दाखिला न मिलने पर सुभाष ने किसी तरह किट्स विलियम हाल में मानसिक एवं नैतिक विज्ञान की ट्राइपास (ऑनर्स) की परीक्षा का अध्ययन करने हेतु उन्हें प्रवेश मिल गया। इससे उनके रहने व खाने की समस्या हल हो गयी। हाल में एडमीशन लेना तो बहाना था असली मकसद तो आईसीएस में पास होकर दिखाना था। सो उन्होंने 1920 में वरीयता सूची में चौथा स्थान प्राप्त करते हुए पास कर ली। इसके बाद सुभाष ने अपने बड़े भाई [[शरत्चन्द्र बोस|शरतचन्द्र बोस]] को पत्र<ref>{{cite book |last1=क्रान्त |first1=मदनलाल वर्मा |authorlink1= |last2= |first2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास |url=http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |format= |accessdate= |edition=1 |series= |volume=2 |date= |year=2006 |month= |origyear= |publisher=प्रवीण प्रकाशन |location=नई दिल्ली |language=hi |isbn=81-7783-120-8 |oclc= |doi= |id= |page=501 से 503 तक |pages= |chapter= |chapterurl= |quote=भइया! हम लोग, जो एक ओर स्वामी विवेकानन्द और दूसरी ओर [[अरविन्द घोष]] के प्रभाव-छत्र में बड़े हुए हैं; भाग्य या दुर्भाग्य से ऐसी मानसिकताबना चुके हैं कि ध्रुवों जैसे भिन्न दृष्टिकोणों पर लदा कोई समझौता हमें स्वीकार नहीं है। उन्होंने इस बात के लिये खेद भी प्रकट किया कि उनके और मात्र उनके कारण भरे पूरे समंजित परिवार में मतभेद पैदा हो चुके हैं। इसका कारण उन्होंने यह बताया कि बचपन से ही कुछ ऐसे आदर्श उनके दिलो-दिमाग पर हावी हो चुके हैं जो परिवार के किसी दूसरे व्यक्ति को मंजूर नहीं हैं। |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014175453/http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |archive-date=14 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> लिखकर उनकी राय जाननी चाही कि उनके दिलो-दिमाग पर तो [[दयानन्द सरस्वती|महर्षि दयानंद सरस्वती]] और महर्षि [[अरविन्द घोष]] के आदर्शों ने कब्जा कर रक्खा है ऐसे में आईसीएस बनकर वह अंग्रेजों की गुलामी कैसे कर पायेंगे? 22 अप्रैल 1921 को भारत सचिव ई०एस० मान्टेग्यू को आईसीएस से त्यागपत्र देने का पत्र लिखा। एक पत्र देशबंधु [[चित्तरंजन दास]] को लिखा। किन्तु अपनी माँ प्रभावती का यह पत्र मिलते ही कि "पिता, परिवार के लोग या अन्य कोई कुछ भी कहे उन्हें अपने बेटे के इस फैसले पर गर्व है।" सुभाष जून 1921 में मानसिक एवं नैतिक विज्ञान में ट्राइपास (ऑनर्स) की डिग्री के साथ स्वदेश वापस लौट आये। == स्वतन्त्रता संग्राम में प्रवेश और कार्य == कोलकाता के स्वतन्त्रता सेनानी [[देशबंधु चित्तरंजन दास]] के कार्य से प्रेरित होकर सुभाष दासबाबू के साथ काम करना चाहते थे। [[इंग्लैंड]] से उन्होंने दासबाबू को खत लिखकर उनके साथ काम करने की इच्छा प्रकट की। [[रवींद्रनाथ ठाकुर]] की सलाह के अनुसार भारत वापस आने पर वे सर्वप्रथम [[मुम्बई]] गये और [[महात्मा गांधी]] से मिले। मुम्बई में गांधी मणिभवन में निवास करते थे। वहाँ 20 जुलाई 1921 को गाँधी और सुभाष के बीच पहली मुलाकात हुई। गाँधी ने उन्हें कोलकाता जाकर दासबाबू के साथ काम करने की सलाह दी। इसके बाद सुभाष कोलकाता आकर दासबाबू से मिले। उन दिनों गाँधी ने अंग्रेज़ सरकार के खिलाफ [[असहयोग आंदोलन]] चला रखा था। दासबाबू इस आन्दोलन का [[बंगाल]] में नेतृत्व कर रहे थे। उनके साथ सुभाष इस आन्दोलन में सहभागी हो गये। गाँधी द्वारा 5 फरवरी 1922 को चौरी चौरा घटना के बाद असहयोग आंदोलन बंद कर दिया गया जिसके कारण 1922 में दासबाबू ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के अन्तर्गत [[स्वराज पार्टी]] की स्थापना की। [[विधानसभा]] के अन्दर से अंग्रेज़ सरकार का विरोध करने के लिये कोलकाता महापालिका का चुनाव स्वराज पार्टी ने लड़कर जीता और दासबाबू कोलकाता के महापौर(Mayor) बन गये। उन्होंने सुभाष को महापालिका का प्रमुख कार्यकारी अधिकारी बनाया। सुभाष ने अपने कार्यकाल में कोलकाता महापालिका का पूरा ढाँचा और काम करने का तरीका ही बदल डाला। कोलकाता में सभी रास्तों के अंग्रेज़ी नाम बदलकर उन्हें [[भारत|भारतीय]] नाम दिये गये। स्वतन्त्रता संग्राम में प्राण न्योछावर करने वालों के परिवारजनों को महापालिका में नौकरी मिलने लगी। बहुत जल्द ही सुभाष देश के एक महत्वपूर्ण युवा नेता बन गये। [[जवाहरलाल नेहरू]] के साथ सुभाष ने कांग्रेस के अन्तर्गत युवकों की इण्डिपेण्डेंस लीग शुरू की। 1927 में जब [[साइमन कमीशन]] भारत आया तब कांग्रेस ने उसे काले झण्डे दिखाये। कोलकाता में सुभाष ने इस आन्दोलन का नेतृत्व किया। साइमन कमीशन को जवाब देने के लिये कांग्रेस ने भारत का भावी संविधान बनाने का काम आठ सदस्यीय आयोग को सौंपा। [[मोतीलाल नेहरू]] इस आयोग के अध्यक्ष और सुभाष उसके एक सदस्य थे। इस आयोग ने नेहरू रिपोर्ट पेश की। 1928 में कांग्रेस का वार्षिक अधिवेशन मोतीलाल नेहरू की अध्यक्षता में कोलकाता में हुआ। इस अधिवेशन में सुभाष ने खाकी गणवेश धारण करके मोतीलाल नेहरू को सैन्य तरीके से सलामी दी। गाँधी जी उन दिनों पूर्ण स्वराज्य की माँग से सहमत नहीं थे। इस अधिवेशन में उन्होंने अंग्रेज़ सरकार से डोमिनियन स्टेटस माँगने की ठान ली थी। लेकिन सुभाषबाबू और जवाहरलाल नेहरू को [[पूर्ण स्वराज]] की माँग से पीछे हटना मंजूर नहीं था। अन्त में यह तय किया गया कि अंग्रेज़ सरकार को डोमिनियन स्टेटस देने के लिये एक साल का वक्त दिया जाये। अगर एक साल में अंग्रेज़ सरकार ने यह माँग पूरी नहीं की तो कांग्रेस पूर्ण स्वराज की माँग करेगी। परन्तु अंग्रेज़ सरकार ने यह माँग पूरी नहीं की। इसलिये 1930 में जब कांग्रेस का वार्षिक अधिवेशन जवाहरलाल नेहरू की अध्यक्षता में [[लाहौर]] में हुआ तब ऐसा तय किया गया कि 26 जनवरी का दिन स्वतन्त्रता दिवस के रूप में मनाया जायेगा। 26 जनवरी 1931 को कोलकाता में राष्ट्र ध्वज फहराकर सुभाष एक विशाल मोर्चे का नेतृत्व कर रहे थे तभी पुलिस ने उन पर लाठी चलायी और उन्हें घायल कर जेल भेज दिया। जब सुभाष जेल में थे तब गाँधी जी ने अंग्रेज सरकार से समझौता किया और सब कैदियों को रिहा करवा दिया। लेकिन अंग्रेज सरकार ने [[भगत सिंह]] जैसे क्रान्तिकारियों को रिहा करने से साफ इन्कार कर दिया। भगत सिंह की फाँसी माफ कराने के लिये गाँधी जी ने सरकार से बात तो की परन्तु नरमी के साथ ऐसा बताया जाता है परंतु सत्य कुछ और ही है। सुभाष चाहते थे कि इस विषय पर गाँधीजी अंग्रेज सरकार के साथ किया गया समझौता तोड़ दें। लेकिन गांधीजी अपनी ओर से दिया गया वचन तोड़ने को राजी नहीं थे। अंग्रेज सरकार अपने स्थान पर अड़ी रही और भगत सिंह व उनके साथियों को फाँसी दे दी गयी। भगत सिंह को न बचा पाने पर सुभाष गाँधी और कांग्रेस के तरीकों से बहुत नाराज हो गये। == कारावास == [[चित्र:Bose AICC meeting 1939.jpg|right|200px|thumb|1939 में सुभाषचन्द्र बोस का अखिल भारतीय कांग्रेस कमीटी की बैठक में आगमन <small>सौजन्य: टोनी मित्र</small>]] अपने सार्वजनिक जीवन में सुभाष को कुल 11 बार कारावास हुआ। सबसे पहले उन्हें 16 जुलाई 1921 में छह महीने का कारावास हुआ। 1925 में गोपीनाथ साहा नामक एक क्रान्तिकारी कोलकाता के पुलिस अधीक्षक चार्लस टेगार्ट को मारना चाहता था। उसने गलती से अर्नेस्ट डे नामक एक व्यापारी को मार डाला। इसके लिए उसे फाँसी की सजा दी गयी। गोपीनाथ को फाँसी होने के बाद सुभाष फूट फूट कर रोये। उन्होंने गोपीनाथ का शव माँगकर उसका अन्तिम संस्कार किया। इससे अंग्रेज़ सरकार ने यह निष्कर्ष निकाला कि सुभाष ज्वलन्त क्रान्तिकारियों से न केवल सम्बन्ध ही रखते हैं अपितु वे उन्हें उत्प्रेरित भी करते हैं। इसी बहाने अंग्रेज़ सरकार ने सुभाष को गिरफ़्तार किया और बिना कोई मुकदमा चलाये उन्हें अनिश्चित काल के लिये [[म्याँमार]] के [[माण्डले]] कारागृह में बन्दी बनाकर भेज दिया। 5 नवम्बर 1925 को देशबंधु चित्तरंजन दास कोलकाता में चल बसे। सुभाष ने उनकी मृत्यु की खबर माण्डले कारागृह में रेडियो पर सुनी। माण्डले कारागृह में रहते समय सुभाष की तबियत बहुत खराब हो गयी। उन्हें [[तपेदिक]] हो गया। परन्तु अंग्रेज़ सरकार ने फिर भी उन्हें रिहा करने से इन्कार कर दिया। सरकार ने उन्हें रिहा करने के लिए यह शर्त रखी कि वे इलाज के लिये [[यूरोप]] चले जायें। लेकिन सरकार ने यह स्पष्ट नहीं किया कि इलाज के बाद वे भारत कब लौट सकते हैं। इसलिए सुभाष ने यह शर्त स्वीकार नहीं की। आखिर में परिस्थिति इतनी कठिन हो गयी कि जेल अधिकारियों को यह लगने लगा कि शायद वे कारावास में ही न मर जायें। अंग्रेज़ सरकार यह खतरा भी नहीं उठाना चाहती थी कि सुभाष की कारागृह में मृत्यु हो जाये। इसलिये सरकार ने उन्हें रिहा कर दिया। उसके बाद सुभाष इलाज के लिये [[डलहौजी]] चले गये। 1930 में सुभाष कारावास में ही थे कि चुनाव में उन्हें कोलकाता का महापौर चुना गया। इसलिए सरकार उन्हें रिहा करने पर मजबूर हो गयी। 1932 में सुभाष को फिर से कारावास हुआ। इस बार उन्हें [[अल्मोड़ा]] जेल में रखा गया। अल्मोड़ा जेल में उनकी तबियत फिर से खराब हो गयी। चिकित्सकों की सलाह पर सुभाष इस बार इलाज के लिये यूरोप जाने को राजी हो गये। == यूरोप प्रवास == [[चित्र:Subhas Bose convalescing after surgery in Bad Gastein 1933.jpg|अंगूठाकार|१९३३ में शल्यक्रिया के बाद आस्ट्रिया के बादगास्तीन में स्वास्थ्य-लाभ करते हुए]] सन् 1933 से लेकर 1936 तक सुभाष यूरोप में रहे। यूरोप में सुभाष ने अपनी सेहत का ख्याल रखते हुए अपना कार्य बदस्तूर जारी रखा। वहाँ वे [[इटली]] के नेता [[मुसोलिनी]] से मिले, जिन्होंने उन्हें भारत के स्वतन्त्रता संग्राम में सहायता करने का वचन दिया। [[आयरलैंड]] के नेता डी वलेरा सुभाष के अच्छे दोस्त बन गये। जिन दिनों सुभाष यूरोप में थे उन्हीं दिनों जवाहरलाल नेहरू की पत्नी कमला नेहरू का [[ऑस्ट्रिया]] में निधन हो गया। सुभाष ने वहाँ जाकर जवाहरलाल नेहरू को सान्त्वना दी। बाद में सुभाष यूरोप में विठ्ठल भाई पटेल से मिले। विठ्ठल भाई पटेल के साथ सुभाष ने मन्त्रणा की जिसे पटेल-बोस विश्लेषण के नाम से प्रसिद्धि मिली। इस विश्लेषण में उन दोनों ने गान्धी के नेतृत्व की जमकर निन्दा की। उसके बाद विठ्ठल भाई पटेल जब बीमार हो गये तो सुभाष ने उनकी बहुत सेवा की। मगर विठ्ठल भाई पटेल नहीं बचे, उनका निधन हो गया। विठ्ठल भाई पटेल ने अपनी वसीयत में अपनी सारी सम्पत्ति सुभाष के नाम कर दी। मगर उनके निधन के पश्चात् उनके भाई [[सरदार वल्लभ भाई पटेल]] ने इस वसीयत को स्वीकार नहीं किया। सरदार पटेल ने इस वसीयत को लेकर अदालत में मुकदमा चलाया। यह मुकदमा जीतने पर सरदार वल्लभ भाई पटेल ने अपने भाई की सारी सम्पत्ति गान्धी के हरिजन सेवा कार्य को भेंट कर दी। 1934 में सुभाष को उनके पिता के मृत्युशय्या पर होने की खबर मिली। खबर सुनते ही वे हवाई जहाज से [[कराची]] होते हुए कोलकाता लौटे। यद्यपि कराची में ही उन्हे पता चल गया था कि उनके पिता की मृत्त्यु हो चुकी है फिर भी वे कोलकाता गये। कोलकाता पहुँचते ही अंग्रेज सरकार ने उन्हें गिरफ्तार कर लिया और कई दिन जेल में रखकर वापस यूरोप भेज दिया। ==ऑस्ट्रिया में प्रेम विवाह == [[चित्र:Subhas Bose with his wife.png|thumb|left|200px|सुभाष का उनकी [[पत्नी]] के साथ दुर्लभ [[फोटो|चित्र]]]] सन् 1934 में जब सुभाष ऑस्ट्रिया में अपना इलाज कराने हेतु ठहरे हुए थे उस समय उन्हें अपनी पुस्तक लिखने हेतु एक अंग्रेजी जानने वाले टाइपिस्ट की आवश्यकता हुई। उनके एक मित्र ने [[एमिली शेंकल]] ([[अंग्रेज़ी भाषा|अं]]: Emilie Schenkl) नाम की एक ऑस्ट्रियन महिला से उनकी मुलाकात करा दी। एमिली के पिता एक प्रसिद्ध [[पशु चिकित्सक]] थे। सुभाष एमिली<ref>{{cite book |last1=क्रान्त |first1=मदनलाल वर्मा |authorlink1= |last2= |first2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास |url=http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |format= |accessdate=23 नवम्बर 2013 |edition=1 |series= |volume=3 |date= |year=2006 |month= |origyear= |publisher=प्रवीण प्रकाशन |location=नई दिल्ली |language=hi |isbn=81-7783-121-6 |oclc= |doi= |id= |page=862 |pages= |chapter= |chapterurl= |quote=नेताजी का एमिली के साथ सन् 1936 का एक और दुर्लभ चित्र जिसमें नेताजी टोपी लगाये हुए हैं |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014175453/http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |archive-date=14 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> की ओर आकर्षित हुए और उन दोनों में स्वाभाविक प्रेम हो गया। [[जर्मनी|नाजी जर्मनी]] के सख्त कानूनों को देखते हुए उन दोनों ने सन् 1942 में बाड गास्टिन नामक स्थान पर [[हिन्दू]] पद्धति से विवाह रचा लिया। [[वियेना]] में एमिली ने एक पुत्री को जन्म दिया। सुभाष ने उसे पहली बार तब देखा जब वह मुश्किल से चार सप्ताह की थी। उन्होंने उसका नाम अनिता बोस रखा था। अगस्त 1945 में [[ताइवान]] में हुई तथाकथित विमान दुर्घटना में जब सुभाष की मौत हुई, अनिता पौने तीन साल की थी।<ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/news/nation/netaji-s-ashes-should-be-immersed-in-river-ganges-wishes-daughter_826629.html|title=Netaji's ashes should be immersed in River Ganges, wishes daughter|date=3 फ़रवरी 2013|publisher=जी न्यूज़ इण्डिया डॉट कॉम|language=en|trans-title=नेताजी की अस्थियाँ गंगा नदी में विसर्जित की जायँ - पुत्री की इच्छा|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017151611/http://zeenews.india.com/news/nation/netaji-s-ashes-should-be-immersed-in-river-ganges-wishes-daughter_826629.html|archive-date=17 अक्तूबर 2013|accessdate=17 अक्टूबर 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rediff.com/news/2005/may/11inter1.htm|title='India has not behaved honorably'|date=13 मई 2005|website=www.rediff.com|access-date=2025-04-16}}</ref> अनिता अभी जीवित है। उसका नाम अनिता बोस फाफ ([[अंग्रेजी|अं]]: Anita Bose Pfaff) है। अपने पिता के परिवार जनों से मिलने अनिता फाफ कभी-कभी भारत भी आती है। == हरीपुरा कांग्रेस का अध्यक्ष पद == [[चित्र:Gandhi and Bose at the Indian National Congress, 1938.jpg|thumb|right|200px| नेताजी सुभाष चन्द्र बोस, महात्मा गान्धी के साथ हरिपुरा कांग्रेस अधिवेशन में (सन् 1938) उन दोनों के बीच [[राजेन्द्र प्रसाद]] और नेताजी के वायें [[सरदार बल्लभ भाई पटेल]] भी दिख रहे हैं।]] 1938 में कांग्रेस का वार्षिक अधिवेशन हरिपुरा में होना तय हुआ। इस अधिवेशन से पहले गान्धी जी ने कांग्रेस अध्यक्ष पद के लिए सुभाष को चुना। यह कांग्रेस का 51 वाँ अधिवेशन था। इसलिए कांग्रेस अध्यक्ष सुभाष चन्द्र बोस का स्वागत 51 बैलों द्वारा खींचे हुए रथ में किया गया। इस अधिवेशन में सुभाष का अध्यक्षीय भाषण बहुत ही प्रभावी हुआ। किसी भी भारतीय राजनीतिक व्यक्ति ने शायद ही इतना प्रभावी भाषण कभी दिया हो। अपने अध्यक्षीय कार्यकाल में सुभाष ने योजना आयोग की स्थापना की। जवाहरलाल नेहरू इसके पहले अध्यक्ष बनाये गये। सुभाष ने [[बंगलौर]] में मशहूर वैज्ञानिक सर [[विश्वेश्वरय्या]] की अध्यक्षता में एक विज्ञान परिषद की स्थापना भी की। 1937 में [[जापान]] ने [[चीन]] पर आक्रमण कर दिया। सुभाष की अध्यक्षता में कांग्रेस ने [[चीन|चीनी]] जनता की सहायता के लिये डॉ॰ द्वारकानाथ कोटनिस के नेतृत्व में चिकित्सकीय दल भेजने का निर्णय लिया। आगे चलकर जब सुभाष ने भारत के [[स्वतन्त्रता संग्राम]] में जापान से सहयोग किया तब कई लोग उन्हे जापान की कठपुतली और फासिस्ट कहने लगे। मगर इस घटना से यह सिद्ध होता हैं कि सुभाष न तो जापान की कठपुतली थे और न ही वे फासिस्ट विचारधारा से सहमत थे। == कांग्रेस के अध्यक्ष पद से इस्तीफा == 1938 में [[महात्मा गांधी|गांधीजी]] ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] अध्यक्ष पद के लिए सुभाष को चुना तो था मगर उन्हें सुभाष की कार्यपद्धति पसन्द नहीं आयी। इसी दौरान यूरोप में [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के बादल छा गए थे। सुभाष चाहते थे कि [[इंग्लैंड]] की इस कठिनाई का लाभ उठाकर भारत का स्वतन्त्रता संग्राम अधिक तीव्र किया जाये। उन्होंने अपने अध्यक्षीय कार्यकाल में इस ओर कदम उठाना भी शुरू कर दिया था परन्तु गांधीजी इससे सहमत नहीं थे। 1939 में जब नया कांग्रेस अध्यक्ष चुनने का समय आया तब सुभाष चाहते थे कि कोई ऐसा व्यक्ति अध्यक्ष बनाया जाये जो इस मामले में किसी दबाव के आगे बिल्कुल न झुके। ऐसा किसी दूसरे व्यक्ति के सामने न आने पर सुभाष ने स्वयं कांग्रेस अध्यक्ष बने रहना चाहा। लेकिन गान्धी उन्हें अध्यक्ष पद से हटाना चाहते थे। गान्धी ने अध्यक्ष पद के लिये [[पट्टाभि सीतारमैया]] को चुना। कविवर [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] ने गान्धी को पत्र लिखकर सुभाष को ही अध्यक्ष बनाने का निवेदन किया। [[प्रफुल्लचन्द्र राय]] और [[मेघनाद साहा]] जैसे वैज्ञानिक भी सुभाष को ही फिर से अध्यक्ष के रूप में देखना चाहते थे। लेकिन गान्धीजी ने इस मामले में किसी की बात नहीं मानी। कोई समझौता न हो पाने पर बहुत बरसों बाद कांग्रेस पार्टी में अध्यक्ष पद के लिये चुनाव हुआ। सब समझते थे कि जब महात्मा गान्धी ने पट्टाभि सीतारमैय्या का साथ दिया है तब वे चुनाव आसानी से जीत जायेंगे। लेकिन वास्तव में सुभाष को चुनाव में 1580 मत और सीतारमैय्या को 1377 मत मिले। गान्धीजी के विरोध के बावजूद सुभाषबाबू 203 मतों से चुनाव जीत गये। मगर चुनाव के नतीजे के साथ बात खत्म नहीं हुई। गान्धीजी ने पट्टाभि सीतारमैय्या की हार को अपनी हार बताकर अपने साथियों से कह दिया कि अगर वें सुभाष के तरीकों से सहमत नहीं हैं तो वें कांग्रेस से हट सकतें हैं। इसके बाद कांग्रेस कार्यकारिणी के 14 में से 12 सदस्यों ने इस्तीफा दे दिया। जवाहरलाल नेहरू तटस्थ बने रहे और अकेले [[शरत्चन्द्र बोस|शरदबाबू]] सुभाष के साथ रहे। 1939 का वार्षिक कांग्रेस अधिवेशन [[त्रिपुरी]] में हुआ।<ref>[https://www.dhyeyaias.com/DNS/what-was-tripuri-crisis-of-congress कांग्रेस का त्रिपुरी संकट]</ref> इस अधिवेशन के समय सुभाषबाबू तेज बुखार से इतने बीमार हो गये थे कि उन्हें स्ट्रेचर पर लिटाकर अधिवेशन में लाना पड़ा। गान्धीजी स्वयं भी इस अधिवेशन में उपस्थित नहीं रहे और उनके साथियों ने भी सुभाष को कोई सहयोग नहीं दिया। अधिवेशन के बाद सुभाष ने समझौते के लिए बहुत कोशिश की लेकिन गान्धीजी और उनके साथियों ने उनकी एक न मानी। परिस्थिति ऐसी बन गयी कि सुभाष कुछ काम ही न कर पाये। आखिर में तंग आकर 29 अप्रैल 1939 को सुभाष ने कांग्रेस अध्यक्ष पद से इस्तीफा दे दिया। == फॉरवर्ड ब्लॉक की स्थापना == 3 मई 1939 को सुभाष ने कांग्रेस के अन्दर ही [[फॉरवर्ड ब्लॉक]] के नाम से अपनी पार्टी की स्थापना की। कुछ दिन बाद सुभाष को कांग्रेस से ही निकाल दिया गया। बाद में फॉरवर्ड ब्लॉक अपने आप एक स्वतन्त्र पार्टी बन गयी। [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] शुरू होने से पहले से ही फॉरवर्ड ब्लॉक ने स्वतन्त्रता संग्राम को और अधिक तीव्र करने के लिये जन जागृति शुरू की। 3 सितम्बर 1939 को मद्रास में सुभाष को ब्रिटेन और जर्मनी में युद्ध छिड़ने की सूचना मिली। उन्होंने घोषणा की कि अब भारत के पास सुनहरा मौका है उसे अपनी मुक्ति के लिये अभियान तेज कर देना चहिये। 8 सितम्बर 1939 को युद्ध के प्रति पार्टी का रुख तय करने के लिये सुभाष को विशेष आमन्त्रित के रूप में काँग्रेस कार्य समिति में बुलाया गया। उन्होंने अपनी राय के साथ यह संकल्प भी दोहराया कि अगर काँग्रेस यह काम नहीं कर सकती है तो फॉरवर्ड ब्लॉक अपने दम पर [[ब्रिटिश राज]] के खिलाफ़ युद्ध शुरू कर देगा। अगले ही वर्ष जुलाई में [[कलकत्ता]] स्थित हालवेट स्तम्भ<ref>'''नेताजी''' (चित्रमय जीवनी), शिशिर कुमार बोस, नेताजी रिसर्च ब्यूरो, [[कोलकाता]]</ref> जो भारत की गुलामी का प्रतीक था सुभाष की यूथ ब्रिगेड ने रातोंरात वह स्तम्भ मिट्टी में मिला दिया। सुभाष के स्वयंसेवक उसकी नींव की एक-एक ईंट उखाड़ ले गये। यह एक प्रतीकात्मक शुरुआत थी। इसके माध्यम से सुभाष ने यह सन्देश दिया था कि जैसे उन्होंने यह स्तम्भ धूल में मिला दिया है उसी तरह वे [[ब्रिटिश साम्राज्य]] की भी ईंट से ईंट बजा देंगे। इसके परिणामस्वरूप अंग्रेज सरकार ने सुभाष सहित फॉरवर्ड ब्लॉक के सभी मुख्य नेताओं को कैद कर लिया। द्वितीय विश्वयुद्ध के दौरान सुभाष जेल में निष्क्रिय रहना नहीं चाहते थे। सरकार को उन्हें रिहा करने पर मजबूर करने के लिये सुभाष ने जेल में आमरण अनशन शुरू कर दिया। हालत खराब होते ही सरकार ने उन्हें रिहा कर दिया। मगर अंग्रेज सरकार यह भी नहीं चाहती थी कि सुभाष युद्ध के दौरान मुक्त रहें। इसलिये सरकार ने उन्हें उनके ही घर पर नजरबन्द करके बाहर पुलिस का कड़ा पहरा बिठा दिया।<ref>{{cite book |last1=क्रान्त |first1=मदनलाल वर्मा |authorlink1= |last2= |first2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास |url=http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |format= |accessdate=23 नवम्बर 2013 |edition=1 |series= |volume=2 |date= |year=2006 |month= |origyear= |publisher=प्रवीण प्रकाशन |location=नई दिल्ली |language=hi |isbn=81-7783-120-8 |oclc= |doi= |id= |page=510 से 511 तक |pages= |chapter= |chapterurl= |quote=उन्होंने घोषणा की कि अब भारत के पास सुनहरा मौका है उसे अपनी मुक्ति के लिये अभियान तेज कर देना चहिये। ८ सितम्बर १९३९ को युद्ध के प्रति पार्टी का रुख तय करने के लिये सुभाष को विशेष आमन्त्रित के रूप में काँग्रेस कार्य समिति में बुलाया गया। उन्होंने अपनी राय के साथ यह संकल्प भी दोहराया कि अगर काँग्रेस यह काम नहीं कर सकती है तो फॉरवर्ड ब्लॉक अपने दम पर ब्रिटिश राज के खिलाफ़ युद्ध शुरू कर देगा। जुलाई १९४० में 'हालवेट स्तम्भ' जो भारत की गुलामी का प्रतीक था, के इर्द-गिर्द सुभाष की यूथ ब्रिगेड के स्वयंसेवक भारी मात्रा में एकत्र हुए और देखते-देखते वह स्तम्भ मिट्टी में मिला दिया। स्वयंसेवक उसकी नींव तक की एक-एक ईंट तक उखाड़ ले गये। यह तो एक प्रतीकात्मक शुरुआत थी। इसके माध्यम से सुभाष ने यह सन्देश दिया कि जैसे उन्होंने यह स्तम्भ धूल में मिला दिया है उसी तरह वे ब्रिटिश साम्राज्य की भी ईंट-से-ईंट बजा देंगे। |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014175453/http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |archive-date=14 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> == नजरबन्दी से पलायन == [[File:Netaji house kolkatta.jpg|thumb|कलकत्ता (वर्तमान [[कोलकाता]]) स्थित '''नेताजी भवन''' जहाँ से सुभाष चन्द्र बोस वेश बदल कर फरार हुए थे। इस घर में अब नेताजी रिसर्च ब्यूरो स्थापित कर दिया गया है। भवन के बाहर लगे होर्डिंग पर सैनिक कमाण्डर वेष में नेताजी का [[फोटो|चित्र]] साफ दिख रहा है।]] नजरबन्दी से निकलने के लिये सुभाष ने एक योजना बनायी। 16 जनवरी 1941 को वे पुलिस को चकमा देते हुए एक पठान मोहम्मद ज़ियाउद्दीन के वेश में अपने घर से निकले। शरदबाबू के बड़े बेटे शिशिर ने उन्हे अपनी गाड़ी से कोलकाता से दूर झारखंड राज्य के धनबाद जिले (गोमोह) तक पहुँचाया। गोमोह रेलवे स्टेशन(वर्तमान में नेता जी सुभाष चंद्र बोस जंक्शन, गोमोह) से फ्रण्टियर मेल पकड़कर वे [[पेशावर]] पहुँचे। पेशावर में उन्हें फॉरवर्ड ब्लॉक के एक सहकारी, मियाँ अकबर शाह मिले। मियाँ अकबर शाह ने उनकी मुलाकात, किर्ती किसान पार्टी के भगतराम तलवार से करा दी। भगतराम तलवार के साथ सुभाष पेशावर से [[अफगानिस्तान]] की राजधानी [[काबुल]] की ओर निकल पड़े। इस सफर में भगतराम तलवार रहमत खान नाम के पठान और सुभाष उनके गूँगे-बहरे चाचा बने थे। पहाड़ियों में पैदल चलते हुए उन्होंने यह सफर पूरा किया। काबुल में सुभाष दो महीनों तक उत्तमचन्द मल्होत्रा नामक एक [[भारत|भारतीय]] व्यापारी के घर में रहे। वहाँ उन्होने पहले [[रूस|रूसी]] दूतावास में प्रवेश पाना चाहा। इसमें नाकामयाब रहने पर उन्होने [[जर्मनी|जर्मन]] और [[इटली|इटालियन]] दूतावासों में प्रवेश पाने की कोशिश की। इटालियन दूतावास में उनकी कोशिश सफल रही। जर्मन और इटालियन दूतावासों ने उनकी सहायता की। आखिर में आरलैण्डो मैजोन्टा नामक इटालियन व्यक्ति बनकर सुभाष काबुल से निकलकर रूस की राजधानी [[मास्को]] होते हुए जर्मनी की राजधानी [[बर्लिन]] पहुँचे। [[चित्र:The Car.JPG|thumb|left|200px|[[कोलकाता]] स्थित '''नेताजी भवन''' में रखी [[कार]] जिसमें बैठकर सुभाष चन्द्र बोस घर से फरार हुए]] == जर्मनी में प्रवास एवं हिटलर से मुलाकात == [[बर्लिन]] में सुभाष सर्वप्रथम रिबेन ट्रोप जैसे [[जर्मनी]] के अन्य नेताओं से मिले। उन्होंने जर्मनी में भारतीय स्वतन्त्रता संगठन और [[आज़ाद हिन्द रेडियो]] की स्थापना की। इसी दौरान सुभाष नेताजी के नाम से जाने जाने लगे। जर्मन सरकार के एक मन्त्री एडॅम फॉन ट्रॉट सुभाष के अच्छे दोस्त बन गये। आखिर 29 मई 1942 के दिन, सुभाष जर्मनी के सर्वोच्च नेता [[हिटलर|एडॉल्फ हिटलर]] से मिले। लेकिन हिटलर को भारत के विषय में विशेष रुचि नहीं थी। उन्होने सुभाष को सहायता का कोई स्पष्ट वचन नहीं दिया। [[Image:Bundesarchiv Bild 101III-Alber-064-03A, Subhas Chandra Bose bei Heinrich Himmler.jpg|right|thumb|350px|जर्मनी के [[हेनरिक हिमलर]] से चर्चारत [[सुभाष चन्द्र बोस]] (१९४२)]] कई साल पहले हिटलर ने [[माईन काम्फ]] नामक आत्मचरित्र लिखा था। इस किताब में उन्होने भारत और [[भारत|भारतीय]] लोगों की बुराई की थी। इस विषय पर सुभाष ने हिटलर से अपनी नाराजगी व्यक्त की। हिटलर ने अपने किये पर माफी माँगी और माईन काम्फ के अगले [[संस्करण]] में वह परिच्छेद निकालने का वचन दिया। अन्त में सुभाष को पता लगा कि हिटलर और जर्मनी से उन्हें कुछ और नहीं मिलने वाला है। इसलिये 8 मार्च 1943 को जर्मनी के [[कील]] बन्दरगाह में वे अपने साथी आबिद हसन सफरानी के साथ एक जर्मन पनडुब्बी में बैठकर [[पूर्वी एशिया]] की ओर निकल गये। वह जर्मन पनडुब्बी उन्हें [[हिन्द महासागर]] में [[मैडागास्कर]] के किनारे तक लेकर गयी। वहाँ वे दोनों समुद्र में तैरकर [[जापान|जापानी]] पनडुब्बी तक पहुँचे। द्वितीय विश्वयुद्ध के समय किन्हीं भी दो देशों की नौसेनाओं की पनडुब्बियों के द्वारा नागरिकों की यह एकमात्र अदला-बदली हुई थी। यह जापानी पनडुब्बी उन्हें [[इंडोनेशिया]] के पादांग बन्दरगाह तक पहुँचाकर आयी। == पूर्व एशिया में अभियान == [[चित्र:Netaji Subhas Chandra Bose.jpg|thumb|200px|आज़ाद हिन्द फौज़ के सर्वोच्च सेनापति सुभाष चन्द्र बोस अपने पूर्ण सैनिक वेश में (इस [[फोटो|चित्र]] के निर्माता हैं, श्री देवादित्य चटर्जी)]] पूर्वी [[एशिया]] पहुँचकर सुभाष ने सर्वप्रथम वयोवृद्ध क्रान्तिकारी [[रासबिहारी बोस]] से भारतीय स्वतन्त्रता परिषद का नेतृत्व सँभाला। [[सिंगापुर]] के एडवर्ड पार्क में रासबिहारी ने स्वेच्छा से स्वतन्त्रता परिषद का नेतृत्व सुभाष को सौंपा था। [[जापान]] के प्रधानमन्त्री जनरल [[हिदेकी तोजो]] ने नेताजी के व्यक्तित्व से प्रभावित होकर उन्हें सहयोग करने का आश्वासन दिया। कई दिन पश्चात् नेताजी ने जापान की संसद (डायट) के सामने भाषण दिया। [[File:Subhas Chandra 1943 Tokyo.jpg|thumb| [[टोक्यो]] में [[सुभाष चंद्र बोस]], 1943]] 21 अक्टूबर 1943 के दिन नेताजी ने सिंगापुर में आर्जी-हुकूमते-आज़ाद-हिन्द (स्वाधीन भारत की अन्तरिम सरकार) की स्थापना की। वे खुद इस सरकार के राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री और युद्धमन्त्री बने। इस सरकार को कुल नौ देशों ने मान्यता दी। नेताजी [[आज़ाद हिन्द फौज]] के प्रधान सेनापति भी बन गये। आज़ाद हिन्द फौज में जापानी सेना ने अंग्रेजों की फौज से पकड़े हुए भारतीय युद्धबन्दियों को भर्ती किया था। आज़ाद हिन्द फ़ौज में औरतों के लिये [[झाँसी की रानी रेजिमेंट]] भी बनायी गयी। पूर्वी एशिया में नेताजी ने अनेक भाषण देकर वहाँ के स्थायी भारतीय लोगों से आज़ाद हिन्द फौज में भर्ती होने और उसे आर्थिक मदद देने का आह्वान किया। उन्होंने अपने आह्वान में यह सन्देश भी दिया - "तुम मुझे खून दो, मैं तुम्हें आज़ादी दूँगा।" द्वितीय विश्वयुद्ध के दौरान आज़ाद हिन्द फौज ने जापानी सेना के सहयोग से भारत पर आक्रमण किया। अपनी फौज को प्रेरित करने के लिये नेताजी ने " दिल्ली चलो" का नारा दिया। दोनों फौजों ने अंग्रेजों से [[अंदमान और निकोबार द्वीप]] जीत लिये। यह द्वीप आर्जी-हुकूमते-आज़ाद-हिन्द के अनुशासन में रहे। नेताजी ने इन द्वीपों को "शहीद द्वीप" और "स्वराज द्वीप" का नया नाम दिया। दोनों फौजों ने मिलकर [[इंफाल]] और [[कोहिमा]] पर आक्रमण किया। लेकिन बाद में अंग्रेजों का पलड़ा भारी पड़ा और दोनों फौजों को पीछे हटना पड़ा। जब आज़ाद हिन्द फौज पीछे हट रही थी तब जापानी सेना ने नेताजी के भाग जाने की व्यवस्था की। परन्तु नेताजी ने झाँसी की रानी रेजिमेंट की लड़कियों के साथ सैकड़ों मील चलते रहना पसन्द किया। इस प्रकार नेताजी ने सच्चे नेतृत्व का एक आदर्श प्रस्तुत किया। 6 जुलाई 1944 को आज़ाद हिन्द रेडियो पर अपने भाषण के माध्यम से गान्धीजी को सम्बोधित करते हुए नेताजी ने जापान से सहायता लेने का अपना कारण और आर्जी-हुकूमते-आज़ाद-हिन्द तथा आज़ाद हिन्द फौज की स्थापना के उद्देश्य के बारे में बताया। इस भाषण के दौरान नेताजी ने गान्धीजी को [[राष्ट्रपिता]] कहा तभी गांधीजी ने भी उन्हे नेताजी कहा। == दुर्घटना और मृत्यु का समाचार == {{main|सुभाष चन्द्र बोस की मृत्यु}} [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] में [[जापान]] की हार के बाद, नेताजी को नया रास्ता ढूँढना जरूरी था। उन्होने [[रूस]] से सहायता माँगने का निश्चय किया था। 18 अगस्त 1945 को नेताजी हवाई जहाज से [[मंचूरिया]] की तरफ जा रहे थे। इस सफर के दौरान वे लापता हो गये। इस दिन के बाद वे कभी किसी को दिखायी नहीं दिये।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2015/04/150418_subhash_chandra_bose_controversy_vr|title=सुभाष चंद्र बोस की हत्या हुई या मृत्यु?|date=2015-04-19|website=BBC News हिंदी|language=hi|access-date=2020-10-29}}</ref> 23 अगस्त 1945 को [[टोकियो]] रेडियो ने बताया कि [[सैगोन]] में नेताजी एक बड़े बमवर्षक विमान से आ रहे थे कि 18 अगस्त को ताइहोकू ([[जापानी भाषा]]: 臺北帝國大學, Taihoku Teikoku Daigaku) हवाई अड्डे के पास उनका विमान दुर्घटनाग्रस्त हो गया। विमान में उनके साथ सवार जापानी जनरल शोदेई, पाइलेट तथा कुछ अन्य लोग मारे गये। नेताजी गम्भीर रूप से जल गये थे। उन्हें ताइहोकू सैनिक अस्पताल ले जाया गया जहाँ उन्होंने दम तोड़ दिया। कर्नल हबीबुर्रहमान के अनुसार उनका अन्तिम संस्कार ताइहोकू में ही कर दिया गया। सितम्बर के मध्य में उनकी अस्थियाँ संचित करके जापान की राजधानी [[टोकियो]] के [[रैंकोजी मन्दिर]] में रख दी गयीं।<ref>{{cite book |last1=क्रान्त |first1=मदनलाल वर्मा |authorlink1= |last2= |first2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास |url=http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |format= |accessdate=23 नवम्बर 2013 |edition=1 |series= |volume=2 |date= |year=2006 |month= |origyear= |publisher=प्रवीण प्रकाशन |location=नई दिल्ली |language=hi |isbn=81-7783-120-8 |oclc= |doi= |id= |page=513 |pages= |chapter= |chapterurl= |quote=23 अगस्त 1945 को टोकियो रेडियो ने बताया कि सैगोन में नेताजी एक बड़े बमवर्षक विमान से आ रहे थे कि 18 अगस्त को ताइहोकू हवाई अड्डे के पास उनका विमान दुर्घटनाग्रस्त हो गया। विमान में उनके साथ सवार जापानी जनरल शोदेई, पाइलेट तथा कुछ अन्य लोग मारे गये। नेताजी गम्भीर रूप से जल गये थे। उन्हें ताइहोकू सैनिक अस्पताल ले जाया गया जहाँ उन्होंने दम तोड़ दिया। कर्नल हबीबुर्रहमान के अनुसार उनका अन्तिम संस्कार ताइहोकू में ही कर दिया गया। सितम्बर के मध्य में उनकी अस्थियाँ संचित करके टोकियो के रैंकोजी मन्दिर में रख दी गयीं। |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014175453/http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |archive-date=14 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> [[भारतीय राष्ट्रीय अभिलेखागार]] से प्राप्त दस्तावेज़ के अनुसार नेताजी की मृत्यु 18 अगस्त 1945 को ताइहोकू के सैनिक अस्पताल में रात्रि 21.00 बजे हुई थी।<ref>{{cite book |last1=क्रान्त |first1=मदनलाल वर्मा |authorlink1= |last2= |first2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास |url=http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |format= |accessdate=23 नवम्बर 2013 |edition=1 |series= |volume=3 |date= |year=2006 |month= |origyear= |publisher=प्रवीण प्रकाशन |location=नई दिल्ली |language=hi |isbn=81-7783-121-6 |oclc= |doi= |id= |page=846 |pages= |chapter= |chapterurl= |quote=Ten minutes after the accident he was taken to the Army Hosptal in Taihoku and received treatment at 15.00. His death came at 21.00. His aide H.R. was also burned on neck, right cheak, both arms and right leg. Lt. Gen. SHIDEI met an instantaneous death inside the plane (two others died likewise). |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014175453/http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |archive-date=14 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> स्वतन्त्रता के पश्चात् [[भारत सरकार]] ने इस घटना की जाँच करने के लिये 1956 और 1977 में दो बार आयोग नियुक्त किया। दोनों बार यह नतीजा निकला कि नेताजी उस विमान दुर्घटना में ही शहीद हो गये। 1999 में मनोज कुमार मुखर्जी के नेतृत्व में तीसरा आयोग बनाया गया। 2005 में ताइवान सरकार ने मुखर्जी आयोग को बता दिया कि 1945 में ताइवान की भूमि पर कोई हवाई जहाज दुर्घटनाग्रस्त हुआ ही नहीं था। 2005 में मुखर्जी आयोग ने भारत सरकार को अपनी रिपोर्ट पेश की जिसमें उन्होंने कहा कि नेताजी की मृत्यु उस विमान दुर्घटना में होने का कोई सबूत नहीं हैं। लेकिन भारत सरकार ने मुखर्जी आयोग की रिपोर्ट को अस्वीकार कर दिया। देश के अलग-अलग हिस्सों में आज भी नेताजी को देखने और मिलने का दावा करने वाले लोगों की कमी नहीं है। [[फैजाबाद]] के गुमनामी बाबा से लेकर [[छत्तीसगढ़]] राज्य में जिला [[रायगढ़]] तक में नेताजी के होने को लेकर कई दावे पेश किये गये लेकिन इन सभी की प्रामाणिकता संदिग्ध है। छत्तीसगढ़ में तो सुभाष चन्द्र बोस के होने का मामला राज्य सरकार तक गया। परन्तु राज्य सरकार ने इसे हस्तक्षेप के योग्य न मानते हुए मामले की फाइल ही बन्द कर दी। == सुनवाई के लिये विशेष पीठ का गठन == कलकत्ता हाई कोर्ट ने नेताजी के लापता होने के रहस्य से जुड़े खुफिया दस्तावेजों को सार्वजनिक करने की माँग पर सुनवाई के लिये स्पेशल बेंच के गठन का आदेश दे दिया है। यह याचिका सरकारी संगठन ''इंडियाज स्माइल'' द्वारा दायर की गयी है। इस याचिका में भारत संघ, राष्ट्रीय सलाहकार परिषद, रॉ, खुफिया विभाग, प्रधानमंत्री के निजी सचिव, रक्षा सचिव, गृह विभाग और पश्चिम बंगाल सरकार सहित कई अन्य लोगों को प्रतिवादी बनाया गया है।<ref name="नेताजी सुभाष"/> == भारत की स्वतन्त्रता पर नेताजी का प्रभाव == [[चित्र:Netaji subhash chandra bose.jpg|right|thumb|300px|[[कटक]] में सुभाष चन्द्र बोस का जन्मस्थान अब संग्रहालय में परिवर्तित कर दिया गया है।]] [[चित्र:Netaji_Subhas_Chandra_Bose_Gomoh_Railway_Station.jpg|अंगूठाकार|नेताजी के नाम पर [[धनबाद]] के अंदर एक रेलवे स्टेशन, [[गोमो|गोमो जंक्शन]]।]] [[हिरोशिमा]] और [[नागासाकी]] के विध्वंस के बाद सारे संदर्भ ही बदल गये। आत्मसमर्पण के उपरान्त जापान चार-पाँच वर्षों तक अमेरिका के पाँवों तले कराहता रहा। यही कारण था कि नेताजी और आजाद हिन्द सेना का रोमहर्षक इतिहास टोकियो के अभिलेखागार में वर्षों तक पड़ा धूल खाता रहा। नवम्बर 1945 में [[दिल्ली]] के [[लाल किला|लाल किले]] में आजाद हिन्द फौज पर चलाये गये मुकदमे ने नेताजी के यश में वर्णनातीत वृद्धि की और वे लोकप्रियता के शिखर पर जा पहुँचे। अंग्रेजों के द्वारा किए गये विधिवत दुष्प्रचार तथा तत्कालीन प्रमुख राजनीतिक दलों द्वारा सुभाष के विरोध के बावजूद सारे देश को झकझोर देनेवाले उस मुकदमे के बाद माताएँ अपने बेटों को ‘सुभाष’ का नाम देने में गर्व का अनुभव करने लगीं। घर–घर में राणा प्रताप और छत्रपति शिवाजी महाराज के जोड़ पर नेताजी का चित्र भी दिखाई देने लगा। [[आजाद हिन्द फौज]] के माध्यम से भारत को अंग्रेजों के चंगुल से आजाद करने का नेताजी का प्रयास प्रत्यक्ष रूप में सफल नहीं हो सका किन्तु उसका दूरगामी परिणाम हुआ। सन् १९४६ के [[नौसेना विद्रोह]] इसका उदाहरण है। नौसेना विद्रोह के बाद ही ब्रिटेन को विश्वास हो गया कि अब भारतीय सेना के बल पर भारत में शासन नहीं किया जा सकता और भारत को स्वतन्त्र करने के अलावा उनके पास कोई दूसरा विकल्प नहीं बचा। आजाद हिन्द फौज को छोड़कर विश्व-इतिहास में ऐसा कोई भी दृष्टांत नहीं मिलता जहाँ तीस-पैंतीस हजार युद्धबन्दियों ने संगठित होकर अपने देश की आजादी के लिए ऐसा प्रबल संघर्ष छेड़ा हो। जहाँ स्वतन्त्रता से पूर्व विदेशी शासक नेताजी की सामर्थ्य से घबराते रहे, तो स्वतन्त्रता के उपरान्त देशी सत्ताधीश जनमानस पर उनके व्यक्तित्व और कर्तृत्व के अमिट प्रभाव से घबराते रहे। [[विनायक दामोदर सावरकर|स्वातन्त्र्यवीर सावरकर]] ने स्वतन्त्रता के उपरान्त देश के क्रांतिकारियों के एक सम्मेलन का आयोजन किया था और उसमें अध्यक्ष के आसन पर नेताजी के तैलचित्र को आसीन किया था। यह एक क्रान्तिवीर द्वारा दूसरे क्रान्ति वीर को दी गयी अभूतपूर्व सलामी थी। == लेखन (एवं वाचिक) कार्य तथा प्रकाशन == अपने संघर्षपूर्ण एवं अत्यधिक व्यस्त जीवन के बावजूद नेताजी सुभाष चन्द्र बोस स्वाभाविक रूप से लेखन के प्रति भी उत्सुक रहे हैं। अपनी अपूर्ण आत्मकथा '''एक भारतीय यात्री''' (ऐन इंडियन पिलग्रिम) के अतिरिक्त उन्होंने दो खंडों में एक पूरी पुस्तक भी लिखी '''भारत का संघर्ष''' (द इंडियन स्ट्रगल), जिसका लंदन से ही प्रथम प्रकाशन हुआ था।<ref>नेताजी संपूर्ण वाङ्मय, खंड-2, प्रकाशन विभाग, भारत सरकार, नई दिल्ली, द्वितीय संस्करण-1997, पृष्ठ-i एवं iv.</ref> यह पुस्तक काफी प्रसिद्ध हुई थी। उनकी आत्मकथा यद्यपि अपूर्ण ही रही, लेकिन उसे पूर्ण करने की उनकी अभिलाषा रही थी, जिसका पता मूल पांडुलिपि के प्रथम पृष्ठ पर बनायी गयी योजना से स्पष्ट रूपेण चलता है।<ref>नेताजी संपूर्ण वाङ्मय, खंड-1, प्रकाशन विभाग, भारत सरकार, नई दिल्ली, द्वितीय संस्करण-2009, पृष्ठ-viii.</ref> इसके अतिरिक्त नेताजी ने अपने बहुआयामी स्वतंत्रता संघर्ष के संदर्भ में अगणित पत्र लिखे, भाषण दिये एवं रेडियो के माध्यम से भी उनके व्याख्यान प्रसारित हुए। पत्रों की एक बड़ी मात्रा उनके निजी जीवन से भी सम्बद्ध है। === नेताजी संपूर्ण वाङ्मय === [[File:नेताजी संपूर्ण वाङ्मय.jpg|thumb|नेताजी संपूर्ण वाङ्मय]] दिसंबर 1940 से नेताजी के अंतिम समय तक उनके पूर्ण विश्वासपात्र तथा निकट सहयोगी रहे डॉ० शिशिर कुमार बोस ने ''नेताजी रिसर्च ब्यूरो'' की स्थापना कर नेताजी के 'समग्र साहित्य' के प्रकाशन का विशाल कार्य मुख्यतः विनोद सी० चौधरी के साथ मिलकर 1961 ईस्वी में आरंभ किया था<ref>नेताजी संपूर्ण वाङ्मय, खंड-12, प्रकाशन विभाग, भारत सरकार, नई दिल्ली, संस्करण-2011, पृष्ठ-i एवं vii.</ref> और 1980 में 12 खंडों में संकलित रचनाओं के प्रकाशन का काम शुरू हुआ। आरंभिक योजना 10 खंडों में 'समग्र साहित्य' के प्रकाशन की थी, परंतु बाद में यह योजना 12 खंडों की हो गयी। अप्रैल 1980 में सर्वप्रथम बांग्ला में इसके प्रथम खंड का प्रकाशन हुआ था और नवंबर 1980 में अंग्रेजी में। हिंदी में इसका प्रथम खंड 1982 में प्रकाशित हुआ और फिर इन तीनों भाषाओं में समग्र साहित्य का प्रकाशन होते रहा। इसका अंतिम (12वाँ) खंड 2011 ई० में छप कर आ पाया; हालांकि इसकी सामग्री पहले से ही तैयार थी। इस 'समग्र वाङ्मय' के संकलन एवं प्रकाशन कार्य से आरंभ से ही सुगत बोस भी जुड़े हुए थे और अंतिम दो खंडों का प्रकाशन डॉ० शिशिर कुमार बोस के दुःखद निधन के कारण मुख्यतः सुगत बोस के ही संपादन में हुआ। इस 'समग्र वाङ्मय' के प्रथम खंड में उनकी 'आत्मकथा' के साथ कुछ पत्रों का प्रकाशन हुआ है और द्वितीय खंड में उनकी सुप्रसिद्ध पुस्तक 'भारत का संघर्ष' (द इंडियन स्ट्रगल) का प्रकाशन हुआ है। फिर अन्य खंडों में उनके द्वारा लिखित पत्रों, टिप्पणियों एवं भाषणों आदि समग्र उपलब्ध साहित्य का क्रमबद्ध प्रकाशन हुआ है। इस प्रकार यथासंभव उपलब्ध नेताजी का लिखित एवं वाचिक 'समग्र वाङ्मय' अध्ययन हेतु सुलभ हो गया है और यह युगीन आवश्यकता भी है कि [[महात्मा गांधी]] की तरह नेताजी के सन्दर्भ में भी अनेकानेक संदर्भ-रहित कथनों एवं अपूर्ण जानकारियों के आधार पर राय कायम करने की बजाय उपयुक्त मुद्दे को उसके उपयुक्त एवं सम्यक् संदर्भों में देखते हुए सटीक एवं प्रामाणिक राय कायम की जाय। वे बहुत ही सरल थे। == इन्हें&nbsp;भी&nbsp;देखें== * [[आजाद हिन्द फौज]] * [[कोहिमा का युद्ध]] * [[नौसेना विद्रोह]] * [[रैंकोजी मन्दिर (जापान)]] * [[अनिता बोस फाफ]] * [[एमिली शेंकल]] * [[सुभाष चन्द्र बोस की मृत्यु]] * [[सुभाष चन्द्र बोस के राजनैतिक विचार]] * [[भारतीय स्वतंत्रता का क्रांतिकारी आन्दोलन]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी&nbsp;कड़ियाँ== {{wikiquote|सुभाषचन्द्र बोस}} {{commons|सुभाषचन्द्र बोस}} * [https://web.archive.org/web/20101104073010/http://www.bbc.co.uk/hindi/regionalnews/story/2005/08/050814_azad_hind.shtml आज़ाद भारत में आज़ाद हिंद] * [https://web.archive.org/web/20130523193732/http://www.bbc.co.uk/hindi/regionalnews/story/2005/08/050815_netaji_assasination.shtml 'नेताजी की हत्या का आदेश दिया था'] * [https://web.archive.org/web/20190802151322/http://netajipapers.gov.in/ भारत सरकार द्वारा विमुक्त किये गये '''नेताजी से सम्बन्धित कागज'''] (राष्ट्रीय अभिलेखागार) * [https://web.archive.org/web/20170809171847/http://hindi.webdunia.com/hindi-literature-articles/subhash-chandra-bose-117012200039_1.html सुभाष चन्द्र बोस : परिचय] (वेबदुनिया) * [https://web.archive.org/web/20110125091400/http://www.bhaskar.com/article/nat-netaji-not-given-due-respect-narayana-murthy-1786538.html नारायणमूर्ति ने की नेहरू की निन्दा, कहा- नेताजी होते तो चीन से निपट लेते] * [http://www.thehindu.com/news/national/tribute-to-netaji-bose-in-the-1947-independence-day-of-the-hindu/article7540562.ece?utm_source=RSS_Feed&utm_medium=RSS&utm_campaign=RSS_Syndication Netaji Bose and the Indian National Army: Freedom Movement in East Asia] (द हिन्दू) {{सुभाष चन्द्र बोस}} {{भारतीय स्वतंत्रता संग्राम}} {{पश्चिम बंगाल}} {{Authority control}} [[श्रेणी:भारतीय स्वतंत्रता सेनानी]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल]] [[श्रेणी:बंगाल के लोग]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के लोग]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:1897 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९४५ में निधन]] [[श्रेणी:सुभाष चन्द्र बोस]] [[श्रेणी:भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के अध्यक्ष]] ga38l2ipsvbggljw5ptdrpi591h1t3y शकुनि 0 11297 6591664 6530523 2026-07-25T13:01:01Z Swayamkolgiri8 932471 6591664 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | image = Shakuni Yudhishthira.jpg | caption = शकुनि और [[युधिष्ठिर]] पासा का खेल खेलते, [[लेपाक्षी]] | info-hdr = सूचना | home = {{hlist|[[गंधार (जनपद)|गंधार]]|}} | spouse = अनजानी रानी<!---Don't add Arshi, she's a fictional character who doesn't appear in Mahabharata---> | children = [[उलूक]] (बड़ा बेटा)<br>अनजाना छोटा बेटा | gender = नर | family = '''माता-पिता''' {{ubl|[[सुदर्मा]] (माता)|सुबल (पिता)}} '''सहोदर''' {{bulleted list|[[गांधारी]] (बहन)|अचल, वृषक, गज और अन्य भाई<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Tz2FHQcx_M8C&q=Achala|title=The Mahabharata: Volume 2|date=2015-06-01|publisher=Penguin UK|isbn=978-81-8475-403-2|language=en}}</ref>}} | relatives = {{bulleted list|[[धृतराष्ट्र]] (जीजा)|[[दुर्योधन]], [[दुःशासन]], [[विकर्ण​]] और 97 और भांजें|[[दुःशला]] (भांजीं)}} |name=शकुनि}} '''शकुनि''' [[महाभारत]] में एक खलनायक है। वह [[गंधार]] का राजकुमार, और बाद में राजा होता है। वह [[गांधारी]] का भाई तथा [[कौरव|कौरवों]] का मामा है। [[दुर्योधन]] की कुटिल नीतियों के पीछे शकुनि का हाथ माना जाता है और वह कुरुक्षेत्र के [[युद्ध]] के लिए दोषियों में प्रमुख माना जाता है। उसने कई बार पाण्डवों के साथ छल किया और अपने भांजे दुर्योधन को पाण्डवों के प्रति कुटिल चालें चलने के लिए उकसाया। [[उलूक]] ,[[वृकासुर]] व [[वृप्रचिट्टी]] शकुनि तथा [[आरशी]] के पुत्र थे। == जन्म == शकुनि का जन्म गंधार के सम्राट सुबल तथा साम्राज्ञी [[सुदर्मा]] के यहाँ हुआ था। शकुनि की बहन [[गांधारी]] का विवाह धृतराष्ट्र से हुआ था। शकुनि की कुरुवंश के प्रति घृणा का कारण यह था, की हस्तिनापुर के सेनापति [[भीष्म]] एक बार धृतराष्ट्र के लिए गांधारी का हाथ माँगने गंधार गए। तब गांधारी के पिता सुबल ने ये बात स्वीकार कर ली, लेकिन उस समय उन्हें ये पता नहीं था की धृतराष्ट्र जन्मांध है। इसका शकुनि ने भी विरोध किया, लेकिन गांधारी अब तक धृतराष्ट्र को अपना पति मान चुकी थी। इसलिए शकुनि ने उस दिन ये प्रण लिया की वह समूचे कुरुवंश के सर्वनाश का कारण बनेगा।<ref>{{cite web|title=महाभारत के वो 10 पात्र जिन्हें जानते हैं बहुत कम लोग!|url=http://www.bhaskar.com/article-hf/HAR-AMB-mahabharat-characters-known-less-to-people-haryana-4476348-PHO.html?seq=20|publisher=दैनिक भास्कर|date=२७ दिसम्बर २०१३|archiveurl=https://archive.today/20131228050646/http://www.bhaskar.com/article-hf/HAR-AMB-mahabharat-characters-known-less-to-people-haryana-4476348-PHO.html?seq=20|archivedate=28 दिसंबर 2013|access-date=28 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> == चौसर का खेल == हस्तिनापुर राज्य को दो बराबर टुकडो़ में बाँटकर एक भाग, जो की पुर्णतः बंजर था, पाण्डवों को दे दिया गया, जिसे उन्होनें अपने अथक प्रयासों से [[इन्द्रप्रस्थ|इंद्रप्रस्थ]] (वर्तमान [[दिल्ली]]) नामक सुंदर नगरी में परिवर्तित कर दिया। शीघ्र ही वहाँ की भव्यता कि चर्चाएँ दूर्-दूर तक होने लगीं। [[युधिष्ठिर]] द्वारा किए गए राजसूय यज्ञ के अवसर पर, [[दुर्योधन]] को भी उस भव्य नगरी में जाने का अवसर मिला। वह राजमहल की भव्यता देख रहा था, कि एक स्थान पर उसने पानी की तल वाली सजावट को ठोस भूमि समझ लिया और पानी मे गिर गया। यह देखकर द्रौपदी हंसने लगी और उसने दुर्योधन को अंधे का पुत्र अंधा कहा। इसे दुर्योधन ने अपना अपमान समझा और वह हस्तिनापुर लौट आया। अपने भांजे की यह मानसिक स्थिति भाँपकर, शकुनि ने मन में पाण्डवों का राजपाट छिनने का कुटिल विचार आया। उसने पाण्डवों को चौसर के खेल के लिए आमंत्रित किया और अपनी कुटिल बुद्धि के प्रयोग से युधिष्ठिर को पहले तो छोटे-छोटे दाव लगाने के लिए कहा। जब युधिष्ठिर खेल छोड़ने का मन बनाता तो शकुनि द्वारा कुछ ना कुछ कहकर युधिष्ठिर से कोई ना कोई दाव लगवा लेता। इस प्रकार महाराज युधिष्ठिर एक-एक कर अपनी सभी वस्तुओं को दाव पर लगा कर हारते रहे और अंत में उन्होनें अपने भाईयों और अपनी पत्नी को भी दाव पर लगा दिया और उन्हें भी हार गए और इस प्रकार द्रौपदी का अपमान करके दुर्योधन ने अपना प्रतिशोध ले लिया और उसी दिन महाभारत के युद्ध की नींव पडी़। == कुरुक्षेत्र का युद्ध == कुरुक्षेत्र के युद्ध में शकुनि का वध [[सहदेव]] के द्वारा १८ वें<ref>{{Cite web |url=http://ygic.us/year%20iii%20book/year%20iii-chap.3-mahabharata.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=19 अगस्त 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820070132/http://ygic.us/Year%20III%20Book/Year%20III-Chap.3-MAHABHARATA.pdf |archive-date=20 अगस्त 2018 |url-status=dead }}</ref> दिन के युद्ध में किया गया। उसके सभी भाइयों का वध [[इरावन|इरवन]] और [[अर्जुन]] के द्वारा किया गया। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी सम्पर्क == {{महाभारत}} [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] {{हिन्दू धर्म आधार}} tlyp120fccmehy5v93xlrs3csr9zisn गांधारी 0 12185 6591661 6516169 2026-07-25T12:56:37Z Swayamkolgiri8 932471 6591661 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक महाभारत के पात्र|width1=|संतान=[[दुर्योधन]] [[दुशासन]] [[विकर्ण]] समेत 97 पुत्र और [[दुशला]] (पुत्री)|राजवंश=|जीवनसाथी=[[धृतराष्ट्र]]|भाई-बहन=[[शकुनि]] (भाई)|मुख्य शस्त्र=|व्यवसाय=|उत्त्पति स्थल=[[गंधार]]|संदर्भ ग्रंथ=[[महाभारत]]|देवनागरी=|अन्य नाम=|width2=100|माता और पिता=सुबाला (पिता) [[सुदर्मा]] (माता)|Image=|नाम=गांधारी|Caption=[[गांधारी]] को वरदान देते हुए ऋषि [[वेदव्यास]]।}} '''गांधारी''' महाभारत में कुरु वंश की राजमाता थी। वो महाराज [[धृतराष्ट्र]] की पत्नी थी और प्रमुख खलनायक [[दुर्योधन]] की माँ थीं। गांधारी देख सकती थीं लेकिन पति के आँखों से विकलांग होने के कारण उन्होंने खुद की आँखों पर भी हमेशा के लिए एक पट्टी बाँध ली थी। [[महाभारत]] के अनुसार वो सौ पुत्रों की माता थीं।<ref>{{cite web|title=महाभारत के वो 10 पात्र जिन्हें जानते हैं बहुत कम लोग!|url=http://www.bhaskar.com/article-hf/HAR-AMB-mahabharat-characters-known-less-to-people-haryana-4476348-PHO.html?seq=18|publisher=दैनिक भास्कर|date=२७ दिसम्बर २०१३|archiveurl=https://archive.today/20131228050244/http://www.bhaskar.com/article-hf/HAR-AMB-mahabharat-characters-known-less-to-people-haryana-4476348-PHO.html?seq=18|archivedate=28 दिसंबर 2013|access-date=28 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> गंधार की राजकुमारी होने की वजह से इनका नाम गांधारी पड़ गया था। धृतराष्ट्र के जन्मांध होने के कारण ही विवाहोपरांत गांधारी ने आजीवन अपनी आँखों पर पट्टी बांधे रखने की प्रतिज्ञा की थी। अपने पति  का दुख समझने के लिए और उसके दुख मे शामिल होने के लिए गांधारी ने भी अपने आप को अंधा बना दिया।  लेकिन गांधारी ने अपने पुरे जीवन में इस प्रतिज्ञा को [https://www.hindimahiti.com/2019/11/blog-post_27.html दो बार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009021513/https://www.hindimahiti.com/2019/11/blog-post_27.html |date=9 अक्तूबर 2020 }} तोडा था। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{कुरु वंश वृक्ष}} {{महाभारत}} [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] g0d958u666jtx4fknzcl0epiz8pt19n 6591662 6591661 2026-07-25T12:57:29Z Swayamkolgiri8 932471 6591662 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक महाभारत के पात्र|width1=|संतान=[[दुर्योधन]] [[दुशासन]] [[विकर्ण]] समेत 97 पुत्र और [[दुशला]] (पुत्री)|राजवंश=|जीवनसाथी=[[धृतराष्ट्र]]|भाई-बहन=[[शकुनि]] (भाई)|मुख्य शस्त्र=|व्यवसाय=|उत्त्पति स्थल=[[गंधार]]|संदर्भ ग्रंथ=[[महाभारत]]|देवनागरी=|अन्य नाम=|width2=100|माता और पिता=सुबाल (पिता) [[सुदर्मा]] (माता)|Image=|नाम=गांधारी|Caption=[[गांधारी]] को वरदान देते हुए ऋषि [[वेदव्यास]]।}} '''गांधारी''' महाभारत में कुरु वंश की राजमाता थी। वो महाराज [[धृतराष्ट्र]] की पत्नी थी और प्रमुख खलनायक [[दुर्योधन]] की माँ थीं। गांधारी देख सकती थीं लेकिन पति के आँखों से विकलांग होने के कारण उन्होंने खुद की आँखों पर भी हमेशा के लिए एक पट्टी बाँध ली थी। [[महाभारत]] के अनुसार वो सौ पुत्रों की माता थीं।<ref>{{cite web|title=महाभारत के वो 10 पात्र जिन्हें जानते हैं बहुत कम लोग!|url=http://www.bhaskar.com/article-hf/HAR-AMB-mahabharat-characters-known-less-to-people-haryana-4476348-PHO.html?seq=18|publisher=दैनिक भास्कर|date=२७ दिसम्बर २०१३|archiveurl=https://archive.today/20131228050244/http://www.bhaskar.com/article-hf/HAR-AMB-mahabharat-characters-known-less-to-people-haryana-4476348-PHO.html?seq=18|archivedate=28 दिसंबर 2013|access-date=28 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> गंधार की राजकुमारी होने की वजह से इनका नाम गांधारी पड़ गया था। धृतराष्ट्र के जन्मांध होने के कारण ही विवाहोपरांत गांधारी ने आजीवन अपनी आँखों पर पट्टी बांधे रखने की प्रतिज्ञा की थी। अपने पति  का दुख समझने के लिए और उसके दुख मे शामिल होने के लिए गांधारी ने भी अपने आप को अंधा बना दिया।  लेकिन गांधारी ने अपने पुरे जीवन में इस प्रतिज्ञा को [https://www.hindimahiti.com/2019/11/blog-post_27.html दो बार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009021513/https://www.hindimahiti.com/2019/11/blog-post_27.html |date=9 अक्तूबर 2020 }} तोडा था। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{कुरु वंश वृक्ष}} {{महाभारत}} [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] 1a3k541kmg3813o1jj9awypnh8fultn 6591663 6591662 2026-07-25T12:57:55Z Swayamkolgiri8 932471 6591663 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक महाभारत के पात्र|width1=|संतान=[[दुर्योधन]] [[दुशासन]] [[विकर्ण]] समेत 97 पुत्र और [[दुशला]] (पुत्री)|राजवंश=|जीवनसाथी=[[धृतराष्ट्र]]|भाई-बहन=[[शकुनि]] (भाई)|मुख्य शस्त्र=|व्यवसाय=|उत्त्पति स्थल=[[गंधार]]|संदर्भ ग्रंथ=[[महाभारत]]|देवनागरी=|अन्य नाम=|width2=100|माता और पिता=सुबल (पिता) [[सुदर्मा]] (माता)|Image=|नाम=गांधारी|Caption=[[गांधारी]] को वरदान देते हुए ऋषि [[वेदव्यास]]।}} '''गांधारी''' महाभारत में कुरु वंश की राजमाता थी। वो महाराज [[धृतराष्ट्र]] की पत्नी थी और प्रमुख खलनायक [[दुर्योधन]] की माँ थीं। गांधारी देख सकती थीं लेकिन पति के आँखों से विकलांग होने के कारण उन्होंने खुद की आँखों पर भी हमेशा के लिए एक पट्टी बाँध ली थी। [[महाभारत]] के अनुसार वो सौ पुत्रों की माता थीं।<ref>{{cite web|title=महाभारत के वो 10 पात्र जिन्हें जानते हैं बहुत कम लोग!|url=http://www.bhaskar.com/article-hf/HAR-AMB-mahabharat-characters-known-less-to-people-haryana-4476348-PHO.html?seq=18|publisher=दैनिक भास्कर|date=२७ दिसम्बर २०१३|archiveurl=https://archive.today/20131228050244/http://www.bhaskar.com/article-hf/HAR-AMB-mahabharat-characters-known-less-to-people-haryana-4476348-PHO.html?seq=18|archivedate=28 दिसंबर 2013|access-date=28 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> गंधार की राजकुमारी होने की वजह से इनका नाम गांधारी पड़ गया था। धृतराष्ट्र के जन्मांध होने के कारण ही विवाहोपरांत गांधारी ने आजीवन अपनी आँखों पर पट्टी बांधे रखने की प्रतिज्ञा की थी। अपने पति  का दुख समझने के लिए और उसके दुख मे शामिल होने के लिए गांधारी ने भी अपने आप को अंधा बना दिया।  लेकिन गांधारी ने अपने पुरे जीवन में इस प्रतिज्ञा को [https://www.hindimahiti.com/2019/11/blog-post_27.html दो बार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009021513/https://www.hindimahiti.com/2019/11/blog-post_27.html |date=9 अक्तूबर 2020 }} तोडा था। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{कुरु वंश वृक्ष}} {{महाभारत}} [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] cfbgv4j5bh8rkn425fxe40130a1u4tv 6591667 6591663 2026-07-25T13:03:44Z Swayamkolgiri8 932471 6591667 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक महाभारत के पात्र|width1=|संतान=[[दुर्योधन]] [[दुशासन]] [[विकर्ण]] समेत 97 पुत्र और [[दुशला]] (पुत्री)|राजवंश=|जीवनसाथी=[[धृतराष्ट्र]]|भाई-बहन=[[शकुनि]] (भाई)|मुख्य शस्त्र=|व्यवसाय=|उत्त्पति स्थल=[[गंधार]]|संदर्भ ग्रंथ=[[महाभारत]]|देवनागरी=|अन्य नाम=|width2=100|माता और पिता='''माता-पिता''' {{ubl|सुबल (पिता)|[[सुदर्मा]] (माता)}}|Image=|नाम=गांधारी|Caption=[[गांधारी]] को वरदान देते हुए ऋषि [[वेदव्यास]]।}} '''गांधारी''' महाभारत में कुरु वंश की राजमाता थी। वो महाराज [[धृतराष्ट्र]] की पत्नी थी और प्रमुख खलनायक [[दुर्योधन]] की माँ थीं। गांधारी देख सकती थीं लेकिन पति के आँखों से विकलांग होने के कारण उन्होंने खुद की आँखों पर भी हमेशा के लिए एक पट्टी बाँध ली थी। [[महाभारत]] के अनुसार वो सौ पुत्रों की माता थीं।<ref>{{cite web|title=महाभारत के वो 10 पात्र जिन्हें जानते हैं बहुत कम लोग!|url=http://www.bhaskar.com/article-hf/HAR-AMB-mahabharat-characters-known-less-to-people-haryana-4476348-PHO.html?seq=18|publisher=दैनिक भास्कर|date=२७ दिसम्बर २०१३|archiveurl=https://archive.today/20131228050244/http://www.bhaskar.com/article-hf/HAR-AMB-mahabharat-characters-known-less-to-people-haryana-4476348-PHO.html?seq=18|archivedate=28 दिसंबर 2013|access-date=28 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> गंधार की राजकुमारी होने की वजह से इनका नाम गांधारी पड़ गया था। धृतराष्ट्र के जन्मांध होने के कारण ही विवाहोपरांत गांधारी ने आजीवन अपनी आँखों पर पट्टी बांधे रखने की प्रतिज्ञा की थी। अपने पति  का दुख समझने के लिए और उसके दुख मे शामिल होने के लिए गांधारी ने भी अपने आप को अंधा बना दिया।  लेकिन गांधारी ने अपने पुरे जीवन में इस प्रतिज्ञा को [https://www.hindimahiti.com/2019/11/blog-post_27.html दो बार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009021513/https://www.hindimahiti.com/2019/11/blog-post_27.html |date=9 अक्तूबर 2020 }} तोडा था। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{कुरु वंश वृक्ष}} {{महाभारत}} [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] hybscxt0uq47xr1b0ul18kiigxfdcds 6591672 6591667 2026-07-25T13:10:18Z Swayamkolgiri8 932471 6591672 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक महाभारत के पात्र|width1=300|संतान=[[दुर्योधन]] [[दुशासन]] [[विकर्ण]] समेत 97 पुत्र और [[दुशला]] (पुत्री)|राजवंश=|जीवनसाथी=[[धृतराष्ट्र]]|भाई-बहन=[[शकुनि]] (भाई)|मुख्य शस्त्र=|व्यवसाय=|उत्त्पति स्थल=[[गंधार]]|संदर्भ ग्रंथ=[[महाभारत]]|देवनागरी=|अन्य नाम=|width2=200|माता और पिता='''माता-पिता''' {{ubl|सुबल (पिता)|[[सुदर्मा]] (माता)}}|Image=Gandhari.png|नाम=गांधारी|Caption=[[गांधारी]] को वरदान देते हुए ऋषि [[वेदव्यास]]।}} '''गांधारी''' महाभारत में कुरु वंश की राजमाता थी। वो महाराज [[धृतराष्ट्र]] की पत्नी थी और प्रमुख खलनायक [[दुर्योधन]] की माँ थीं। गांधारी देख सकती थीं लेकिन पति के आँखों से विकलांग होने के कारण उन्होंने खुद की आँखों पर भी हमेशा के लिए एक पट्टी बाँध ली थी। [[महाभारत]] के अनुसार वो सौ पुत्रों की माता थीं।<ref>{{cite web|title=महाभारत के वो 10 पात्र जिन्हें जानते हैं बहुत कम लोग!|url=http://www.bhaskar.com/article-hf/HAR-AMB-mahabharat-characters-known-less-to-people-haryana-4476348-PHO.html?seq=18|publisher=दैनिक भास्कर|date=२७ दिसम्बर २०१३|archiveurl=https://archive.today/20131228050244/http://www.bhaskar.com/article-hf/HAR-AMB-mahabharat-characters-known-less-to-people-haryana-4476348-PHO.html?seq=18|archivedate=28 दिसंबर 2013|access-date=28 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> गंधार की राजकुमारी होने की वजह से इनका नाम गांधारी पड़ गया था। धृतराष्ट्र के जन्मांध होने के कारण ही विवाहोपरांत गांधारी ने आजीवन अपनी आँखों पर पट्टी बांधे रखने की प्रतिज्ञा की थी। अपने पति  का दुख समझने के लिए और उसके दुख मे शामिल होने के लिए गांधारी ने भी अपने आप को अंधा बना दिया।  लेकिन गांधारी ने अपने पुरे जीवन में इस प्रतिज्ञा को [https://www.hindimahiti.com/2019/11/blog-post_27.html दो बार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009021513/https://www.hindimahiti.com/2019/11/blog-post_27.html |date=9 अक्तूबर 2020 }} तोडा था। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{कुरु वंश वृक्ष}} {{महाभारत}} [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] 6133n59iuzvecmyar8d3kp0dq9eiyzb सिमोन बोलिवर 0 12786 6591792 5842673 2026-07-26T02:05:27Z Dostojewskij 123441 श्रेणी:1783 में जन्मे लोग 6591792 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Simón Bolívar, 1812.jpg|thumb|right|सिमोन बोलिवर]] '''सिमोन जोस एंटोनियो डे ला संतीसिमा त्रिनिदाद बोलिवर वाई पलासिओस पोंटे वाई ब्लैंको''' (24 जुलाई 1783 - 17 दिसम्बर 1830) सामान्यतः '''सिमोन बोलिवर''' के नाम से जाते हैं, वे वेनेजुएला के एक सैन्य और राजनीतिक नेता थे। बोलिवर ने लैटिन अमेरिका को स्पेनिश साम्राज्य से स्वतंत्रता दिलाने के लिए सफल संघर्ष में प्रमुख भूमिका निभाई थी और आज अमेरिका के इतिहास में सबसे प्रभावशाली नेताओं में से एक माने जाते हैं। [[श्रेणी:1783 में जन्मे लोग]] nkaagw5vsz1nd03quyirh3tgq6tiosh पेरियार 0 18442 6591860 6554315 2026-07-26T09:25:10Z क्शत्रिय 922837 छोटा सा सुधार किया। 6591860 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = पेरियार | image = PeriyarEVRStamp.jpg | image_size = | caption = डाक टिकट पर पेरियार का चित्र | office = [[द्रविड़ कड़गम]] के अध्यक्ष | term_start = 27 अगस्त 1944 | term_end = 24 दिसम्बर 1973 | predecessor = ''पद स्थापित'' | successor = [[मणियम्मै|अन्नाई ईवीआर मनिअम्मई]] | office1 = [[जस्टिस पार्टी]] के प्रमुख | term_start1 = 1939 | term_end1 = 27 अगस्त 1944 | 1blankname1 = उद्घाटन धारक | 1namedata1 = [[सी. नतेसा मुदलियार]] | predecessor1 = [[रामकृष्ण रंगा राव|बोब्बिली के रामकृष्ण रंगा राव]] | successor1 = [[पि॰ टि॰ राजन]] | birth_date = {{birth date|df=yes|1879|9|17}} | birth_place = [[इरोड]], जिला [[कोयंबटूर]], [[मद्रास प्रेसीडेंसी]], [[ब्रिटिश भारत]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1973|12|24|1879|9|17}} | death_place = [[वेल्लोर]], [[तमिलनाडु]], [[भारत]] | nationality = भारतीय | resting_place = पेरियार निनैविडम | party = [[{{!}}द्रविड़ कजगम]] (1944 से) | otherparty = {{ubl|[[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] (1919–1925)|[[जस्टिस पार्टी]] (1925–1944)}} | spouse = {{ubl|{{marriage|[[अन्नाई ईवीआर नागम्मई]]|1899|1933|end=died}}|{{marriage|[[मणियम्मै|अन्नाई ईवीआर मनिजम्मई]]|1948}}}} | nickname = {{hlist|ई॰वी॰आर॰ वैकोम वीरार वैथाडी वेथन}} | occupation = {{hlist|राजनीतिक कार्यकर्ता समाज सुधारक}} | awards = }} '''इरोड वेंकट रामासामी पेरियार''' (17 सितम्बर, [[१८७९|1879-]]24 दिसम्बर, [[१९७३|1973]]) जिन्हे '''पेरियार''' ([[तमिल]] में अर्थ -सम्मानित व्यक्ति) नाम से भी जाना जाता था, बीसवीं सदी के [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] के एक प्रमुख राजनेता थे जो दलित-शोषित व गरीबों के उत्थान के लिए कार्यरत रहे थे। अपनी ही बेटी के साथ शादी करने के लिए जाने जाते थे ।<ref>{{Cite web|url=https://www.positiveindia.net.in/why-ramaswamy-periyar-married-his-adopted-daughter/|title=रामास्वामी पेरियार ने अपनी गोद ली गई बेटी से विधिवत विवाह कर लिया!!|date=2023-09-14|website=Positive India|language=en-US|access-date=2025-12-06}}</ref> इन्होंने जातिवादी व गैर बराबरी वाले [[ब्राह्मणवाद]] का विरोध किया जो इनके अनुसार दलित समाज के उत्थान का एकमात्र विकल्प था। <ref name="Periyar">{{cite web|url=http://www.periyar.org/html/ap_bios_eng1.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20050710000455/http://www.periyar.org/html/ap_bios_eng1.asp|archive-date=10 July 2005|url-status=dead|title=About Periyar: A Biographical Sketch from 1879 to 1909|accessdate=4 January 2015|publisher=Dravidar Kazhagam}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-wars-who-was-periyar-and-why-does-he-trigger-sentiment-in-tamil-nadu/articleshow/63200079.cms?from=mdr|title=Statue wars: Who was Periyar and why does he trigger sentiment in Tamil Nadu?|date=2018-03-07|work=The Economic Times|access-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328192121/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-wars-who-was-periyar-and-why-does-he-trigger-sentiment-in-tamil-nadu/articleshow/63200079.cms?from=mdr|archive-date=28 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> पेरियार हमेशा अपनी मान्यता का पालन करते हुए मृत्युपर्यंत जाति और हिंदू-धर्म से उत्पन्न असमानता और अन्याय का विरोध करते रहे थे और ऐसा करते हुए उन्होंने लंबा, सार्थक, सक्रिय और सोद्देश्यपूर्ण जीवन जीया था। पेरियार ऐसे क्रांतिकारी विचारक के रूप में जाने जाते थे, जिन्होंने धार्मिक आडंबर और कर्मकांडों पर प्रहार किया था।<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-wars-who-was-periyar-and-why-does-he-trigger-sentiment-in-tamil-nadu/articleshow/63200079.cms?from=mdr|title=मूर्ति युद्ध: पेरियार कौन थे और उन्होंने तमिलनाडु में भावनाएं क्यों भड़काईं?|date=7 मार्च 2018|work=द इकोनॉमिक टाइम्स|access-date=28 मार्च 2019|archive-date=28 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328192121/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-wars-who-was-periyar-and-why-does-he-trigger-sentiment-in-tamil-nadu/articleshow/63200079.cms?from=mdr|url-status=live}}</ref> उन्होंने [[तमिलनाडु]] में ब्राह्मणवादी प्रभुत्व और जाति अस्पृश्यता के खिलाफ विद्रोह किया। == बचपन == इनका जन्म 17 सितम्बर 1879 को पश्चिमी [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] के [[ईरोड जिला|इरोड]] में एक सम्पन्न, परम्परावादी हिन्दू धर्म की बलिजा जाति में हुआ था। १८८५ में उन्होंने एक स्थानीय प्राथमिक विद्यालय में दाखिला लिया। पर कोई पाँच साल से कम की औपचारिक शिक्षा मिलने के बाद ही उन्हें अपने पिता के व्यवसाय से जुड़ना पड़ा। उनके घर पर [[भजन]] तथा उपदेशों का सिलसिला चलता ही रहता था। बचपन से ही वे इन उपदशों में कही बातों की प्रामाणिकता पर सवाल उठाते रहते थे। हिन्दू महाकाव्यों तथा पुराणों में कही बातों की परस्पर विरोधी तथा बाल विवाह, [[देवदासी|देवदासी प्रथा]], विधवा पुनर्विवाह के विरुद्ध अवधारणा, स्त्रियों तथा दलितों के शोषण के पूर्ण विरोधी थे। उन्होंने [[हिन्दू वर्ण व्यवस्था]] का भी बहिष्कार किया। १९ वर्ष की उम्र में उनकी शादी नगम्मल नाम की १३ वर्षीया स्त्री से हुई। उन्होंने अपनी पत्नी को भी अपने विचारों से ओत प्रोत किया। <ref>{{cite book|title=Political Ideas in Modern India: thematic explorations|author=Mehta, Vrajendra Raj|author2=Thomas Pantham|year=2006|publisher=Sage Publications: Thousand Oaks|page=48|url=https://books.google.com/books?id=KJejtAaonsEC|isbn=978-0-7619-3420-2|access-date=30 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227124204/https://books.google.com/books?id=KJejtAaonsEC|archive-date=27 फ़रवरी 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Political Theory and Political Thought|author=Arora, N.D.|author2=S.S. Awasthy|year=2007|publisher=Har-Anand Publications: New Delhi|pages=425|url=https://books.google.com/books?id=szBpnYfmH0cC|isbn=978-81-241-1164-2|access-date=30 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226081723/https://books.google.com/books?id=szBpnYfmH0cC|archive-date=26 फ़रवरी 2020|url-status=live}}</ref><ref name="Thakurta-1">Thakurta, Paranjoy Guha; Shankar Raghuraman (2004). ''A Time of Coalitions: Divided We Stand''. Sage Publications. New Delhi. p. 230. {{ISBN|0-7619-3237-2}}.</ref> == काशी यात्रा और परिणाम == १९०४ में पेरियार ने एक ब्राह्मण, जिसका कि उनके पिता बहुत आदर करते थे, के भाई को गिरफ़्तार किया जा सके, इस हेतु न्यायालय के अधिकारियों की मदद की। इसके लिए उनके पिता ने उन्हें लोगों के सामने पीटा। इसके कारण कुछ दिनों के लिए पेरियार को घर छोड़ना पड़ा। पेरियार [[काशी]] चले गए। वहां निःशुल्क भोज में जाने की इच्छा होने के बाद उन्हें पता चला कि यह सिर्फ ब्राह्मणों के लिए था। [[ब्राह्मण]] नहीं होने के कारण उन्हे इस बात का बहुत दुःख हुआ और उन्होने ब्राह्मणवाद के विरोध की ठान ली। इसके लिए उन्होने किसी और धर्म को नहीं स्वीकारा और वे हमेशा नास्तिक रहे। इसके बाद उन्होने एक मन्दिर के न्यासी का पदभार संभाला तथा जल्द ही वे अपने शहर के नगरपालिका के प्रमुख बन गए। [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] के अनुरोध पर १९१९ में उन्होने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] की सदस्यता ली। इसके कुछ दिनों के भीतर ही वे तमिलनाडु इकाई के प्रमुख भी बन गए। केरल के कांग्रेस नेताओं के निवेदन पर उन्होने वाईकॉम आन्दोलन का नेतृत्व भी स्वीकार किया जो मन्दिरों कि ओर जाने वाली सड़कों पर दलितों के चलने की मनाही को हटाने के लिए संघर्षरत था। उनकी पत्नी तथा दोस्तों ने भी इस आंदोलन में उनका साथ दिया। == कांग्रेस का परित्याग == युवाओं के लिए कांग्रेस द्वारा संचालित प्रशिक्षण शिविर में एक ब्राह्मण प्रशिक्षक द्वारा गैर-ब्राह्मण छात्रों के प्रति भेदभाव बरतते देख उनके मन में कांग्रेस के प्रति विरक्ति आ गई। उन्होने कांग्रेस के नेताओं के समक्ष दलितों तथा पीड़ितों के लिए आरक्षण का प्रस्ताव भी रखा जिसे मंजूरी नहीं मिल सकी। अंततः उन्होने कांग्रेस छोड़ दिया। दलितों के समर्थन में १९२५ में उन्होने एक आंदोलन भी चलाया। सोवियत रूस के दौरे पर जाने पर उन्हें [[साम्यवाद]] की सफलता ने बहुत प्रभावित किया। वापस आकर उन्होने आर्थिक नीति को साम्यवादी बनाने की घोषणा की। पर बाद में अपना विचार बदल लिया। [[File:Dr.Ambedkar with Periyar.jpg|thumb|[[भीमराव अम्बेडकर]] और पेरियार]] फिर इन्होने जस्टिस पार्टी, जिसकी स्थापना कुछ गैर ब्राह्मणों ने की थी, का नेतृत्व संभाला। १९४४ में जस्टिस पार्टी का नाम बदलकर द्रविदर कड़गम कर दिया गया। 1940 के दशक तक, ई वी रामासामी ने एक अलग पाकिस्तान के लिए मुस्लिम लीग के दावे का समर्थन किया, और बदले में इसके समर्थन की अपेक्षा की। मुस्लिम लीग के मुख्य नेता जिन्ना ने मद्रास के गवर्नर के साथ एक साक्षात्कार में कहा कि भारत को चार क्षेत्रों में विभाजित किया जाना चाहिए: द्रविड़स्तान , हिंदुस्तान, बंगिस्तान और पाकिस्तान; द्रविड़स्तान लगभग मद्रास प्रेसीडेंसी क्षेत्र के अंतर्गत आता है। जिन्ना ने कहा, "मेरे पास हर सहानुभूति है और सभी मदद करने के लिए करेंगे और आप द्रविड़स्तान की स्थापना करेंगे जहां 7 प्रतिशत मुस्लिम आबादी अपनी दोस्ती का हाथ बढ़ाएगी और आपके साथ सुरक्षा, न्याय और निष्पक्षता की तर्ज पर रहेगी। स्वतंत्रता के बाद उन्होने अपने से कोई २० साल छोटी स्त्री से शादी की जिससे उनके समर्थकों में दरार आ गई और इसके फलस्वरूप [[द्रविड़ मुन्नेत्र कड़गम|डी एम के]] (द्रविड़ मुनेत्र कळगम) पार्टी का उदय हुआ। १९३७ में [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी|राजाजी]] द्वारा तमिलनाडु में आरोपित [[हिन्दी]] के अनिवार्य शिक्षण का उन्होने घोर विरोध किया और बहुत लोकप्रिय हुए। उन्होने अपने को सत्ता की राजनीति से अलग रखा तथा आजीवन दलितों तथा स्त्रियों की दशा सुधारने के लिए प्रयास किया। इसके अलावा उन्होंने कई आन्दोलन का नेतृत्व भी किया— ===वायकोम सत्याग्रह (1924–25)=== अस्पृश्यता की कुप्रथा के विरुद्ध [[त्रावणकोर]] (केरल) में यह सत्याग्रह चलाया गया था। इसका उद्देश्य निम्न जाती लोगों एवं अछूतों द्वारा अहिंसक तरीके से [[त्रावणकोर]] के हिन्दू मंदिरों में प्रवेश तथा सार्वजनिक सड़कों पर अस्पृश्यों के चलने को लेकर [[त्रावणकोर]] के [[वाईकम|वायकोम]] नामक ग्राम में यह आंदोलन शुरू हुआ। उस समय अस्पृश्यता की जड़ें काफ़ी गहरी जमीं हुई थीं। यहाँ सवर्णों से निम्न वर्ग को दूरी बनाये रखनी होती थी। निम्न वर्ग के लोगों में एझवा और पुलैया जैसी कई अछूत जातियाँ शामिल थीं। 19वीं सदी के अंत तक केरल में नारायण गुरु, एन॰ कुमारन, टी॰ के॰ माधवन जैसे बुद्धिजीवियों ने छुआछूत के विरुद्ध आवाज उठाई। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:तमिलनाडु]] [[श्रेणी:भारतीय राजनीति]] 3hxl7e2cmiq6li8onfywz8c026h98xg अश्विनी भावे 0 20697 6591681 6164865 2026-07-25T13:34:22Z अमर तिवारी 932885 नई सामग्रियाँ जोड़ी 6591681 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = अश्विनी भावे | othername = | image = AshwiniBhave.jpg | imagesize = | caption = भावे, 2009 | birth_date = {{birth date and age|1967|5|7|df=yes}} | birth_place = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], भारत | spouse = {{marriage|किशोर बोपर्दिकर|1997}}<ref>{{Cite news |title=Ashvini Bhave shares an adorable picture with hubby Kishore as they celebrate their 24th wedding anniversary |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/ashvini-bhave-shares-an-adorable-picture-with-hubby-kishore-as-they-celebrate-their-24th-wedding-anniversary/articleshow/85586472.cms?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_tf=From%20%251$s&aoh=17584818403999&referrer=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/ashvini-bhave-shares-an-adorable-picture-with-hubby-kishore-as-they-celebrate-their-24th-wedding-anniversary/articleshow/85586472.cms |access-date= |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> | children = 2 | occupation = {{Hlist|अभिनेत्री|[[फ़िल्म निर्माता]]}} | years_active = 1986– | website = }} '''अश्विनी भावे''' (जन्म 7 मई 1967)<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/ashwini-bhave-birthday-she-share-how-her-son-keep-quite-by-jumbled-in-languages/articleshow/109883959.cms|title=माझ्या मुलावर मराठीचे संस्कार करण्यात मी अपयशी झाले होते... अश्विनी भावेंनी व्यक्ती केलेली खंत|last=|first=|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=}}</ref> भारतीय अभिनेत्री हैं, जो [[हिन्दी सिनेमा|हिन्दी]], [[मराठी सिनेमा|मराठी]] और [[कन्नड़ सिनेमा|कन्नड़]] फ़िल्मों में कार्यत हैं। गत 1980 और 1990 के दशकों में वह मराठी सिनेमा में सबसे ख्यात अभिनेत्रियों में से एक थी, और उन्हें लचीली महिलाओं की भूमिकाओं के लिए स्तुति मिली। == फ़िल्मी यात्रा == अश्विनी पहले टेलिविजन धारावाहिक में काम करती थी और फिर उन्हें फिल्में मिलना शुरू हुई। == प्रमुख फ़िल्में == {|class=wikitable |- !वर्ष !!फिल्म !!किरदार |- |1991 ||''[[हिना (फ़िल्म)|हिना]]'' ||चाँदनी कौल |- |1992 ||''मीरा का मोहन '' ||मीरा |- |1992 ||''[[हनीमून (1992 फ़िल्म)|हनीमून]]'' || |- |1993 ||''[[सैनिक (फ़िल्म)|सैनिक]]'' ||अलका |- |1993 ||''[[परम्परा (1993 फ़िल्म)|परम्परा]]'' ||राजेश्वरी |- |1993 ||''[[अशांत]]'' ||अनीता |- |1994 ||''[[चीता (1994 फ़िल्म)|चीता]]'' ||अनीता |- |1994 ||''[[चौराहा (1994 फ़िल्म)|चौराहा]]'' || पूनम |- |1994 ||''[[ज़ख्मी दिल (1994 फ़िल्म)|ज़ख्मी दिल]]''||अनीता |- |1994 || ''[[इक्का राजा रानी]]'' || आशा |- |1994 || ''[[मोहब्बत की आरज़ू]]'' || शालू सिंह |- |1996 ||''[[जुर्माना (1996 फ़िल्म)|जुर्माना]]'' ||किरन सक्सेना |- |1997 ||''[[जज मुज़रिम (1997 फ़िल्म)|जज मुज़रिम]]''|| |- |1998 ||''[[बंधन (1998 फ़िल्म)|बंधन]]'' || पूजा |} == पुरस्कार == [[श्रेणी:भारतीय अभिनेत्री]] [[श्रेणी:मराठी अभिनेत्री|भावे, अश्विनी]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री|भावे, अश्विनी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} == संदर्भ == {{reflist}} j8lqm0o28f39y5janbfkkjdkthsifi6 ज़िन्दगी (1976 फ़िल्म) 0 24086 6591695 4570729 2026-07-25T14:34:32Z ~2026-41266-51 938222 /* रोचक तथ्य */ 6591695 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = ज़िन्दगी | image =ज़िन्दगी.jpg | caption = '''ज़िन्दगी''' का पोस्टर | producer = रोमू एन सिप्पी, वि के सूद | director = [[रवि टंडन]] | music = राजेश रोशन | writer = [[सचिन भौमिक]] | starring = [[माला सिन्हा]], <br />[[संजीव कुमार]], <br />[[विनोद मेहरा]], <br />[[मौसमी चटर्जी]], <br />[[अनिल धवन]], <br />[[अरुणा ईरानी]], <br />[[राकेश पांडे]], <br />[[अलका (हिन्दी फ़िल्म कलाकार)|अलका]], <br />[[ए के हंगल]], <br />[[देवेन वर्मा]], <br />[[मनमोहन (अभिनेता)|मनमोहन]], <br />[[लीला मिश्रा]], <br />[[युनुस परवेज़]], <br />[[ब्रह्म भारद्वाज]], <br />मास्टर अब्बास, <br /> | screenplay = सचिन भौमिक | released = {{start date|[[:श्रेणी:1976 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1976]]|12|31|df=y}} | country = {{IND}} | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''ज़िन्दगी''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Life) 1976 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == संक्षेप == रघु शुक्ला ([[संजीव कुमार]]) अपनी पत्नी सरोजिनी ([[माला सिन्हा]]), पुत्र नरेश ([[अनिल धवन]]) व रमेश ([[राकेश पांडे]]), कन्या सीमा ([[मौसमी चटर्जी]]) और भतीजा प्रभू ([[देवेन वर्मा]]) के साथ रहता है| सुधा ([[अरुणा ईरानी]]) नरेश की पत्नी और शोभा (अलका) रमेश की| सीमा पढने बाहर हॉस्टल में रहती है| जब रघु की सेवानिवृत्त होने के बात चलती है तो घर में सभी उससे आनेवाले रुपयों को लेकर उत्साहित होते है| रघु उन रुपयों से अपने क़र्ज़ अदा कर बेटों पर निर्भर होने की बात करता है तो सभी उदास होते है| इधर नरेश अपनी माँ को लिए बम्बई जाने की बात करता है तो रमेश पिता को साथ रखने की बात करता है| इस तरह रघु और सरोजिनी को अलग रहना पड़ता है| उधर बम्बई में सरोजिनी को घर के चार दीवारों में रख कई काम करवाते है तो रघु बेटे के सहारे ज़िन्दगी बितानी पड़ती है| इस बीच सीमा अपने माता-पिता से मिल, उनकी हालत देख कुछ कठोर निर्णय लेती है जो उसका मित्र अजय ([[विनोद मेहरा]]) व अन्य शुक्ला परिवार सदस्यों को हैरान करती है| शेष कहानी में सीमा के इस निर्णय से शुक्ला परिवार में आनेवाले परिवर्तन को दिखाया गया है| == चरित्र == == मुख्य कलाकार == * [[संजीव कुमार]] - रघु शुक्ला * [[माला सिन्हा]] - सरोजिनी रघु शुक्ला * [[मौसमी चटर्जी]] - सीमा रघु शुक्ला * [[विनोद मेहरा]] - अजय * [[अनिल धवन]] - नरेश रघु शुक्ला * [[अरुणा ईरानी]] - सुधा नरेश शुक्ला * [[पद्मिनी कोल्हापुरी|पद्मिनी कोल्हापुरे]] - गुड्डू नरेश शुक्ला * [[राकेश पांडे]] - रमेश रघु शुक्ला * [[अलका (हिन्दी फ़िल्म कलाकार)|अलका]] - शोभा रमेश शुक्ला * [[देवेन वर्मा]] - प्रभु * [[ए के हंगल]] - डॉक्टर * [[लीला मिश्रा]] - डॉक्टर की पत्नी * [[मनमोहन (अभिनेता)|मनमोहन]] - मंजीत वर्मा * [[युनुस परवेज़]] - एंथनी * [[ब्रह्म भरद्वाज]] - सम्पतलाल * [[विकास आनंद]] - नरेश को रिश्वत देनेवाला * [[इफ़्तेख़ार]] - वर्मा * [[केष्टो मुखर्जी]] - प्राध्यापक 'कालू' * [[विजय दत्त]] - अतिथि पात्र == दल == * ''निर्देशक'' - [[रवि टंडन]] * ''पटकथा'' - [[सचिन भौमिक]] * ''संवाद'' - [[सागर सरहदी]] * ''निर्माता'' - [[रोमू एन सिप्पी]], [[वि के सूद]] * ''सम्पादक'' - [[वामन बी भोसले]], [[गुरुदत्त शिरली]] * ''चलचित्रण'' - अनवर सिराज * ''कला निर्देशक'' - [[अजित बेनर्जी]] * ''वस्त्र एवं भूषा'' - [[एम् आर भुतकर]], [[मोहन परदेसी]] * ''नृत्य निर्देशक'' - [[पी एल राज]] * ''संगीतकार'' - [[राजेश रोशन]] * ''पार्श्वगायक'' - [[किशोर कुमार]], [[लता मंगेशकर]] == संगीत == == Copy of baghban == == परिणाम == === बौक्स ऑफिस === === समीक्षाएँ === == नामांकन और पुरस्कार == == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0320792|ज़िन्दगी}} [[श्रेणी:1976 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्में]] b1ftkt9d4amtvfzdxdv775huef246mp नरेन्द्र मोदी 0 26262 6591864 6579474 2026-07-26T10:24:39Z Adarsh Rajput Ji 818935 6591864 wikitext text/x-wiki {{अविश्वसनीय स्रोत|date=सितंबर 2024}} {{Pp-semi-indef|small=yes}} {{Infobox officeholder | image = The_official_portrait_of_Shri_Narendra_Modi,_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_India.jpg | caption = आधिकारिक चित्र, २०२५ | office = [[भारत के प्रधानमंत्री|भारत के 14वें प्रधानमन्त्री]] | president = [[प्रणब मुखर्जी]]<br>[[राम नाथ कोविन्द]]<br>[[द्रौपदी मुर्मू]] | term_start = [[भारतीय राष्ट्रीय पंचांग|भारांग]]: ज्येष्ठ 5, 1936<br/>[[ग्रेगोरियन कैलेंडर|ग्रेगोरी कैलेण्डर]]: मई 26, 2014 | term_end = | predecessor = [[मनमोहन सिंह]] | successor = | office1 = [[सांसद, लोकसभा]] | constituency1 = [[वाराणसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वाराणसी]] | termstart1 = [[भारतीय राष्ट्रीय पंचांग|भारांग]]: वैशाख 26, 1936 <br/>[[ग्रेगोरियन कैलेंडर|ग्रेगोरी कैलेण्डर]]: मई 16, 2014 | preceded1 = [[मुरली मनोहर जोशी]] | office2 = [[गुजरात के मुख्यमंत्रियों की सूची|गुजरात के 14वें मुख्यमन्त्री]] | governor2 = [[सुन्दर सिंह भण्डारी]]<br>[[कैलाशपति मिश्र]]<br>[[बलराम जाखड़]]<br>[[नवलकिशोर शर्मा]]<br>[[एस. सी. जमीर]]<br>[[कमला बेनीवाल]] | term_start2 = 7 अक्टूबर 2001 | term_end2 = 22 मई 2014 | predecessor2 = [[केशूभाई पटेल]] | successor2 = [[आनन्दीबेन पटेल]] | birthname = नरेन्द्र दामोदरदास मोदी | birth_date = {{birth date and age|1950|9|17|df=y}} | birth_place = [[वड़नगर]], [[गुजरात]], [[भारत]] | honorific suffix = [[सांसद]] | nationality = [[भारतीय]] | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = [[जसोदाबेन मोदी]]<ref>{{Cite web |url=http://erms.gujarat.gov.in/ceo-gujarat/FileLoc/LS2014/20/Narendra_Modi019006.PDF|title=संग्रहीत प्रति |access-date=11 अप्रैल 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142646/http://erms.gujarat.gov.in/ceo-gujarat/FileLoc/LS2014/20/Narendra_Modi019006.PDF|archive-date=13 अप्रैल 2014|url-status=live }}</ref> | alma_mater = [[दिल्ली विश्वविद्यालय]]<br>[[गुजरात विश्वविद्यालय]] | website = {{URL|http://www.narendramodi.in}} | signature = Signature of Narendra Modi (Hindi).svg | name = नरेन्द्र मोदी }} '''नरेन्द्र दामोदरदास मोदी'''{{Efn|नरेंद्र मोदी का जन्म 17 सितंबर 1950 को नरेंद्रभाई दामोदरदास मोदी के रूप में हुआ था। उन्होंने दामोदरदास का इस्तेमाल किया, उनके मध्य नाम गुजरातियों के रूप में पिता के नाम को उनके मध्य नाम के रूप में रखने की परंपरा है, किन्तु फिर भी, उन्हें व्यापक रूप से नरेंद्र मोदी के रूप में जाना जाता है।|group=lower-alpha}} (जन्म 17 सितंबर 1950) 26 मई 2014 से अब तक लगातार तीसरी बार [[भारत]] के [[भारत के प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] बने हैं तथा [[वाराणसी]] से लोकसभा सांसद हैं।<ref name="pib">{{cite web| url = http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=27892| title = राष्‍ट्रपति ने श्री नरेन्‍द्र मोदी को प्रधानमंत्री नियुक्‍त किया| publisher = पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार| date = 20मई 2014| accessdate = 21 मई 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140521113421/http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=27892| archive-date = 21 मई 2014| url-status = live}}</ref><ref name="TOI-20140520">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Home/Lok-Sabha-Elections-2014/News/Narendra-Modi-appointed-Prime-Minister-swearing-in-on-May-26/articleshow/35388297.cms|title=Narendra Modi appointed Prime Minister, swearing in on May 26|date=20 मई 2014|work=Times of India|accessdate=21 मई 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402033545/https://timesofindia.indiatimes.com/Home/Lok-Sabha-Elections-2014/News/Narendra-Modi-appointed-Prime-Minister-swearing-in-on-May-26/articleshow/35388297.cms|archive-date=2 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> वे भारत के प्रधानमंत्री पद पर आसीन होने वाले स्वतन्त्र भारत में जन्मे प्रथम व्यक्ति हैं। इससे पहले वे ७ अक्तूबर २००१ से २२ मई २०१४ तक [[गुजरात]] राज्य के [[गुजरात के मुख्यमंत्रियों की सूची|मुख्यमन्त्री]] रह चुके हैं। मोदी [[भारतीय जनता पार्टी|भारतीय जनता पार्टी (भाजपा)]] एवं [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ (आरएसएस)]] के सदस्य हैं, जो एक [[दक्षिणपन्थी राजनीति|दक्षिणपन्थी]] [[हिंदुत्व|हिन्दू राष्ट्रवादी]] [[अर्धसैनिक बल|अर्धसैनिक]] स्वयंसेवी संगठन है।<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/national/pm-modi-turns-69-a-timeline-of-his-political-career-761937.html|title=PM Modi turns 69: A timeline of his political career|last=|first=|date=2019-09-17|website=Deccan Herald|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115073300/https://www.deccanherald.com/national/pm-modi-turns-69-a-timeline-of-his-political-career-761937.html|archive-date=15 जनवरी 2021|dead-url=|access-date=2021-01-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Rashtriya-Swayamsevak-Sangh|title=Rashtriya Swayamsevak Sangh|date=21 July 2024|website=Britannica (अंग्रेजी में)|access-date=22 जुलाई 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elections.in/political-leaders/narendra-modi.html|title=Narendra Modi biography|date=3 अप्रैल 2023|website=Election.in|language=en|access-date=22 जुलाई 2024}}</ref> {{नरेन्द्र मोदी}} [[वड़नगर|वडनगर]] के एक गुजराती परिवार में पैदा हुए, मोदी ने अपने बचपन में चाय बेचने में अपने पिता की मदद की, और बाद में अपना खुद का स्टाल चलाया। आठ वर्ष की आयु में वे आरएसएस से जुड़े, जिसके साथ एक लम्बे समय तक सम्बन्धित रहे।<ref>{{Cite web|url=https://www.newkerala.com/news/|title=Live Latest News Headlines at newkerala.com Daily News|last=|first=|date=|website=www.newkerala.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315130016/http://www.newkerala.com/news/2014/fullnews-24257.html|archive-date=2014-03-15|dead-url=|access-date=2021-01-20}}</ref> [[स्नातक]] होने के बाद उन्होंने अपना घर छोड़ दिया। मोदी ने दो साल तक भारत भर में यात्रा की, और अनेकों धार्मिक केन्द्रों का दौरा किया। १९६९ या १९७० वे गुजरात लौटे उसके बाद [[अहमदाबाद]] चले गए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3ylIAwAAQBAJ|title=Narendra Modi: A political Biography|last=Marino|first=Andy|date=2014-04-06|publisher=Harper Collins|year=|isbn=978-93-5136-218-0|location=|pages=24|language=en}}</ref> १९७१ में वह आरएसएस के लिए पूर्णकालिक कार्यकर्ता बन गए। १९७५ में देश भर में [[आपातकाल (भारत)|आपातकाल]] की स्थिति के समय उन्हें कुछ समय के लिए अज्ञातवास करना पड़ा। १९८५ में वे बीजेपी से जुड़े और २००१ तक पार्टी पदानुक्रम के भीतर कई पदों पर कार्य किया, जहाँ से वे धीरे धीरे भाजपा में सचिव के पद पर पहुँचे गए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qOJfCgAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Management Guru Narendra Modi|last=Shekhar|first=Himanshu|date=1901|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|year=|isbn=978-81-288-2803-4|location=|pages=[https://www.google.co.in/books/edition/Management_Guru_Narendra_Modi/qOJfCgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Narendra+Modi%27s+career+in+RSS&pg=PT14&printsec=frontcover 64]|language=en}}</ref> [[गुजरात भूकम्प २००१]], (भुज में भूकम्प) के बाद गुजरात के तत्कालीन मुख्यमन्त्री [[केशुभाई पटेल]] के असफल स्वास्थ्य और खराब सार्वजनिक छवि के कारण श्री नरेंद्र मोदी को 2001 में गुजरात के मुख्यमन्त्री पद पर नियुक्त किया गया। श्री नरेंद्र मोदी शीघ्र ही विधायी [[विधान सभा|विधानसभा]] के लिए चुने गए। [[2002 की गुजरात हिंसा|2002 के गुजरात दंगों]] में उनके प्रशासन को कठोर माना गया है, इस समय उनके संचालन की आलोचना भी हुई।<ref>{{Cite web |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436597.2012.657423 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404213638/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436597.2012.657423 |archive-date=4 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref> हालाँकि सर्वोच्च न्यायालय द्वारा नियुक्त विशेष जाँच दल (एसआईटी) को अभियोजन पक्ष की कार्यवाही आरम्भ करने के लिए कोई प्रमाण नहीं मिला।<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-india-17664751 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220174351/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-17664751 |archive-date=20 दिसंबर 2016 |url-status=live }}</ref> गुजरात के मुख्यमन्त्री के रूप में उनकी नीतियों को आर्थिक विकास को प्रोत्साहित करने के लिए श्रेय दिया गया।<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2012/02/16/world/asia/16iht-letter16.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312085254/http://www.nytimes.com/2012/02/16/world/asia/16iht-letter16.html |archive-date=12 मार्च 2017 |url-status=live }}</ref> वे [[गुजरात]] राज्य के 14वें [[मुख्यमंत्री|मुख्यमन्त्री]] रहे। उन्हें उनके अच्छे कामों के कारण गुजरात की जनता ने लगातार 4 बार (2001 से 2014 तक) गुजरात का मुख्यमन्त्री चुना। गुजरात विश्वविद्यालय से [[राजनीति विज्ञान]] में स्नातकोत्तर डिग्री प्राप्त श्री नरेन्द्र मोदी विकास पुरुष के नाम से जाने जाते हैं और वर्तमान समय में देश के सबसे लोकप्रिय नेताओं में से हैं॥<ref>{{cite web|title=गूगल सर्च में भी नरेंद्र मोदी पड़े राहुल गांधी पर भारी|url=http://www.jagran.com/news/national-narendra-modi-most-searched-politician-on-google-in-india-in-maraugust-10784551.html|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=9 अक्टूबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009071653/http://www.jagran.com/news/national-narendra-modi-most-searched-politician-on-google-in-india-in-maraugust-10784551.html|archive-date=9 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' पत्रिका ने मोदी को पर्सन ऑफ़ द ईयर 2013 के 42 उम्मीदवारों की सूची में शामिल किया है।<ref>{{cite web | url=http://poy.time.com/2013/11/25/vote-now-who-should-be-times-person-of-the-year/slide/poll-results/ | title=Vote Now: Who Should Be TIME’s Person of the Year? | publisher=''टाइम'' | accessdate=27 नवम्बर 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131128063249/http://poy.time.com/2013/11/25/vote-now-who-should-be-times-person-of-the-year/slide/poll-results/ | archive-date=28 नवंबर 2013 | url-status=dead }}</ref> [[अटल बिहारी वाजपेयी]] की तरह नरेन्द्र मोदी एक [[राजनेता]] और कवि हैं। वे [[गुजराती भाषा]] के अलावा हिन्दी में भी देशप्रेम से ओतप्रोत कविताएँ लिखते हैं।<ref>{{cite news |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/state/gujarat/ahmedabad/narendra-modi-recited-poem-in-ahmedabad-rally/articleshow/30737852.cms |title=नरेंद्र मोदी ने अहमदाबाद की रैली में सुनाई कविता |publisher=नवभारतटाइम्स.कॉम |date=20 फ़रवरी 2014 |accessdate=10 मई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512230618/http://navbharattimes.indiatimes.com/state/gujarat/ahmedabad/narendra-modi-recited-poem-in-ahmedabad-rally/articleshow/30737852.cms |archive-date=12 मई 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=http://aajtak.intoday.in/story/narendra-modis-poem-reveals-pain-after-separation-from-wife-jashodaben-1-762500.html|title=कविता के जरिए नरेंद्र मोदी ने बयां किया दर्द-ए-दिल|publisher=[[आज तक]]|date=27 अप्रैल 2014|accessdate=10 मई 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140512224241/http://aajtak.intoday.in/story/narendra-modis-poem-reveals-pain-after-separation-from-wife-jashodaben-1-762500.html|archive-date=12 मई 2014|url-status=live}}</ref> उनके नेतृत्व में भारत की प्रमुख विपक्षी पार्टी [[भारतीय जनता पार्टी]] ने [[भारतीय आम चुनाव, 2014|2014 का लोकसभा चुनाव]] लड़ा और 282 सीटें जीतकर अभूतपूर्व सफलता प्राप्त की।<ref name="Partywise Trends & Result">{{cite web|title=Partywise Trends & Result|url=http://eciresults.nic.in/|accessdate=17 मई 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223225105/http://eciresults.nic.in/|archive-date=23 फ़रवरी 2012|url-status=live}}</ref> एक [[सांसद]] के रूप में उन्होंने [[उत्तर प्रदेश]] की सांस्कृतिक नगरी [[वाराणसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वाराणसी]] एवं अपने गृहराज्य गुजरात के [[वडोदरा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वडोदरा]] संसदीय क्षेत्र से चुनाव लड़ा और दोनों जगह से जीत दर्ज की।<ref name="देशबन्धु">{{cite news |url=http://www.deshbandhu.co.in/newsdetail/207960/1/20 |title=नरेन्द्र मोदी वाराणसी से चुनाव लडेगे |publisher=[[देशबन्धु]] |date=15 मार्च 2014 |accessdate=16 मार्च 2104 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140317123444/http://www.deshbandhu.co.in/newsdetail/207960/1/20 |archive-date=17 मार्च 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="बीबीसी हिन्दी">{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2014/03/140313_ls_election_bjp_ap.shtml |title='गुजरात से चुनाव लड़ेंगे नरेन्द्र मोदी' |publisher=[[बीबीसी हिन्दी]] |date=13 मार्च 2014 |accessdate= |archive-url=https://web.archive.org/web/20140417210640/http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2014/03/140313_ls_election_bjp_ap.shtml |archive-date=17 अप्रैल 2014 |url-status=live }}</ref> उनके राज में भारत का प्रत्यक्ष विदेशी निवेश एवं बुनियादी सुविधाओं पर खर्च तेजी से बढ़ा।<ref>{{Cite journal|last=Stepan|first=Alfred|date=2015-01-07|title=India, Sri Lanka, and the Majoritarian Danger|url=https://muse.jhu.edu/article/565644|journal=Journal of Democracy|language=en|volume=26|issue=1|pages=128–140|doi=10.1353/jod.2015.0006|issn=1086-3214}}</ref> उन्होंने अफसरशाही में कई सुधार किये तथा [[भारत का योजना आयोग|योजना आयोग]] को हटाकर [[नीति आयोग]] का गठन किया।<ref>{{Cite web|url=http://abclive.in/niti-aayog-releases-handbook-state-statistics/|title=NITI Aayog Releases State Statistics Handbook {{!}} ABC Live India|language=en-US|access-date=2021-01-21}}</ref> इसके बाद वर्ष 2019 में [[भारतीय जनता पार्टी]] ने उनके नेतृत्त्व में दोबारा चुनाव लड़ा और इस बार पहले से भी ज्यादा बड़ी जीत हासिल हुई। पार्टी ने कुल 303 सीटों पर जीत हासिल की। भाजपा के समर्थक दलों यानी राजग को कुल 352 सीटें प्राप्त हुईं।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|title=Alliance Wise Election Live Results 2019: Lok Sabha Elections Result Live Alliance Wise, Party Wise|last=|first=|date=|website=News18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111232305/https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|archive-date=12 नवंबर 2020|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> 30 मई 2019 को शपथ ग्रहण कर नरेन्द्र मोदी लगातार दूसरी बार प्रधानमन्त्री बने।<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|title=PM Modi Becomes Longest Serving Non-Congress Prime Minister|last=|first=|date=|website=NDTV.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218122430/https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|archive-date=18 दिसंबर 2020|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> [[भारतीय आम चुनाव, 2019|2019 के आम चुनाव]] में उनकी पार्टी की जीत के बाद, उनके प्रशासन ने [[जम्मू और कश्मीर पुनर्गठन अधिनियम, 2019|जम्मू और कश्मीर की विशेष राज्य का दर्जा]] को रद्द कर दिया। उनके प्रशासन ने [[नागरिकता (संशोधन) अधिनियम, २०१९]] भी पेश किया, जिसके परिणामस्वरूप देश भर में [[नागरिकता संशोधन अधिनियम का विरोध|व्यापक विरोध प्रदर्शन]] हुए। मोदी अपने हिन्दू राष्ट्रवादी विश्वासों और [[2002 की गुजरात हिंसा|2002 के गुजरात दंगों]] के दौरान उनकी कथित भूमिका पर घरेलू और अन्तरराष्ट्रीय स्तर पर विवाद का एक आँकड़ा बना हुआ है,<ref>{{Cite journal|last=Jaffrelot|first=Christophe|date=2013-06-01|title=Gujarat Elections: The Sub-Text of Modi’s ‘Hattrick’—High Tech Populism and the ‘Neo-middle Class’:|url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2321023013482789|journal=Studies in Indian Politics|language=en|doi=10.1177/2321023013482789}}</ref> जिसे एक बहिष्कारवादी सामाजिक एजेण्डे के प्रमाण के रूप में उद्धृत किया गया है। मोदी के कार्यकाल में, भारत ने लोकतान्त्रिक बैकस्लेडिंग का अनुभव किया है।<ref name=":5">{{Cite journal|last=Jaffrelot|first=Christoph|date=2021|title=Modi's India: Hindu Nationalism and the Rise of Ethnic Democracy|url=https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691206806/modis-india|publisher=Princeton University Press}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|title=Democratic Backsliding in India, the World’s Largest Democracy {{!}} V-Dem|url=https://www.v-dem.net/en/news/democratic-backsliding-india-worlds-largest-democracy/|access-date=27 November 2020|website=www.v-dem.net|archive-date=27 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227182459/https://www.v-dem.net/en/news/democratic-backsliding-india-worlds-largest-democracy/|url-status=dead}}</ref> ‌‌इसके बाद वर्ष 2024 में [[भारतीय जनता पार्टी]] ने उनके नेतृत्त्व में दोबारा चुनाव लड़ा और इस बार पार्टी ने कुल 240 सीटों पर जीत हासिल की। भाजपा के समर्थक दलों यानी राजग को कुल 292 सीटें प्राप्त हुईं।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|title=Alliance Wise Election Live Results 2019: Lok Sabha Elections Result Live Alliance Wise, Party Wise|last=|first=|date=|website=News18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111232305/https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|archive-date=12 नवंबर 2020|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> 9 जून 2024 को शपथ ग्रहण कर नरेन्द्र मोदी लगातार तीसरी बार प्रधानमन्त्री बने। शपथ ग्रहण के बाद वह पहले ऐसे अन कांग्रेसी प्रधानमंत्री बने जो 1962 के बाद लगातार तीसरी बार प्रधानमंत्री बने और उन्होंने पंडित जवाहर लाल नेहरू के बराबरी की। <ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|title=PM Modi Becomes Longest Serving Non-Congress Prime Minister|last=|first=|date=|website=NDTV.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218122430/https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|archive-date=18 दिसंबर 2020|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|title=PM Modi Becomes Longest Serving Non-Congress Prime Minister|last=|first=|date=|website=NDTV.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218122430/https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|archive-date=18 दिसंबर 2020|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> [[File:PM Modi during Shri Ram Janmabhoomi Mandir consecration ceremony on 22 January 2024.jpg|thumb|300px|22 जनवरी 2024 को अयोध्या में श्री राम जन्मभूमि मंदिर प्राण प्रतिष्ठा समारोह के दौरान प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी।]] [[File:PM Modi at Kashi.jpg|thumb|300px|वाराणसी (काशी) में प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी।]] == निजी जीवन == नरेन्द्र मोदी का जन्म तत्कालीन [[बॉम्बे राज्य]] के [[महेसाना जिला]] स्थित [[वडनगर]] ग्राम में हीराबेन मोदी और दामोदरदास मूलचन्द मोदी के एक मध्यम-वर्गीय परिवार में १७ सितम्बर १९५० को हुआ था।<ref name="bhaskar">{{cite web| url=http://www.bhaskar.com/article/GUJ-rare-pics-of-narendra-modi-3703016.html| title='''''पिक्स''''' : कभी बेचते थे चाय, आज हैं सबसे 'शक्तिशाली' राज्य के मुख्यमंत्री| work=[[दैनिक भास्कर]]| date=२८ अगस्त २०१२| accessdate=१५ फरबरी २०१४| archive-url=https://web.archive.org/web/20130318175753/http://www.bhaskar.com/article/GUJ-rare-pics-of-narendra-modi-3703016.html| archive-date=18 मार्च 2013| url-status=live}}</ref> वह पैदा हुए छह बच्चों में तीसरे थे। मोदी का परिवार 'मोध-घांची-[[तेली]]' समुदाय से था,<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Modi-is-a-Teli-Ghanchi-OBC-BJP/articleshow/34084111.cms|title='Modi is a Teli-Ghanchi OBC': BJP - Times of India|work=The Times of India|access-date=19 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206064221/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Modi-is-a-Teli-Ghanchi-OBC-BJP/articleshow/34084111.cms|archive-date=6 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/caste-rules-in-text-and-context/299610|title=caste rules in Text and context|access-date=9 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210044250/https://www.outlookindia.com//magazine/story/caste-rules-in-text-and-context/299610|archive-date=10 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> जिसे [[भारत सरकार]] द्वारा [[अन्य पिछड़ा वर्ग]] के रूप में वर्गीकृत किया जाता है।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india/2014/05/140509_modi_caste_issue_ankur_jain_sn|title=नरेंद्र मोदी की जाति पर आरोप-प्रत्यारोप|access-date=22 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023134348/http://www.bbc.com/hindi/india/2014/05/140509_modi_caste_issue_ankur_jain_sn|archive-date=23 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> वह पूर्णत: [[शाकाहारी]] हैं।<ref name="आज तक">{{cite news|url=http://aajtak.intoday.in/story/narendra-modi-likes-kite-flying-1-716382.html|title=पतंगबाजी के मैदान में भी छक्के छुड़ा देते हैं मोदी|work=[[आज तक]]|location=[[नई दिल्ली]]|date=२० दिसम्बर २०१२|accessdate=२३ मार्च २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304043023/http://aajtak.intoday.in/story/narendra-modi-likes-kite-flying-1-716382.html|archive-date=4 मार्च 2013|url-status=live}}</ref> [[भारत पाकिस्तान के बीच द्वितीय युद्ध]] के दौरान अपने तरुणकाल में उन्होंने स्वेच्छा से रेलवे स्टेशनों पर सफ़र कर रहे सैनिकों की सेवा की।<ref name="१९६५">{{cite news|url=http://aajtak.intoday.in/story/modi-did-service-of-indian-soldiers-during-indo-pak-war.-1-716386.html|title=भारत-पाक युद्ध में मोदी ने की थी भारतीय सैनिकों की सेवा|work=आज तक|location=नई दिल्ली|date=२० दिसम्बर २०१२|accessdate=२४ मार्च २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304141209/http://aajtak.intoday.in/story/modi-did-service-of-indian-soldiers-during-indo-pak-war.-1-716386.html|archive-date=4 मार्च 2013|url-status=live}}</ref> युवावस्था में वह छात्र संगठन [[अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद]] में शामिल हुए | उन्होंने साथ ही साथ भ्रष्टाचार विरोधी नव निर्माण आन्दोलन में हिस्सा लिया। एक पूर्णकालिक आयोजक के रूप में कार्य करने के पश्चात् उन्हें [[भारतीय जनता पार्टी]] में संगठन का प्रतिनिधि मनोनीत किया गया।<ref>{{cite web |url = http://www.narendramodi.org/bio.htm |title = Biography – Narendra Modi |accessdate = 6 अगस्त 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090421163831/http://www.narendramodi.org/bio.htm |archive-date = 21 अप्रैल 2009 |url-status = dead }}</ref> किशोरावस्था में अपने भाई के साथ एक चाय की दुकान चला चुके मोदी ने अपनी स्कूली शिक्षा [[वड़नगर]] में पूरी की।<ref name="bhaskar"/> उन्होंने आरएसएस के प्रचारक रहते हुए 1980 में [[गुजरात विश्वविद्यालय]] से [[राजनीति विज्ञान]] में स्नातकोत्तर परीक्षा दी और [[विज्ञान स्नातकोत्तर]] की डिग्री प्राप्त की।<ref name="hindu.com">{{cite news | url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm | location=Chennai, भारत | work=द हिन्दू | title=Modi proves to be an astute strategist | date=23 दिसम्बर 2007accessdate=१५ फरबरी २०१४ | access-date=5 अगस्त 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514153244/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm | archive-date=14 मई 2013 | url-status=live }}</ref> अपने माता-पिता की कुल छ: सन्तानों में तीसरे पुत्र नरेन्द्र ने बचपन में रेलवे स्टेशन पर चाय बेचने में अपने पिता का भी हाथ बँटाया।<ref name="Jose Caravan">{{cite news |url=http://www.caravanmagazine.in/reportage/emperor-uncrowned?page=1,1 |title=The Emperor Uncrowned |work=[[The Caravan]] |date=1 मार्च 2012 |accessdate=11 अप्रैल 2013 |last=Jose |first=Vinod K. |authorlink=Vinod Jose |pages=2–4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111220259/http://www.caravanmagazine.in/reportage/emperor-uncrowned?page=1,1 |archive-date=11 नवंबर 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-toi/special-report/On-Race-Course-road/articleshow/10025018.cms |title=On Race Course road? |work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया |date=18 सितंबर 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140130214030/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-18/special-report/30171588_1_narendra-modi-vibrant-gujarat-summit-prime-ministerial-candidate |archivedate=30 जनवरी 2014}}</ref> बड़नगर के ही एक स्कूल मास्टर के अनुसार नरेन्द्र हालाँकि एक औसत दर्ज़े का छात्र था, किन्तु वाद-विवाद और नाटक प्रतियोगिताओं में उसकी बेहद रुचि थी।<ref name="Jose Caravan"/> इसके अलावा उसकी रुचि राजनीतिक विषयों पर नयी-नयी परियोजनाएँ प्रारम्भ करने की भी थी।<ref>{{cite news |url=http://www.newkerala.com/news/2014/fullnews-24257.html#.UyPvt9KSxZs |title=Modi's life dominates publishing space (Election Special) |work=India News |date=14 मार्च 2014 |accessdate=15 अप्रैल 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315130016/http://www.newkerala.com/news/2014/fullnews-24257.html#.UyPvt9KSxZs |archive-date=15 मार्च 2014 |url-status=live }}</ref> 13 वर्ष की आयु में नरेन्द्र की सगाई जसोदा बेन चमनलाल के साथ कर दी गयी और जब उनका विवाह हुआ,<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2014/04/140410_modi_jasodaben_election2014spl_vr|title=मोदी से अलग होने के बाद कहाँ हैं जशोदाबेन?|access-date=27 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528155203/https://www.bbc.com/hindi/india/2014/04/140410_modi_jasodaben_election2014spl_vr|archive-date=28 मई 2018|url-status=live}}</ref> तब वह मात्र 17 वर्ष के थे। फाइनेंशियल एक्सप्रेस की एक खबर के अनुसार पति-पत्नी ने कुछ वर्ष साथ रहकर बिताये।<ref>{{cite news |url=http://www.financialexpress.com/news/i-like-to-read-about-him-(narendra-modi)...-i-know-he-will-become-pm-wife-jashodaben/1222311 |title="मुझे विश्वास है वह एक दिन प्रधान मन्त्री अवश्य बनेंगे": जसोदाबेन |work=Financial Express |date=1 फ़रवरी 2014 |accessdate=15 अप्रैल 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412222228/http://www.financialexpress.com/news/i-like-to-read-about-him-(narendra-modi)...-i-know-he-will-become-pm-wife-jashodaben/1222311 |archive-date=12 अप्रैल 2014 |url-status=live }}</ref> परन्तु कुछ समय बाद वे दोनों एक दूसरे के लिये अजनबी हो गये क्योंकि नरेन्द्र मोदी ने उनसे कुछ ऐसी ही इच्छा व्यक्त की थी।<ref name="Jose Caravan"/> जबकि नरेन्द्र मोदी के जीवनी-लेखक ऐसा नहीं मानते। उनका कहना है:<ref>{{cite news |url=http://www.rediff.com/news/column/ls-election-sheela-says-modis-marriage-is-a-shakesperean-tragedy/20140411.htm |title=Modi's life dominates publishing space (Election Special) |work=रीडिफ |date= |accessdate=15 अप्रैल 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416130202/http://www.rediff.com/news/column/ls-election-sheela-says-modis-marriage-is-a-shakesperean-tragedy/20140411.htm |archive-date=16 अप्रैल 2014 |url-status=live }}</ref> ''"उन दोनों की शादी जरूर हुई परन्तु वे दोनों एक साथ कभी नहीं रहे। शादी के कुछ बरसों बाद नरेन्द्र मोदी ने घर त्याग दिया और एक प्रकार से उनका वैवाहिक जीवन लगभग समाप्त-सा ही हो गया।"'' पिछले चार विधान सभा चुनावों में अपनी वैवाहिक स्थिति पर खामोश रहने के बाद नरेन्द्र मोदी ने कहा कि अविवाहित रहने की जानकारी देकर उन्होंने कोई पाप नहीं किया। नरेन्द्र मोदी के मुताबिक एक शादीशुदा के मुकाबले अविवाहित व्यक्ति भ्रष्टाचार के ख़िलाफ़ जोरदार तरीके से लड़ सकता है क्योंकि उसे अपनी पत्नी, परिवार व बालबच्चों की कोई चिन्ता नहीं रहती।<ref>{{cite news |title=I am single, so best man to fight graft: Narendra Modi |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/I-am-single-so-best-man-to-fight-graft-Narendra-Modi/articleshow/30536843.cms? |work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया |first=Anand |last=Bodh |date=17 फ़रवरी 2014 |accessdate=15 अप्रैल 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413102702/http://timesofindia.indiatimes.com/india/I-am-single-so-best-man-to-fight-graft-Narendra-Modi/articleshow/30536843.cms |archive-date=13 अप्रैल 2014 |url-status=live }}</ref> हालांकि नरेन्द्र मोदी ने शपथ पत्र प्रस्तुत कर जसोदाबेन को अपनी पत्नी स्वीकार किया है।<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/lok-sabha-elections-2014/news/Jashodaben-is-my-wife-Narendra-Modi-admits-under-oath/articleshow/33521705.cms |title=Jashodaben is my wife, Narendra Modi admits under oath |work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया |date=10 अप्रैल 2014 |accessdate=15 अप्रैल 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140410081738/http://timesofindia.indiatimes.com/home/lok-sabha-elections-2014/news/Jashodaben-is-my-wife-Narendra-Modi-admits-under-oath/articleshow/33521705.cms |archive-date=10 अप्रैल 2014 |url-status=live }}</ref> == प्रारम्भिक सक्रियता और राजनीति == एक वयस्क के रूप में मोदी की पहली ज्ञात राजनीतिक गतिविधि 1971 में थी जब वे [[अटल बिहारी वाजपेयी]] की अगुवाई में दिल्ली में [[भारतीय जनसंघ]] के सत्याग्रह में शामिल हुए, ताकि [[बांग्लादेश मुक्ति युद्ध|युद्ध]] के मैदान में प्रवेश किया जा सके।<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/blogs/et-commentary/how-emergency-turned-pm-narendra-modi-undercover-activist/|title=How Emergency turned PM Narendra Modi undercover activist}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thewire.in/history/a-sataygrah-and-asatyagraha-narendra-modi-and-the-liberation-of-bangladesh|title=A Sataygrah and Asatyagraha: Narendra Modi and the Liberation of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thequint.com/news/politics/was-modi-arrested-for-bangladesh-satyagraha-in-1971-here-is-what-we-know#read-more|title=Was Modi Arrested for Bangladesh Satyagraha? Here’s What We Know}}</ref> किन्तु [[इंदिरा गांधी]] की अगुवाई में केन्द्र सरकार ने [[मुक्तिवाहिनी]] को खुला समर्थन नहीं दिया और मोदी को थोड़े समय के लिए [[तिहाड़ जेल]] में डाल दिया गया।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/delhi-confidential/narendra-modi-satyagraha-bangladesh-liberation-fighters-delhi-confidential-7247247/|title=Delhi confidential: The Satyagraha}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/modis-satyagraha-talk-in-dhaka-sparks-online-war/articleshow/81717548.cms|title=Modi's satyagraha talk in Dhaka sparks online war}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/nation/political-slugfest-over-pm-modis-satyagraha-for-bangladesh-remarks-230844|title=Political slugfest over PM Modi’s ‘Satyagraha for Bangladesh’ remarks}}</ref> नरेन्द्र जब विश्वविद्यालय के छात्र थे तभी से वे [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] की शाखा में नियमित जाने लगे थे। इस प्रकार उनका जीवन संघ के एक निष्ठावान प्रचारक के रूप में प्रारम्भ हुआ|<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm | work=बीबीसी न्यूज़ | title=Profile: Narendra Modi | date=23 दिसम्बर 2007 | accessdate=6 अगस्त 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120522204901/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm | archive-date=22 मई 2012 | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/latest-news/|title=Latest News News|last=|first=|date=|website=The Hindu|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514153244/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm|archive-date=2013-05-13|dead-url=|access-date=2021-01-20}}</ref> उन्होंने शुरुआती जीवन से ही राजनीतिक सक्रियता दिखलायी और [[भारतीय जनता पार्टी]] का जनाधार मजबूत करने में प्रमुख भूमिका निभायी। गुजरात में शंकरसिंह वाघेला का जनाधार मजबूत बनाने में नरेन्द्र मोदी की ही रणनीति थी।<ref>{{Cite web|url=http://www.caravanmagazine.in/reportage/emperor-uncrowned?page=1,1|title=The Emperor Uncrowned {{!}} The Caravan - A Journal of Politics and Culture|last=|first=|date=2013-11-11|website=web.archive.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923201924/http://www.caravanmagazine.in/reportage/emperor-uncrowned?page=1,1|archive-date=23 सितंबर 2015|dead-url=|access-date=2021-01-20|url-status=bot: unknown}}</ref> [[File:Narendra Modi and Prime Minister Atal Bihari Vajpayee in New Delhi in October 12, 2001.jpg|left|thumb|240x240px|{{Circa|2001}} में [[अटल बिहारी वाजपेयी]] के साथ मोदी]] अप्रैल [[१९९०|1990]] में जब केन्द्र में मिली जुली सरकारों का दौर शुरू हुआ, मोदी की मेहनत रंग लायी, जब [[गुजरात]] में [[१९९५|1995]] के [[विधान सभा]] चुनावों में भारतीय जनता पार्टी ने अपने बलबूते दो तिहाई बहुमत प्राप्त कर सरकार बना ली। इसी दौरान दो राष्ट्रीय घटनायें और इस देश में घटीं। पहली घटना थी [[सोमनाथ]] से लेकर [[अयोध्या]] तक की रथयात्रा जिसमें [[लालकृष्ण आडवाणी|आडवाणी]] के प्रमुख सारथी की मूमिका में नरेन्द्र का मुख्य सहयोग रहा।<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindujobs.com/thehindu/2001/10/08/stories/02080001.htm|title=Thehindujobs.com|last=|first=|date=|website=www.thehindujobs.com|archive-url=https://archive.today/20141011204504/http://www.thehindujobs.com/thehindu/2001/10/08/stories/02080001.htm|archive-date=2014-10-11|dead-url=|access-date=2021-01-20}}</ref> इसी प्रकार [[कन्याकुमारी]] से लेकर सुदूर उत्तर में स्थित [[काश्मीर]] तक की [[मुरली मनोहर जोशी]] की एकता यात्रा भी नरेन्द्र मोदी की ही देखरेख में आयोजित हुई।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-49335873|title=कश्मीर: 1992 में लाल चौक पर तिरंगा फहराने में नरेंद्र मोदी का क्या योगदान था}}</ref> इसके बाद [[शंकरसिंह वाघेला]] ने पार्टी से त्यागपत्र दे दिया, जिसके परिणामस्वरूप [[केशुभाई पटेल]] को गुजरात का [[मुख्यमन्त्री]] बना दिया गया और नरेन्द्र मोदी को [[दिल्ली]] बुला कर [[भाजपा]] में संगठन की दृष्टि से केन्द्रीय मन्त्री का दायित्व सौंपा गया।<ref>{{Cite web|url=https://frontline.thehindu.com/magazine/issue/vol18-21/|title=Latest Volume18-Issue21 News, Photos, Latest News Headlines about Volume18-Issue21|last=|first=|date=|website=Frontline|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130405081524/http://www.frontlineonnet.com/fl1821/18210310.htm|archive-date=2013-04-05|dead-url=|access-date=2021-01-20}}</ref> [[१९९५|1995]] में राष्ट्रीय मन्त्री के नाते उन्हें पाँच प्रमुख राज्यों में पार्टी संगठन का काम दिया गया, जिसे उन्होंने बखूबी निभाया।<ref>{{Cite web|url=https://frontline.thehindu.com/magazine/issue/vol19-05/|title=Latest Volume19-Issue05 News, Photos, Latest News Headlines about Volume19-Issue05|last=|first=|date=|website=Frontline|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106133029/http://www.frontline.in/static/html/fl1905/19050240.htm|archive-date=2016-01-06|dead-url=|access-date=2021-01-20}}</ref> [[१९९८|1998]] में उन्हें पदोन्नत करके राष्ट्रीय महामन्त्री (संगठन) का उत्तरदायित्व दिया गया। इस पद पर वह अक्टूबर [[२००१|2001]] तक काम करते रहे। भारतीय जनता पार्टी ने अक्टूबर [[२००१|2001]] में केशुभाई पटेल को हटाकर गुजरात के मुख्यमन्त्री पद की कमान नरेन्द्र मोदी को सौंप दी।<ref>{{Cite journal|last=Jaffrelot|first=Christophe|date=2003|title=Communal Riots in Gujarat: The State at Risk?|url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/volltextserver/4127/|doi=10.11588/heidok.00004127}}</ref> == गुजरात के मुख्यमन्त्री के रूप में == [[चित्र:Narendra Modi by Rangilo 03.JPG|thumb|right|200px|2012 में [[जामनगर]] की एक चुनावी सभा को सम्बोधित करते हुए नरेन्द्र मोदी का चित्र]] 2001 में [[केशुभाई पटेल]] (तत्कालीन मुख्यमंत्री) की सेहत बिगड़ने लगी थी और भाजपा चुनाव में कई सीट हार रही थी।<ref name="Phadnis BS">{{cite book |last=Phadnis |first=Aditi |title=Business Standard Political Profiles of Cabals and Kings |url=https://books.google.com/books?id=qT7QvviGoJsC&pg=PA116 |year=2009 |publisher=Business Standard Books |isbn=978-81-905735-4-2 |pages=116–21 |access-date=9 मई 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043003/http://books.google.com/books?id=qT7QvviGoJsC&pg=PA116 |archive-date=3 जनवरी 2014 |url-status=live }}</ref> इसके बाद भाजपा के राष्ट्रीय अध्यक्ष मुख्यमंत्री के रूप में मोदी को नए उम्मीदवार के रूप में रखते हैं। हालांकि भाजपा के नेता लालकृष्ण आडवाणी, मोदी के सरकार चलाने के अनुभव की कमी के कारण चिंतित थे। मोदी ने पटेल के उप मुख्यमंत्री बनने का प्रस्ताव ठुकरा दिया और आडवाणी व [[अटल बिहारी वाजपेयी]] से बोले कि यदि गुजरात की जिम्मेदारी देनी है तो पूरी दें अन्यथा न दें। 3 अक्टूबर 2001 को यह [[केशुभाई पटेल]] के जगह गुजरात के मुख्यमंत्री बने। इसके साथ ही उन पर दिसम्बर 2002 में होने वाले चुनाव की पूरी जिम्मेदारी भी थी।<ref>{{cite news|url=http://zeenews.india.com/news/general-elections-2014/pm-candidates/narendra-modi-%E2%80%93-leading-the-race-to-7-rcr_921104.html|title=Narendra Modi – Leading the race to 7 RCR|work=Zee News|date=8 April 2014|accessdate=15 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140824042517/http://zeenews.india.com/news/general-elections-2014/pm-candidates/narendra-modi-%E2%80%93-leading-the-race-to-7-rcr_921104.html|archive-date=24 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> ===2001-02=== नरेन्द्र मोदी ने मुख्यमंत्री का अपना पहला कार्यकाल 7 अक्टूबर 2001 से शुरू किया। इसके बाद मोदी ने [[राजकोट]] विधानसभा चुनाव लड़ा। जिसमें काँग्रेस पार्टी के आश्विन मेहता को 14,728 मतों से हराया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/nation/story/20020225-narendra-modi-pushes-his-own-image-as-a-rising-star-of-bjp-795944-2002-02-25|title=Rajkot II by-elections: Narendra Modi pushes his own image as a rising star of BJP|last=February 25|first=UDAY MAHURKAR|last2=February 25|first2=2002 ISSUE DATE:|date=|website=India Today|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715180705/https://www.indiatoday.in/magazine/nation/story/20020225-narendra-modi-pushes-his-own-image-as-a-rising-star-of-bjp-795944-2002-02-25|archive-date=2020-07-15|dead-url=|access-date=2021-01-20|last3=September 3|first3=2002UPDATED:|last4=Ist|first4=2012 14:33}}</ref> <!-- ===2002-07=== ===2007-12=== --> नरेन्द्र मोदी अपनी विशिष्ट जीवन शैली के लिये समूचे राजनीतिक हलकों में जाने जाते हैं। उनके व्यक्तिगत स्टाफ में केवल तीन ही लोग रहते हैं, कोई भारी-भरकम अमला नहीं होता। किन्तु कर्मयोगी की तरह जीवन जीने वाले मोदी के स्वभाव से सभी परिचित हैं इस नाते उन्हें अपने कामकाज को अमली जामा पहनाने में कोई दिक्कत पेश नहीं आती। <ref>{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?236315|title=The Hawk In Flight|publisher=Outlook India|date=24 Dec 2007|accessdate=6 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140425211238/http://www.outlookindia.com/article.aspx?236315|archive-date=25 अप्रैल 2014|url-status=dead}}</ref> उन्होंने गुजरात में कई ऐसे हिन्दू मन्दिरों को भी ध्वस्त करवाने में कभी कोई कोताही नहीं बरती जो सरकारी कानून कायदों के मुताबिक नहीं बने थे। हालाँकि इसके लिये उन्हें [[विश्व हिन्दू परिषद]] जैसे संगठनों का कोपभाजन भी बनना पड़ा, परन्तु उन्होंने इसकी रत्ती भर भी परवाह नहीं की; जो उन्हें उचित लगा करते रहे।<ref name="On Race Course road?">{{cite web |url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-18/special-report/30171588_1_narendra-modi-vibrant-gujarat-summit-prime-ministerial-candidate |title = ''ऑन रेस कोर्स रोड़?'' |work = [[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] |date = १८ सितंबर २०११ |accessdate = २६ मार्च २०१३ |language = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20140130214030/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-18/special-report/30171588_1_narendra-modi-vibrant-gujarat-summit-prime-ministerial-candidate |archive-date = 30 जनवरी 2014 |url-status = live }}</ref> वे एक लोकप्रिय वक्ता हैं, जिन्हें सुनने के लिये बहुत भारी संख्या में श्रोता आज भी पहुँचते हैं। कुर्ता-पायजामा व सदरी के अतिरिक्त वे कभी-कभार सूट भी पहन लेते हैं। अपनी मातृभाषा [[गुजराती]] के अतिरिक्त वह [[हिन्दी]] में ही बोलते हैं।<ref name=NYT>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/04/29/world/asia/29india.html|title=Shadows of Violence Cling to Indian Politician|last=Sengupta|first=Somini|date=28 अप्रैल 2009|work=New York Times|accessdate=6 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120830124248/http://www.nytimes.com/2009/04/29/world/asia/29india.html|archive-date=30 अगस्त 2012|url-status=live}}</ref> मोदी के नेतृत्व में २०१२ में हुए गुजरात विधान सभा चुनाव में भारतीय जनता पार्टी ने स्पष्ट बहुमत प्राप्त किया। भाजपा को इस बार ११५ सीटें मिलीं। === गुजरात के विकास की योजनाएँ=== [[चित्र:Sardar Sarovar Dam 2006, India.jpg|right|thumb|300px|[[सरदार सरोवर परियोजना|सरदार सरोवर बाँध]] (सन २००६ में)]] मुख्यमन्त्री के रूप में नरेन्द्र मोदी ने गुजरात के विकास<ref>{{cite news|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=18327|title=Modi invites investment in Gujarat|date=11 जनवरी 2003|publisher=Expressindia|accessdate=26 मई 2013|agency=प्रेस ट्रस्ट ऑफ़ इंडिया}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> के लिये जो महत्वपूर्ण योजनाएँ प्रारम्भ कीं व उन्हें क्रियान्वित कराया, उनका संक्षिप्त विवरण इस प्रकार है- * '''पंचामृत योजना'''<ref>{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/with-panchamrut-modi-targets-10.2-growth/81673/|title=With Panchamrut, Modi targets 10.2% Growth|date=9 जून 2003|work=The Financial Express|accessdate=26 मई 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615224807/http://www.financialexpress.com/news/with-panchamrut-modi-targets-10.2-growth/81673|archive-date=15 जून 2013|url-status=live}}</ref> - राज्य के एकीकृत विकास की पंचायामी योजना, * '''सुजलाम् सुफलाम्''' - राज्य में जलस्रोतों का उचित व समेकित उपयोग, जिससे जल की बर्बादी को रोका जा सके,<ref name="योजना">{{समाचार सन्दर्भ|title=नरेन्द्र मोदी : गुजरात की विकास योजनाएं|url=http://hindi.webdunia.com/news-narendra-modi/नरेन्द्र-मोदी-गुजरात-की-विकास-योजनाएं-114050700115_1.htm|accessdate=9 जनवरी 2016|publisher=[[वेबदुनिया]]|date=7 मई 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305143019/http://hindi.webdunia.com/news-narendra-modi/%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%9C%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%8F%E0%A4%82-114050700115_1.htm|archive-date=5 मार्च 2016|url-status=dead}}</ref> * '''कृषि महोत्सव''' – उपजाऊ भूमि के लिये शोध प्रयोगशालाएँ,<ref name="योजना" /> * '''चिरंजीवी योजना''' – नवजात शिशु की मृत्युदर में कमी लाने हेतु,<ref name="योजना" /> * '''मातृ-वन्दना''' – जच्चा-बच्चा के स्वास्थ्य की रक्षा हेतु,<ref>{{समाचार सन्दर्भ|title=Siddhpur to develop as culture kaleidoscope for Gujarat soon|url=http://www.dnaindia.com/india/report-siddhpur-to-develop-as-culture-kaleidoscope-for-gujarat-soon-1466024|accessdate=9 जनवरी 2016| language = en|publisher=''डीएनए इंडिया''|date=13 नवम्बर 2010}}</ref> * '''बेटी बचाओ''' – भ्रूण-हत्या व लिंगानुपात पर अंकुश हेतु,<ref name="योजना" /> * '''ज्योतिग्राम योजना''' – प्रत्येक गाँव में बिजली पहुँचाने हेतु,<ref>{{समाचार सन्दर्भ|title=Power Minister plans to roll out Gujarat’s Jyoti Gram scheme at the national level|url=http://www.thehindubusinessline.com/news/power-minister-plans-to-roll-out-gujarats-jyoti-gram-scheme-at-the-national-level/article6089780.ece|accessdate=9 जनवरी 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610230731/http://www.thehindubusinessline.com/news/power-minister-plans-to-roll-out-gujarats-jyoti-gram-scheme-at-the-national-level/article6089780.ece|archive-date=10 जून 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{समाचार सन्दर्भ|title=Goyal to power India using Gujarat model|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/goyal-to-power-india-using-gujarat-model-114060600960_1.html|accessdate=9 जनवरी 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126030239/http://www.business-standard.com/article/economy-policy/goyal-to-power-india-using-gujarat-model-114060600960_1.html|archive-date=26 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref> * '''कर्मयोगी अभियान''' – सरकारी कर्मचारियों में अपने कर्तव्य के प्रति निष्ठा जगाने हेतु,<ref name="योजना" /> * '''कन्या कलावाणी योजना''' – महिला साक्षरता व शिक्षा के प्रति जागरुकता,<ref name="योजना" /> * '''बालभोग योजना''' – निर्धन छात्रों को विद्यालय में दोपहर का भोजन,<ref>{{cite web|last=Patel|first=Parbat|title=Message By Hon. State Minister of Health and Family Welfare|url=http://www.gujhealth.gov.in/minister-parbatbhai-patel.htm|accessdate=26 मई 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501150831/http://gujhealth.gov.in/minister-parbatbhai-patel.htm|archive-date=1 मई 2013|url-status=dead}}</ref> === मोदी का वनबन्धु विकास कार्यक्रम === उपरोक्त विकास योजनाओं के अतिरिक्त मोदी ने आदिवासी व वनवासी क्षेत्र के विकास हेतु गुजरात राज्य में वनबन्धु विकास<ref>{{cite web |last= |first= |title=CM's Ten Point Program |url=http://www.vanbandhukalyanyojana.gujarat.gov.in/CM%20Ten%20Point%20Program.aspx |accessdate=26 मई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032623/http://www.vanbandhukalyanyojana.gujarat.gov.in/CM%20Ten%20Point%20Program.aspx |archive-date=31 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> हेतु एक अन्य दस सूत्री कार्यक्रम भी चला रखा है जिसके सभी १० सूत्र निम्नवत हैं: * १-पाँच लाख परिवारों को रोजगार * २-उच्चतर शिक्षा की गुणवत्ता * ३-आर्थिक विकास * ४-स्वास्थ्य * ५-आवास * ६-साफ स्वच्छ पेय जल * ७-सिंचाई * ८-समग्र विद्युतीकरण * ९-प्रत्येक मौसम में सड़क मार्ग की उपलब्धता * १०-शहरी विकास। === श्यामजीकृष्ण वर्मा की अस्थियों का भारत में संरक्षण === नरेन्द्र मोदी ने प्रखर देशभक्त एवं आर्यसमाज के संस्थापक सवामी दयानंद सरस्वती के शिष्य [[श्यामजी कृष्ण वर्मा]] व उनकी पत्नी भानुमती की अस्थियों को भारत की स्वतन्त्रता के ५५ वर्ष बाद २२ अगस्त २००३ को स्विस सरकार से अनुरोध करके [[जिनेवा]] से स्वदेश वापस मँगाया<ref name="क्रान्त">{{cite book |last1=क्रान्त |first1= |authorlink1= |last2= |first2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास |url=http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |format= |accessdate=१२ फरबरी २०१४ |edition=1 |series= |volume=1 |date= |year=2006 |month= |origyear= |publisher=प्रवीण प्रकाशन |location=नई दिल्ली |language=hi |isbn=81-7783-119-4 |oclc= |doi= |id= |page=२५० |pages= |chapter= |chapterurl= |quote=गुजरात सरकार ने प्रयत्न करके जिनेवा से उनकी अस्थियाँ भारत मँगवायीं और उनकी अन्तिम इच्छा का समादर किया। |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014175453/http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |archive-date=14 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> और माण्डवी (श्यामजी के जन्म स्थान) में '''[[क्रान्ति-तीर्थ]]''' के नाम से एक पर्यटन स्थल बनाकर उसमें उनकी स्मृति को संरक्षण प्रदान किया।<ref>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1030825/asp/nation/story_2296566.asp|title=Road show with patriot ash|last=Soondas|first=Anand|work=द टेलीग्राफ, कलकत्ता, भारत|date=24 अगस्त 2003|accessdate=10 फरबरी 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140220001005/http://www.telegraphindia.com/1030825/asp/nation/story_2296566.asp|archive-date=20 फ़रवरी 2014|url-status=live}}</ref> मोदी द्वारा १३ दिसम्बर २०१० को राष्ट्र को समर्पित इस क्रान्ति-तीर्थ को देखने दूर-दूर से [[पर्यटक]] गुजरात आते हैं।<ref>[http://www.krantiteerth.org/shyamji-krishna-varma-smrutikaksha.html श्यामजीकृष्ण वर्मा स्मृतिकक्ष] अभिगमन तिथि: 10 फरबरी 2014 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222064835/http://www.krantiteerth.org/shyamji-krishna-varma-smrutikaksha.html |date=22 फ़रवरी 2014 }}</ref> गुजरात सरकार का पर्यटन विभाग इसकी देखरेख करता है।<ref>[http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=1998 गुजरात टूरिज्म डॉट कॉम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127061643/http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=1998 |date=27 जनवरी 2012 }}, अभिगमन तिथि: १२ फ़रवरी २०१४</ref> == विचार == === आतंकवाद === १८ जुलाई २००६ को मोदी ने एक भाषण में [[आतंकवाद निरोधी अधिनियम, २००२|आतंकवाद निरोधक अधिनियम]] जैसे आतंकवाद-विरोधी विधान लाने के विरूद्ध उनकी अनिच्छा को लेकर भारतीय प्रधानमंत्री [[मनमोहन सिंह]] की आलोचना की। [[२००६ मुम्बई उपनगरीय रेल बम विस्फोट|मुंबई की उपनगरीय रेलों में हुए बम विस्फोटों]] के मद्देनज़र उन्होंने केन्द्र सरकार से राज्यों को सख्त कानून लागू करने के लिए सशक्त करने की माँग की।<ref name="Telegraph India">{{cite news |url=http://www.telegraphindia.com/1060719/asp/nation/story_6496620.asp |title=''महात्मा ऑन लिप्स, मोदी फाइट्स सेंटर'' |work=[[द टेलीग्राफ]] |location=[[कोलकाता]] |date=१९ जुलाई २००६ |accessdate=६ अगस्त २०१२ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611064943/http://www.telegraphindia.com/1060719/asp/nation/story_6496620.asp |archive-date=11 जून 2008 |url-status=live }}</ref> उनके शब्दों में - {{quote|''आतंकवाद युद्ध से भी बदतर है। एक आतंकवादी के कोई नियम नहीं होते। एक आतंकवादी तय करता है कि कब, कैसे, कहाँ और किसको मारना है। भारत ने युद्धों की तुलना में आतंकी हमलों में अधिक लोगों को खोया है।''<ref name="Telegraph India"/>}} नरेंद्र मोदी ने कई अवसरों पर कहा था कि यदि भाजपा केन्द्र में सत्ता में आई, तो वह सन् २००४ में [[भारत का उच्चतम न्यायालय|उच्चतम न्यायालय]] द्वारा [[अफज़ल गुरु]] को फाँसी दिए जाने के निर्णय का सम्मान करेगी। भारत के उच्चतम न्यायालय ने अफज़ल को २००१ में भारतीय संसद पर हुए हमले के लिए दोषी ठहराया था एवं ९ फ़रवरी २०१३ को तिहाड़ जेल में उसे फाँसी पर लटकाया गया।<ref name="bbc_afzal">{{cite news | url = http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/02/130209_afzal_timeline_pk.shtml | title = संसद हमले से अफ़ज़ल की फाँसी तक | work = [[बीबीसी हिन्दी]] | date = ९ फ़रवरी २०१३ | accessdate = २३ मार्च २०१३ | archive-url = https://web.archive.org/web/20130307195854/http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/02/130209_afzal_timeline_pk.shtml | archive-date = 7 मार्च 2013 | url-status = live }}</ref> === मुसलमान === यद्यपि मुसलमानों के बीच एक लोकप्रिय चेहरा नहीं है, किन्तु नरेंद्र मोदी मुसलमानों के विकास में रुचि रखते हैं।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/pm-modi-reaches-out-to-muslims-says-no-discrimination/articleshow/72931124.cms?from=mdr|title=PM Modi reaches out to Muslims, says no discrimination|work=The Economic Times|access-date=2021-01-20}}</ref> कई मुस्लिम नेताओं और विद्वानों ने [[2002 की गुजरात हिंसा|2002 के गुजरात दंगों]] और उनकी चरम [[हिन्दुत्व|हिंदुत्ववादी]] सोच में उनकी कथित भूमिका के कारण नरेंद्र मोदी की आलोचना की है।<ref>{{Cite web|url=http://theconversation.com/why-modis-india-has-become-a-dangerous-place-for-muslims-132591|title=Why Modi's India has become a dangerous place for Muslims|last=Chacko|first=Priya|last2=Talukdar|first2=Ruchira|website=The Conversation|language=en|access-date=2021-01-20}}</ref> हालाँकि जफर सरेशवाला जैसे कई मुस्लिम नेताओं ने उनकी और उनकी नीतियों का समर्थन किया।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/Zafar-Sareshwala-The-Muslim-who-bats-for-Modi/articleshow/26290224.cms|title=Zafar Sareshwala: Zafar Sareshwala: The Muslim who bats for Modi - Times of India|last=Nov 24|first=Mohammed Wajihuddin {{!}} TNN {{!}} Updated:|last2=2013|website=The Times of India|language=en|access-date=2021-01-20|last3=Ist|first3=05:49}}</ref> वह अक्सर मुसलमानों के समग्र अभिन्न विकास के बारे में बात करते हैं, जिसमें उन्होंने कहा था<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/fight-against-terror-and-misguiding-mindset-not-any-religion-says-pm-narendra-modi-1818579|title=Muslims Must Have Quran In One Hand And A Computer In The Other: PM Modi|website=NDTV.com|access-date=2021-01-20}}</ref>: - {{Quote|''मुसलमानों के एक हाथ में कंप्यूटर और दूसरे हाथ में कुरान होना चाहिए।''}} == विवाद एवं आलोचनाएँ== === हिंदू राष्ट्रवाद === [[File:NarendaraModi.jpg|thumb|left|226x226px|23 दिसम्बर 2007 की प्रेस कांफ्रेंस में मीडिया के सवालों का उत्तर देते हुए नरेन्द्र मोदी]] 27 फ़रवरी 2002 को [[अयोध्या]] से पुनः गुजरात लौट कर आ रहे कारसेवकों को [[गोधरा]] स्टेशन पर खड़ी ट्रेन में मुसलमानों की हिंसक भीड़ द्वारा आग लगा कर जिन्दा जला दिया गया। इस हादसे में 59 कारसेवको की दर्दनाक रूप से मृत्यु हो गई।<ref>{{cite web|title=Godhra train fire accidental: Report|url=http://www.rediff.com/news/2005/jan/17godhra.htm|publisher=रीडिफ.कॉम|accessdate=7 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621200907/http://www.rediff.com/news/2005/jan/17godhra.htm|archive-date=21 जून 2012|url-status=live}}</ref> रोंगटे खड़े कर देने वाली इस घटना की प्रतिक्रिया स्वरूप समूचे गुजरात में हिन्दू-मुस्लिम दंगे भड़क उठे। मरने वाले 1180 लोगों में अधिकांश संख्या अल्पसंख्यकों की थी। इसके लिये [[न्यूयॉर्क टाइम्स]] ने मोदी प्रशासन को जिम्मेवार ठहराया।<ref name="NYT"/> [[कांग्रेस]] सहित अनेक विपक्षी दलों ने नरेन्द्र मोदी के इस्तीफे की माँग की।<ref>{{cite news |year = 2002 |url = http://www.tribuneindia.com/2002/20020418/main1.htm |title = Gujarat Cabinet puts off decision on elections |work = The Tribune |location = India |accessdate = 7 अगस्त 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130723141845/http://www.tribuneindia.com/2002/20020418/main1.htm |archive-date = 23 जुलाई 2013 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2006/mar/03godhra.htm |title=Congress demands Modi's resignation over Bannerjee report |accessdate=7 अगस्त 2012 |publisher=United News of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20080106060953/http://www.rediff.com/news/2006/mar/03godhra.htm |archive-date=6 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> मोदी ने गुजरात की दसवीं विधानसभा भंग करने की संस्तुति करते हुए राज्यपाल को अपना त्यागपत्र सौंप दिया। परिणामस्वरूप पूरे प्रदेश में राष्ट्रपति शासन लागू हो गया।<ref>{{cite news |year = 2002 |url = http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/20/stories/2002072002640100.htm |title = Modi resigns; seeks Assembly dissolution |work = द हिन्दू |accessdate = 9 मई 2006 |archive-url = https://web.archive.org/web/20050125132528/http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/20/stories/2002072002640100.htm |archive-date = 25 जनवरी 2005 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.rediff.com/news/2002/jul/19guj.htm |title=Gujarat Chief Minister Narendra Modi resigns; assembly dissolved |accessdate=7 अगस्त 2012 |publisher=रीडिफ.कॉम |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716051426/http://www.rediff.com/news/2002/jul/19guj.htm |archive-date=16 जुलाई 2012 |url-status=live }}</ref> राज्य में दोबारा चुनाव हुए जिसमें [[भारतीय जनता पार्टी]] ने मोदी के नेतृत्व में विधान सभा की कुल १८२ सीटों में से १२७ सीटों पर जीत हासिल की। अप्रैल २००९ में भारत के [[उच्चतम न्यायालय]] ने विशेष जाँच दल भेजकर यह जानना चाहा कि कहीं गुजरात के दंगों में नरेन्द्र मोदी की साजिश तो नहीं।<ref name="NYT"/> यह विशेष जाँच दल दंगों में मारे गये काँग्रेसी [[सांसद]] ऐहसान ज़ाफ़री की विधवा ज़ाकिया ज़ाफ़री की शिकायत पर भेजा गया था।<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/India/SC-not-to-stall-probe-on-02-riots/articleshow/4839947.cms|title=SC rejects Modi govt's plea to stall SIT probes|last=Mahapatra|first=Dhananjay|date=31 जुलाई 2009|work=Times of India|accessdate=7 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724002721/http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/India/SC-not-to-stall-probe-on-02-riots/articleshow/4839947.cms|archive-date=24 जुलाई 2013|url-status=live}}</ref> दिसम्बर 2010 में उच्चतम न्यायालय ने एस॰ आई॰ टी॰ की रिपोर्ट पर यह फैसला सुनाया कि इन दंगों में नरेन्द्र मोदी के ख़िलाफ़़ कोई ठोस सबूत नहीं मिला है।<ref>{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/SIT-clears-Narendra-Modi-of-wilfully-allowing-post-Godhra-riots/articleshow/7031569.cms#ixzz1721JAJuI | work=The Times Of India | first1=Dhananjay | last1=Mahapatra | title=SIT clears Narendra Modi of wilfully allowing post-Godhra riots | date=3 दिसम्बर 2010 | accessdate=7 अगस्त 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140708044253/http://timesofindia.indiatimes.com/india/SIT-clears-Narendra-Modi-of-wilfully-allowing-post-Godhra-riots/articleshow/7031569.cms#ixzz1721JAJuI | archive-date=8 जुलाई 2014 | url-status=live }}</ref> उसके बाद फरवरी 2011 में [[टाइम्स ऑफ इंडिया]] ने यह आरोप लगाया कि रिपोर्ट में कुछ तथ्य जानबूझ कर छिपाये गये हैं<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/SIT-findings-ensure-Narendra-Modi-cant-shake-off-riot-taint/articleshow/7421365.cms |title=SIT findings ensure Narendra Modi can't shake off riot taint |work=The Times Of India |date=4 फ़रवरी 2011 |accessdate=7 अगस्त 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723212439/http://timesofindia.indiatimes.com/india/SIT-findings-ensure-Narendra-Modi-cant-shake-off-riot-taint/articleshow/7421365.cms |archive-date=23 जुलाई 2013 |url-status=live }}</ref> और सबूतों के अभाव में नरेन्द्र मोदी को अपराध से मुक्त नहीं किया जा सकता।<ref>{{cite web |url=http://news.worldsnap.com/india/bjp-demands-probe-into-sit-report-leak-100008.html |title=BJP demands probe into SIT report leak &#124; Ahmedabad, World Snap News |publisher=News.worldsnap.com |accessdate=7 अगस्त 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823055546/http://news.worldsnap.com/india/bjp-demands-probe-into-sit-report-leak-100008.html |archive-date=23 अगस्त 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.sunday-guardian.com/analysis/the-rise-and-rise-of-tomorrows-prime-minister-narendra-modi The rise and rise of tomorrow’s Prime Minister Narendra Modi ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120729015133/http://www.sunday-guardian.com/analysis/the-rise-and-rise-of-tomorrows-prime-minister-narendra-modi |date=29 जुलाई 2012 }} Sunday Guardian – 7 नवम्बर 2011</ref> [[इंडियन एक्सप्रेस]] ने भी यह लिखा कि रिपोर्ट में मोदी के विरुद्ध साक्ष्य न मिलने की बात भले ही की हो किन्तु अपराध से मुक्त तो नहीं किया।<ref>[http://www.indianexpress.com/news/Narendra-Modi-not-involved-in-Gujarat-riots--SIT-report/745950/ Narendra Modi not involved in Gujarat riots: SIT report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406123716/http://www.indianexpress.com/news/Narendra-Modi-not-involved-in-Gujarat-riots--SIT-report/745950 |date=6 अप्रैल 2011 }} Indian Express – 4 फ़रवरी 2011</ref> ''[[द हिन्दू]]'' में प्रकाशित एक रिपोर्ट के अनुसार नरेन्द्र मोदी ने न सिर्फ़ इतनी भयंकर त्रासदी पर पानी फेरा अपितु प्रतिक्रिया स्वरूप उत्पन्न गुजरात के दंगों में मुस्लिम उग्रवादियों के मारे जाने को भी उचित ठहराया।<ref>{{cite news|title=SIT: Modi tried to dilute seriousness of riots situation|url=http://www.thehindu.com/news/national/article1154007.ece|work=द हिन्दू|location=Chennai, भारत|first=Vidya|last=Subrahmaniam|date=4 फ़रवरी 2011|access-date=7 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120716121801/http://www.thehindu.com/news/national/article1154007.ece|archive-date=16 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref> [[भारतीय जनता पार्टी]] ने माँग की कि एस॰ आई॰ टी॰ की रिपोर्ट को लीक करके उसे प्रकाशित करवाने के पीछे सत्तारूढ़ काँग्रेस पार्टी का राजनीतिक स्वार्थ है इसकी भी उच्चतम न्यायालय द्वारा जाँच होनी चाहिये।<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/article1156900.ece BJP wants leak of SIT report investigated] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516010823/http://www.thehindu.com/news/national/article1156900.ece |date=16 मई 2013 }} द हिन्दू – 5 फ़रवरी 2011</ref> सुप्रीम कोर्ट ने बिना कोई फैसला दिये अहमदाबाद के ही एक मजिस्ट्रेट को इसकी निष्पक्ष जाँच करके अविलम्ब अपना निर्णय देने को कहा।<ref>[http://news.outlookindia.com/item.aspx?734406 'God is Great!' Tweets a Relieved Modi]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} Outlook – 12 सितंबर 2011</ref> अप्रैल 2012 में एक अन्य विशेष जाँच दल ने फिर ये बात दोहरायी कि यह बात तो सच है कि ये दंगे भीषण थे परन्तु नरेन्द्र मोदी का इन दंगों में कोई भी प्रत्यक्ष हाथ नहीं।<ref>[http://www.dailypioneer.com/home/online-channel/top-story/56643-its-official-modi-gets-clean-chit-in-gulberg-massacre.html It's official: Modi gets clean chit in Gulberg massacre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120718041715/http://www.dailypioneer.com/home/online-channel/top-story/56643-its-official-modi-gets-clean-chit-in-gulberg-massacre.html |date=18 जुलाई 2012 }} Daily Pioneer – 10 अप्रैल 2012</ref> 7 मई 2012 को उच्चतम न्यायालय द्वारा नियुक्त विशेष जज राजू रामचन्द्रन ने यह रिपोर्ट पेश की कि गुजरात के दंगों के लिये नरेन्द्र मोदी पर [[भारतीय दण्ड संहिता]] की धारा 153 ए (1) (क) व (ख), 153 बी (1), 166 तथा 505 (2) के अन्तर्गत विभिन्न समुदायों के बीच बैमनस्य की भावना फैलाने के अपराध में दण्डित किया जा सकता है।<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/article3393808.ece?homepage=true Proceed against Modi for Gujarat riots: amicus ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705174724/http://www.thehindu.com/news/national/article3393808.ece?homepage=true |date=5 जुलाई 2014 }} द हिन्दू – 7 मई 2012</ref> हालांकि रामचन्द्रन की इस रिपोर्ट पर विशेष जाँच दल (एस०आई०टी०) ने आलोचना करते हुए इसे दुर्भावना व पूर्वाग्रह से परिपूर्ण एक दस्तावेज़ बताया।<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/article3401728.ece?homepage=true SIT rejects amicus curiae's observations against Modi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173155/http://www.thehindu.com/news/national/article3401728.ece?homepage=true |date=5 जुलाई 2014 }} Hindu −10 मई 2012</ref> 26 जुलाई 2012 को [[नई दुनिया]] के सम्पादक शाहिद सिद्दीकी को दिये गये एक इण्टरव्यू में नरेन्द्र मोदी ने साफ शब्दों में कहा - "2004 में मैं पहले भी कह चुका हूँ, 2002 के साम्प्रदायिक दंगों के लिये मैं क्यों माफ़ी माँगूँ? यदि मेरी सरकार ने ऐसा किया है तो उसके लिये मुझे सरे आम फाँसी दे देनी चाहिये।" मुख्यमन्त्री ने गुरुवार को नई दुनिया से फिर कहा- “अगर मोदी ने अपराध किया है तो उसे फाँसी पर लटका दो। किन्तु यदि मुझे राजनीतिक मजबूरी के चलते अपराधी कहा जाता है तो इसका मेरे पास कोई जवाब नहीं है।" यह कोई पहली बार नहीं है जब मोदी ने अपने बचाव में ऐसा कहा हो। वे इसके पहले भी ये तर्क देते रहे हैं कि गुजरात में और कब तक गुजरे ज़माने को लिये बैठे रहोगे? यह क्यों नहीं देखते कि पिछले एक दशक में गुजरात ने कितनी तरक्की की? इससे मुस्लिम समुदाय को भी तो फायदा पहुँचा है। किन्तु जब केन्द्रीय क़ानून मन्त्री [[सलमान खुर्शीद]] से इस बावत पूछा गया तो उन्होंने दो टूक जवाब दिया - "पिछले बारह वर्षों में यदि एक बार भी गुजरात के मुख्यमन्त्री के ख़िलाफ़़ एफ॰ आई॰ आर॰ दर्ज़ नहीं हुई तो आप उन्हें कैसे अपराधी ठहरा सकते हैं? उन्हें कौन फाँसी देने जा रहा है?"<ref>{{cite news | url=http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/Hang-me-if-I-am-guilty-Narendra-Modi-on-Gujarat-riots/Article1-895934.aspx | Title=Hang me if guilty, Modi tells Urdu magazine | date=26 जुलाई 2012 | title=संग्रहीत प्रति | access-date=7 अगस्त 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120727230323/http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/Hang-me-if-I-am-guilty-Narendra-Modi-on-Gujarat-riots/Article1-895934.aspx | archive-date=27 जुलाई 2012 | url-status=live }}</ref> [[बाबरी मस्जिद]] के लिये पिछले 45 सालों से कानूनी लड़ाई लड़ रहे 92 वर्षीय मोहम्मद हाशिम अंसारी के मुताबिक भाजपा में प्रधानमन्त्री पद के उम्मीदवार नरेन्द्र मोदी के प्रान्त [[गुजरात]] में सभी मुसलमान खुशहाल और समृद्ध हैं। जबकि इसके उलट [[कांग्रेस]] हमेशा मुस्लिमों में मोदी का भय पैदा करती रहती है।<ref>{{cite web|title=मोदी के मुरीद है बाबरी के पैरोकार हाशिम|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/lucknow-city-10917256.html|publisher=[[दैनिक जागरण]]|date=6 दिसम्बर 2013|accessdate=२० मार्च २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212130346/http://www.jagran.com/uttar-pradesh/lucknow-city-10917256.html|archive-date=12 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> सितंबर 2014 की भारत यात्रा के दौरान [[ऑस्ट्रेलिया]] के प्रधानमंत्री [[टोनी एबॉट]] ने कहा कि नरेंद्र मोदी को 2002 के दंगों के लिए गुजरात के मुख्यमंत्री के तौर पर जिम्मेदार नहीं ठहराना चाहिए क्योंकि वह उस समय मात्र एक 'पीठासीन अधिकारी' थे जो 'अनगिनत जाँचों' में पाक साफ साबित हो चुके हैं।<ref name="nbt-5sep14-1">{{cite web| url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/narendra-modi-shouldnt-be-blamed-for-2002-gujarat-riots-australian-pm-tony-abbott/articleshow/41813710.cms| title= दंगों के लिए मोदी जिम्मेदार नहीं: ऑस्ट्रेलियाई PM| publisher= नवभारत टाईम्स| date= 5 सितंबर 2014| accessdate= 6 सितंबर 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20140906092858/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/narendra-modi-shouldnt-be-blamed-for-2002-gujarat-riots-australian-pm-tony-abbott/articleshow/41813710.cms| archive-date= 6 सितंबर 2014| url-status= live}}</ref> === कमजोर अर्थव्यवस्था === नरेंद्र मोदी की सरकार अच्छी आर्थिक वृद्धि के लिए जानी जाती है, किन्तु 2018 से जीएसटी और 2017 के विमुद्रीकरण जैसे कदमों के कारण, मोदी सरकार के अधीन अर्थव्यवस्था कम रही है।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/|title=Business News Today: Read Latest Business news, India Business News Live, Share Market & Economy News|last=|first=|date=|website=The Economic Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20150807044440/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-08-07/news/52555932_1_defence-sector-cent-fdi-railways-sector|archive-date=2015-08-07|dead-url=|access-date=2021-01-20}}</ref> ==२०१४ लोकसभा चुनाव == === प्रधानमन्त्री पद के उम्मीदवार === [[गोआ]] में भाजपा कार्यसमिति द्वारा नरेन्द्र मोदी को [[भारतीय आम चुनाव, 2014|2014 के लोक सभा चुनाव]] अभियान की कमान सौंपी गयी थी।<ref>{{cite web|title=BJP elevates Narendra Modi as poll panel chief for 2014|url=http://zeenews.india.com/news/nation/bjp-set-to-announce-modi-as-poll-panel-chief-today_853819.html|publisher=ZEENEWS.com|accessdate=9 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609050618/http://zeenews.india.com/news/nation/bjp-set-to-announce-modi-as-poll-panel-chief-today_853819.html|archive-date=9 जून 2013|url-status=live}}</ref> १३ सितम्बर २०१३ को हुई संसदीय बोर्ड की बैठक में आगामी लोकसभा चुनावों के लिये प्रधानमन्त्री पद का उम्मीदवार घोषित कर दिया गया। इस अवसर पर पार्टी के शीर्षस्थ नेता [[लालकृष्ण आडवाणी]] मौजूद नहीं रहे और पार्टी अध्यक्ष [[राजनाथ सिंह]] ने इसकी घोषणा की।<ref>{{cite web|title=ऐसे बढ़ी कहानी नरेंद्र मोदी बने 'भाजपा के पीएम'|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/09/130913_modi_bjp_pm_candidate_pp.shtml|publisher=[[बीबीसी हिन्दी]]|accessdate=14 सितम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914203831/http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/09/130913_modi_bjp_pm_candidate_pp.shtml|archive-date=14 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=मोदी बने पीएम उम्‍मीदवार, राजनाथ पर बरसे आडवाणी!|url=http://www.bhaskar.com/article-ht/NAT-bjp-may-declare-modis-name-4373625-NOR.html|publisher=[[दैनिक भास्कर]]|accessdate=13 सितम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914030653/http://www.bhaskar.com/article-ht/NAT-bjp-may-declare-modis-name-4373625-NOR.html|archive-date=14 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> मोदी ने प्रधानमन्त्री पद का उम्मीदवार घोषित होने के बाद चुनाव अभियान की कमान [[राजनाथ सिंह]] को सौंप दी। प्रधानमन्त्री पद का उम्मीदवार बनाये जाने के बाद मोदी की पहली रैली [[हरियाणा]] प्रान्त के [[रिवाड़ी]] शहर में हुई।<ref>{{cite web|title='आतंकवाद' से न भारत का भला होगा, न पाक का: मोदी|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/09/130915_modi_rally_haryana_ap.shtml|publisher=[[बीबीसी (हिन्दी)]]|accessdate=7 अक्टूबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130918164907/http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/09/130915_modi_rally_haryana_ap.shtml|archive-date=18 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> एक सांसद प्रत्याशी के रूप में उन्होंने देश की दो लोकसभा सीटों [[वाराणसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वाराणसी]] तथा [[वडोदरा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वडोदरा]] से चुनाव लड़ा और दोनों निर्वाचन क्षेत्रों से भारी मतों से विजयी हुए।<ref name="देशबन्धु"/><ref name="बीबीसी हिन्दी"/><ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/specials/lok-sabha-elections-2014/news/Its-official-Modi-picked-for-Varanasi-Jaitley-for-Amritsar/articleshow/32101547.cms |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 मार्च 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319012915/http://timesofindia.indiatimes.com/home/specials/lok-sabha-elections-2014/news/Its-official-Modi-picked-for-Varanasi-Jaitley-for-Amritsar/articleshow/32101547.cms |archive-date=19 मार्च 2014 |url-status=live }}</ref> === लोक सभा चुनाव २०१४ में मोदी की स्थिति === न्यूज़ एजेंसीज व पत्रिकाओं द्वारा किये गये तीन प्रमुख सर्वेक्षणों ने नरेन्द्र मोदी को प्रधान मन्त्री पद के लिये जनता की पहली पसन्द बताया था।<ref>{{cite web |url=http://www.indiatvnews.com/politics/national/opinion-polls-upa-losing-ground-modi-pm-candidate-nda-advantage-10227.html |title=Opinion polls: UPA losing ground, Modi's projection as PM candidate will double NDA advantage |trans-title= |publisher=Indiatvnews.com |date=22 मई 2013 |access-date=18 मार्च 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801040138/http://www.indiatvnews.com/politics/national/opinion-polls-upa-losing-ground-modi-pm-candidate-nda-advantage-10227.html |archive-date=1 अगस्त 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.oneindia.in/2013/05/22/narendra-modi-could-tilt-the-scales-for-bjp-1222262.html|title=Narendra Modi could tilt the scales for BJP with 220 seats&nbsp;– Oneindia News|trans-title=|publisher=One India News|date=22 मई 2013|accessdate=18 मार्च 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029210024/http://news.oneindia.in/2013/05/22/narendra-modi-could-tilt-the-scales-for-bjp-1222262.html|archive-date=29 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref><ref name=pm-polls>{{Cite web |url=http://www.firstpost.com/politics/three-polls-one-message-no-alternative-to-modi-for-bjp-804581.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 मार्च 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131123914/http://www.firstpost.com/politics/three-polls-one-message-no-alternative-to-modi-for-bjp-804581.html |archive-date=31 जनवरी 2014 |url-status=dead }}</ref> एसी वोटर पोल सर्वे के अनुसार नरेन्द्र मोदी को पीएम पद का प्रत्याशी घोषित करने से [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन|एनडीए]] के वोट प्रतिशत में पाँच प्रतिशत के इजाफ़े के साथ १७९ से २२० सीटें मिलने की सम्भावना व्यक्त की गयी।<ref name=pm-polls/> सितम्बर २०१३ में नीलसन होल्डिंग और [[इकोनॉमिक टाइम्स]] ने जो परिणाम प्रकाशित किये थे उनमें शामिल शीर्षस्थ १०० भारतीय कार्पोरेट्स में से ७४ कारपोरेट्स ने नरेन्द्र मोदी तथा ७ ने [[राहुल गांधी|राहुल गान्धी]] को बेहतर प्रधानमन्त्री बतलाया था।<ref>{{cite news | url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-09-06/news/41835249_1_narendra-modi-pm-candidate-rahul-gandhi | date=6 सितंबर 2013 | 3= | accessdate=18 मार्च 2014 | publisher=दि इकॉनोमिक टाइम्स | title=CEO confidence survey: Almost three fourths back Narendra Modi; less than 10% want Rahul Gandhi as PM | archive-url=https://web.archive.org/web/20140708081123/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-09-06/news/41835249_1_narendra-modi-pm-candidate-rahul-gandhi | archive-date=8 जुलाई 2014 | url-status=live }}</ref><ref name="mint20130706">{{cite news | title=India business favours Narendra Modi to be PM: poll | trans-title= | url=http://www.livemint.com/Politics/HmcZzc60Il1sKfRCPCOQyK/India-business-favours-Narendra-Modi-to-be-PM-poll.html | date=6 सितंबर 2013 | accessdate=18 मार्च 2014 | work=[[Mint (newspaper)|Live Mint]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20140527060320/http://www.livemint.com/Politics/HmcZzc60Il1sKfRCPCOQyK/India-business-favours-Narendra-Modi-to-be-PM-poll.html | archive-date=27 मई 2014 | url-status=live }}</ref> नोबल पुरस्कार विजेता अर्थशास्त्री [[अमर्त्य सेन]] मोदी को बेहतर प्रधान मन्त्री नहीं मानते ऐसा उन्होंने एक इंटरव्यू में कहा था। उनके विचार से मुस्लिमों में उनकी स्वीकार्यता संदिग्ध हो सकती है जबकि जगदीश भगवती और अरविन्द पानगढ़िया को मोदी का अर्थशास्त्र बेहतर लगता है।<ref>{{cite web|title=Academic brawl: Bhagwati-Panagariya pitch for Modi while Amartya Sen backs Nitish|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-07-18/news/40657164_1_kerala-model-gujarat-model-high-economic-growth|work=दि इकॉनोमिक टाइम्स|accessdate=18 मार्च 2014|date=18 जुलाई 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226163800/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-07-18/news/40657164_1_kerala-model-gujarat-model-high-economic-growth|archive-date=26 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> योग गुरु [[स्वामी रामदेव]] व मुरारी बापू जैसे कथावाचक ने नरेन्द्र मोदी का समर्थन किया।<ref>{{cite web|title=Sadhus want Narendra Modi declared NDA's PM candidate|trans-title=|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-27/india/38861370_1_gujarat-cm-patanjali-yogpeeth-ramdev|publisher=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|accessdate=18 मार्च 2014|first=D S|last=Kunwar|date=27 अप्रैल 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140128162139/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-27/india/38861370_1_gujarat-cm-patanjali-yogpeeth-ramdev|archive-date=28 जनवरी 2014|url-status=live}}</ref> पार्टी की ओर से पीएम प्रत्याशी घोषित किये जाने के बाद नरेन्द्र मोदी ने पूरे भारत का भ्रमण किया। इस दौरान तीन लाख किलोमीटर की यात्रा कर पूरे देश में ४३७ बड़ी चुनावी रैलियाँ, ३-डी सभाएँ व [[चाय]] पर चर्चा आदि को मिलाकर कुल ५८२७ कार्यक्रम किये। चुनाव अभियान की शुरुआत उन्होंने २६ मार्च २०१४ को मां [[वैष्णो देवी]] के आशीर्वाद के साथ [[जम्मू]] से की और समापन [[मंगल पांडे]] की जन्मभूमि [[बलिया]] में किया। स्वतन्त्रता प्राप्ति के पश्चात भारत की जनता ने एक अद्भुत चुनाव प्रचार देखा।<ref>{{cite news|url=http://www.jagran.com/news/national-from-narendra-modis-team-some-stats-437-rallies-5827-events-3-lakh-kilometres-11304607.htmlhttp://www.jagran.com/news/national-from-narendra-modis-team-some-stats-437-rallies-5827-events-3-lakh-kilometres-11304607.html|title=अद्भुत..चुनाव प्रचार के दौरान नरेंद्र मोदी ने की तीन लाख किमी यात्रा|publisher=[[दैनिक जागरण]]|date=11 मई,2014|accessdate=12 मई 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013104237/http://www.jagran.com/news/national-from-narendra-modis-team-some-stats-437-rallies-5827-events-3-lakh-kilometres-11304607.htmlhttp://www.jagran.com/news/national-from-narendra-modis-team-some-stats-437-rallies-5827-events-3-lakh-kilometres-11304607.html|archive-date=13 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> यही नहीं, नरेन्द्र मोदी के नेतृत्व में भारतीय जनता पार्टी ने २०१४ के चुनावों में अभूतपूर्व सफलता भी प्राप्त की। === परिणाम === चुनाव में जहाँ [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन]] ३३६ सीटें जीतकर सबसे बड़े संसदीय दल के रूप में उभरा वहीं अकेले भारतीय जनता पार्टी ने २८२ सीटों पर विजय प्राप्त की। काँग्रेस केवल ४४ सीटों पर सिमट कर रह गयी और उसके गठबंधन को केवल ५९ सीटों से ही सन्तोष करना पड़ा।<ref name="Partywise Trends & Result"/> नरेन्द्र मोदी स्वतन्त्र भारत में जन्म लेने वाले ऐसे व्यक्ति हैं जो सन २००१ से २०१४ तक लगभग १३ साल गुजरात के १४वें मुख्यमन्त्री रहे और [[भारत]] के १४वें प्रधानमन्त्री बने। एक [[ऐतिहासिक]] तथ्य यह भी है कि नेता-प्रतिपक्ष के चुनाव हेतु विपक्ष को एकजुट होना पड़ेगा क्योंकि किसी भी एक दल ने कुल लोकसभा सीटों के १० प्रतिशत का आँकड़ा ही नहीं छुआ। === भाजपा संसदीय दल के नेता निर्वाचित === २० मई २०१४ को संसद भवन में भारतीय जनता पार्टी द्वारा आयोजित भाजपा संसदीय दल एवं सहयोगी दलों की एक संयुक्त बैठक में जब लोग प्रवेश कर रहे थे तो नरेन्द्र मोदी ने प्रवेश करने से पूर्व [[संसद भवन]] को ठीक वैसे ही जमीन पर झुककर प्रणाम किया जैसे किसी पवित्र [[मन्दिर]] में श्रद्धालु प्रणाम करते हैं। संसद भवन के इतिहास में उन्होंने ऐसा करके समस्त सांसदों के लिये उदाहरण पेश किया। बैठक में नरेन्द्र मोदी को सर्वसम्मति से न केवल भाजपा संसदीय दल अपितु एनडीए का भी नेता चुना गया। राष्ट्रपति ने नरेन्द्र मोदी को भारत का १५वाँ प्रधानमन्त्री नियुक्त करते हुए इस आशय का विधिवत पत्र सौंपा। नरेन्द्र मोदी ने सोमवार २६ मई २०१४ को प्रधानमन्त्री पद की शपथ ली।<ref name="TOI-20140520"/> === वडोदरा सीट का त्याग === नरेन्द्र मोदी ने २०१४ के लोकसभा चुनाव में सबसे अधिक अन्तर से जीती गुजरात की वडोदरा सीट से इस्तीफ़ा देकर संसद में उत्तर प्रदेश की [[वाराणसी]] सीट का प्रतिनिधित्व करने का फैसला किया और यह घोषणा की कि वह [[गंगा]] की सेवा के साथ इस प्राचीन नगरी का विकास करेंगे।<ref name="ज़ी न्यूज़">{{cite news|url=http://zeenews.india.com/hindi/news/state/development-and-will-serve-varanasi-ganga-ma-modi/210729|title=मोदी ने रखी वाराणसी की सीट, कहा- शहर का विकास और मां गंगा की सेवा करेंगे|date=29 मई 2014|work=ज़ी न्यूज़ इण्डिया|accessdate=30 मई 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531124852/http://zeenews.india.com/hindi/news/state/development-and-will-serve-varanasi-ganga-ma-modi/210729|archive-date=31 मई 2014|url-status=live}}</ref> === अघोरी शक्ति का प्रयोग === [[शिवसेना]] सांसद [[संजय राउत]] ने कहा कि [[राहुल गांधी]] ने कहा कि मोदी के पीछे [[अघोरी]] शक्ति है, और फिर मोदी रोने लगे। राउत ने यह भी कहा कि जो देश का प्रधानमंत्री है, उसे बार-बार रोने की आदत ठीक नहीं है, उसे रोना-धोना बंद कर देना चाहिए।<ref>{{cite web |title=Rahul Gandhi said there is Aghori power behind Modi, then Modi started crying. The habit of crying repeatedly is not right for someone who is the PM of the country, he should stop crying and whining: Shiv Sena (UBT) MP Sanjay Raut |url=https://x.com/ians_india/status/1770692716952748476 |publisher=IANS India twitter |accessdate=2 सितम्बर 2024 |date=21 March 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=60 shares {{!}} Rahul Gandhi said there is Aghori power behind Modi, then Modi started crying. The habit of crying repeatedly is not right for someone who is the PM of... {{!}} By IANS NewsFacebook |url=https://www.facebook.com/iansnews.in/videos/rahul-gandhi-said-there-is-aghori-power-behind-modi-then-modi-started-crying-the/713283077677582/ |publisher=IANS Facebook page |accessdate=2 सितम्बर 2024 |language=en}}</ref> == पहला प्रधानमन्त्री कार्यकाल == {{मुख्य|नरेन्द्र मोदी का प्रधानमंत्रित्व#पहला कार्यकाल|l1=पहला कार्यकाल}}[[चित्र:Narendra Modi meets his mother after winning the 2014 elections.jpg|right|thumb|268x268px|२०१४ के लोकसभा चुनाव में जीत के बाद मोदी अपनी माँ से मिलने गए।]] === प्रथम शपथ ग्रहण समारोह === {{main|नरेन्द्र मोदी का शपथ ग्रहण समारोह}} नरेन्द्र मोदी का 26 मई 2014 से भारत के [[१५|15]]वें प्रधानमन्त्री का कार्यकाल [[राष्ट्रपति भवन]] के प्रांगण में आयोजित शपथ ग्रहण के पश्चात प्रारम्भ हुआ।<ref>{{cite news|title=राष्ट्रपति भवन में सजा मोदी का दरबार|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2014/05/140526_modi_swearing_in_ceremony_sdp.shtml|publisher=बीबीसी हिन्दी|date=२६ मई २०१४|accessdate=२६ मई २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528020215/http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2014/05/140526_modi_swearing_in_ceremony_sdp.shtml|archive-date=28 मई 2014|url-status=live}}</ref> मोदी के साथ [[४५|45]] [[नरेन्द्र मोदी के मंत्रिमण्डल|अन्य मन्त्रियों]] ने भी समारोह में पद और गोपनीयता की शपथ ली।<ref>{{cite news | url=http://ibnlive.in.com/news/live-modi-takes-oath-as-indias-15th-pm-45-other-ministers-sworn-in/474347-3.html | title=Live: Modi takes oath as India's 15th PM, 45 other ministers sworn in | trans-title=लाइव: ४५ अन्य मंत्रियों के साथ मोदी भारत के १५वें प्रधानमंत्री के रूप में शपथ लेते हुये | work=आईबीएन न्यूज़ | date=२६ मई २०१४ | accessdate=२६ मई २०१४ | language=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20140527214212/http://ibnlive.in.com/news/live-modi-takes-oath-as-indias-15th-pm-45-other-ministers-sworn-in/474347-3.html | archive-date=27 मई 2014 | url-status=live }}</ref> प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी सहित कुल [[४६|46]] में से [[३६|36]] मन्त्रियों ने हिन्दी में जबकि [[१०|10]] ने अंग्रेजी में शपथ ग्रहण की।<ref>{{cite news |title=मोदी के 46 में से 36 मंत्रियों ने ली हिन्दी में शपथ |url=http://rajasthanpatrika.patrika.com/news/36-new-center-ministers-takes-oath-in-hindi/1152732.html |publisher=राजस्थान पत्रिका |date=२६ मई २०१४ |accessdate=२६ मई २०१४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140526191437/http://rajasthanpatrika.patrika.com/news/36-new-center-ministers-takes-oath-in-hindi/1152732.html |archive-date=26 मई 2014 |url-status=dead }}</ref> समारोह में विभिन्न राज्यों और राजनीतिक पार्टियों के प्रमुखों सहित [[दक्षेस]] देशों के राष्ट्राध्यक्षों को आमन्त्रित किया गया।<ref>{{cite web | url=http://www.firstpost.com/politics/from-potol-dorma-to-jaya-no-show-the-definitive-guide-to-modis-swearing-in-1542185.html | title=From potol dorma to Jaya no-show: The definitive guide to Modi’s swearing in | trans-title= | publisher=''फर्स्टपोस्ट'' | date=२६ मई २०१४ | accessdate=२६ मई २०१४ | language=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20140528234816/http://www.firstpost.com/politics/from-potol-dorma-to-jaya-no-show-the-definitive-guide-to-modis-swearing-in-1542185.html | archive-date=28 मई 2014 | url-status=dead }}</ref><ref name="newlease">{{cite news |title=Narendra Modi’s swearing in offers a new lease of life to SAARC |url=http://www.dnaindia.com/india/report-narendra-modi-s-swearing-in-offers-a-new-lease-of-life-to-saarc-1991170 |first=कृष्ण |last=उप्पुलुरी |date=२५ मई २०१४ |location=नई दिल्ली |publisher=डीएनए इण्डिया |accessdate=२६ मई २०१४ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527080233/http://www.dnaindia.com/india/report-narendra-modi-s-swearing-in-offers-a-new-lease-of-life-to-saarc-1991170 |archive-date=27 मई 2014 |url-status=live }}</ref> इस घटना को भारतीय राजनीति की राजनयिक कूटनीति के रूप में भी देखा जा रहा है। दक्षेस देशों के जिन प्रमुखों ने समारोह में भाग लिया उनके नाम इस प्रकार हैं।<ref>{{cite web|title=शरीफ़, राजपक्षे और करज़ई भारत पहुँचे|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2014/05/140526_preparation_modi_swearing_ra.shtml|publisher=बीबीसी हिन्दी|date=२६ मई २०१४|accessdate=२६ मई २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140526085956/http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2014/05/140526_preparation_modi_swearing_ra.shtml|archive-date=26 मई 2014|url-status=live}}</ref> * {{flag|अफ़्गानिस्तान}} – राष्ट्रपति [[हामिद करज़ई]]<ref>{{cite web | url=http://www.business-standard.com/article/politics/afghan-president-karzai-to-attend-modi-s-swearing-in-114052100983_1.html | title=Afghan President Karzai to attend Modi's swearing-in | publisher=''बिजनेस स्टेण्डर्ड'' | date=२१ मई २०१४ | accessdate=२६ मई २०१४ | language=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20140528005515/http://www.business-standard.com/article/politics/afghan-president-karzai-to-attend-modi-s-swearing-in-114052100983_1.html | archive-date=28 मई 2014 | url-status=live }}</ref> * {{flag|बांग्लादेश}} – संसद की अध्यक्ष [[शिरीन शर्मिन चौधरी]]<ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/news/international/south-asia/bangladesh-speaker-to-attend-modis-swearingin/article6037069.ece | title=Bangladesh Speaker to attend Modi’s swearing-in | publisher=''[[द हिन्दू]]'' | date=२२ मई २०१४ | accessdate=२६ मई २०१४ | author=हरून हबीब | language=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20140528013843/http://www.thehindu.com/news/international/south-asia/bangladesh-speaker-to-attend-modis-swearingin/article6037069.ece | archive-date=28 मई 2014 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=मोदी के शपथग्रहण समारोह में शामिल नहीं होंगी शेख हसीना |url=http://www.prabhatkhabar.com/news/116493-Narendra-Modi-swearing-ceremony-Sheikh-Hasina.html |publisher=प्रभात खबर |date=२२ मई २०१४ |accessdate=२६ मई २०१४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528010321/http://www.prabhatkhabar.com/news/116493-Narendra-Modi-swearing-ceremony-Sheikh-Hasina.html |archive-date=28 मई 2014 |url-status=dead }}</ref> * {{flag|भूटान}} – प्रधानमन्त्री [[शेरिंग तोबगे]]<ref>{{cite web | url=http://www.dnaindia.com/india/report-bhutan-s-prime-minister-arrives-in-delhi-to-attend-modi-s-swearing-in-1991185 | title=Bhutan's prime minister arrives in Delhi to attend Modi's swearing-in | publisher=''[[डेली न्यूज़ एण्ड एनालिसिस]]'' | place=नई दिल्ली | date=२५ मई २०१४ | accessdate=२६ मई २०१४ | language=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20140527215649/http://www.dnaindia.com/india/report-bhutan-s-prime-minister-arrives-in-delhi-to-attend-modi-s-swearing-in-1991185 | archive-date=27 मई 2014 | url-status=live }}</ref> * {{flag|मालदीव}} – राष्ट्रपति [[अब्दुल्ला यामीन अब्दुल गयूम]]<ref>{{cite news|title=India inauguration: South Asian leaders unite around Narendra Modi|trans-title=भारत उद्घाटन: दक्षिण एशियाई नेता नरेन्द्र मोदी के चारों ओर एकजुट|url=http://edition.cnn.com/2014/05/26/world/asia/india-modi-inauguration/|accessdate=२६ मई २०१४|newspaper=सीएनएन|date=२६ मई २०१४|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529132642/http://edition.cnn.com/2014/05/26/world/asia/india-modi-inauguration|archive-date=29 मई 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Maldivian President arrives in Delhi for Narendra Modi's oath ceremony|trans-title=मालदीव के राष्ट्रपति नरेन्द्र मोदी के शपथ ग्रहण समारोह में हिस्सा लेने दिल्ली पहुँचे।|url=http://zeenews.india.com/news/nation/maldivian-president-arrives-in-delhi-for-narendra-modi-s-oath-ceremony_934980.html|accessdate=२६ मई २०१४|newspaper=ज़ी न्यूज़|date=२६ मई २०१४|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527214253/http://zeenews.india.com/news/nation/maldivian-president-arrives-in-delhi-for-narendra-modi-s-oath-ceremony_934980.html|archive-date=27 मई 2014|url-status=live}}</ref> * {{flag|मॉरिशस}} – प्रधानमन्त्री [[नवीनचन्द्र रामगुलाम]]<ref>{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/lok-sabha-elections-2014/news/Rajapaksa-Ramgoolam-arrive-for-Modis-swearing-in-ceremony/articleshow/35615201.cms | title=Rajapaksa, Ramgoolam arrive for Modi's swearing-in ceremony | trans-title=राजपक्षा, रामगुलाम मोदी के शपथ ग्रहण समारोह में आये | work=टाइम्स ऑफ़ इण्डिया | date=२६ मई २०१४ | accessdate=२६ मई २०१४ | language=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20140529122318/http://timesofindia.indiatimes.com/home/lok-sabha-elections-2014/news/Rajapaksa-Ramgoolam-arrive-for-Modis-swearing-in-ceremony/articleshow/35615201.cms | archive-date=29 मई 2014 | url-status=live }}</ref> * {{flag|नेपाल}} – प्रधानमन्त्री [[सुशील कोइराला]]<ref>{{cite news | url=http://www.business-standard.com/article/news-ani/nepal-pm-arrives-in-delhi-for-modi-s-oath-ceremony-114052600288_1.html | title=Nepal PM arrives in Delhi for Modi's oath ceremony | trans-title=नेपाल के प्रधानमंत्री मोदी के शपथ ग्रहण समारोह में भाग लेने दिल्ली पहुँचे | work=बिजनस स्टैण्डर्ड | date=२६ मई २०१४ | accessdate=२६ मई २०१४ | language=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20140528005759/http://www.business-standard.com/article/news-ani/nepal-pm-arrives-in-delhi-for-modi-s-oath-ceremony-114052600288_1.html | archive-date=28 मई 2014 | url-status=live }}</ref> * {{flag|पाकिस्तान}} – प्रधानमन्त्री [[नवाज़ शरीफ़]]<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/india/report-pakistan-prime-minister-nawaz-sharif-will-be-attending-narendra-modi-s-swearing-in-ceremony-on-may-26-bilateral-meeting-on-may-27-1990930 |title=Pakistan Prime Minister Nawaz Sharif will be attending Narendra Modi's swearing in ceremony on May 26; bilateral meeting on May 27 |trans-title=पाकिस्तानी प्रधानमंत्री नवाज़ शरीफ़ नरेन्द्र मोदी के शपथ ग्रहण समारोह में २६ मई को भाग लेंगे; द्विपक्षीय बैठक २७ मई को |publisher=डीएनए इण्डिया |date=२४ मई २०१४ |accessdate=२६ मई २०१४ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140525235816/http://www.dnaindia.com/india/report-pakistan-prime-minister-nawaz-sharif-will-be-attending-narendra-modi-s-swearing-in-ceremony-on-may-26-bilateral-meeting-on-may-27-1990930 |archive-date=25 मई 2014 |url-status=live }}</ref> * {{flag|श्रीलंका}} – प्रधानमन्त्री [[महिन्दा राजपक्षे]]<ref>{{cite news|title=Sri Lankan's Mahinda Rajapaksa likely to bring along Northern province CM CV Wigneswaran to Narendra Modi's swearing in ceremony|trans-title=|url=http://www.dnaindia.com/india/report-sri-lankan-s-mahinda-rajapaksa-likely-to-bring-along-northern-province-cm-cv-wigneswaran-to-narendra-modi-s-swearing-in-ceremony-1990716|publisher=डेली न्यूज़ एण्ड एनालिसिस|date=२३ मई २०१४|accessdate=२६ मई २०१४|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140525232851/http://www.dnaindia.com/india/report-sri-lankan-s-mahinda-rajapaksa-likely-to-bring-along-northern-province-cm-cv-wigneswaran-to-narendra-modi-s-swearing-in-ceremony-1990716|archive-date=25 मई 2014|url-status=live}}</ref> [[ऑल इण्डिया अन्ना द्रविड़ मुनेत्र कड़गम]] (अन्ना द्रमुक) और राजग का घटक दल [[मरुमलार्ची द्रविड़ मुनेत्र कझगम]] (एमडीएमके) नेताओं ने नरेन्द्र मोदी सरकार के श्रीलंकाई प्रधानमन्त्री को आमन्त्रित करने के फैसले की आलोचना की।<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/india/report-invite-to-sri-lanka-president-irks-narendra-modi-s-friend-j-jayalalithaa-ally-vaiko-1990595 |title=Invite to Sri Lanka president irks Narendra Modi's friend J Jayalalithaa, ally Vaiko |trans-title=श्रीलंकाई प्रधानमंत्री को आमंत्रित करने से नरेन्द्र मोदी के फैसले ने दोस्त जे॰ जयललिता और घटक वाइको को दुख पहुँचाया |publisher=डीएनए इण्डिया |date=२३ मई २०१४ |accessdate=२६ मई २०१४ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528072537/http://www.dnaindia.com/india/report-invite-to-sri-lanka-president-irks-narendra-modi-s-friend-j-jayalalithaa-ally-vaiko-1990595 |archive-date=28 मई 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/india/report-mahinda-rajapakse-s-attendance-in-narendra-modi-s-oath-ceremony-saddest-day-for-tamils-vaiko-1990685 |title=Mahinda Rajapakse's attendance in Narendra Modi's oath ceremony saddest day for Tamils: Vaiko |trans-title=नरेन्द्र मोदी के शपथ ग्रहण समारोह में महिन्दा राजपक्षे की उपस्थिति तमिलों के लिए सबसे बुरा दिन: वाइको |publisher=डीएनए इण्डिया |date=२३ मई २०१४ |accessdate=२६ मई २०१४ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528072546/http://www.dnaindia.com/india/report-mahinda-rajapakse-s-attendance-in-narendra-modi-s-oath-ceremony-saddest-day-for-tamils-vaiko-1990685 |archive-date=28 मई 2014 |url-status=live }}</ref> एमडीएमके प्रमुख वाइको ने मोदी से मुलाकात की और निमन्त्रण का निर्णय बदलवाने का प्रयास की जबकि कांग्रेस नेता भी एमडीएमके और [[ऑल इंडिया अन्ना द्रविड़ मुनेत्र कड़गम|अन्ना द्रमुक]] आमन्त्रण का विरोध कर रहे थे।<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/india/report-nda-ally-vaiko-meets-narendra-modi-says-mahinda-rajapaksa-should-not-be-invited-1990741 |title=NDA ally Vaiko meets Narendra Modi, says Mahinda Rajapaksa should not be invited |trans-title=राजग घटक वाइको नरेन्द्र मोदी से मिले और राजपक्षे को नहीं बुलाने को कहा |publisher=डीएनए इण्डिया |date=२३ मई २०१४ |accessdate=२६ मई २०१४ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140525233435/http://www.dnaindia.com/india/report-nda-ally-vaiko-meets-narendra-modi-says-mahinda-rajapaksa-should-not-be-invited-1990741 |archive-date=25 मई 2014 |url-status=live }}</ref> श्रीलंका और पाकिस्तान ने भारतीय मछुवारों को रिहा किया। मोदी ने शपथ ग्रहण समारोह में आमन्त्रित देशों के इस कदम का स्वागत किया।<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/india/report-narendra-modi-welcomes-pakistan-sri-lanka-s-move-to-release-indian-fishermen-1991198 |title=Narendra Modi welcomes Pakistan, Sri Lanka's move to release Indian fishermen |trans-title=नरेन्द्र मोदी ने पाकिस्तान और श्रीलंका के मछुवारों को छोड़ने के कदम का स्वागत किया |publisher=डीएनए इण्डिया |date=२५ मई २०१४ |accessdate=२६ मई २०१४ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140525233157/http://www.dnaindia.com/india/report-narendra-modi-welcomes-pakistan-sri-lanka-s-move-to-release-indian-fishermen-1991198 |archive-date=25 मई 2014 |url-status=live }}</ref> इस समारोह में भारत के सभी राज्यों के मुख्यमन्त्रियों को आमंत्रित किया गया था। इनमें से [[कर्नाटक के मुख्यमंत्री|कर्नाटक के मुख्यमन्त्री]], [[सिद्दारमैया|सिद्धारमैया]] (कांग्रेस) और [[केरल के मुख्यमंत्री|केरल के मुख्यमन्त्री]], [[उम्मन चांडी]] (कांग्रेस) ने भाग लेने से मना कर दिया।<ref name="KKskip">{{cite news |title=Karnataka, Kerala Cong CMs to skip Modi’s swearing-in, Jaya keeps up suspense |url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/karnataka-kerala-cong-cms-to-skip-modis-swearing-in-jaya-keeps-up-suspense/ |date=२५ मई २०१४ |location=चेन्नई |publisher=द इण्डियन एक्सप्रेस |accessdate=२६ मई २०१४ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140526081745/http://indianexpress.com/article/india/india-others/karnataka-kerala-cong-cms-to-skip-modis-swearing-in-jaya-keeps-up-suspense/ |archive-date=26 मई 2014 |url-status=live }}</ref> भाजपा और कांग्रेस के बाद सबसे अधिक सीटों पर विजय प्राप्त करने वाली [[तमिलनाडु के मुख्यमंत्रियों की सूची|तमिलनाडु की मुख्यमन्त्री]] [[जयललिता]] ने समारोह में भाग न लेने का निर्णय लिया जबकि [[पश्चिम बंगाल के मुख्यमन्त्रियों की सूची|पश्चिम बंगाल के मुख्यमन्त्री]] [[ममता बनर्जी]] ने अपनी जगह [[मुकुल रॉय]] और [[अमित मिश्रा]] को भेजने का निर्णय लिया।<ref name="jjskip">{{cite news |title=Jayalalitha, Siddaramaiah, Oomen Chandy to skip Modi's swearing-in ceremony |url=http://www.deccanchronicle.com/140526/nation-politics/article/jayalalitha-siddaramaiah-oomen-chandy-skip-modi-swearing-ceremony |date=२६ मई २०१४ |agency=डेक्कन क्रोनिकल |location=नई दिल्ली |accessdate=२६ मई २०१४ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527225922/http://www.deccanchronicle.com/140526/nation-politics/article/jayalalitha-siddaramaiah-oomen-chandy-skip-modi-swearing-ceremony |archive-date=27 मई 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="mamtaskip">{{cite news|title=Mamata Banerjee, Oommen Chandy to give Modi's swearing-in a miss|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/lok-sabha-elections-2014/news/Mamata-Banerjee-Oommen-Chandy-to-give-Modis-swearing-in-a-miss/articleshow/35613144.cms|date=२६ मई २०१४|agency=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|location=नई दिल्ली|accessdate=२६ मई २०१४|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527213601/http://timesofindia.indiatimes.com/home/lok-sabha-elections-2014/news/Mamata-Banerjee-Oommen-Chandy-to-give-Modis-swearing-in-a-miss/articleshow/35613144.cms|archive-date=27 मई 2014|url-status=live}}</ref> [[File:Narendra Modi at the public meeting at Sher-e-Kashmir cricket stadium, in Srinagar. The Chief Minister of Jammu and Kashmir, Shri Mufti Mohammad Sayeed, the Minister of State for Development of North Eastern Region (IC).jpg|thumb|right|07 नवंबर, 2015 को श्रीनगर के शेर-ए-कश्मीर क्रिकेट स्टेडियम में जनसभा में प्रधानमंत्री [[नरेंद्र मोदी]].]] वड़ोदरा के एक चाय विक्रेता किरण महिदा, जिन्होंने मोदी की उम्मीदवारी प्रस्तावित की थी, को भी समारोह में आमन्त्रित किया गया। अलवत्ता मोदी की माँ हीराबेन और अन्य तीन भाई समारोह में उपस्थित नहीं हुए, उन्होंने घर में ही टीवी पर लाइव कार्यक्रम देखा।<ref name="teavendor">{{cite news |title=Narendra Modi's swearing-in: A tea vendor from Vadodara gets invitation |url=http://zeenews.india.com/news/nation/narendra-modi-s-swearing-in-a-tea-vendor-from-vadodara-gets-invitation_934682.html |first=यामिनी |last=माग्गो |date=२५ मई २०१४ |location=वड़ोदरा |publisher=[[ज़ी न्यूज़]] |accessdate=२६ मई २०१४ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528005804/http://zeenews.india.com/news/nation/narendra-modi-s-swearing-in-a-tea-vendor-from-vadodara-gets-invitation_934682.html |archive-date=28 मई 2014 |url-status=live }}</ref> === मन्त्रिमण्डल === {{main|प्रथम मोदी मंत्रिमण्डल}} प्रधानमन्त्री नरेंद्र मोदी ने [[नृपेंद्र मिश्रा]] को अपने प्रधान सचिव और [[अजीत डोभाल]] को कार्यालय में अपने पहले सप्ताह में [[भारत के राष्ट्रीय सुरक्षा सलाहकार|राष्ट्रीय सुरक्षा सलाहकार]] (एनएसए) के रूप में नियुक्त किया। उन्होंने आईएएस अधिकारी [[ए.के. शर्मा]] और भारतीय वन सेवा अधिकारी भारत लाल [[प्रधानमन्त्री कार्यालय (भारत)|प्रधानमन्त्री कार्यालय]] (पीएमओ) में संयुक्त सचिव के रूप में कार्यरत हैं।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/with-key-men-in-place-narendra-modi-pmo-gradually-takes-shape/articleshow/35914945.cms|title=With key men in place, Narendra Modi PMO gradually takes shape|last=Dhoot|first=Vikas|work=The Economic Times|access-date=2021-01-20}}</ref> दोनों अधिकारी मुख्यमन्त्री के रूप में अपने कार्यकाल के दौरान [[प्रथम मोदी मंत्रिमण्डल|गुजरात में मोदी की सरकार]] का हिस्सा थे।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/|title=Business News Today: Read Latest Business news, India Business News Live, Share Market & Economy News|website=The Economic Times|access-date=2021-01-20}}</ref> 31 मई 2014 को, प्रधानमन्त्री मोदी ने सभी मौजूदा मन्त्रियों के समूह (GoMs) और मन्त्रियों के अधिकार प्राप्त समूह (EGoMs) को समाप्त कर दिया। पीएमओ के एक बयान में बताया गया है, "यह निर्णय लेने की प्रक्रिया में तेजी लाएगा और प्रणाली में अधिक जवाबदेही की शुरूआत करेगा। मन्त्रालय और विभाग अब ईजीओएम और गोम्स के समक्ष लम्बित मुद्दों पर कार्रवाई करेंगे और मन्त्रालयों के स्तर पर उचित निर्णय लेंगे। विभागों को ही "। UPA-II सरकार ने अपने कार्यकाल के दौरान 68 GoM और 14 EGoM की स्थापना की थी, जिनमें से 9 EGoM और 21 GoM को नई सरकार द्वारा विरासत में मिली थी।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/politics/prime-minister-narendra-modi-to-shed-upa-baggage-goms-egoms-to-be-junked/|title=Prime Minister Narendra Modi to shed UPA baggage: GoMs, EGoMs to be junked|date=2014-06-01|website=The Indian Express|language=en|access-date=2021-01-20}}</ref> भारतीय मीडिया द्वारा इस कदम को "न्यूनतम सरकार, अधिकतम शासन" की मोदी की नीति के साथ संरेखण में बताया गया। इंडियन एक्सप्रेस ने कहा कि GoMs और EGoMs "पिछली यूपीए सरकार के दौरान एक प्रतीक और नीतिगत पक्षाघात का एक साधन" बन गए थे। टाइम्स ऑफ़ इण्डिया ने नई सरकार के फैसले को "निर्णय लेने में केन्द्रीय मन्त्रिमण्डल के अधिकार को बहाल करने और मन्त्रिस्तरीय योग्यता सुनिश्चित करने के लिए एक कदम" के रूप में वर्णित किया। [[ग्रामीण विकास एवं पंचायती राज मंत्रालय, भारत सरकार|ग्रामीण विकास, पंचायती राज]] के प्रभारी और [[पीने का पानी|पेयजल और स्वच्छता]] विभागों के नए नियुक्त कैबिनेट मन्त्री [[गोपीनाथ मुंडे]] की 3 जून 2014 को दिल्ली में एक कार दुर्घटना में मृत्यु हो गई।<ref>{{Cite web|url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2014/06/03/minister-gopinath-munde-dies-in-car-crash/|title=The Wall Street Journal - Breaking News, Business, Financial & Economic News, World News and Video|website=WSJ|language=en-US|access-date=2021-01-20}}</ref> कैबिनेट मन्त्री [[नितिन गडकरी]], जो सड़क परिवहन के प्रभारी हैं। 4 जून को मुण्डे के पोर्टफोलियो की देखभाल के लिए राजमार्गों और शिपिंग को सौंपा गया था।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/politics/nitin-gadkari-given-additional-charge-of-portfolios-held-by-gopinath-munde/|title=Nitin Gadkari given additional charge of portfolios held by Gopinath Munde|last=|first=|date=2014-06-04|website=The Indian Express|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140606135427/http://indianexpress.com/article/india/politics/nitin-gadkari-given-additional-charge-of-portfolios-held-by-gopinath-munde/|archive-date=6 जून 2014|dead-url=|access-date=2021-01-20}}</ref> 10 जून 2014 को, सरकार को नीचा दिखाने के लिए एक अन्य कदम में, मोदी ने मन्त्रिमण्डल की चार स्थायी समितियों को समाप्त कर दिया। उन्होंने पाँच महत्वपूर्ण कैबिनेट समितियों के पुनर्गठन का भी निर्णय लिया। इनमें कैबिनेट कमेटी ऑन सिक्योरिटी (CCS) शामिल है जो सभी उच्च-स्तरीय रक्षा और सुरक्षा मामलों को संभालती है, कैबिनेट की नियुक्ति समिति (ACC) जो राष्ट्रपति को सभी वरिष्ठ नौकरशाही नियुक्तियों और पोस्टिंग की सिफारिश करती है, कैबिनेट कमिटी ऑन पोलिस अफेयर्स (CCPA) जो एक प्रकार की छोटी कैबिनेट और संसदीय मामलों की मन्त्रिमण्डलीय समिति है।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/politics/narendra-modi-trims-cabinet-committees-scraps-4/|title=Narendra Modi trims Cabinet Committees, scraps four|date=2014-06-11|website=The Indian Express|language=en|access-date=2021-01-20}}</ref> प्रधानमन्त्री और मन्त्रिपरिषद ने अपना 5 साल का कार्यकाल पूरा होने के बाद, 24 मई 2019 को राष्ट्रपति [[राम नाथ कोविन्द|राम नाथ कोविंद]] को अपना इस्तीफा सौंप दिया। राष्ट्रपति ने इस्तीफे स्वीकार कर लिए और मन्त्रिपरिषद से अनुरोध किया कि वे नई सरकार के पद सम्भालने तक जारी रहें।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/president-kovind-accepts-pms-resignation-asks-him-to-continue-till-new-government-assumes-office/articleshow/69485467.cms|title=President Kovind accepts PM's resignation; asks him to continue till new government assumes office {{!}} India News - Times of India|last=May 24|first=PTI / Updated:|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2021-01-20|last3=Ist|first3=21:15}}</ref> === भारतीय अर्थव्यवस्था के लिए महत्वपूर्ण उपाय === [[File:PM_Narendra_Modi_Saluting_the_Air_Warriors_and_Soldiers_at_Adampur_airforce_base_-_Operation_Sindoor.jpg|thumb|प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी आदमपुर वायुसेना अड्डे पर एयर वारियर्स और सैनिकों को सलामी देते हुए (ऑपरेशन सिंदूर)|500पिक्सेल]] [[File:PM_Modi_takes_sortie_on_IAF.jpg|thumb|प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी भारतीय वायुसेना के लड़ाकू विमान में उड़ान भरते हुए (IAF sortie)|250px]] * [[भ्रष्टाचार]] से सम्बन्धित [[विशेष जाँच दल]] (SIT) की स्थापना। * [[योजना आयोग]] की समाप्ति की घोषणा। * समस्त भारतीयों के [[वित्तीय समावेशन|अर्थव्यवस्था की मुख्य धारा में समावेशन]] हेतु [[प्रधानमंत्री जन धन योजना]] का आरम्भ। * रक्षा उत्पादन क्षेत्र में विदेशी निवेश की अनुमति। * [[४५|45]]% का [[कर]] देकर काला धन घोषित करने की छूट। * [[सातवाँ वेतन आयोग|सातवें केन्द्रीय वेतन आयोग]] की सिफारिसों की स्वीकृति। * [[रेल बजट]] प्रस्तुत करने की प्रथा की समाप्ति। * [[काला धन|काले धन]] तथा समान्तर अर्थव्यवस्था को समाप्त करने के लिये [[८|8]] नवम्बर [[२०१६|2016]] से [[भारत के 500 और 1000 रुपये के नोटों का विमुद्रीकरण|५०० तथा १००० के प्रचलित नोटों को अमान्य करना।]] === भारत के अन्तरराष्ट्रीय सम्बन्ध === [[चित्र:BRICS leaders meet on the sidelines of 2016 G20 Summit in China.jpg|right|thumb|300px|ब्रिक्स (BRICS) के अन्य नेताओं के साथ नरेन्द्र मोदी]]{{मुख्य|नरेन्द्र मोदी सरकार की विदेश नीति}} [[File:PM_Modi_Addressing_G20_New_Delhi_Summit.jpg|thumb|जी 20 2023 नई दिल्ली समिट में भारत की अध्यक्षता करते नरेंद्र मोदी]] * शपथग्रहण समारोह में समस्त दक्षेस देशों को आमन्त्रण। * सर्वप्रथम विदेश यात्रा के लिए [[भूटान]] का चयन। * [[ब्रिक्स सम्मेलन]] में [[ब्रिक्स बैंक|नए विकास बैंक]] की स्थापना। * [[नेपाल]] यात्रा में [[पशुपतिनाथ मंदिर|पशुपतिनाथ मन्दिर]] में पूजा। * अमेरिका व चीन से पहले [[जापान]] की यात्रा। * [[पाकिस्तान]] को अन्तरराष्ट्रीय जगत में अलग-थलग करने में सफल। * जुलाई [[२०१७|2017]] में [[इजराइल]] की यात्रा, इजराइल के साथ सम्बन्धों में नये युग का आरम्भ। === सूचना प्रौद्योगिकी === {{मुख्य | डिजिटल भारत}} [[डिजिटल भारत|डिजिटल इंडिया]] 1 जुलाई 2015 को [[भारत का प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] नरेन्द्र मोदी द्वारा शुरू किया गया एक अभियान है, ताकि यह सुनिश्चित किया जा सके कि सरकार की सेवाओं को इलेक्ट्रॉनिक रूप से ऑनलाइन बुनियादी ढाँचे में सुधार करके और इण्टरनेट कनेक्टिविटी बढ़ाने या देश को प्रौद्योगिकी के क्षेत्र में डिजिटल रूप से सशक्त बनाने के लिए नागरिकों को उपलब्ध कराया जाए।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/digital-india-needs-to-go-local/article7723292.ece|title=Digital India needs to go local|last=Prakash|first=Amit|date=2015-10-05|work=The Hindu|access-date=2021-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128031322/https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/digital-india-needs-to-go-local/article7723292.ece|archive-date=2020-11-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> इस पहल में ग्रामीण क्षेत्रों को हाई-स्पीड इण्टरनेट नेटवर्क से जोड़ने की योजना शामिल है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/the-grand-delusion-of-digital-india/article7727159.ece|title=The grand delusion of Digital India|last=Mannathukkaren|first=Nissim|date=2015-10-06|work=The Hindu|access-date=2021-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108202858/https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/the-grand-delusion-of-digital-india/article7727159.ece|archive-date=2020-11-08|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> डिजिटल इण्डिया में तीन मुख्य घटक होते हैं: सुरक्षित और स्थिर डिजिटल बुनियादी ढाँचे का विकास, सरकारी सेवाओं को डिजिटल रूप से वितरित करना, और सार्वभौमिक डिजिटल साक्षरता।<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Politics/dzh7hnHafnvVI8hoIlNqPI/GST-to-take-care-of-many-of-ecommerce-firms-tax-issues-IT.html|title=GST to take care of many of e-commerce firms’ tax issues: IT minister|last=Srivastava|first=Leslie D'Monte,Moulishree|date=2014-11-21|website=mint|language=en|access-date=2021-01-21}}</ref> ===स्वास्थ्य एवं स्वच्छता=== {{मुख्य|स्वच्छ भारत अभियान}} भारत के प्रधानमन्त्री बनने के बाद 2 अक्टूबर 2014 को नरेन्द्र मोदी ने देश में साफ-सफाई को बढ़ावा देने के लिए स्वच्छ भारत अभियान का शुभारम्भ किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/asia/2015/06/27/sparing-mr-modis-blushes|title=Sparing Mr Modi’s blushes|last=|first=|date=2015-06-27|work=The Economist|access-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130055250/http://www.economist.com/news/asia/21656239-missing-data-should-embarrass-prime-minister-sparing-mr-modis-blushes|archive-date=2017-01-30|issn=0013-0613}}</ref> उसके बाद पिछले साढ़े चार वर्षों में मोदी सरकार ने कई ऐसी पहलें की जिनकी जनता के बीच खूब चर्चा रही।<ref>{{Cite journal|last=Bagcchi|first=Sanjeet|date=2015-01-02|title=India cuts health budget by 20%|url=https://www.bmj.com/content/350/bmj.h4|journal=BMJ|language=en|volume=350|doi=10.1136/bmj.h4|issn=1756-1833|pmid=25556025}}</ref> स्वच्छता भारत अभियान भी ऐसी ही पहलों में से एक हैं। सरकार ने जागरुकता अभियान के तहत लोगों को सफाई के लिए प्रेरित करने की दिशा में कदम उठाए। देश को खुले में शौच मुक्त करने के लिए भी अभियान के तहत प्रचार किया। साथ ही देश भर में शौचालयों का निर्माण भी कराया गया। सरकार ने देश में साफ सफाई के खर्च को बढ़ाने के लिए स्वच्छ भारत चुंगी (सेस) की भी शुरुआत की।<ref>{{Cite journal|last=Sharma|first=D.|date=2015|title=India's BJP Government and health: 1 year on|url=https://www.semanticscholar.org/paper/India%27s-BJP-Government-and-health%3A-1-year-on-Sharma/3d2981afad36ae6e339b4772f9ce508652d053af|journal=The Lancet|doi=10.1016/S0140-6736(15)60977-1}}</ref> स्वच्छ भारत मिशन का प्रतीक [[महात्मा गांधी|गांधी जी]] का चश्मा रखा गया और साथ में एक 'एक कदम स्वच्छता की ओर' टैग लाइन भी रखी गई।<ref>{{Cite journal|last=Spears|first=Dean|last2=Ghosh|first2=Arabinda|last3=Cumming|first3=Oliver|date=2013-09-16|title=Open Defecation and Childhood Stunting in India: An Ecological Analysis of New Data from 112 Districts|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0073784|journal=PLOS ONE|language=en|volume=8|issue=9|pages=e73784|doi=10.1371/journal.pone.0073784|issn=1932-6203|pmc=PMC3774764|pmid=24066070}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/news/india/pm-modi-launches-swachh-bharat-abhiyan-says-its-patriotism-not-politics_1479062.html|title=PM Modi launches 'Swachh Bharat Abhiyan', says it's patriotism not politics|date=2014-10-02|website=Zee News|language=en|access-date=2021-01-20}}</ref> स्वच्छ भारत अभियान के सफल कार्यान्वयन हेतु भारत के सभी नागरिकों से इस अभियान से जुड़ने की अपील की। इस अभियान का उद्देश्य पाँच वर्ष में स्वच्छ भारत का लक्ष्य प्राप्त करना है ताकि बापू की 150वीं जयन्ती को इस लक्ष्य की प्राप्ति के रूप में मनाया जा सके। स्वच्छ भारत अभियान सफाई करने की दिशा में प्रतिवर्ष 100 घंटे के श्रमदान के लिए लोगों को प्रेरित करता है।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/finance/india-world-bank-sign-1-5-billion-loan-pact-for-swachh-bharat-mission/articleshow/51617391.cms|title=India, World Bank sign $1.5 billion loan pact for Swachh Bharat Mission|work=The Economic Times|access-date=2021-01-20}}</ref> प्रधानमंत्री ने [[मृदुला सिन्हा|मृदुला सिन्‍हा]], [[सचिन तेंदुलकर]], [[रामदेव|बाबा रामदेव]], [[शशि थरूर]], अनिल अम्‍बानी, [[कमल हासन|कमल हसन]], [[सलमान ख़ान|सलमान खान]], [[प्रियंका चोपड़ा]] और [[तारक मेहता का उल्टा चश्मा|तारक मेहता का उल्‍टा चश्‍मा]] की टीम जैसी नौ नामचीन हस्तियों को आमंत्रित किया कि वे भी स्‍वच्‍छ भारत अभियान में अपना सहयोग प्रदान करें। लोगों से कहा गया कि वे सफाई अभियानों की तस्‍वीरें सोशल मीडिया पर साझा करें और अन्‍य नौ लोगों को भी अपने साथ जोड़ें ताकि यह एक शृंखला बन जाए। आम जनता को भी सोशल मीडिया पर हैश टैग #MyCleanIndia लिखकर अपने सहयोग को साझा करने के लिए कहा गया।<ref>{{Cite web|url=https://eduvoice.in/dr-d-p-sharma-on-the-challenges-in-indian-education-systems/|title=Dr. D P Sharma On The Challenges In Indian Education Systems|date=2020-05-25|website=Eduvoice {{!}} The Voice of Education Industry|language=en-US|access-date=2021-01-20|archive-date=3 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603161435/https://eduvoice.in/dr-d-p-sharma-on-the-challenges-in-indian-education-systems/|url-status=dead}}</ref> '''एक कदम स्वच्छता की ओर''' : मोदी सरकार ने एक ऐसा रचनात्मक और सहयोगात्मक मंच प्रदान किया है जो राष्ट्रव्यापी आन्दोलन की सफलता सुनिश्चित करता है। यह मंच प्रौद्योगिकी के माध्यम से नागरिकों और संगठनों के अभियान संबंधी प्रयासों के बारे में जानकारी प्रदान करता है। कोई भी व्यक्ति, सरकारी संस्था या निजी संगठन अभियान में भाग ले सकते हैं। इस अभियान का उद्देश्य लोगों को उनके दैनिक कार्यों में से कुछ घण्टे निकालकर भारत में स्वच्छता सम्बन्धी कार्य करने के लिए प्रोत्साहित करना है।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/government-ropes-in-shilpa-shetty-as-swachh-bharat-brand-ambassador/articleshow/57328754.cms|title=Government ropes in Shilpa Shetty as Swachh Bharat brand ambassador - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2021-01-20}}</ref> '''स्वच्छता ही सेवा''' : प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी ने 15 सितम्बर 2018 को 'स्वच्छता ही सेवा' अभियान आरम्भ किया और जन-मानस को इससे जुड़ने का आग्रह किया। राष्ट्रपिता महात्मा गाँधी के 150 जयन्ती वर्ष के औपचारिक शुरुआत से पहले 15 सितम्बर से 2 अक्टूबर तक स्वच्छता ही सेवा कार्यक्रम का बड़े पैमाने पर आयोजन किया जा रहा है। इससे पहले मोदी ने समाज के विभिन्न वर्गों के करीब 2,000 लोगों को पत्र लिख कर इस सफाई अभियान का हिस्सा बनने के लिए आमन्त्रित किया, ताकि इस अभियान को सफल बनाया जा सके।<ref>{{Cite journal|last=Spears|first=Dean|last2=Ghosh|first2=Arabinda|last3=Cumming|first3=Oliver|date=2013-09-16|title=Open Defecation and Childhood Stunting in India: An Ecological Analysis of New Data from 112 Districts|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3774764/|journal=PLoS ONE|volume=8|issue=9|doi=10.1371/journal.pone.0073784|issn=1932-6203|pmc=3774764|pmid=24066070}}</ref>[[चित्र:Narendra Modi visit to Israel, July 2017 (8563).jpg|307x307px|left|thumb|मोदी के साथ [[इजराइल]] के १०वें प्रेसिडेन्ट तथा रक्षाबलों के प्रमुख]] ===रक्षा नीति=== भारतीय सशस्त्र बलों को आधुनिक बनाने एवं उनका विस्तार करने के लिये मोदी के नेतृत्व वाली नई सरकार ने रक्षा पर खर्च को बढ़ा दिया है। सन 2015 में रक्षा बजट 11% बढ़ा दिया गया। सितम्बर 2015 में उनकी सरकार ने [[समान रैंक समान पेंशन]] (वन रैंक वन पेन्शन) की बहुत लम्बे समय से की जा रही माँग को स्वीकार कर लिया।<ref>{{Cite journal|last=Jain|first=Varsha|last2=E|first2=Ganesh B.|date=2020-04-02|title=Understanding the Magic of Credibility for Political Leaders: A Case of India and Narendra Modi|url=https://doi.org/10.1080/15377857.2019.1652222|journal=Journal of Political Marketing|volume=19|issue=1-2|pages=15–33|doi=10.1080/15377857.2019.1652222|issn=1537-7857}}</ref> मोदी सरकार ने पूर्वोत्तर भारत के नागा विद्रोहियों के साथ शान्ति समझौता किया जिससे 1950 के दशक से चला आ रहा नागा समस्या का समाधान निकल सके।<ref>{{Cite journal|last=Maiorano|first=Diego|date=2015-04-03|title=Early Trends and Prospects for Modi’s Prime Ministership|url=https://doi.org/10.1080/03932729.2015.1024511|journal=The International Spectator|volume=50|issue=2|pages=75–92|doi=10.1080/03932729.2015.1024511|issn=0393-2729}}</ref> * [[२०१६ सर्जिकल स्ट्राइक|२९ सितम्बर, २०१६ को नियन्त्रण रेखा के पार सर्जिकल स्ट्राइक।]]<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/india-s-surgical-strikes-across-loc-full-statement-by-dgmo-lt-gen-ranbir-singh/story-Q5yrp0gjvxKPGazDzAnVsM.html|title=India’s surgical strikes across LoC: Full statement by DGMO Lt Gen Ranbir Singh|last=|first=|date=2016-09-29|website=Hindustan Times|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20161002024056/http://www.hindustantimes.com/india-news/india-s-surgical-strikes-across-loc-full-statement-by-dgmo-lt-gen-ranbir-singh/story-Q5yrp0gjvxKPGazDzAnVsM.html|archive-date=2016-10-02|dead-url=|access-date=2021-01-20}}</ref> * सीमा पर [[चीन]] की मनमानी का कड़ा विरोध और प्रतिकार।<ref>{{Cite web|url=https://khabar.ndtv.com/news/india/with-500-soldiers-on-guard-china-starts-new-construction-in-doklam-1759170|title=With 500 Soldiers On Guard, China Starts New Construction In Doklam - डोकलाम में चीन ने फिर शुरू किया सड़क का निर्माण, सुरक्षा में तैनात किए 500 सैनिक|last=|first=|date=2017-10-25|website=web.archive.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126131441/https://khabar.ndtv.com/news/india/with-500-soldiers-on-guard-china-starts-new-construction-in-doklam-1759170|archive-date=26 नवंबर 2020|dead-url=|access-date=2021-01-20|url-status=bot: unknown}}</ref> ([[डोकलाम विवाद 2017]] देखें) *26 फरवरी 2019 को, मोदी पाकिस्तान में [[2019 बालाकोट हवाई हमला|बालाकोट आतंकवादी शिविर में हवाई हमले]] को अधिकृत करता है।<ref>{{Cite web|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/india-pakistan-tension-where-is-the-real-balakot-the-indian-air-force-target-1.1551168559497|title=India-Pakistan tension: Where is the real Balakot, the Indian Air Force target?|last=|first=|date=|website=gulfnews.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226102853/https://gulfnews.com/world/asia/india/india-pakistan-tension-where-is-the-real-balakot-the-indian-air-force-target-1.1551168559497|archive-date=2019-02-26|dead-url=|access-date=2021-01-20}}</ref> [[File:20230520g7summit quad01.jpg|thumb|[[चतुर्पक्षीय सुरक्षा संवाद]]]] ===घरेलू नीति=== * हजारों एन जी ओ का पंजीकरण रद्द करना। * [[अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय]] को 'अल्पसंख्यक विश्वविद्यालय' न मानना। * [[तीन बार तलाक]] कहकर [[तलाक]] देने के विरुद्ध निर्णय। * [[जवाहर लाल नेहरू विश्वविद्यालय]] दिल्ली में राष्ट्रविरोधी गतिविधियों पर लगाम। ===आमजन से जुड़ने की मोदी की पहल=== [[Image:The Prime Minister, Shri Narendra Modi interacting with the school children after addressing the Nation, on the occasion of 71st Independence Day from the ramparts of Red Fort, in Delhi on August 15, 2017.jpg|right|thumb|300px|१५ अगस्त २०१९ को स्कूली बच्चों से मिलते हुए]] [[Image:The Prime Minister, Shri Narendra Modi at the Hornbill Festival, at Kohima, in Nagaland on December 01, 2014. The Chief Minister of Nagaland, Shri T.R. Zeliang is also seen.jpg|right|thumb|300px|०१ दिसम्बर २०१४ को [[कोहिमा]] में एक उत्सव में सम्मिलित नरेन्द्र मोदी। नागालैण्ड के मुख्यमन्त्री टी आर जेलियाङ भी मंच पर दिख रहे हैं।]] देश की आम जनता की बात जाने और उन तक अपनी बात पहुँचाने के लिए नरेन्द्र मोदी ने '[[मन की बात]]' कार्यक्रम की शुरुआत की। इस कार्यक्रम के माध्यम से मोदी ने लोगों के विचारों को जानने की कोशिश की और साथ ही साथ उन्होंने लोगों से स्वच्छता अभियान सहित विभिन्न योजनाओं से जुड़ने की अपील की।<ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/news/national-pm-modi-said-mann-ki-bat-all-accruing-then-india-will-grow-13359108.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=29 दिसंबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151229215046/http://www.jagran.com/news/national-pm-modi-said-mann-ki-bat-all-accruing-then-india-will-grow-13359108.html |archive-date=29 दिसंबर 2015 |url-status=live }}</ref> ===अन्य=== * 70 वर्ष से अधिक उम्र के सांसदों एवं विधायकों को मन्त्रिपद न देने का कड़ा निर्णय।{{Sfn|Jain|E|2020|p=97}} == २०१९ लोक सभा चुनाव == === प्रधानमंत्री पद का उम्मीदवार === 13 अक्टूबर 2018 को वर्तमान प्रधान मंत्री नरेंद्र मोदी को [[भारतीय जनता पार्टी]] ने प्रधान मंत्री के रूप में फिर से नियुक्त किया था |<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/its-all-about-narendra-modi-as-india-prepares-for-mammoth-2019-election/articleshow/67070925.cms?from=mdr|title=Narendra Modi: It’s all about Narendra Modi as India prepares for mammoth 2019 election|work=The Economic Times|access-date=2021-01-20}}</ref> पार्टी के मुख्य प्रचारक भाजपा के अध्यक्ष [[अमित शाह]] थे। मोदी ने आम चुनाव से पहले [[मैं भी चौकीदार हूं]] अभियान की शुरुआत की।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-urges-people-to-be-a-proud-chowkidar-of-nation/articleshow/68435831.cms|title=PM Modi launches ‘Main Bhi Chowkidar’ campaign for 2019 elections {{!}} India News - Times of India|last=Mar 16|first=TIMESOFINDIA COM / Updated:|last2=2019|date=|website=The Times of India|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210106155250/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/its-all-about-narendra-modi-as-india-prepares-for-mammoth-2019-election/articleshow/67070925.cms?from=mdr|archive-date=2021-01-16|dead-url=|access-date=2021-01-20|last3=Ist|first3=11:41}}</ref> वर्ष 2018 में, [[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]] के लिए विशेष दर्जे के मामले को लेकर एनडीए से अलग पार्टी का दूसरा, [[तेलुगु देशम पार्टी]] का विभाजन हो गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/2-of-6-telugu-desam-party-rajya-sabha-mps-say-they-are-joining-bjp-2056491|title=In Setback For Chandrababu Naidu, 4 Lawmakers Of His Party Join BJP|website=NDTV.com|access-date=2021-01-20}}</ref> नरेंद्र मोदी द्वारा अपने पहले प्रीमियर में किए गए विकास और शानदार काम को देखते हुए उन्हें [[भारतीय आम चुनाव, 2019|2019 के आम चुनाव]] में प्रधानमंत्री के लिए उम्मीदवार और मुख्य चेहरे के रूप में फिर से घोषित किया गया था।<ref>{{Cite journal|last=Wariavwalla|first=Bharat|date=2020-05-03|title=Modi and the Reinvention of Indian Foreign Policy|url=https://doi.org/10.1080/09700161.2020.1784679|journal=Strategic Analysis|volume=44|issue=3|pages=282–284|doi=10.1080/09700161.2020.1784679|issn=0970-0161}}</ref> === लोक सभा चुनाव २०१९ में मोदी की स्थिति === पूरे 2019 के चुनाव अभियान में, नरेंद्र मोदी ने [[भारत का प्रधानमन्त्री|भारत के प्रधान मंत्री]] के एकमात्र चेहरे के रूप में चित्रित किया।<ref>{{Cite journal|last=Ding|first=Iza|last2=Slater|first2=Dan|date=2021-01-02|title=Democratic decoupling|url=https://doi.org/10.1080/13510347.2020.1842361|journal=Democratization|volume=28|issue=1|pages=63–80|doi=10.1080/13510347.2020.1842361|issn=1351-0347}}</ref> इसके कारण, चुनाव को लोकतंत्र में टकराव के रूप में देखा गया और इसे एकदलीय प्रणाली का भोर कहा गया।<ref>{{Cite journal|last=Khaitan|first=Tarunabh|date=2020-05-26|title=Killing a Constitution with a Thousand Cuts: Executive Aggrandizement and Party-state Fusion in India|url=https://www.degruyter.com/view/journals/lehr/14/1/article-p49.xml|journal=Law & Ethics of Human Rights|language=en|volume=14|issue=1|pages=49–95|doi=10.1515/lehr-2020-2009|issn=2194-6531|via=|S2CID=}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Khaitan|first=Tarunabh|date=2020-05-26|title=Killing a Constitution with a Thousand Cuts: Executive Aggrandizement and Party-state Fusion in India|url=https://www.degruyter.com/view/journals/lehr/14/1/article-p49.xml|journal=Law & Ethics of Human Rights|language=en|volume=14|issue=1|pages=49–95|doi=10.1515/lehr-2020-2009|issn=2194-6531}}</ref> विपक्ष की तरफ से प्रधानमंत्री पद के लिए कोई मजबूत चेहरा भी नहीं था।<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|title=PM Modi Becomes Longest Serving Non-Congress Prime Minister|website=NDTV.com|access-date=2021-01-20}}</ref> कई हिंदू नेताओं और संतों ने अपने [[हिन्दुत्व|हिंदुत्व]] के आदर्शों के कारण अपने अनुयायियों से नरेंद्र मोदी को वोट देने का आग्रह किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/04/11/world/asia/modi-india-elections.html|title=Under Modi, a Hindu Nationalist Surge Has Further Divided India (Published 2019)|last=Gettleman|first=Jeffrey|date=2019-04-11|work=The New York Times|access-date=2021-01-20|last2=Schultz|first2=Kai|language=en-US|issn=0362-4331|last3=Raj|first3=Suhasini|last4=Kumar|first4=Hari}}</ref> कई [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] अभिनेता और अभिनेताओं जैसे [[विवेक ओबेरॉय]], [[कंगना रनौत|कंगना रनौत]], [[हंसराज हंस]], [[अनुपम खेर]], [[पायल रोहतगी]] और अन्य ने भी लोगों से आगामी चुनाव में नरेंद्र मोदी को वोट देने का आग्रह किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.businesstoday.in/lok-sabha-elections-2019/lok-sabha-2019-bollywood-celebrities-congratulate-bjp-hail-indian-electorate/story/349634.html|title=Lok Sabha 2019: Bollywood celebrities congratulate BJP, hail Indian electorate|website=www.businesstoday.in|access-date=2021-01-20}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47552446|title=Narendra Modi bombards Bollywood with democracy-loving tweets|date=2019-03-13|work=BBC News|access-date=2021-01-20|language=en-GB}}</ref> [[अनुराग कश्यप]], [[नसीरुद्दीन शाह]] सहित बॉलीवुड के कई अभिनेताओं और अभिनेत्रियों और अन्य लोगों ने [[भारत में धर्मनिरपेक्षता]] को बचाने के लिए जनता से नरेंद्र मोदी के खिलाफ वोट करने के लिए कहा।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/bollywood-celebs-react-to-lok-sabha-election-results/articleshow/69458966.cms|title=Bollywood celebs react to Lok Sabha Election results - Times of India ►|website=The Times of India|language=en|access-date=2021-01-20}}</ref> देश में हिंदू राष्ट्रवाद के उदय के कारण [[मुसलमान|मुसलमानों]] और [[ईसाइयत|ईसाइयों]] जैसे धार्मिक अल्पसंख्यकों की सुरक्षा की चिंता पर विपक्ष ने भी मोदी की आलोचना की।<ref>{{Cite web|url=https://thewire.in/communalism/narendra-modi-delhi-riots-mob-violence-bjp|title=Narendra Modi’s Reckless Politics Brings Mob Rule to New Delhi|website=The Wire|access-date=2021-01-20}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Chakravartty|first=Paula|last2=Roy|first2=Srirupa|date=2015-05-01|title=Mr. Modi Goes to Delhi: Mediated Populism and the 2014 Indian Elections|url=https://doi.org/10.1177/1527476415573957|journal=Television & New Media|language=en|volume=16|issue=4|pages=311–322|doi=10.1177/1527476415573957|issn=1527-4764}}</ref> मोदी ने रक्षा की बात की और राष्ट्र सुरक्षा को चुनाव प्रचार के लिए सबसे महत्वपूर्ण विषयों में से एक के रूप में देखा गया, खासकर पुलवामा हमले के बाद और बालाकोट हवाई हमले के जवाबी हमले को मोदी प्रशासन की उपलब्धि के रूप में गिना गया।<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/politics/5-ways-modis-pakistan-air-strike-bombed-oppositions-election-strategy/198460/|title=5 ways Modi’s Pakistan air strike ‘bombed’ opposition’s election strategy|last=Singh|first=D. K.|date=2019-02-27|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2021-01-20}}</ref> === परिणाम === मोदी ने [[वाराणसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वाराणसी]] से उम्मीदवार के रूप में लोकसभा चुनाव लड़ा। उन्होंने [[समाजवादी पार्टी]] की शालिनी यादव को हराकर सीट जीती, जिन्होंने [[सपा]]<nowiki/>-[[बसपा]] गठबंधन को 479,505 मतों के अंतर से हराया।<ref>{{Cite web|url=https://www.businesstoday.in/lok-sabha-elections-2019/news/lok-sabha-election-result-2019-narendra-modi-big-lead-in-varanasi-congress-ajay-rai-trails/story/349240.html|title=Lok Sabha Election result 2019: Narendra Modi secures big lead in Varanasi; Congress' Ajay Rai trails|last=|first=|date=|website=www.businesstoday.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029055802/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/story/lok-sabha-elections-2019-prime-minister-narendra-modi-varanasi-1532443-2019-05-23|archive-date=2020-01-29|dead-url=|access-date=2021-01-20}}</ref> गठबंधन के बाद दूसरी बार चुनाव जीतने के बाद मोदी को दूसरी बार राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन द्वारा सर्वसम्मति से प्रधान मंत्री नियुक्त किया गया, अकेले [[भाजपा]] के साथ 303 सीटें जीतकर लोकसभा में 353 सीटें हासिल कीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/politics/bjp-wins-302-seats-on-its-own-in-lok-sabha-election-2019-propels-nda-alliance-to-a-final-tally-of-353-seats-in-lower-house-6693991.html|title=BJP wins 302 seats on its own in Lok Sabha election 2019, propels NDA alliance to a final tally of 353 seats in Lower House - Politics News , Firstpost|last=|first=|date=2019-05-24|website=Firstpost|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029041632/https://www.firstpost.com/politics/bjp-wins-302-seats-on-its-own-in-lok-sabha-election-2019-propels-nda-alliance-to-a-final-tally-of-353-seats-in-lower-house-6693991.html|archive-date=2020-01-29|dead-url=|access-date=2021-01-20}}</ref> <gallery mode="packed" heights="300"> File:Prime Minister Narendra Modi arriving at the National War Memorial ahead of the 77th Republic Day celebrations in New Delhi, 26 January 2026.jpg|गणतंत्र दिवस 2026 समारोह से पूर्व नई दिल्ली स्थित राष्ट्रीय युद्ध स्मारक पर श्रद्धांजलि अर्पित करने पहुँचते प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी। File:Statue of former Prime Minister of Bharat, Bharat Ratna Shri Atal Bihari Vajpayee at Rashtra Prerna Sthal in Lucknow.jpg|लखनऊ के राष्ट्र प्रेरणा स्थल पर स्थापित भारत रत्न एवं पूर्व प्रधानमंत्री अटल बिहारी वाजपेयी की प्रतिमा। File:Prime Minister of Bharat, Shri Narendra Damodardas Modi brings Gangajal from Kashi at Gangaikonda Cholapuram Temple.jpg|गंगैकोंड चोलपुरम मंदिर में काशी से लाया गया गंगाजल अर्पित करते प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी। File:Prime Minister of Bharat, Shri Narendra Damodardas Modi waving the tricolour on Chenab Bridge deck.jpg|चिनाब रेल पुल के डेक पर तिरंगा लहराते प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी। File:Prime Minister Modi at Tirupati Balaji Temple.jpg|तिरुपति बालाजी मंदिर में दर्शन करते प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी। File:Prime Minister of Bharat, Shri Narendra Damodardas Modi praying at Mata Tripura Sundari Temple.jpg|माता त्रिपुरा सुंदरी मंदिर में पूजा-अर्चना करते प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी। File:PM Modi graced 79th independence day celebrations at Red Fort.jpg|79वें स्वतंत्रता दिवस समारोह के अवसर पर लाल किले में प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी। File:Prime Minister of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi in Prayagraj.jpg|प्रयागराज प्रवास के दौरान प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी। File:PM Modi visits Badami Bagh cantonment in Srinagar.jpg|श्रीनगर स्थित बादामी बाग छावनी के दौरे पर प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी। File:Prime Minister of Bharat, Shri Narendra Damodardas Modi visits Shri Kashi Vishwanath temple.jpg|श्री काशी विश्वनाथ मंदिर में दर्शन एवं पूजा-अर्चना करते प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी। </gallery> == प्रधानमंत्री का दूसरा कार्यकाल == {{मुख्य|नरेन्द्र मोदी का प्रधानमंत्रित्व#दूसरी पारी|l1=दूसरी पारी}} === दूसरा शपथ ग्रहण समारोह === {{मुख्य|नरेंद्र मोदी का दूसरा शपथ ग्रहण समारोह}} [[चित्र:The President, Shri Ram Nath Kovind, the Vice President, Shri M. Venkaiah Naidu with the Prime Minister, Shri Narendra Modi and the other Ministers after the Swearing-in Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on May 30, 2019 (1).jpg|अंगूठाकार|298x298पिक्सेल|[[भारत के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]], [[राम नाथ कोविन्द|राम नाथ कोविंद]], [[भारत के उपराष्ट्रपति|उपराष्ट्रपति]], [[वेंकैया नायडू|एम। वेंकैया नायडू]], [[प्रधान मंत्री इलेवन|प्रधान मंत्री]], '''नरेंद्र मोदी''' और अन्य मंत्रियों के साथ [[राष्ट्रपति भवन]] में शपथ ग्रहण समारोह के बाद,]] [[भारतीय जनता पार्टी]] के संसदीय नेता [[नरेन्द्र मोदी|नरेंद्र मोदी]] ने ३० मई २०१९ को भारत के [[प्रधान मंत्री|१५ वें प्रधान मंत्री]] के रूप में शपथ ग्रहण के बाद अपना कार्यकाल शुरू किया। मोदी के साथ कई अन्य मंत्रियों ने भी शपथ ली। इस समारोह को मीडिया द्वारा सभी बिम्सटेक देशों के प्रमुखों द्वारा भाग लेने के लिए किसी भारतीय प्रधान मंत्री के शपथ ग्रहण समारोह के लिए नोट किया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/government-invites-bimstec-leaders-for-swearing-in-ceremony-on-may-30/articleshow/69524582.cms|title=Narendra Modi Swearing-in Ceremony: Government invites BIMSTEC leaders for swearing-in ceremony on May 30|last=Chaudhury|first=Dipanjan Roy|work=The Economic Times|access-date=2021-01-20}}</ref> पीएम मोदी के शपथ ग्रहण समारोह में आठ विदेशी नेता शामिल हुए।{{Efn|[[बिम्सटेक]] में मुख्य रूप से 9 देश हैं जैसे [[बांग्लादेश]], [[भारत]], [[थाईलैंड]], [[भूटान]], [[नेपाल]], [[मॉरीशस]], [[श्रीलंका]], [[किर्गिस्तान]] और [[म्यांमार]]।|group=lower-alpha|name="ty"}} * {{Flag|बांग्लादेश}} - [[अब्दुल हमीद]], बांग्लादेश के राष्ट्रपति ने पीएम [[शेख हसीना]] की ओर से इस समारोह में भाग लिया और द्विपक्षीय संबंधों को मजबूत करने के महत्व को दोहराया।<ref>{{Cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/foreign-affairs/2019/05/31/president-abdul-hamid-to-modi-bangladesh-waiting-to-see-teesta-issue-resolved|title=President Abdul Hamid to Modi: Bangladesh waiting to see Teesta issue resolved|date=2019-05-31|website=Dhaka Tribune|access-date=2020-12-22}}</ref> * {{flag|भूटान}} - भूटान की ओर से समारोह में प्रधानमंत्री [[लोतेय त्शेरिंग|लोटे त्शेरिंग]] ने भाग लिया।<ref>{{Cite web|url=https://orissadiary.com/pm-narendra-modi-holds-bilateral-meetings-bhutan-prime-minister-lotay-tshering/|title=PM Narendra Modi holds bilateral meetings with Bhutan Prime Minister Lotay Tshering|last=bureau|first=Odisha Diary|date=2019-05-31|website=Odisha Breaking News {{!}} Odisha News {{!}} Latest Odisha News{{!}} Odisha Diary|language=en-US|access-date=2020-12-22}}</ref> * {{Flagcountry|Kyrgyzstan}} - [[किर्गिज़स्तान|किर्गिज़ गणराज्य]] से राष्ट्रपति और अतिथि के रूप में राष्ट्रपति [[सूरोनबे जीनबेकोव|सोरोंब्बे जेनेबकोव]]। नेता ने एससीओ शिखर सम्मेलन के लिए मोदी को अपना निमंत्रण दोहराया जो कि किर्गिस्तान में होने वाला है। * {{Flag|मॉरिशस}} - [[मॉरिशस|मॉरीशस]] के अतिथि के रूप में पीएम प्रवीण जुगनौत।<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/headlines/after-taking-oath-pm-modi-holds-bilateral-talks-with-kyrgyzstan-president-sooronbay-jeenbekov|title=After taking oath, PM Modi holds bilateral talks with Kyrgyzstan President Sooronbay Jeenbekov|website=Free Press Journal|language=en|access-date=2020-12-22}}</ref> * {{Flag|म्यांमार}} - म्यांमार के राष्ट्रपति [[विन मिन्त|विन म्यिंट]] ने राज्य काउंसलर दाऊ [[आंग सान सू की]] की ओर से इस समारोह में भाग लिया, जो यूरोप की यात्रा पर थीं। भारतीय विदेश मंत्रालय के प्रवक्ता रवीश कुमार ने म्यांमार को भारत की अधिनियम पूर्व नीति का "स्तंभ" बताया।<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/myanmar-prez-reaches-delhi-to-attend-modi-s-swearing-in-119053000478_1.html|title=Myanmar Prez reaches Delhi to attend Modi's swearing-in|last=ANI|date=2019-05-30|work=Business Standard India|access-date=2020-12-22}}</ref> * {{Flag|नेपाल}} - इस समारोह में प्रधान मंत्री [[खड्ग प्रसाद शर्मा ओली|केपी शर्मा ओली]] ने भाग लिया। ओली ने राष्ट्रपति [[विद्या देवी भंडारी|भंडारी]] द्वारा भारतीय राष्ट्रपति [[राम नाथ कोविन्द|राम नाथ कोविंद]] को दिए गए निमंत्रण को स्वीकार किया।<ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/indian-prime-minister-narendra-modi-accepts-prime-minister-kp-sharma-oli-invite-to-visit-nepal/|title=Modi accepts Oli’s invite to visit Nepal|date=2019-06-01|website=The Himalayan Times|language=en-US|access-date=2020-12-22}}</ref> * {{Flag|थाईलैंड}} - विशेष दूत ग्रिसदा बूनराच ने थाईलैंड से एक प्रतिनिधि और अतिथि के रूप में समारोह में भाग लिया।<ref>{{Cite web|url=https://mea.gov.in/newsdetail1.htm?7092/|title=News Detail|website=mea.gov.in|access-date=2020-12-22}}</ref> * {{Flag|श्रीलंका}} - श्रीलंका के राष्ट्रपति [[मैत्रीपाल सिरिसेन|मैत्रीपाला सिरिसेना]] ने इस समारोह में भाग लिया और जून में नरेंद्र मोदी को श्रीलंका की यात्रा के लिए आमंत्रित किया। यह यात्रा 7 से 9 जून के बीच निर्धारित की गई थी।<ref>{{Cite web|url=http://www.colombopage.com/archive_19A/May31_1559315730CH.php|title=Sri Lanka : Sri Lanka President, Indian PM commit to closer bilateral cooperation for peace and security|website=www.colombopage.com|access-date=2020-12-22|archive-date=27 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927111019/http://www.colombopage.com/archive_19A/May31_1559315730CH.php|url-status=dead}}</ref> सभी [[मुख्यमन्त्री (भारत)|भारतीय राज्यों के मुख्यमंत्रियों]] को आमंत्रितों के बीच सूचीबद्ध किया गया था। हालांकि, [[ओडिशा के मुख्यमंत्रियों की सूची|ओडिशा]] के सीएम [[नवीन पटनायक]], [[छत्तीसगढ़ के मुख्यमन्त्रियों की सूची|छत्तीसगढ़ के सीएम]] [[भूपेश बघेल]] और [[आंध्र प्रदेश के मुख्यमंत्रियों की सूची|आंध्र प्रदेश के सीएम]] [[वाई एस जगनमोहन रेड्डी|जगन मोहन रेड्डी]] समारोह में शामिल नहीं हो पाए। [[पश्चिम बंगाल के मुख्यमन्त्रियों की सूची|पश्चिम बंगाल की मुख्यमंत्री]] [[ममता बनर्जी]] ने निमंत्रण को अस्वीकार कर दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/complete-guest-list-of-pm-narendra-modi-s-swearing-in-ceremony-1538012-2019-05-30|title=Complete guest list of PM Narendra Modi's swearing-in ceremony|last=DelhiMay 30|first=India Today Web Desk New|last2=May 30|first2=2019UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2021-01-20|last3=Ist|first3=2019 17:45}}</ref> इसके अलावा, [[राहुल गांधी]], [[सोनिया गांधी]] और पूर्व प्रधानमंत्रियों सहित विभिन्न विपक्षी नेताओं को आमंत्रित किया गया था। कई भारतीय व्यापारियों, खिलाड़ियों और फिल्म कलाकारों ने भी आमंत्रित मेहमानों की सूची में जगह बनाई। पश्चिम बंगाल में टीएमसी द्वारा कथित हिंसा में मारे गए भाजपा कार्यकर्ताओं के परिवारों को भी समारोह में आमंत्रित किया गया था। सभी प्रमुख धर्मों से संबंधित कई धार्मिक नेताओं को भी आमंत्रित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/family-of-bjp-worker-killed-during-polls-invited-to-pm-modi-s-oath-taking-ceremony/story-scNbZmf77UIhVepqj2FVNM.html|title=With invite for families of killed BJP workers, PM Modi sends message to Mamata|date=2019-05-29|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-01-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/complete-guest-list-of-pm-narendra-modi-s-swearing-in-ceremony-1538012-2019-05-30|title=Complete guest list of PM Narendra Modi's swearing-in ceremony|last=DelhiMay 30|first=India Today Web Desk New|last2=May 30|first2=2019UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2021-01-20|last3=Ist|first3=2019 17:45}}</ref> === दूसरा कैबिनेट === {{मुख्य|द्वितीय मोदी मंत्रिमंडल}} [[भारत गणराज्य]] का 22 वां मंत्रालय, नरेंद्र मोदी की अध्यक्षता वाली मंत्रिपरिषद है जिसका गठन 2019 के आम चुनाव के बाद किया गया था जो 2019 में सात चरणों में हुआ था। चुनाव के परिणाम 23 मई 2019 को घोषित किए गए थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/cabinet-portfolios-pm-narendra-modis-new-cabinet-ministers-and-their-portfolios-see-full-list-here-2045883|title=Who Gets What: Cabinet Portfolios Announced. Full List Here|website=NDTV.com|access-date=2021-01-21}}</ref> इसने 17 वीं लोकसभा का गठन किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/list-of-cabinet-ministers-of-india-1567602236-1|title=List of Cabinet Ministers of India 2020|last=|first=|date=2020-10-26|website=Jagranjosh.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121043554/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/list-of-cabinet-ministers-of-india-1567602236-1|archive-date=2020-11-21|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> [[रायसीना की पहाड़ी|रायसीना हिल]] में [[राष्ट्रपति भवन]] के प्रांगण में शपथ ग्रहण समारोह आयोजित किया गया। इस समारोह में [[बिम्सटेक|BIMSTEC]] देशों के प्रमुखों को सम्मानित अतिथि के रूप में आमंत्रित किया गया था।{{Efn|name="ty"|group=lower-alpha}} उनकी दूसरी कैबिनेट में 54 मंत्री शामिल थे और वर्तमान में 51 मंत्री हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/politics/narendra-singh-tomar-takes-additional-charge-of-food-processing-ministry-after-harshimrat-badal-resigns-2902557.html|title=Narendra Singh Tomar Takes Additional Charge of Food Processing Ministry After Harshimrat Badal Resigns|last=|first=|date=2020-09-23|website=News18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025025552/https://www.news18.com/news/politics/narendra-singh-tomar-takes-additional-charge-of-food-processing-ministry-after-harshimrat-badal-resigns-2902557.html|archive-date=2020-10-25|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> इससे पहले [[अरविंद सावंत]] भी कैबिनेट में थे किन्तु गठबंधन से [[शिवसेना]] के टूटने के कारण इस्तीफा दे दिया।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/shiv-sena-leader-arvind-sawant-announces-resignation-as-minister-says-no-trust-left/articleshow/72004923.cms|title=Shiv Sena leader Arvind Sawant announces resignation as minister, says no trust left {{!}} India News - Times of India|last=Nov 11|first=PTI / Updated:|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2021-01-21|last3=Ist|first3=14:18}}</ref> केंद्रीय मंत्री, [[शिरोमणि अकाली दल]] की [[हरसिमरत कौर बादल]] ने भी किसान बिल विरोध के कारण गठबंधन छोड़ दिया था।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/harsimrat-kaur-badal-will-quit-modi-govt-to-protest-farm-bills-sad-chief/articleshow/78170723.cms|title=Harsimrat Kaur Badal quits Modi govt to protest farm bills - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2021-01-21}}</ref> 8 अक्टूबर 2020 को [[रामविलास पासवान|राम विलास पासवान]] का निधन हो गया और बाद में उनके बेटे, [[चिराग पासवान]] ने [[जनता दल (यूनाइटेड)|जद (यू)]] के साथ खराब संबंध के कारण गठबंधन छोड़ दिया।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/ram-vilas-paswan-dead-ljp-6716310/|title=Union Minister and LJP patriarch Ram Vilas Paswan passes away|date=2020-10-08|website=The Indian Express|language=en|access-date=2021-01-21}}</ref> == 2024 लोक सभा चुनाव == {{मुख्य|भारतीय आम चुनाव, 2024}} [[चित्र:The President, Smt. Droupadi Murmu administers the Oath of Office and Secrecy to the Prime Minister of India, Shri Narendra Modi during the swearing-in ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on June 09, 2024 (5).jpg|right|thumb|300px|तीसरी बार प्रधानमन्त्री पद की शपथ लेते हुए नरेन्द्र मोदी]] नवंबर 2023 में, मोदी को 2024 के आम चुनाव में प्रधानमंत्री पद के लिए भाजपा उम्मीदवार नामित किया गया।<ref>{{Cite news |date=3 March 2024 |title=PM Modi, Amit Shah in BJP's 1st list for 195 LS seats, 20% sitting MPs not repeated |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-amit-shah-in-bjps-1st-list-for-195-ls-seats-20-sitting-mps-not-repeated/articleshow/108168966.cms |access-date=28 May 2024 |work=The Times of India |issn=0971-8257 |archive-date=9 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240309022913/https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-amit-shah-in-bjps-1st-list-for-195-ls-seats-20-sitting-mps-not-repeated/articleshow/108168966.cms |url-status=live }}</ref> भाजपा के मुख्य प्रचारक इसके गृह मंत्री अमित शाह और अध्यक्ष जे. पी. नड्डा थे।<ref>{{Cite web |date=24 April 2024 |title=Modi, Shah, Yogi on BJP's star campaigners' list |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/modi-shah-yogi-on-bjp-s-star-campaigners-list-101713903750858.html |access-date=28 May 2024 |website=Hindustan Times |language=en |archive-date=29 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529193014/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/modi-shah-yogi-on-bjp-s-star-campaigners-list-101713903750858.html |url-status=live }}</ref> मोदी ने आम चुनाव से पहले पार्टी के "मोदी की गारंटी" ("मोदी का आश्वासन")<ref>{{Cite news |last=Barik |first=Satyasundar |date=3 February 2024 |title=PM Modi accentuates on 'Modi Guarantee' as a key campaign slogan |url=https://www.thehindu.com/news/national/pm-modi-accentuates-on-modi-guarantee-as-a-key-campaign-slogan/article67807851.ece |access-date=28 May 2024 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=28 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528173001/https://www.thehindu.com/news/national/pm-modi-accentuates-on-modi-guarantee-as-a-key-campaign-slogan/article67807851.ece |url-status=live }}</ref> अभियान की शुरुआत की, जो कांग्रेस के गारंटी अभियानों के खिलाफ था, जिसके कारण कर्नाटक और तेलंगाना के विधानसभा चुनावों में पार्टी की भारी जीत हुई।<ref>{{Cite web |date=17 April 2024 |title='Modi ki guarantee' vs Congress's 'Nyay': Campaign ends for first phase of Lok Sabha elections |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/modi-ki-guarantee-vs-congresss-nyay-campaign-ends-for-first-phase-of-lok-sabha-elections-101713362729066.html |access-date=28 May 2024 |website=Hindustan Times |language=en |archive-date=28 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528172959/https://www.hindustantimes.com/india-news/modi-ki-guarantee-vs-congresss-nyay-campaign-ends-for-first-phase-of-lok-sabha-elections-101713362729066.html |url-status=live }}</ref> मोदी ने लगातार तीसरी बार वाराणसी के उम्मीदवार के रूप में लोकसभा चुनाव लड़ा। उन्होंने भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस (INC) के अजय राय को हराकर 1,52,513 मतों के अंतर से सीट जीती, जिन्होंने SP-INC गठबंधन के उम्मीदवार के रूप में चुनाव लड़ा था।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/editors-pick/number-theory-why-was-modis-victory-margin-in-varanasi-lower-101717642096058.html|title=Number Theory: Why was Modi's victory margin in Varanasi lower?}}</ref> उनकी जीत का अंतर भारत में किसी भी मौजूदा प्रधानमंत्री के लिए दूसरा सबसे कम (प्रतिशत अंक में) था।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/editors-pick/number-theory-why-was-modis-victory-margin-in-varanasi-lower-101717642096058.html|title=Number Theory: Why was Modi's victory margin in Varanasi lower?}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 June 2024 |title=Hindustan Times ePaper, English News Paper, Today Newspaper, Online News Epaper |url=http://epaper.hindustantimes.com/Home/ShareImage?Pictureid=6693dab921 |archive-url=https://archive.today/20240614134636/https://epaper.hindustantimes.com/Home/ShareImage?Pictureid=6693dab921 |archive-date=14 June 2024 |access-date=14 June 2024 |website= |language=en}}</ref> राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन ने कुल 292 सीटें हासिल कीं, जो साधारण बहुमत से 20 सीटें आगे थीं, और भाजपा ने अकेले 240 सीटें जीतीं। मोदी ने लगातार तीसरी बार अपनी सरकार में विश्वास जताने के लिए मतदाताओं को धन्यवाद दिया।<ref>{{Cite web |date=4 June 2024 |title='People Have Placed Faith In...': PM Modi's First Reaction To Lok Sabha Results |url=https://www.timesnownews.com/elections/people-have-placed-faith-in-pm-modi-thanks-voters-as-nda-looks-to-form-govt-for-the-third-time-article-110709244 |access-date=5 June 2024 |website=Times Now |language=en |archive-date=4 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604155724/https://www.timesnownews.com/elections/people-have-placed-faith-in-pm-modi-thanks-voters-as-nda-looks-to-form-govt-for-the-third-time-article-110709244 |url-status=live }}</ref> == व्यक्तिगत जीवन और छवि == {{मुख्य|नरेन्द्र मोदी की सार्वजनिक छबि}} === सार्वजनिक छवि === [[घांची]] परंपरा के अनुसार, मोदी की शादी उनके माता-पिता ने तब की थी जब वह एक बच्चे थे। वह 13 साल की उम्र में [[जसोदाबेन मोदी|जशोदाबेन मोदी]] से सगाई कर रहे थे, जब वह 18 साल की थीं, तब उन्होंने उनसे शादी की। उन्होंने दो साल का समय साथ-साथ बिताया और जब मोदी [[आश्रम|हिंदू आश्रमों]] की यात्रा सहित दो साल की यात्रा शुरू कर रहे थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/archive/narendra-modis-wife-jashodaben-finally-speaks-i-like-to-read-about-him-modi-i-know-he-will-become-pm/1222311/|title=Narendra Modi's 'wife' Jashodaben finally speaks, 'I like to read about him (Modi)... I know he will become PM'|last=|first=|date=2014-02-01|website=The Financial Express|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102151633/http://archive.financialexpress.com/news/i-like-to-read-about-him-narendra-modi...-i-know-he-will-become-pm-wife-jashodaben/1222311|archive-date=2015-01-21|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> कथित तौर पर, उनकी शादी कभी नहीं हुई थी, और उन्होंने इसे गुप्त रखा क्योंकि अन्यथा, वह शुद्ध [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] में 'प्रचारक' (उपदेशक) नहीं बन सकते थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/narendra-modi-from-tea-vendor-to-pm-candidate-210939-2013-09-13|title=Narendra Modi: From tea vendor to PM candidate|last=DelhiSeptember 13|first=IANS New|last2=September 13|first2=2013UPDATED:|date=|website=India Today|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421050606/http://indiatoday.intoday.in/story/narendra-modi-from-tea-vendor-to-pm-candidate/1/309693.html|archive-date=2014-04-21|dead-url=|access-date=2021-01-21|last3=Ist|first3=2013 19:35}}</ref> मोदी ने अपने करियर के अधिकांश समय के लिए अपनी शादी को गुप्त रखा। उन्होंने पहली बार अपनी पत्नी को स्वीकार किया जब उन्होंने [[भारतीय आम चुनाव, 2019|2014 के आम चुनावों]] के लिए अपना नामांकन दाखिल किया।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/news/Jashodaben-is-my-wife-Narendra-Modi-admits-under-oath/articleshow/33521705.cms|title=RSS: Jashodaben is my wife, Narendra Modi admits under oath - Times of India|last=Apr 10|first=TNN {{!}} Updated:|last2=2014|date=|website=The Times of India|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410081738/http://timesofindia.indiatimes.com/home/lok-sabha-elections-2014/news/Jashodaben-is-my-wife-Narendra-Modi-admits-under-oath/articleshow/33521705.cms|archive-date=2014-04-10|dead-url=|access-date=2021-01-21|last3=Ist|first3=06:30}}</ref> मोदी ने अपनी मां हीराबेन के साथ करीबी रिश्ता कायम रखा।{{Efn|नरेंद्र मोदी के अपनी मां हीराबेन मोदी के साथ अच्छे संबंध हैं, और अक्सर उनसे आशीर्वाद लेते हैं।<ref>{{cite news|title=PM Narendra Modi takes blessings from mother Hiraba on his 66th birthday|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/PM-Narendra-Modi-takes-blessings-from-mother-Hiraba-on-his-66th-birthday/articleshow/54373357.cms|access-date=17 September 2016|work=The Times of India|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160922064717/http://timesofindia.indiatimes.com/india/PM-Narendra-Modi-takes-blessings-from-mother-Hiraba-on-his-66th-birthday/articleshow/54373357.cms|archive-date=22 September 2016}}</ref>|group=lower-alpha}} एक [[शाकाहार|शाकाहारी]] और टेटोटैलर, मोदी की एक मितव्ययी जीवन शैली है और एक कार्यशील और अंतर्मुखी है।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/politics/national/10-facts-to-know-about-narendra-modi-pm-india-6602.html|title=10 facts to know about Prime Minister Narendra Modi|last=Desk|first=India TV News|date=2012-10-23|website=www.indiatvnews.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923163307/https://www.indiatvnews.com/politics/national/10-facts-to-know-about-narendra-modi-pm-india-6602.html?page=4|archive-date=2018-09-23|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://magazine.outlookindia.com/story/the-hawk-in-flight/236315|title=The Hawk In Flight {{!}} Outlook India Magazine|last=|first=|date=|website=Outlookindia|archive-url=https://web.archive.org/web/20140927093828/http://www.outlookindia.com/article/The-Hawk-In-Flight/236315|archive-date=2014-09-27|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> गूगल हैंगआउट पर मोदी के 31 अगस्त 2012 के पोस्ट ने उन्हें लाइव चैट पर नागरिकों के साथ बातचीत करने वाला पहला भारतीय राजनीतिज्ञ बना दिया।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/social/Narendra-Modi-on-Google-Hangout-Ajay-Devgn-to-host-event/articleshow/16068578.cms|title=Twitter: Narendra Modi on Google Hangout, Ajay Devgn to host event - Times of India|last=Aug 31|first=TNN {{!}} Updated:|last2=2012|website=The Times of India|language=en|access-date=2021-01-21|last3=Ist|first3=19:19}}</ref> मोदी को उनके हस्ताक्षर के लिए एक फैशन आइकन भी कहा जाता है, जिनके सिर पर कुरकुरा इस्त्री, आधी बांह का कुर्ता और साथ ही उनके नाम के साथ एक सूट होता है, जो पिनस्ट्रिप में बार-बार उभरा होता है, जिसे उन्होंने अमेरिकी राष्ट्रपति [[बराक ओबामा]] की राज्य यात्रा के दौरान पहना था, जो सार्वजनिक था और मीडिया का ध्यान और आलोचना।<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2014/06/06/heres-what-narendra-modis-fashion-says-about-his-politics/|title=Here’s what Narendra Modi’s fashion says about his politics|last=Sharma|first=Swati|work=Washington Post|access-date=2021-01-21|language=en-US|issn=0190-8286}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://runway.blogs.nytimes.com/2014/06/03/narendra-modi-a-leader-who-is-what-he-wears/|title=Narendra Modi, the Prime Minister of India: A Leader Who Is What He Wears|last=Friedman|first=Vanessa|date=2014-06-03|website=On the Runway Blog|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128114450/http://runway.blogs.nytimes.com/2014/06/03/narendra-modi-a-leader-who-is-what-he-wears/?_r=0|archive-date=2015-01-28|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> मोदी के व्यक्तित्व को विद्वानों और जीवनीकारों ने ऊर्जावान, अभिमानी और करिश्माई के रूप में वर्णित किया है।<ref>{{Cite journal|last=Stepan|first=A.|date=2015|title=India, Sri Lanka, and the Majoritarian Danger|url=https://www.semanticscholar.org/paper/India%2C-Sri-Lanka%2C-and-the-Majoritarian-Danger-Stepan/3590a4efe3e1f4f0d5f37d4d1f8fa3fd1e353d97|doi=10.1353/JOD.2015.0006}}</ref> === अनुमोदन रेटिंग === {{मुख्य|नरेंद्र मोदी प्रीमियर पर जनमत सर्वेक्षण}} एक [[प्रधानमन्त्री|प्रधानमंत्री]] के रूप में, मोदी को लगातार उच्च अनुमोदन रेटिंग मिली है। प्रधानमन्त्री के रूप में अपने प्रथम कार्यकाल के पहले वर्ष के अंत में, प्यू रिसर्च पोल में उन्होंने 87% की समग्र स्वीकृति रेटिंग प्राप्त की, जिसमें 68% लोगों ने उन्हें "बहुत अनुकूल" और 93% उनकी सरकार को मंजूरी दी।<ref>{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/09/17/indians-adore-modi/|title=Indians adore Modi|last=NW|first=1615 L. St|last2=Suite 800Washington|date=|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114103530/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/09/17/indians-adore-modi/|archive-date=2016-11-14|dead-url=|access-date=2021-01-21|last3=Inquiries|first3=DC 20036USA202-419-4300 {{!}} Main202-857-8562 {{!}} Fax202-419-4372 {{!}} Media}}</ref> इंस्टावाणी द्वारा किए गए एक राष्ट्रव्यापी मतदान के अनुसार, उनकी स्वीकृति रेटिंग कार्यालय में अपने दूसरे वर्ष के दौरान लगभग 74% पर बनी रही।<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Politics/TkDwBkcX7kpm9VL80zTU4N/Narendra-Modis-approval-rating-remains-high-Poll.html|title=PM Modi’s approval rating remains high 2 years into term: poll|last=Shashidhar|first=Karthik|date=2016-05-23|website=mint|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526050459/http://www.livemint.com/Politics/TkDwBkcX7kpm9VL80zTU4N/Narendra-Modis-approval-rating-remains-high-Poll.html|archive-date=2016-05-26|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> कार्यालय में अपने दूसरे वर्ष के अंत में, एक अद्यतन प्यू रिसर्च पोल से पता चला कि मोदी ने 81% की उच्च समग्र अनुमोदन रेटिंग प्राप्त करना जारी रखा, जिसमें से 57% लोगों ने उन्हें "बहुत अनुकूल" रेटिंग दी।<ref>{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/global/2016/09/19/india-and-modi-the-honeymoon-continues/|title=India and Modi: The Honeymoon Continues|last=NW|first=1615 L. St|last2=Suite 800Washington|date=2016-09-19|website=Pew Research Center's Global Attitudes Project|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217154037/http://www.pewglobal.org/2016/09/19/india-and-modi-the-honeymoon-continues/|archive-date=2017-02-17|dead-url=|access-date=2021-01-21|last3=Inquiries|first3=DC 20036USA202-419-4300 {{!}} Main202-857-8562 {{!}} Fax202-419-4372 {{!}} Media}}</ref> कार्यालय में अपने तीसरे वर्ष के अंत में, एक और प्यू रिसर्च पोल ने मोदी को 88% की समग्र स्वीकृति रेटिंग के साथ दिखाया, उनका उच्चतम अभी तक, 69% लोगों ने उन्हें "बहुत अनुकूल रूप से" रेटिंग दी। [[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|टाइम्स ऑफ इंडिया]] द्वारा मई 2017 में किए गए एक सर्वेक्षण में 77% उत्तरदाताओं ने मोदी को "बहुत अच्छा" और "अच्छा" के रूप में मूल्यांकन किया।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/modi-government/news/modi-govt-gets-high-approval-rating-at-three-year-mark-in-toi-online-poll/articleshow/58808743.cms|title=Narendra Modi: Modi govt gets high approval rating at three-year mark in TOI online poll {{!}} - Times of India|last=May 25|first=TIMESOFINDIA COM {{!}} Updated:|last2=2017|date=|website=The Times of India|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821144103/http://timesofindia.indiatimes.com/modi-government/news/modi-govt-gets-high-approval-rating-at-three-year-mark-in-toi-online-poll/articleshow/58808743.cms|archive-date=2017-08-21|dead-url=|access-date=2021-01-21|last3=Ist|first3=13:38}}</ref> 2017 की शुरुआत में, प्यू रिसर्च सेंटर के एक सर्वेक्षण ने मोदी को भारतीय राजनीति में सबसे लोकप्रिय व्यक्ति के रूप में दिखाया।<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/pm-modi-by-far-most-popular-figure-in-indian-politics-says-survey-by-american-think-tank-pew-1776032|title=PM Narendra Modi 'By Far' Most Popular Figure In Indian Politics: Pew Survey|last=|first=|date=|website=NDTV.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040218/https://www.ndtv.com/india-news/pm-modi-by-far-most-popular-figure-in-indian-politics-says-survey-by-american-think-tank-pew-1776032|archive-date=2017-12-01|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> मॉर्निंग कन्सल्ट द्वारा ग्लोबल लीडर अप्रूवल रेटिंग ट्रैकर नामक साप्ताहिक विश्लेषण में, मोदी ने 13 देशों में सभी सरकारी नेताओं के 22 दिसंबर 2020 तक सबसे अधिक शुद्ध अनुमोदन रेटिंग प्राप्त की थी।<ref>{{Cite web|url=https://morningconsult.com/form/global-leader-approval/|title=Global Leader Approval Tracker|website=Morning Consult|language=en-US|access-date=2021-01-21}}</ref> २ सितम्बर २०२१ को अमेरिकी आंकड़ा परामर्शदाता फर्म मॉर्निंग कन्सल्ट द्वारा पूरा किए गये ग्‍लोबल लीडर अप्रूवल रेटिंग नरेन्द्र मोदी ने अमेरिका, जर्मनी, ब्रिटेन, फ्रांस, कनाडा के कई नेताओं पीछे छोड़ दिया है। 70 फीसदी रेटिंग के साथ वह सर्वोच्च स्थान पर बने हुए हैं, जबकि अमेरिका के राष्‍ट्रपति जो बाइडन, जर्मन चांसलर एंजेला मर्केल, ब्रिटेन के प्रधानमंत्री बोरिस जॉनसन, फ्रांस के राष्‍ट्रपति इमैनुएल मैक्रों सहित दुनिया के कई नेताओं की रेटिंग पीएम मोदी से काफी कम है।<ref>[ https://hindi.asianetnews.com/national-news/pm-narendra-modi-approval-rating-highest-among-world-top-leaders-as-per-morning-consult-political-survey-qyx21t दुनिया के टॉप लीडर्स को पीछे छोड़ पीएम मोदी बने दुनिया के नंबर 1 लोकप्रिय नेता]</ref><ref>[https://www.timesnowhindi.com/india/article/global-leader-approval-ratings-pm-narendra-modi-shines-with-70-among-world-leaders/361740 वैश्विक नेताओं में टॉप पर पीएम मोदी, 70% रेटिंग के साथ कई नेताओं को छोड़ा पीछे]</ref> ==सम्मान == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! colspan="2" width="350px" |सम्मान ! width="100px" |देश ! width="100px" |तिथि ! width="300px" |टिप्पणी ! सन्दर्भ |- |[[चित्र:Spange_des_König-Abdulaziz-Ordens.png|केंद्र|50x50पिक्सेल]] | style="width:8em;" |'''अब्दुलअज़ीज़ अल सऊद का आदेश''' |{{Flag|सऊदी अरब}} |3 अप्रैल 2016 |[[सऊदी अरब]] द्वारा गैर-मुसलमानों को सर्वोच्च सम्मान |<ref name="Order of Abdulaziz">{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/india/modi-conferred-highest-saudi-civilian-honour/story-bwZOeS1MJFw7QigfOEeFnI.html|title=Modi conferred highest Saudi civilian honour|last1=IANS|date=3 April 2016|work=Hindustan Times|access-date=17 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208074803/http://www.hindustantimes.com/india/modi-conferred-highest-saudi-civilian-honour/story-bwZOeS1MJFw7QigfOEeFnI.html|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref> |- |[[चित्र:Ghazi_Amanullah_Khan_Medal_(Afghanistan)_-_ribbon_bar.png|केंद्र|50x50पिक्सेल]] | style="width:8em;" |'''गाजी का राज्य आदेश अमीर अमानुल्लाह खान''' |{{Flag|अफगानिस्तान}} |4 जून 2016 |[[अफगानिस्तान]] का सर्वोच्च नागरिक सम्मान |<ref name="Order of Amanullah Khan">{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/pm-narendra-modi-afghanistan-highest-civilian-award-amir-amanullah-khan-award-2834312/|title=PM Modi conferred Afghanistan's highest civilian honour|date=4 June 2016|work=The Indian Express|access-date=17 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231055730/http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/pm-narendra-modi-afghanistan-highest-civilian-award-amir-amanullah-khan-award-2834312/|archive-date=31 December 2016|url-status=live}}</ref> |- |[[चित्र:Grand_Collar_of_the_Order_of_the_State_of_Palestine_ribbon.svg|50x50पिक्सेल]] |'''फिलिस्तीन राज्य का ग्रैंड कॉलर''' |{{Flag|फिलिस्तीन}} |10 फरवरी 2018 |[[फिलिस्तीन राज्य|फिलिस्तीन]] का सर्वोच्च नागरिक सम्मान |<ref name="Grand Collar of Palestine">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/modi-conferred-grand-collar-of-the-state-of-palestine/article22714293.ece|title=Modi conferred 'Grand Collar of the State of Palestine'|date=10 February 2018|work=The Hindu|access-date=3 March 2018|issn=0971-751X}}</ref> |- |[[चित्र:Ribbon bar of the Order of Zayed.svg|50x50पिक्सेल]] |'''जायद का आदेश''' |{{flag|संयुक्त अरब अमीरात}} |4 अप्रैल 2019 |[[संयुक्त अरब अमीरात]] सरकार द्वारा सम्मान का सर्वोच्च सम्मान |<ref name="Order of Zayed">{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/video/pm-modi-awarded-highest-civilian-honour-zayed-medal-by-uae-1493821-2019-04-04|title=PM Modi awarded highest civilian honour Zayed Medal by UAE|date=4 April 2019|work=India Today|access-date=11 January 2021}}</ref> |- |[[चित्र:OOSA.jpg|50x50पिक्सेल]] |'''सेंट एंड्रयू का सम्मान''' |{{flag|रूस}} |12 अप्रैल 2019 |[[रूस]] का सर्वोच्च नागरिक सम्मान |<ref name="Order of St. Andrew">{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/russia-narendra-modi-order-of-st-andrew-the-apostle-1500321-2019-04-12|title=Russia awards Narendra Modi its highest order, PM thanks Putin|date=12 April 2019|work=India Today|access-date=12 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514222834/https://www.indiatoday.in/india/story/russia-narendra-modi-order-of-st-andrew-the-apostle-1500321-2019-04-12|archive-date=14 May 2019|url-status=live}}</ref> |- |[[चित्र:Order_of_Izzuddin_(Maldives)_-_ribbon_bar_v._1996.png|50x50पिक्सेल]] |'''इज़्ज़ुद्दीन के शासन का सम्मान''' |{{flag|मालदीव}} |8 जून 2019 |विदेशी गणमान्य व्यक्तियों को [[मालदीव]] का सर्वोच्च नागरिक सम्मान |<ref name="Order of Izzuddin">{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/narendra-modi-maldives-highest-honour-1544908-2019-06-08|title=Maldives to confer country's highest honour on PM Modi|date=8 June 2019|work=India Today|access-date=8 June 2019}}</ref> |- |[[चित्र:The_Khalifiyyeh_Order_of_Bahrain,_1st_class.png|50x50पिक्सेल]] |'''पुनर्जागरण के राजा हमद सम्मान''' |{{flag|बहरीन}} |24 अगस्त 2019 |[[बहरीन]] का सर्वोच्च नागरिक सम्मान |<ref name="Order of the Renaissance">{{cite news|url=https://www.timesnownews.com/india/article/pm-modi-honoured-with-the-king-hamad-order-of-the-renaissance-in-bahrain/475473|title=PM Modi honoured with the King Hamad Order of the Renaissance in Bahrain|date=25 August 2019|work=Times Now|access-date=25 August 2019}}</ref> |- |[[चित्र:US_Legion_of_Merit_Chief_Commander_ribbon.png|50x50पिक्सेल]] |'''योग्यता की विरासत''' |{{flag|संयुक्त राज्य अमेरिका}} |21 दिसंबर 2020 |[[संयुक्त राज्य अमेरिका]] द्वारा दिए गए सम्मान की डिग्री |<ref name="Legion of Merit">{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/us-president-trump-presents-legion-of-merit-to-pm-modi/story-xNqBlK6CLMBZGRT6JCH2qO.html|title=US President Trump presents Legion of Merit to PM Modi|last=PTI|date=21 December 2020|work=Hindustan Times|access-date=21 December 2020}}</ref> |} <gallery mode="packed" caption="प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी को प्राप्त राज्य सम्मान" heights=250> File:Prime Minister Narendra Modi being conferred Saudi Arabia's highest civilian honour, the King Abdulaziz Sash.jpg|''किंग अब्दुलअज़ीज़ का आदेश'' (सऊदी अरब) File:PM Modi presented with Amir Amanullah Khan Award, Afghanistan's highest civilian honour (27628721656).jpg|''अमीर अमानुल्लाह खान सम्मान'' (अफगानिस्तान) File:Prime Minister of India Narendra Modi being conferred with the Order of the Nile, the highest state honour of Egypt, by President Abdel Fattah el-Sisi in Cairo, Egypt, on 25 June 2023.jpg|''नील का आदेश'' (मिस्र) File:In a special recognition of the Prime Minister, Shri Narendra Modi’s contribution to relations between India and Palestine, the President of the State of Palestine.jpg|''फिलिस्तीन राज्य का आदेश'' (फिलिस्तीन) File:Indian Prime Minister N. Modi wearing collar, insignia and ribbon of Order of the distinguished rule of Izzuddin.jpg|''इज़्ज़ुद्दीन का आदेश'' (मालदीव) File:PM Narendra Modi being conferred with the ‘Order of the Druk Gyalpo’ - Bhutan.jpg|''ड्रैगन किंग का आदेश'' (भूटान) File:President Of The Russian Federation Mr. Vladimir Putin Confers Prime Minister Of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi With The ‘Order Of Saint Andrew The Apostle’ At The Grand Kremlin Palace.jpg|''संत एंड्रयू का आदेश'' (रूस) File:Prime Minister Of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi receives ‘Grand Commander of the Order of the Niger’ award.jpg|''नाइजर का आदेश'' (नाइजीरिया) File:Prime Minister Narendra Modi being conferred with the Companion of the Order of Logohu by Governor-General Sir Bob Dadae in Port Moresby, Papua New Guinea.jpg|''लोगोहू का आदेश'' (पापुआ न्यू गिनी) File:Prime Minister of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi receives Commonwealth of Dominica’s highest National Award “Dominica Award of Honour” at Georgetown, in Guyana.jpg|''डोमिनिका सम्मान पुरस्कार'' (डोमिनिका) File:Prime Minister of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi receives Kuwait’s highest honour “The Order of Mubarak Al Kabeer” (2).jpg|''मुबारक अल-कबीर का आदेश'' (कुवैत) File:Prime_Minister_Narendra_Modi_receives_Sri_Lanka%27s_highest_civilian_honour_%E2%80%93_Sri_Lanka_Mitra_Vibhushana.jpg|''श्रीलंका मित्र विभूषण'' (श्रीलंका) File:Prime_Minister_of_Bharat,_Shri_Narendra_Damodardas_Modi_receives_%E2%80%98The_Grand_Cross_of_the_Order_of_Makarios_III%E2%80%99.jpg|''माकारियोस तृतीय का आदेश'' (साइप्रस) File:Prime Minister of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi receives Guyana’s highest National Award ‘The Order of Excellence’ at Georgetown, in Guyana.jpg|''उत्कृष्टता का आदेश'' (गयाना) File:Prime Minister of Bharat, Shri Narendra Damodardas Modi being conferred ‘The Officer of the Order of the Star of Ghana’.jpg|''घाना के सितारे का आदेश'' (घाना) File:CARICOM-India_Summit_(Nov._20,_2024)_(54154417830).jpg|''ऑर्डर ऑफ फ्रीडम ऑफ बारबाडोस'' (बारबाडोस) File:Prime Minister of India Narendra Modi receiving the King Hamad Order of the Renaissance, one of the highest honours of Bahrain, from King Hamad bin Isa Al Khalifa in Manama, Bahrain, on 24 August 2019.jpg|''पुनर्जागरण का आदेश'' (बहरीन) File:Prime Minister of Bharat, Shri Narendra Damodardas Modi receives ‘The Order of the Republic of Trinidad and Tobago’.jpg|''त्रिनिदाद और टोबैगो गणराज्य का आदेश'' (त्रिनिदाद और टोबैगो) File:Prime Minister of India Narendra Modi being conferred with the Grand Cross of the Legion of Honour, the highest civilian honour of France, by President Emmanuel Macron in Paris, France, on 14 July 2023.jpg|''लीजन ऑफ ऑनर'' (फ़्रांस) File:Prime_Minister_of_Bharat_Shri_Narendra_Damodardas_Modi_receives_%E2%80%98The_Grand_Collar_of_the_National_Order_of_the_Southern_Cross%E2%80%99_from_the_President_of_Brazil,_Mr._Luiz_In%C3%A1cio_Lula_da_Silva.jpg|''सदर्न क्रॉस का आदेश'' (ब्राज़ील) File:Prime Minister of Bharat, Shri Narendra Damodardas Modi is conferred with the ‘Order of the Most Ancient Welwitschia Mirabilis’.jpg|''वेल्विट्स्चिया का आदेश'' (नामीबिया) File:Prime_Minister_of_Bharat,_Shri_Narendra_Damodardas_Modi_is_conferred_with_the_Grand_Cross_of_the_Royal_Norwegian_Order_of_Merit_by_King_Harald_V.jpg|''रॉयल नॉर्वेजियन ऑर्डर ऑफ मेरिट'' (नॉर्वे) File:Prime_Minister_of_Bharat,_Shri_Narendra_Damodardas_Modi_being_conferred_with_‘The_Great_Honor_Nishan_of_Ethiopia’_by_the_Prime_Minister_of_Ethiopia,_Dr._Abiy_Ahmed_Ali.jpg|''ग्रेट ऑनर निशान ऑफ इथियोपिया'' (इथियोपिया) File:Prime_Minister_of_Bharat,_Shri_Narendra_Damodardas_Modi_being_conferred_with_the_Order_of_Oman_(First_class)_by_the_Sultan_of_Oman,_Haitham_Bin_Tarik_Al_Said.jpg|''ऑर्डर ऑफ ओमान'' (ओमान) File:Prime_Minister_of_Bharat,_Shri_Narendra_Damodardas_Modi_being_conferred_with_the_highest_honour_of_the_Knesset_“Speaker_of_the_Knesset_Medal”.jpg|''नेसेट पदक'' (इज़राइल) File:Prime_Minister_of_Bharat,_Shri_Narendra_Damodardas_Modi_being_conferred_with_the_%E2%80%98Royal_Order_of_the_Polar_Star,_Commander_Grand_Cross%E2%80%99_in_Sweden_by_HRH_Victoria,_Crown_Princess_of_Sweden.jpg|''ऑर्डर ऑफ द पोलर स्टार'' (स्वीडन) File:Prime Minister of India Narendra Modi receiving the Grand Commander of the Order of the Star and Key of the Indian Ocean, the highest civilian honour of Mauritius, from President Dharam at Port Louis, Mauritius, on 11 March 2025.jpg|''हिन्द महासागर के सितारे और कुंजी का आदेश'' (मॉरीशस) </gallery> ==पुरस्कार == *41वां लोकमान्य तिलक राष्ट्रीय पुरस्कार 2023 प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी को सम्मानित किया गया।<ref>{{cite web |title=लोकमान्य तिलक राष्ट्रीय पुरस्कार 2023 - प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी |url=https://www.studynotesbook.com/august-important-days-in-hindi/ |date=1 अगस्त 2023}}</ref> ==इन्हें भी देखें== {{कॉमन्स श्रेणी|Narendra Modi|नरेन्द्र मोदी}} {{Portal|नरेन्द्र मोदी}} * [[भारत के प्रधानमंत्री]] * [[भारत के प्रधानमंत्रियों की सूची]] * [[भारतीय आम चुनाव, 2014]] * [[वस्तु एवं सेवा कर (भारत)]] * [[भारत के 500 और 1000 रुपये के नोटों का विमुद्रीकरण]] * [[आधार (परियोजना)]] * [[डोकलाम विवाद 2017]] * [[राष्ट्रीय पेंशन प्रणाली|नेशनल पेंशन सिस्टम]] * [[मन की बात]] * [[मेक इन इंडिया]] *[[भारत के 500 और 1000 रुपये के नोटों का विमुद्रीकरण|नोटबंदी]]   * [[नरेंद्र मोदी की पुस्तकों की सूची]] == उद्धरण == {{Reflist|group=lower-alpha|colwidth=40em}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|3}} == बाहरी कड़ियाँ== * ''[https://web.archive.org/web/20130310012420/https://twitter.com/narendramodi @narendramodi]'' - ''आधिकारिक तथा सत्यापित [[ट्विटर]] खाता'' * [https://web.archive.org/web/20130123213026/https://www.facebook.com/narendramodi.official नरेन्द्र मोदी] - ''आधिकारिक [[फेसबुक]] खाता'' * [https://web.archive.org/web/20191002045436/https://www.narendramodi.in/ नरेन्द्र मोदी] - ''आधिकारिक [[जालस्थल]]'' * [https://web.archive.org/web/20190203022738/http://www.narendramodi.com/ नरेन्द्र मोदी] - ''निजी [[ब्लॉग]]'' *[https://web.archive.org/web/20200205084154/https://www.pocketfm.in/show/f98caeb8f4b810d8de53b00c2120522bbd560f70 Audiobook of Narendra modi's biography from Pocket FM] {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[मनमोहन सिंह]]}} {{s-ttl|title=[[भारत के प्रधानमंत्री]]|years=२६ मई २०१४ से}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[केशुभाई पटेल]]}} {{s-ttl|title=[[गुजरात के मुख्यमंत्री]]|years=६ अक्टूबर २००१–२१ मई २०१४}} {{s-aft|after=[[आनंदीबेन पटेल]]}} {{s-end}} {{भारत के प्रधानमन्त्री}} {{भारतीय जनता पार्टी के मुख्यमंत्री}} {{भारतीय जनता पार्टी}} {{संघ परिवार}} {{सार्क नेता}}{{Portal bar|हिन्दू धर्म|राजनीति}}{{authority control}} [[श्रेणी:1950 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के प्रधानमंत्री]] [[श्रेणी:गुजरात के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:गुजरात के लोग]] [[श्रेणी:१६वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:नरेन्द्र मोदी]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:१७वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] s0zfn6rvisece13dkqigrj9qsensiv2 जालना 0 33721 6591738 5830288 2026-07-25T18:00:33Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591738 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = जालना | other_name = Jalna | image = | image_caption = | pushpin_label = जालना | pushpin_map = India Maharashtra | coordinates = {{coord|19.8410|75.8864|display=inline, title}} | pushpin_map_caption = महाराष्ट्र में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] | subdivision_name1 = [[महाराष्ट्र]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[जालना ज़िला]] | named_for = व्यापारी मोहम्मदन जलाहा (Weaver) | government_type = [[नगरपालिका|नगरपालिका प्रशासन]] | governing_body = जालना नगरपालिका प्रशासन | leader_title = विधायक | leader_name = [[कैलास गोरंट्याल]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="census">{{cite web |title=District Census Handbook – Jalna |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/2718_PART_B_DCHB_JALNA.pdf |date=2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114113007/http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/2718_PART_B_DCHB_JALNA.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=22 |website=Census of India |publisher=The Registrar General & Census Commissioner |format=PDF |access-date=3 May 2020}}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = 81.6 | elevation_footnotes = <ref name="geo">{{cite web|title=Maps, Weather, and Airports for Jalna, India|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Jalna.html|website=www.fallingrain.com|access-date=8 April 2017}}{{Dead link|date=जुलाई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | elevation_m = 508 | population_total = 285577 | population_as_of = 2011 | population_rank = भारत मे 127 | population_density_km2 = auto | population_demonym = जालनवी, जालनेकर | population_footnotes = | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिनकोर्ड]] | postal_code = 431203, 431213 | area_code_type = [[दूरभाष कोड]] | area_code = 02482 | registration_plate = MH-21 | website = https://jalna.gov.in/ | population_total = 435577 | population_as_of = 2011 | demographics_type1 = भाषयाए | demographics1_title1 = प्रचलित | demographics1_info1 = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिन्दी]], [[उर्दू भाषा|उर्दू]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +5:30 }} '''जालना''' (Jalna) [[भारत]] के [[महाराष्ट्र]] राज्य के [[जालना जिला|जालना ज़िले]] में स्थित एक तहसील है। यह उस ज़िले का मुख्यालय भी है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=TQ1ACQAAQBAJ RBS Visitors Guide India: Maharashtra Travel Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703140613/https://books.google.com/books?id=TQ1ACQAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Ashutosh Goyal, Data and Expo India Pvt. Ltd., 2015, ISBN 9789380844831</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=5xefEXhvG8EC Mystical, Magical Maharashtra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190630170850/https://books.google.com/books?id=5xefEXhvG8EC|date=30 जून 2019}}," Milind Gunaji, Popular Prakashan, 2010, ISBN 9788179914458</ref> == भूगोल == जालना {{Coord|19.8410|N|75.8864|E|}} पर स्थित है। [[कुण्डलिका नदी|कुंडलिका नदी]] के तट पर इसकी औसत ऊंचाई {{Convert|508|m|abbr=on}} है।<ref name="geo" /> == मौसम == {{Weather box |width = auto |location = Jalna |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = 29 |Feb high C = 32 |Mar high C = 36 |Apr high C = 39 |May high C = 39 |Jun high C = 34 |Jul high C = 30 |Aug high C = 29 |Sep high C = 30 |Oct high C = 32 |Nov high C = 30 |Dec high C = 29 |Jan low C = 10 |Feb low C = 14 |Mar low C = 19 |Apr low C = 23 |May low C = 25 |Jun low C = 24 |Jul low C = 22 |Aug low C = 22 |Sep low C = 21 |Oct low C = 19 |Nov low C = 15 |Dec low C = 12 |Jan precipitation mm = 1.8 |Feb precipitation mm = 1.1 |Mar precipitation mm = 6.6 |Apr precipitation mm = 3.1 |May precipitation mm = 28.6 |Jun precipitation mm = 150.1 |Jul precipitation mm = 152.5 |Aug precipitation mm = 182.3 |Sep precipitation mm = 156.8 |Oct precipitation mm = 75.2 |Nov precipitation mm = 13 |Dec precipitation mm = 12.5 |source = [http://www.worldweatheronline.com/Jalna-weather-averages/Maharashtra/IN.aspx Jalna Weather] |date = June 2012 }} ==जनसांख्यिकी== {{bar box |title=Religions in Jalna |titlebar=#Fcd116 |left1=Religion |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[हिंदू]]|orange|60.73}} {{bar percent|[[मुस्लिम]]|green|27.34}} {{bar percent|[[बौद्ध]]|yellow|6.75}} {{bar percent|[[ईसाई]]|blue|2.81}} {{bar percent|[[जैन]]|pink|1.67}} {{bar percent|अन्य|black|0.05}} |caption=Distribution of religions<br /> †<small>Includes [[सिख धर्म|सिख]] (0.2%), [[बौद्ध]] (<0.2%).</small> }} == इन्हें भी देखें == * [[जालना जिला|जालना ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{महाराष्ट्र}} [[श्रेणी:जालना ज़िला]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के शहर]] [[श्रेणी:जालना ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:जालना|*]] 7zqemdoj18nikt9x3n237bc93vdyic4 भारत के शहरों की सूची 0 34991 6591842 6590823 2026-07-26T08:26:59Z SM7 89247 अप्रासंगिक एवं पूर्णतः स्रोतहीन सामग्री 6591842 wikitext text/x-wiki '''नगर''' वह अधिवासीय क्षेत्र है जहाँ कार्यिक विविधता और गहनता के साथ ही कार्यिक विशेषीकरण पाया जाता है। नगर की कार्यिक जनसंख्या गैर-प्राथमिक कार्यों में संलग्न होती है लेकिन विभिन्न प्रकार के आर्थिक कार्यों के अनुरूप विशेष कार्यिक खण्डों का विकास होता है। पुनः आर्थिक आधार पर विभिन्न आय वर्गों के अधिवासीय खण्ड भी विकसित होते हैं। == अ == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- | [[अयोध्या]] || [[उत्तर प्रदेश]] ||६,४२,६७८ |- | [[अम्बाला|अंबाला]] || [[हरियाणा]] || १,९६,२१६ |- |[[अम्बिकापुर|अंबिकापुर]]||[[छत्तीसगढ़]]|| |- | [[अकबरपुर]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,११,५९४ |- |[[अगरतला]]||[[त्रिपुरा]]|| |- |[[अनंतनाग]]||[[जम्मू और कश्मीर|जम्मू कश्मीर]]|| |- | [[अबोहर]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || ११,३२,७६१ |- | [[अमृतसर]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || १,४५,२३८ |- |[[अमरेली]]||[[गुजरात]]|| |- | [[अमरोहा]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,९८,४७१ |- |[[अमलापुरम]]||[[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]]|| |- | [[अमेठी]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १३,५३० |- | [[अररिया]]||[[बिहार]]|| |- |[[अराकोणम]]||[[तमिल नाडु|तमिलनाडु]]|| |- |[[अरेराज]]||[[बिहार]]|| |- |[[अलवर]]||[[राजस्थान]]|| |- |[[अल्मोड़ा]]||[[उत्तराखण्ड]]||३४,१२२ |- | [[] || |} [[चित्र:Golden Temple India.jpg|thumb|right|250px|[[अमृतसर]] ]] == आ == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[अइज़ोल|आइजोल]]||[[मिज़ोरम]]|| |- | [[आगरा]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १५,७४,५४२ |- | [[आज़मगढ़|आजमगढ़]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,१०,९८० |- |[[आदिलाबाद]]||[[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]]|| |- |[[आनन्द|आनंद]]||[[गुजरात]]|| |- |[[आरा]]||[[बिहार]]|| |- |[[आसनसोल]]||[[पश्चिम बंगाल]]|| |- |} == इ == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[इम्फाल|इंफाल]]|| [[मणिपुर]]||..... |- |[[इटारसी]]||[[मध्य प्रदेश]]||.... |- |[[इन्दौर|इंदौर]] || [[मध्य प्रदेश]] ||२१,६७,४४७ |- | [[इटावा]] || [[उत्तर प्रदेश]] || २,५६,७९० |- |[[ईटानगर]]|| [[अरुणाचल प्रदेश]]||..... |} == उ == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[उज्जैन]] ||[[मध्य प्रदेश]]||.... |- |[[उडुपी]] ||[[कर्नाटक]]||.... |- | [[उत्तरकाशी]] || [[उत्तराखण्ड]] || १७,४७५ |- |[[उरई]] || [[उत्तर प्रदेश]] || 1,90,625 |- |[[उदगमंदलम]] ||[[तमिल नाडु]]||88430.... |- |[[उदयपुर]] ||[[राजस्थान]]||3068420.. |- |[[उधमपुर]] ||[[जम्मू और कश्मीर]]||554000.... |- | [[उन्नाव]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,७८,६८१ |- |[[उलुबेरिया|उलुबेड़िया]] ||......||.... |- |} == ऋ == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[ऋषिकेश]]||[[उत्तराखण्ड]] ||६६,१८९ |- |} [[चित्र:Amdavad Aerial.jpg|thumb|right|250px|[[ऋषिकेश]]]] == ए == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- | [[एटा]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,१८,६३२ |- |} == औ == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- | औराई ||[[उत्तर प्रदेश]] || १,८७,१८५ |- |} श्री श्रीमाधोपुर ।। [[राजस्थान】】 ।। == क == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[कोरबा]] ||छतीसगढ़||.... |- |[[काठगोदाम]] ||उत्तराखण्ड||.... |- |[[कच्छ]] ||[[गुजरात]]||.... |- | [[कचनाल गोसांई]]|| [[उत्तराखंड]]|| ४,६३२ |- |[[कटक]] ||ओड़िशा ||.... |- |[[कटिहार]] ||बिहार||.... |- |[[कुड्डलोर|कडलुर]] ||......||.... |- | [[कर्णप्रयाग]] || [[उत्तराखंड]]|| ८,२९७ |- |[[कनकपुरा]] ||......||.... |- |[[कन्याकुमारी]] ||......||.... |- | [[कपकोट]] || [[उत्तराखंड]]|| ५,०८० |- |[[कपड़वंज]] ||......||.... |- | [[कपूरथला]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || १,०१,६५४ |- | [[करनाल]] || [[हरियाणा]] || २,८६,९७४ |- |[[करीमगंज]] ||......||.... |- |[[करीमनगर]] ||......||.... |- |[[कसौली]] ||......||.... |- |[[कांकेर]] ||......||.... |- |[[कंडला|कांडला]] ||[[गुजरात]]||.... |- |[[काकीनाड़ा]] ||......||.... |- | [[कानपुर]] || [[उत्तर प्रदेश]] || २९,२०,०३१ |- |[[कायमगंज]] ||......||.... |- |[[कालका]] ||......||.... |- | [[कालाढूंगी|कालाढूँगी]] || [[उत्तराखंड]]|| ७,६११ |- |[[कलियाबोर|कालीबोर]] ||......||.... |- | [[काशीपुर, उत्तराखण्ड|काशीपुर]] || [[उत्तराखंड]]|| १,२१,६२३ |- | [[कासगंज]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,०१,२४१ |- | [[किच्छा]] || [[उत्तराखंड]]|| ४१,९६५ |- |[[किशनगंज]] ||बिहार||.... |- | [[कीर्ति नगर|कीर्तिनगर]] || [[उत्तराखंड]]|| १,५१७ |- |[[कुचामन]] |[[राजस्थान]] | |- |[[कडपा|कुडप्पा]] ||......||.... |- |[[कर्नूल|कुरनूल]] ||......||.... |- |[[कुरुक्षेत्र]] ||हरियाणा||.... |- |[[कुल्लू]] ||......||.... |- |[[केताकी]]||......||.... |- |[[कीर्ति बिगहा]]||......||.... |- |[[केदारनाथ कस्बा|केदारनाथ]] || [[उत्तराखंड]]|| ६१२ |- | [[केला खेरा]] || [[उत्तराखंड]]|| १०,९२९ |- | [[कैथल]] || [[हरियाणा]] || १,४४,६२३ |- |[[कैरा]] ||......||.... |- |[[कोकराझार|कोकराझाड़]] ||......||.... |- | [[कोटद्वार]] || [[उत्तराखंड]]|| ३३,०३५ |- |[[कोटा]] ||राजस्थान||.... |- |[[कोट्टयम|कोट्टायम]] ||......||.... |- |[[कोडरमा]] ||झारखंड||.... |- |[[कोप्पल]] ||......||.... |- |[[कोयंबतूर]] ||......||.... |- |[[कोरापुट]] ||ओड़िशा||.... |- |[[कोलकाता]] ||पश्चिम बंगाल||.... |- |[[कुलाबा|कोलाबा]] ||......||.... |- |[[कोलार]] ||कर्नाटक||.... |- |[[कोल्हापुर]] || महाराष्ट्र ||.... |- |[[कोहिमा]] ||......||.... |- |} == ख == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! गाँवों का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[खुशालपुर, उत्तर प्रदेश|खुशालपुर]]||उत्तर प्रदेश ||12556 |- |[[खण्डवा|खंडवा]]||...||... |- |[[खगड़िया]]||...||... |- |[[खगौल]]||...||... |- |[[खजुराहो]]||मध्य प्रदेश ||... |- |[[खटीमा]]||...||... |- |[[खन्ना, लुधियाना|खन्ना]]||...||... |- |[[खम्मम]]||......||.... |- |[[खरगोन]]||......||.... |- |[[खरसावाँ]]||......||.... |- |[[खैर प्रखण्ड (अलीगढ़)| खैर]]||[[उत्तर प्रदेश]]|| १,०२,१०६ |- |[[खुर्जा]]||[[उत्तर प्रदेश]]|| १,११,०८९ |- |[[खूँटी]]||......||.... |- |} == ग == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- | [[गंगोलीहाट]] || [[उत्तराखंड]]|| ७,११२ |- | [[गंगोत्री]] || [[उत्तराखंड]]|| ११० |- |[[गंगटोक]]||सिक्किम||.... |- |[[गढ़वा|गढवा]] ||......||.... |- |[[गन्नौर]] ||......||.... |- | [[गदरपुर]] || [[उत्तराखंड]]|| १९,३०१ |- |[[गाँधीनगर]] ||......||.... |- |[[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १६,४८,६४३ |- | [[ग़ाज़ीपुर|गाजीपुर]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,१०,६९८ |- |[[गिरीडीह]] ||......||.... |- |[[गुंटूर]] ||......||.... |- | [[गुरुग्राम]] || [[हरियाणा]] || ९,०१,९६८ |- |[[गुना]] ||......||.... |- |[[गुलबर्ग]] ||......||.... |- |[[गुवाहाटी]] ||......||.... |- | [[ग्रेटर नोएडा]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,०७,६७६ |- | [[गैरसैंण|गैरसैण]] || [[उत्तराखंड]]|| ७,१३८ |- |[[गोड्डा]] ||......||.... |- |[[गोंडा]]|| [[उत्तर प्रदेश]] || १,१४,३५३ |- |[[गोधरा]] ||......||.... |- |[[गोबिंदपुर, झारखंड|गोबिंदपुर]] ||......||.... |- |[[गोमो]] ||......||.... |- |[[गोरखपुर]] || [[उत्तर प्रदेश]] || ६,७१,०४८ |- |[[गोरौल]] ||......||.... |- |[[गोहाना]] ||......||.... |- |[[गुढ़ाचंद्रजी]]||....राजस्थान..||..10927.. |- | [[गोचर|गौचर]] || [[उत्तराखंड]]|| ८,८६४ |- |} == घ == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[घरौंडा]] ||......||.... |- |[[घाटशिला]] ||......||.... |- |[[घोघरडीहा]] ||......||.... |- |[[घोड़ागाव]]||......||.... |- |[[घोटिया]]||......||.... |- |} == च == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[चकिया]] || [[बिहार|बिहार]] ||.... |- |[[चेन्नई]] || [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] ||१,०३,७८,२५९ |- |- |[[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]] || [[चण्डीगढ़]] || ९,६०,७८७ |- |[[चंदवा]] ||......||.... |- | [[चन्दौसी|चंदौसी]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,१४,२५४ |- |[[चन्द्रपुर|चंद्रपुर]] ||[[महाराष्ट्र]]||.... |- |[[चंद्रपुरा]] ||......||.... |- |[[चंबा]] ||......||.... |- | [[चकराता]] || [[उत्तराखण्ड]] || ३,४९६ |- |[[चक्रधरपुर]] ||......||.... |- |[[चतरा]] ||......||.... |- | [[चम्पावत]] || [[उत्तराखण्ड]] || १२,९८२ |- | [[चमोली जिला|चमोली-गोपेश्वर]] || [[उत्तराखण्ड]] || २१,४४७ |- |[[चरखी दादरी]] ||......||.... |- |[[चांडिल]] ||......||.... |- |[[चाईबासा]] ||......||.... |- |[[चाकुलिया]] ||......||.... |- |[[चामराजनगर]] ||......||.... |- |[[चास]] ||......||.... |- |[[चिकबलापुरा|चिकबलपुर]] ||......||.... |- |[[चिकमगलूर|चिकमंगलूर]] ||......||.... |- |[[चिक्कोड़ी]] ||......||.... |- |[[चितरंजन]] ||......||.... |- |[[चित्तौड़गढ़|चित्तौड़गढ]] ||......||.... |- |[[चित्तौड़गढ़]] ||......||.... |- |[[चित्रदुर्ग]] ||......||.... |- |[[चिदंबरम]] ||......||.... |- |[[चिरकुंडा]] ||......||.... |- |[[चुनार]] ||......||.... |- |[[चूरू]] ||......||.... |- |[[चाँपा]]||छत्तीसगढ़||.... |- |[[चेंगलपट्टु|चेंगलपट्टू]] ||......||.... |- | [[चौखुटिया]] || [[उत्तराखण्ड]] || ४,७९० |- |} == छ == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[छतरपुर]] ||......||.... |- |[[छपरा]] ||बिहार||.... |- |[[छिंदवाड़ा]] || [[मध्य प्रदेश]] ||२६०५७५ |- |[[छोटा उदयपुर]] ||गुजरात||.... |- |} == ज == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[जगदलपुर]] ||छत्तीसगढ़||.... |- |[[जमशेदपुर]] ||झारखण्ड||.... |- |[[जमुई]] ||बिहार||.... |- |[[जयनगर, बिहार|जयनगर]] ||......||.... |- | [[जलंधर]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || ८,६२,१९६ |- |[[जलगांव]] ||महाराष्ट्र||.... |- |[[जशपुर]] || [[छत्तीसगढ़]] ||.... |- | [[जसपुर]] || [[उत्तराखण्ड]] || ५०,५२३ |- |[[जसीडीह]] ||झारखण्ड||.... |- |[[जयपुर]] ||[[राजस्थान]] || 35,00,000 |- |[[जांगीपुर]] ||......||.... |- |[[जांजगीर]] ||छत्तीसगढ़||.... |- |[[जादूगोड़ा]] ||झारखण्ड||.... |- |[[जामताड़ा]] ||झारखण्ड||.... |- |[[जामाडोबा]] ||......||.... |- |[[जालना]] ||महाराष्ट्र||2,85,577 |- |[[जालौर]] ||[[राजस्थान]] ||.... |- | [[जींद]] || [[हरियाणा]] || १,६६,२२५ |- | [[जुन्नारदेव]] || [[मध्य प्रदेश]] || ... |- |[[जूनागढ़|जूनागढ]] ||[[गुजरात]]||.... |- |[[जैसलमेर]] ||[[राजस्थान]] ||.... |- |[[जोगबनी]] ||......||.... |- |[[जोगिंदर नगर]] ||......||.... |- |[[जोधपुर]] ||[[राजस्थान]] ||.... |- |[[जोरहाट]] ||......||.... |- | [[जौनपुर]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,६८,१२८ |- | [[जोशीमठ]] || [[उत्तराखण्ड]] || १६,७०९ |} == झ == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[झंझारपुर]] ||......||.... |- |[[झरिया]] ||झारखण्ड||.... |- |[[झाँसी]] || [[उत्तर प्रदेश]] || ५,०७,२९३ |- |[[झाझा]] ||...बिहार...||.... |- |[[झाड़ग्राम]] ||......||.... |- |[[झाबुआ]] ||......||.... |- |[[झींकपानी]] ||......||.... |- |[[झुन्झुनू|झुंझनु]] ||......||.... |- |[[झुन्झुनू|झुंझुनू]] ||......||.... |- |[[झुमरी तिलैया]] ||झारखण्ड ||.... |- |} == ट == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- | [[टनकपुर]] || [[उत्तराखण्ड]] || १७,६२६ |- | [[टांडा]] || [[उत्तर प्रदेश]] || ९५,५१६ |- | [[नई टिहरी|टिहरी]] || [[उत्तराखण्ड]] || २४,०१४ |- |[[टोंक]] ||......||.... |- |} == ठ == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[ठाकुरगंज]] ||......||.... |- |} == ड == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[डाल्टेनगंज]] ||......||.... |- |[[डिंडिगुल]] ||......||.... |- | [[डीडीहाट]] || [[उत्तराखण्ड]] || ६,५२२ |- |[[डेहरी आन सोन|डेहरी]] ||......||.... |- |}डेहराडून == ढ == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[ढेंकानाल जिला|ढेंकानाल]] ||ओड़िशा||.... |- |} == त == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[तिनसुकिया]] ||[[असम]]||.... |- |[[तिरुवनन्तपुरम|तिरुअनन्तपुरम्]] ||[[केरल]]||.... |- |[[तिरुनावेली]] ||......||.... |- |[[तुमकूर|तुमकुर]] ||......||.... |- |[[तुरा]] ||......||.... |- |[[तेज़पुर|तेजपुर]] ||[[असम]]||.... |- |[[तेनकाशी]] ||......||.... |- |[[तेनाली]] ||......||.... |- |[[तोशाम]] ||......||.... |- |} == थ == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[ठाणे|थाणे]] ||......||.... |- | [[थानेसर]]|| [[हरियाणा]] || १,५४,९६२ |} == द == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[दतिया]] ||[[मध्य प्रदेश]]||.... |- |[[दमोह]] |||[[मध्य प्रदेश]]||.... |- |[[दलसिंह सराय]] ||[[बिहार]] ||.... |- |[[दानापुर]] ||[[बिहार]]||.... |- |[[दार्जिलिंग|दार्जीलिंग]] || पश्चिम बंगाल || .... |- |[[दावणगेरे|दावनगेर]] ||कर्नाटक ||.... |- | [[दिनेशपुर]] || [[उत्तराखण्ड]] || ११,३४३ |- |[[दिसपुर]] ||असम ||.... |- |[[दीमापुर]] ||......||.... |- |[[दुमका]] || [[झारखण्ड|झारखंड]] ||.... |- |[[दुर्ग]] ||छत्तीसगढ||.... |- |[[दुर्गापुर]] ||[[पश्चिम बंगाल]] |- | [[देहरादून]] || [[उत्तराखण्ड]] || ४,२६,६७४ |- | [[देवप्रयाग]] || [[उत्तराखण्ड]] || २,१५२ |- |[[देवघर]] || [[झारखण्ड|झारखंड]] ||.... |- |[[देवबन्द|देवबंद]] || [[उत्तर प्रदेश]] || ९७,०३७ |- | [[देवरिया]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,२९,५७० |- |[[देवास]] ||......||.... |- |[[दौसा]] ||......||.... |- |[[देवता|देव]] ||......||.... |- |[[दरभंगा]] ||[[बिहार]]||.... |- | [[द्वाराहाट]] || [[उत्तराखण्ड]] || २,७४९ |} == ध == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[धंधुका]] ||......||.... |- |[[धनबाद]] ||......||.... |- |[[धर्मपुरी]] ||......||.... |- |[[धर्मशाला]] ||......||.... |- | [[धारचूला]] || [[उत्तराखण्ड]] || ७,०३९ |- |[[धेमाजी|धीमाजी]] ||......||.... |- |[[धुबरी]] ||......||.... |- |[[धोड़]] ||......||.... |- |} == न == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[नई दिल्ली]] || [[दिल्ली]] || |- |[[नंदूरबार]] ||......||.... |- |[[नगरकुरनूल]] ||......||.... |- | [[नंदप्रयाग|नन्दप्रयाग]] || [[उत्तराखण्ड]] || १,६४१ |- |[[नरकटियागंज]] ||[[बिहार]] ||.... |- |[[नरसापुर]] ||......||.... |- | [[नई टिहरी|नरेन्द्रनगर]] || [[उत्तराखण्ड]] || ६,०४९ |- |[[नल्गोंडा|नलगोंडा]] ||......||.... |- |[[नवादा]] ||......||.... |- |[[नंदयाल|नांदयाल]] ||......||.... |- |[[नांदेड़]] ||[[महाराष्ट्र]]||.... |- | [[नाग्ला]] || [[उत्तराखण्ड]] || २२,२५८ |- |[[नागपट्टिनम|नागपट्टनम]] ||......||.... |- |[[नागौर]] ||......||.... |- |[[नारनौल]] ||[[हरियाणा]]||.... |- |[[नजफगढ़]] || [[दिल्ली]]||.... |- |[[नालन्दा महाविहार|नालंदा]] ||[[बिहार]]||.... |- |[[नासिक]] ||[[महाराष्ट्र]]||.... |- |[[निज़ामाबाद]] ||......||.... |- |[[निर्मली]] ||[[बिहार]]||.... |- |[[नेल्लूर]] ||......||.... |- |[[नेल्लौर|नेल्लोर]] ||......||.... |- | [[नैनीताल]] || [[उत्तराखण्ड]] || ४१,३७७ |- |[[नोंगपो]] ||......||.... |- | [[नोएडा]] || [[उत्तर प्रदेश]] || २,५९,१६० |- |[[नौगछिया]] ||......||.... |- |[[नगाँव|नौगांव]] ||......||.... |- |} == प == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- | [[इलाहाबाद|प्रयागराज]] || [[उत्तर प्रदेश]] || ११,१७,०९४ |- | [[पंचकुला]] || [[हरियाणा]] || २,१०,१७५ |- |[[पंचेत]] ||......||.... |- |[[पंढरपुर]] ||[[महाराष्ट्र]]||.... |- |[[पंतनगर]] ||......||.... |- | [[पटियाला]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || ४,४५,१९६ |- |[[पठानकोट]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || १,४३,३५७ |- |[[पणजी]] ||[[गोवा]]||.... |- | [[परासिया]] || [[मध्य प्रदेश]] || ... |- |[[पतरातू]] ||......||.... |- |[[परिहार]] ||[[बिहार]]||.... |- |[[पलनी|पलानी]] ||......||.... |- |[[पलामू]] ||......||.... |- |[[चंपारण ज़िला|पश्चिम चंपारण]] ||......||.... |- |[[पाँसकुड़ा|पांसकुड़ा]] ||......||.... |- |[[पाकुड़]] ||......||.... |- | [[पानीपत]] || [[हरियाणा]] ||२,९४,१५० |- |[[पालनपुर]] ||......||.... |- |[[पालमपुर]] ||......||.... |- | [[पिथौरागढ़]] || [[उत्तराखण्ड]] || ५६,०४४ |- | [[पीलीभीत]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,३०,४२८ |- |[[पुणे]] ||.[[महाराष्ट्र]].||.... |- |[[पुरी]] ||......||.... |- |[[पुलवामा]] ||......||.... |- |[[पूर्णिया]] ||बिहार||.... |- |[[पूर्वी चम्पारण जिला|पूर्वी चंपारण]] ||बिहार||.... |- |[[पेरियाकुलम]] ||......||.... |- | [[पोखरी]] || [[उत्तराखण्ड]] || ४,८१९ |- |[[पोरबन्दर|पोरबंदर]] ||......||.... |- |[[पोर्ट ब्लेयर]] ||......||.... |- |[[पोल्लाची]] ||......||.... |- | [[पलवल]] || [[हरियाणा]] || १,२७,९३१ |- | [[पौड़ी]] || [[उत्तराखण्ड]] || २५,४४० |- |} == फ == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- | [[फगवाड़ा]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || १,१७,९५४ |- | [[फतेहपुर, उत्तर प्रदेश|फतेहपुर]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,९३,८०१ |- | [[फ़िरोज़ाबाद|फिरोजाबाद]] || [[उत्तर प्रदेश]] || ६,०३,७९७ |- | [[फ़िरोज़पुर|फिरोजपुर]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || १,१०,०९१ |- | [[फरीदाबाद]] || [[हरियाणा]] || १४,०४,३५३ |- | [[फ़र्रूख़ाबाद]]-[[फ़तेहगढ़|फतेहगढ़]] || [[उत्तर प्रदेश]] || २,७५,७५४ |- |[[फिल्लौर]] ||......||.... |- |[[फुलबनी]] ||......||.... |- |[[फुसरो]] ||......||.... |} == ब == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[बंगलौर|बेंगलुरु]] ||[[कर्नाटक]]||.... |- |[[बक्सर]] ||[[छत्तीसगढ़]]||.... |- |[[बगलकोट]] ||......||.... |- |[[बगहा]] ||......||.... |- | [[बटाला]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || १,५१,४०० |- | [[बान्दिया|बण्डिया]] || [[उत्तराखण्ड]] || ११,३९२ |- | [[बदायूँ]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,५९,२८५ |- | [[बद्रीनाथ मन्दिर|बद्रीनाथ]] || [[उत्तराखण्ड]] || २,४३८ |- | [[बनबसा]] || [[उत्तराखण्ड]] || ७,९९० |- |[[बयाना]] ||......||.... |- |[[बरकाकाना]] ||......||.... |- | [[बरनाला]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || १,१६,४५४ |- | [[बरेली]] || [[उत्तर प्रदेश]] || ८,९८,१६८ |- |[[बरौनी]] ||......||.... |- |[[वलसाड|बलसर]] ||[[गुजरात]]||.... |- | [[बलिया]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,०४,२७१ |- |[[बस्तर]] ||[[छत्तीसगढ़]]||.... |- | [[बस्ती, उत्तर प्रदेश|बस्ती]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,१४,६५१ |- | [[बहराईच]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,८६,२४१ |- | [[बहादुरगढ़]] || [[हरियाणा]] || १,७०,४२६ |- | [[बड़कोट, उत्तराखण्ड|बड़कोट]] || [[उत्तराखण्ड]] || ६,७२० |- |[[बाँका]] ||......||.... |- | [[बांदा, उत्तर प्रदेश|बांदा]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,५४,२८८ |- |[[बांसकाठा]] ||......||.... |- [[बड़ौत]]|| [[बागपत]] || [[उत्तर प्रदेश]] || ५०,३१० |- | [[बागेश्वर]] || [[उत्तराखण्ड]] || ९,२२९ |- | [[बाजपुर]] || [[उत्तराखण्ड]] || २५,५२४ |- |[[बापतला]] ||......||.... |- |[[बरपेटा|बारपेटा]] ||......||.... |- |[[बाराँ]] ||......||.... |- |[[बाराबंकी]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,५४,६९२ |- |[[बारामती]] ||......||.... |- |[[बारिपदा|बारीपदा]] ||......||.... |- |[[बालाघाट]] ||......||.... |- |[[बासुकीनाथ]] ||......||.... |- | [[बिजनौर]] || [[उत्तर प्रदेश]] || ९३,२९७ |- |[[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] || [[छत्तीसगढ़|छत्तीसगढ]] |- |[[बिहारशरीफ]] ||......||.... |- |[[बिहिया]] ||......||.... |- |[[बीकानेर]] ||[[राजस्थान]]||.... |- |[[बीजापुर]] ||......||.... |- |[[बीदर]] ||......||.... |- |[[बुरहानपुर]] ||[[मध्यप्रदेश]]||.... |- | [[बुलन्दशहर|बुलंदशहर]] || [[उत्तर प्रदेश]] || २,२२,८२६ |- |[[बुलढाणा|बुल्ढाना]] ||[[महाराष्ट्र]]||.... |- |[[बेतिया]] ||......||.... |- |[[बेरमो]] ||......||.... |- | [[बेरीनाग]] || [[उत्तराखण्ड]] || ७,२५५ |- |[[बेलगाम|बेलगाँव]] ||......||.... |- |[[बेल्लारी]] ||......||.... |- |[[बैतूल]] ||[[मध्यप्रदेश]]||.... |- |[[बैरकपुर]] ||......||.... |- |[[बोकारो]] ||......||.... |- |[[बोधगया]] ||[[बिहार]]||.... |- |[[बलांगिर जिला|बोलांगीर]] ||......||.... |- |} [[चित्र:UB City, Bangalore.JPG|thumb|right|250px|[[बंगलौर|बंगलोर]]]] == भ == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! भीलवाड़ा ! राजस्थान ! 2408532 (2011) |- |[[भंडारा]] ||......||.... |- | [[बठिंडा|भटिंडा]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || २,८५,८१३ |- |[[भरूच|भड़ौच]] ||......||.... |- |[[भद्राचलम]] ||......||.... |- |[[भभुआ]] ||......||.... |- |[[भरतपुर]] ||......||.... |- | [[भवाली]] || [[उत्तराखण्ड]] || ६,३०९ |- |[[भागलपुर]] || बिहार ||.... |- |[[भावनगर]] ||......||.... |- |[[भिंड]] || मध्य प्रदेश||.... |- | [[भिकियासैंण]] || [[उत्तराखण्ड]] || ३,८८५ |- |[[भिलाई]] ||......||.... |- | [[भिवानी]] || [[हरियाणा]] || १,९७,६६२ |- | [[भीमताल (नगर)|भीमताल]] || [[उत्तराखण्ड]] || ७,७२२ |- |[[भीनमाल]] ||......||.... |- |[[भुवनेश्वर]] ||[[ओडिशा|ओड़िशा]]||.... |- |[[भुसावल]] ||......||.... |- |[[भोपाल]] ||......||.... |- |} == म == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! Delle ! जनसंख्या |- |[[मंगलदोई]] ||......||.... |- |[[मंडी, हिमाचल प्रदेश|मंडी]] ||......||.... |- |[[मंदसौर]] ||मध्यप्रदेश||.... |- | [[मऊ, उत्तर प्रदेश|मऊनाथ भंजन]] || [[उत्तर प्रदेश]] || २,७९,०६० |- |[[मछलीपट्टनम]] ||......||.... |- | [[मथुरा]] || [[उत्तर प्रदेश]] || ३,४९,३३६ |- |[[मदुरई|मदुरै]] ||......||.... |- |[[मधुपुर]] ||......||.... |- |[[मधुबनी]] ||......||.... |- |[[मधेपुरा]] ||......||.... |- |[[मनाली]] ||......||.... |- |[[मनेर]] ||......||.... |- |[[मूँदी]] ||[[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]]|| 30,000.... |- | [[मलेरकोटिया]]|| [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || १,३५,३३० |- |[[मसूरी]] ||......||.... |- |[[महाबलेश्वर]] ||......||.... |- |[[महाराजगंज, बिहार|महाराजगंज]] || [[बिहार]] || |- |[[महासमुंद]] ||......||.... |- |[[महेंद्रगढ़]] ||......||.... |- |[[मांडवी]] ||......||.... |- |[[मानगो जमशेदपुर|मानगो]] ||[[झारखण्ड|झारखंड]] |- |[[मालदा जिला|मालदा]] ||......||.... |- |[[मालेगांव]] ||......||.... |- | [[मिर्ज़ापुर]]-[[विन्ध्यांचल]]|| [[उत्तर प्रदेश]] || २,३४,८७१ |- | [[श्री मुक्तसर साहिब|मुक्तसर]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || १,१७,०८५ |- | [[मुग़लसराय|मुगलसराय]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,१०,११० |- | [[मुज़फ़्फ़रनगर|मुजफ्फरनगर]] || [[उत्तर प्रदेश]] || ४,९४,७९२ |- |[[मुजफ्फरपुर]] ||Bihar......||...202045756. |- |[[मुम्बई]] ||......||.... |- |[[मुरलीगंज]] ||......||.... |- | [[मुरादाबाद]] || [[उत्तर प्रदेश]] ||८,८९,८१० |- |[[मुरैना]] ||......||.... |- |[[मुर्शिदाबाद]] ||......||.... |- |[[मूरी]] ||......||.... |- |[[मेंढक|मेंडक]] ||......||.... |- | [[मेरठ]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १३,०९,०२३ |- |[[महेसाणा|मेहसाना]] ||......||.... |- |[[मैंगलुरु|मैंगलूर]] ||......||.... |- |[[मैंगलुरु|मैंगलोर]] ||......||.... |- |[[मैथन]] ||......||.... |- | [[मैनपुरी]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,१७,३२८ |- |[[मैसूर]] ||......||.... |- |[[मोकामा]] ||......||.... |- |[[मोकोकचुंग|मोकोकचुआंग]] ||......||.... |- | [[मोगा, पंजाब|मोगा]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || १,४१,४३२ |- |[[मोतिहारी]] || बिहार ||.... |- | [[मोदीनगर]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,३१,१६१ |- | [[अजीतगढ़|मोहाली]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || १,४६,१०४ |} | [[मुठाड]] ||[[महाराष्ट्र]] == य == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- | [[यमुनानगर|यमुना नगर]] || [[हरियाणा]] || २,१६,६२८ |- |[[यवतमाल|यावतमल]] ||......||.... |- |} == र == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[रेणुकूट|रेनुकूट]] || [[उत्तर प्रदेश]] || ५५००० |- |[[रसौटा (बलौदा)]] ||छत्तीसगढ़ ||.... |- |[[रायपुर]]||छत्तीसगढ़|| |- |[[रक्सौल]] || बिहार ||.... |- |[[रणथंभोर]]||......||.... |- |[[रतलाम]] ||......||.... |- |[[राँची]] ||......||.... |- |[[राजकोट]] ||......||.... |- |[[राजगीर]] ||......||.... |- |[[राजनांदगाँव]] ||......||.... |- |[[राजमपेट]] ||......||.... |- |[[राजमहल]] ||......||.... |- |[[राजमंड्री|राजमहेंद्रवरम]] ||......||.... |- | [[राजपुरा]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || १,१२,१९३ |- |[[राजापुर, महाराष्ट्र|राजापुर]] ||......||.... |- |[[राजौरी]] ||......||... |- |[[रादौर]] ||......||.... |- | [[रानीखेत]] || [[उत्तराखण्ड]] || १८,८८६ |- |[[रामगढ़]] || [[झारखण्ड|झारखंड]] || १,३२,४२५ |- | [[रामपुर]] || [[उत्तर प्रदेश]] || ३,२५,२४८ |- |[[रामनाथपुरम]] ||......||.... |- |[[रामेश्वरम]] ||......||.... |- |[[रायचूर]] ||......||.... |- | [[रायबरेली]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,९१,६२५ |- |[[राशिपुरम]] ||......||.... |- |[[रीवा]] ||......||.... |- |[[रुद्रप्रयाग]] || [[उत्तराखण्ड]] || ९,३१३ |- | [[रुद्रपुर]] || [[उत्तराखण्ड]] || १,५४,५५४ |- | [[रेवाड़ी]] || [[हरियाणा]] || १,४०,८६४ |- | [[रोहतक]] || [[हरियाणा]] || ३,७३,१३३ |- |रानीगंज |बिहार | |} == ल == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- | [[लखनऊ]] || [[उत्तर प्रदेश]] || २८,१५,६०१ |- | [[लखीमपुर]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,५२,०१० |- | [[लखीमपुर, उत्तर प्रदेश|लखीमपुर-खीरी]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,६४,९२५ |- |[[लखीसराय]] ||......||.... |- |[[लहेरियासराय]] ||......||.... |- |[[लातूर]] ||Maharastra......||.... |- |[[लातेहार]] ||......||.... |- |[[लामडिंग]] ||......||.... |- |[[लुधियाना]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || १६,१३,८७८ |- |[[लेह]] ||......||.... |- |[[लोहरदग्गा]] ||......||.... |- | [[लोनी]] || [[उत्तर प्रदेश]] || ५,१२,२९६ |- |} == [[वैशाली|व]] == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[वड़ोदरा|वदोदरा]] ||[[गुजरात]]||.... |- |[[वरंगल|वारंगल]] ||[[पश्चिम बंगाल]]||.... |- | [[वाराणसी]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १२,०१,८१५ |- |[[वासिम]] ||......||.... |- |[[विक्रमगंज]] ||......||.... |- |[[विजयवाड़ा]] ||......||.... |- |[[विदिशा]] ||[[मध्यप्रदेश]]||.... |- |[[विशाखपट्नम|विशाखापत्तनम]] ||......||.... |- |[[वीरभूम]] ||......||.... |- |[[वृन्दावन]] ||......||....[[ |- |[[वेल्लूर]] ||......||.... |- |[[वैशाली]] |[[बिहार]] |[[३३८०६७४]] |} == श == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[शहडोल]]||......||.... |- | [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहांपुर]] || [[उत्तर प्रदेश]] || ३,२७,९७५ |- | [[शामली]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,४७,२३३ |- | [[शिकोहाबाद]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,०७,३०० |- |[[शिमला]] ||......||.... |- |[[शिमोगा]] ||......||.... |- |[[शिलांग]] ||......||.... |- |[[शिवकाशी]] ||......||.... |- |[[शिवगंगा]] ||......||.... |- |[[सिवनी|शिवनी]] ||......||.... |- |[[शेखपुरा]] ||......||.... |- |[[सोलापुर जिला|शोलापुर]] ||......||.... |- |[[श्रीकाकुलम]] ||......||.... |- |[[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]] ||......||.... |- |[[श्रीपेरंबदुर]] ||......||.... |- |} == स == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[संगरूर, पंजाब|संगरूर]] ||......||.... |- |[[सम्बलपुर|संबलपुर]] ||......||.... |- |[[सतना]] ||[[मध्य प्रदेश]]||.... |- |[[समस्तीपुर]] ||[[बिहार]]||.... |- | [[सम्भल]] || [[उत्तर प्रदेश]] || २,३१,३३४ |- |[[सरजामदा]] ||......||.... |- |[[सरायकेला खरसांवां]] || [[झारखण्ड|झारखंड]] ||.... |- |[[सवाई माधोपुर]] ||......||.... |- |[[सहरसा]] ||[[बिहार]]||.... |- | [[सहारनपुर]] || [[उत्तर प्रदेश]] || ७,०३,३४५ |- |[[सांगली]] ||......||.... |- |[[सांचौर|सांचोर]] ||......||.... |- |[[साबरकंठा]] ||......||.... |- |[[सारन जिला|सारण]] ||[[बिहार]]||.... |- |[[सारनाथ]] ||......||.... |- |[[सासाराम]] ||[[बिहार]]||.... |- |[[साहिबगंज]] || [[झारखण्ड|झारखंड]] ||.... |- |[[सिंदरी]] || [[झारखण्ड|झारखंड]] ||.... |- |[[सिकंदराबाद]] ||......||.... |- |[[सिद्धिपेट]] ||......||.... |- |[[सीधी|सिधी]] ||......||.... |- |[[सिमडेगा]] || [[झारखण्ड|झारखंड]] ||.... |- | [[सिरसा]] || [[हरियाणा]] || १,८३,२८२ |- |[[सिरोही]] ||......||.... |- |[[सिलचर]] ||......||.... |- |[[सिलवास]]ा ||......||.... |- |[[सिवनी]] ||[[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]]||१३,७९,१३१ |- |[[सीकर]] ||......||.... |- | [[सीतापुर]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,७७,३५१ |- |[[सीतामढ़ी|सीतामढी]] ||[[बिहार]]||.... |- |[[सीवान]] ||[[बिहार]]||.... |- |[[सुंदरनगर]] ||......||.... |- |[[सुगौली]] ||[[बिहार]]||.... |- | [[सुनाम]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || ८८,०४३ |- |[[सुरेन्द्रनगर]] ||......||.... |- |[[सुलतानगंज प्रखण्ड (भागलपुर)|सुलतानगंज]] ||[[बिहार]]||.... |- | [[सुल्तानपुर]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,०७,९१४ |- |[[सेलम]] ||......||.... |- |[[सोनपुर (बहुविकल्पी)|सोनपुर]] ||[[बिहार]]||.... |- |[[सोनीपत]] || [[हरियाणा]] || २,७७,०५३ |- |} == ह == {| class='wikitable sortable' style='text-align:center;' ! नगर का नाम ! राज्य का नाम ! जनसंख्या |- |[[हनमकोंडा]] ||......||.... |- |[[हमीरपुर, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]] || [[उत्तर प्रदेश]] |- | [[हरदोई]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,२६,८९० |- |[[हल्द्वानी]] || [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] ||५६७४६७ |- |- |[[हरिद्वार]] || [[उत्तराखण्ड| उत्तराखंड]] ||५६४१०० |- |[[हलुदबनी]] ||......||.... |- |[[हांसी]] ||......||.... |- |[[हाजीपुर]] ||[[बिहार]]||.... |- | [[हाथरस]] || [[उत्तर प्रदेश]] || १,३७,५०९ |- | [[हापुड़]] || [[उत्तर प्रदेश]] || २,६३,८०१ |- |[[हाफलांग]] ||......||.... |- |[[हासन]] ||......||.... |- |[[हिण्डौन]] ||[[राजस्थान]] ||130,000 |- |[[हिसुआ]] ||......||.... |- |[[हुबली]] ||......||.... |- |[[होडल]] ||......||.... |- |[[होशंगाबाद]] ||......||.... |- |[[होशियारपुर]] || [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] || १,६८,४४३ |- |[[हैदराबाद]] || ||.... |- | [[हिसार]] || [[हरियाणा]] || ३,०६,८९३ |- |} == इन्हें भी देखें == * '''[[विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ|विश्व के देशों में नगरो की सूचियाँ]]''' [[श्रेणी:भारत के नगर]] [[श्रेणी:सूचियाँ]] {{DEFAULTSORT:भारत के नगरो की सूची}} btrbz7a3wksd4y8rkk7321qgtcwypma हस्तमैथुन 0 39074 6591821 6552961 2026-07-26T07:22:24Z Hari hembram 867028 छोटा सा सुधार किया। 6591821 wikitext text/x-wiki {{Wikidata Infobox}} '''हस्तमैथुन''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: masturbation) शारीरिक मनोविज्ञान से सम्बन्धित एक सामान्य प्रक्रिया का नाम है जिसे यौन सन्तुष्टि हेतु पुरुष हो या स्त्री, कभी न कभी सभी करते है।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/science-38621143|title=हस्तमैथुन के ये हैं पांच फ़ायदे|access-date=3 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129102723/http://www.bbc.com/hindi/science-38621143|archive-date=29 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> इसे केवल युवा ही नहीं बल्कि बुड्ढे-बुड्ढे लोग भी लिंगोत्थान हेतु करते हैं इससे उन्हें यह अहसास होता है कि वे अभी भी यौन-क्रिया करने में सक्षम हैं। हस्तमैथुन से , अथवा अनैसर्गिक सम्बन्ध से , होने वाली बीमारियों की सूची पूरी - पूरी तय्यार ही नहीं की जा सकती । कामुकता के भाव की प्रचण्डता से मनुष्य की स्नायु - शक्ति का ह्रास होता है , यह स्नायु शक्ति वीर्य में रहती है , और वीर्य का एक औंस शरीर के किसी हिस्से के भी ४० औंस रुधिर के बराबर है । स्नायु - शक्ति के ह्रास से मनुष्य का शरीर हरेक प्रकार की बीमारी को निमन्त्रण देने के लिये हर समय तय्यार रहता है । इस प्रकार जो बीमारियाँ शरीर में प्रवेश करती हैं उन का भी कारण मनुष्य का अस्वाभाविक जीवन ही है । कामुकता से वीर्य तथा स्नायु - शक्ति दोनों का ह्रास होता है आत्मव्यभिचार से वीर्य तथा स्नायु- सम्बन्धी अनेक उपद्रवों का उठ खड़े होना स्वाभाविक है ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.545456/page/n119/mode/1up?view=theater|title=ब्रह्मचर्य्य - संदेश|last=सिद्धान्तालंकार|first=प्रोफेसर सत्यव्रत|publisher=दी शर्मा ट्रेडिंग कम्पनी|location=लोहार चौल , बम्बई २|pages=128|language=Hindi|chapter=7|quote=एक प्रख्यात डॉक्टर का कथन है कि हस्तमैथुन से , अथवा अनैसर्गिक सम्बन्ध से , होने वाली बीमारियों की सूची पूरी - पूरी तय्यार ही नहीं की जा सकती । कामुकता के भाव की प्रचण्डता से मनुष्य की स्नायु - शक्ति का ह्रास होता है , यह स्नायु शक्ति वीर्य में रहती है , और वीर्य का एक औंस शरीर के किसी हिस्से के भी ४० औंस रुधिर के बराबर है । स्नायु - शक्ति के ह्रास से मनुष्य का शरीर हरेक प्रकार की बीमारी को निमन्त्रण देने के लिये हर समय तय्यार रहता है । इस प्रकार जो बीमारियाँ शरीर में प्रवेश करती हैं उन का भी कारण मनुष्य का अस्वाभाविक जीवन ही है । कामुकता से वीर्य तथा स्नायु - शक्ति दोनों का ह्रास होता है आत्मव्यभिचार से वीर्य तथा स्नायु- सम्बन्धी अनेक उपद्रवों का उठ खड़े होना स्वाभाविक है ।}}</ref> आखिर , शरीर के [[रुधिर]] ही से तो वीर्य बनता है । जो वीर्यनाश करता है वह इस रुधिर ही के कोश को खाली करता है और ज्यों - ज्यों यह आदत जड़ पकड़ती जाती है त्यों - त्यों रुधिर में कमी आ जाती है । इसीलिये हस्तमैथुन के शिकार को उन सब बीमारियों का शिकार भी बनना पड़ता है जो रुधिर की कमी से होती हैं । सिर के बाल उड़ जाते हैं , सफेद हो जाते हैं , आँखों में ज्योति नहीं रहती , वे अन्दर धँस जाती हैं और उन के इर्द - गिर्द काला - काला घेरा बन जाता है । दाँत ख़राब होने लगते हैं , चेहरे पर रौनक नहीं रहती । छाती सिकुड़ जाती है , कन्धे झुक जाते हैं , हाज़मा बिगड़ जाता है । जब कुछ पचता नहीं तब या तो [[कब्ज]] हो जाती है या दस्त लग जाते हैं । शरीर भूखा - सा रहता है । क्षीण रुधिर पुष्टि चाहता है ; यह पुष्टि दवा - दारु से नहीं मिल सकती , [[वाजीकरण]] औषधियों से नहीं मिल सकती , यह मिलती है खुले द्वार को बन्द कर देने से , वीर्य की रक्षा करने से। हृदय में भी पर्याप्त रुधिर नहीं पहुँच पाता , वह धड़कने लगता है और खून के न मिल सकने से फेफड़े भी क्षीण होने लगते हैं । अंतड़ियों में भी खून की कमी हो जाती है।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.545456/page/n117/mode/1up?view=theater|title=ब्रह्मचर्य्य संदेश|last=सिद्धान्तालंकार|first=प्रोफेसर सत्यव्रत|publisher=दी शर्मा ट्रेडिंग कम्पनी|location=लोहार चौल , बम्बई २|pages=126|language=Hindi|chapter=7}}</ref> अपने यौनांगों को स्वयं उत्तेजित करना युवा लड़कों तथा लड़कियों के लिये उस समय आवश्यक हो जाता है जब उनकी किसी कारण वश शादी नहीं हो पाती या वे असामान्य रूप से सेक्सुअली स्ट्रांग होते हैं। अब तो विज्ञान द्वारा भी यह सिद्ध किया जा चुका है कि इससे कोई हानि नहीं होती। पुरुषों की तरह महिलाएँ भी अपने यौनांगों को स्वयं उत्तेजित करने के तरीके खोज लेती हैं जो उन्हें बेहद संवेदनशील अनुभव और प्रबल उत्तेजना प्रदान करते हैं। फिर चाहें वे अकेली हों या अपनी महिला पार्टनर के साथ। महिलाएँ यदि अपने यौनांगों को स्वयं उत्तेजित न करें तो इस बात की भी सम्भावना बनी रहती है कि विवाह के बाद सेक्स क्रिया के दौरान उन्हें पर्याप्त उत्तेजना से वंचित रहना पड़े। औसत तौर पर पुरुष 12-13 वर्ष की उम्र में ही हस्तमैथुन शुरू कर देते हैं जबकि महिलाएँ तरुणाई (13 से 19 वर्ष) के अन्तिम दौर में हस्तमैथुन का आनन्द लेना शुरू करती हैं, लेकिन उनमें यह मामला इतना ढँका और छिपा हुआ रहता है कि कभी किसी चर्चा में भी सामने नहीं आ पाता। पूर्ण तरुण होने पर हस्तमैथुन का मामला खुले रहस्य की ओर झुकाव तो लेने लगता है पर ज्यादातर लोग इस मामले पर पर्दा ही पड़े रहना देना बेहतर समझते हैं। लेकिन अब जमाना बिल्कुल बदल गया है। अब कुछ ऐसे युवा तैयार हो रहे हैं जो इन वर्जनाओं को तोड़ कर हस्तमैथुन के तरीकों पर चर्चा में खुलकर हिस्सा ले रहे हैं। ==दुआवृत्ति, आयु और लिंग== हस्तमैथुन की आवृत्ति कई कारकों से निर्धारित होती है, उदाहरण के लिए, यौन तनाव का प्रतिरोध, यौन उत्तेजना को प्रभावित करने वाले हार्मोन का स्तर, यौन आदतें, सहकर्मी प्रभाव, स्वास्थ्य और संस्कृति द्वारा गठित हस्तमैथुन के प्रति व्यक्ति का रवैया; ई. हेबी और जे. बेकर ने बाद की जांच की।<ref name=Heiby80>{{cite journal|doi=10.1007/BF01542263|last1=Heiby|first1=Elaine|last2=Becker |first2=James D.|date=April 1980|title=Effect of filmed modeling on the self-reported frequency of masturbation|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1980-04_9_2/page/115|journal=Arch. Sex. Behav.|volume=9|issue=2|pages=115–21|pmid=7396686|s2cid=25846450| issn = 0004-0002 }}</ref> चिकित्सा कारणों को भी हस्तमैथुन से जोड़ा गया है।<ref name=ceylon>{{cite journal |last1=De Alwis |first1=AC |last2=Senaratne |first2=AM |last3=De Silva |first3=SM |last4=Rodrigo |first4=VS |title=Bladder calculus presenting as excessive masturbation |journal=Ceylon Med. J. |volume=51 |issue=3 |pages=121–2 |date=September 2006 |pmid=17315592 |doi=10.4038/cmj.v51i3.1258 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ozmen Erdogan Duvenci Ozyurt 2004 pp. 133–136">{{cite journal | last1=Ozmen | first1=Mine | last2=Erdogan | first2=Ayten | last3=Duvenci | first3=Sirin | last4=Ozyurt | first4=Emin | last5=Ozkara | first5=Cigdem | title=Excessive masturbation after epilepsy surgery | journal=Epilepsy & Behavior | volume=5 | issue=1 | year=2004 | issn=1525-5050 | doi=10.1016/j.yebeh.2003.10.009 | pmid=14751219 | pages=133–136| s2cid=39640813 }}</ref><ref name="LOPEZ-MEZA CORONA-VAZQUEZ RUANO-CALDERON RAMIREZ-BERMUDEZ 2005 pp. 739–742">{{cite journal | last1=Lopez-Meza | first1=Elmer | last2=Corona-Vasquez | first2=Teresa | last3=Ruano-Calderon | first3=Luis A. | last4=Ramirez-Bermudez | first4=Jesus | title=Severe impulsiveness as the primary manifestation of multiple sclerosis in a young female | journal=Psychiatry and Clinical Neurosciences | volume=59 | issue=6 | year=2005 | issn=1323-1316 | doi=10.1111/j.1440-1819.2005.01446.x | pmid=16401253 | pages=739–742| s2cid=20468990 | url=https://semanticscholar.org/paper/ca9574e8155f695f07cc5991a89a8c0630d323c1 | doi-access=free }}</ref> विभिन्न अध्ययनों में पाया गया है कि हस्तमैथुन अक्सर मनुष्यों में होता है। अमेरिका की आबादी पर अल्फ्रेड किन्से के 1950 के अध्ययनों से पता चला है कि 92% पुरुषों और 62% महिलाओं ने अपने जीवनकाल में हस्तमैथुन किया है। [29] इसी तरह के परिणाम 2007 के ब्रिटिश राष्ट्रीय संभाव्यता सर्वेक्षण में पाए गए हैं। यह पाया गया कि, १६ से ४४ वर्ष की आयु के व्यक्तियों के बीच, ९५% पुरुषों और ७१% महिलाओं ने अपने जीवन में कभी न कभी हस्तमैथुन किया। ७३% पुरुषों और ३७% महिलाओं ने अपने साक्षात्कार से चार सप्ताह पहले हस्तमैथुन करने की सूचना दी, जबकि ५३% पुरुषों और १८% महिलाओं ने पिछले सात दिनों में हस्तमैथुन करने की सूचना दी।<ref name=gerr>{{cite journal | last1=Gerressu | first1=Makeda | last2=Mercer | first2=Catherine H. | last3=Graham | first3=Cynthia A. | last4=Wellings | first4=Kaye | last5=Johnson | first5=Anne M. | title=Prevalence of Masturbation and Associated Factors in a British National Probability Survey | journal=Archives of Sexual Behavior | volume=37 | issue=2 | date=2007-02-27 | issn=0004-0002 | doi=10.1007/s10508-006-9123-6 | pmid=17333329 | pages=266–278| s2cid=7372754 | url=http://bura.brunel.ac.uk/handle/2438/4767 }}</ref> मर्क मैनुअल कहता है कि ९७% पुरुषों और ८०% महिलाओं ने हस्तमैथुन किया है और आम तौर पर, पुरुष महिलाओं की तुलना में अधिक हस्तमैथुन करते हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.merckmanuals.com/home/mental_health_disorders/sexuality/overview_of_sexuality.html|title=Overview of Sexuality|first=George R.|last=Brown, MD|website=Merck Manuals Consumer Version|access-date=26 July 2015|archive-date=20 फ़रवरी 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150220055106/http://www.merckmanuals.com/home/mental_health_disorders/sexuality/overview_of_sexuality.html|url-status=dead}}</ref> ==तकनीक== === पुरुष कैसे करते हैं === [[File:Ejaculation.ogv|thumb|पुरुष हस्तमैथुन में [[वीर्य स्खलन]] का वीडियो]] पुरुष अपने [[शिश्न]] या लिंग को अपनी मुट्ठी में दबाकर या अपनी अँगुलियाँ से पकड़ कर इसे तेजी से रगड़ना या शिश्न के ऊपर की त्वचा को आगे-पीछे हिलाना शुरु करते हैं। यह प्रक्रिया कभी-कभी वे लिंगमुण्ड पर चिकनाई लगाकर भी करते हैं। इस कार्य में उन्हें अपार आनन्द की अनुभूति होती हैं। ये कार्य वे तब तक जारी रखते हैं जब तक उनका वीर्यपात या [[वीर्य स्खलन]] नहीं हो जाता। इसके अतिरिक्त कभी कभार पुरुष तकिये के बीच में अपना लिंग दबा कर धीरे-धीरे आगे पीछे धक्का देते हुए इस तरह हिलाते हैं मानो वे किसी स्त्री की योनि में अपना पुरुषांग प्रविष्ठ कर रहे हों। अब तो कई प्रकार के नकली महिला जननांग भी बाजार में उपलब्ध हैं जो सॉफ्ट फाइवर के बने होते हैं और महिला जननांग जैसा ही अनुभव देते हैं। कुछ पुरुषों द्वारा इस प्रकार के उपाय भी स्वयं की यौन-सन्तुष्टि हेतु किये जाते हैं। इसके अलावा पुरुष और भी नई तकनीकों से हस्तमैथुन का आनंद लेते है जैसे पानी की बोतल से, चारपाई में फसा कर। === स्त्रियाँ कैसे करती हैं === [[File:Ejaculation female.webm|right|thumb|महिला हस्तमैथुन]] स्त्रियाँ अपनी योनि को हिलाना या रगड़ना शुरू करती हैं। खासतौर पर वे अपने भगोष्ट को अपनी तर्जनी या मध्यमा अँगुली से हिलाती हैं। कभी-कभी योनि के अन्दर एक या दो से ज्यादा अँगुलियाँ डालकर उस हिस्से को हिलाना शुरू करती हैं जिस स्थान पर ''जी स्पाट'' होता है इसके लिए वे [[वाइब्रेटर (सेक्स खिलौना)|वाइब्रेटर]] अथवा [[दर्शिल्दो|डिल्डो]] का सहारा भी लेती हैं। बहुत सी महिलाएँ इसके साथ साथ अपने वक्षों को भी रगड़ती हैं। कुछ महिलाएँ उँगली डालकर [[गुदा]] को भी उत्तेजित करती हैं। कुछ इसके लिये कृत्रिम चिकनाई का प्रयोग भी करती है लेकिन बहुत सी महिलाएँ प्राकृतिक चिकनाई को ही काफी समझती हैं। कुछ स्त्रियाँ 2-3 मिनट में संतुष्‍ट हो जाती हैं और कुछ स्त्रियाँ संतुष्‍ट होने के लिए इसके लिए 15-20 मिनट का समय लेती हैं। कुछ महिलाएँ केवल विचार और सोच मात्र से ही मदनोत्कर्ष (स्वत:स्खलन सीमा) तक पहुँच जाती हैं। कुछ महिलाएँ अपनी टाँगें कसकर बन्द कर लेती हैं और इतना दबाव डालती हैं जिससे उन्हें स्वत: यौन-सुख अनुभव हो जाता है। ये काम वे सार्वजनिक स्थानों पर भी बिना किसी की नजर में आये कर लेती हैं। इस क्रिया को महिलाएँ बिस्तर पर सीधी या उल्टी लेटकर, [[कुर्सी]] पर बैठकर या उकडूँ बैठकर भी करती हैं। लेकिन ऐसी कोई भी क्रिया जिसे बिना शारीरिक सम्पर्क के पूरा किया जाता है इस श्रेणी में नहीं आती। [[भारत]]वर्ष में महिलाओं द्वारा हस्‍तमैथुन के लिये सब्जियाँ यथा लम्बे वाले [[बैंगन]], [[खीरा]], [[गाजर]], [[मूली]], [[ककडी]] आदि अपने जननांग में प्रविष्‍ठ कराकर भी सन्तुष्टि प्राप्‍त की जाती है। कुछ स्कूल में पढने वाली किशोर बालिकायें अपनी योनि में मोटा वाला कलम (पेन), मोमबत्ती या मोटी पेन्सिल डालकर हिलाती हैं। इस क्रिया से भी उन्हें चरमोत्कर्ष की प्राप्ति हो जाती है। यह भी देखा गया है कि कुछ महिलायें पलंग के किनारे अथवा किसी मेज के किनारे से अपने यौनांग रगड़ कर ही यौन-सुख प्राप्‍त कर लेती हैं। === परस्पर हस्तमैथुन === [[चित्र:Geiger-masturbation-mutuelle.jpg|thumb|right|200px|एक स्त्री व एक पुरुष परस्पर हस्तमैथुन करते हुए]] जब स्त्री-पुरुष दोनों एक दूसरे को यौन सुख देने के लिये एक दूसरे का हस्तमैथुन करते है तो उसे अंग्रेजी में नाम दिया गया है-"ओननिज़्म"। हस्तमैथुन एक व्यक्ति के जननांगों की यौन उत्तेजना को भी प्रभावित करता है। आमतौर पर संभोग से पूर्व स्त्री-पुरुषों में यह उत्तेजना मैन्युअली प्राप्त की जाती है। शारीरिक सम्पर्क ([[सम्भोग|संभोग]] से कम) किये बिना अन्य प्रकार की वस्तुओं या उपकरणों के उपयोग द्वारा भी परस्पर हस्तमैथुन एक आम बात है जो एक पुरुष साथी अपनी दूसरी महिला साथी को अधिक समय तक यौन सन्तुष्टि प्राप्त करने के लिये करते हैं। अंग्रेजी में इसे "फोरप्ले" कहा जाता है। पुरुषों और महिलाओं में और भी तकनीकों से हस्तमैथुन के लक्षण पाये जाते हैं, लेकिन इन तरीकों से हस्तमैथुन के अध्ययन में यह पाया गया है कि हस्तमैथुन स्त्री या पुरुष दोनों ही लिंगों और सभी उम्र के इंसानों में अक्सर होता है। यद्यपि वहाँ भिन्नता हो सकती है पर अपवाद नहीं। विभिन्न चिकित्सा पद्धति से [[मानस शास्त्र|मनोवैज्ञानिक]] लाभ पहुँचा कर यौन क्रिया को सामान्य करने के लिये भी हस्तमैथुन को स्वस्थ प्रक्रिया ठहराया गया है। सदियों से चली आयी यह धारणा आज गलत सिद्ध हो चुकी है कि हस्तमैथुन से शारीरिक अक्षमता आती है बल्कि आधुनिक [[चिकित्सा]] शास्त्र में "प्रतिदिन एक ओगाज़्म (यौनतुष्टि) हमेशा-हमेशा के लिये डॉक्टर को दूर रखता है।" जैसा क्रान्तिकारी नारा भी मैराथन (लम्बे) स्वास्थ्य के लिये दे दिया गया है। प्रोस्टेट ग्रंथि एक अंग है जो [[वीर्य]] के लिये तरल पदार्थ का योगदान करता है, जैसा कि प्रोस्टेट को [[गुदा]] के अन्दर उँगली डालकर महसूस किया जा सकता है। ऐसा करने से भी कभी-कभी आनन्द मिलता है; अत: यह भी हस्तमैथुन का एक तरीका है। म्युचुअल हस्तमैथुन सभी यौन झुकाव के लोगों द्वारा किया जाने वाला एक अभ्यास है जो पुरुष-लिंग को स्त्री-योनि में प्रवेश किये बिना एक विकल्प के रूप में इस्तेमाल किया जाता है। किशोरियों में उनके कौमार्य को संरक्षित करने के लिये या गर्भावस्था को रोकने के लिये भी यह सहायक हो सकता है। कुछ लोग इसे आकस्मिक सेक्स करने के लिये भी एक विकल्प के रूप में चुनते हैं, क्योंकि यह वास्तविक सेक्स के बिना ही यौन-सन्तुष्टि देता है। कुछ युवा लोगों के लिये, अपने दोस्तों के साथ परस्पर एक दूसरे का लिंग आपस में रगडकर यौन सन्तुष्टि में मदद करता है। कुछ लोगों को यह मनोवैज्ञानिक प्रक्रिया उनके अपने ओगाज़्म को विकसित करने अथवा अपने सुख में वृद्धि करने के लिये अधिक समय तक हस्तमैथुन करने के लिये प्रेरित भी करती है। परस्पर हस्तमैथुन जोड़े या समूहों में पुरुषों या महिलाओं द्वारा किया जा सकता है या फिर किसी अन्य व्यक्ति को छूकर या बिना सम्पर्क द्वारा भी सम्पन्न हो सकता है। ==विकासवादी उपयोगिता== महिला हस्तमैथुन योनि, गर्भाशय ग्रीवा और गर्भाशय में स्थितियों को इस तरह से बदल देता है, जो हस्तमैथुन के समय के आधार पर संभोग से गर्भधारण की संभावना को बदल सकता है। गर्भाधान के एक मिनट पहले और 45 मिनट के बीच एक महिला का संभोग उस शुक्राणु के उसके अंडे तक पहुंचने की संभावना का पक्षधर है। यदि, उदाहरण के लिए, उसने एक से अधिक पुरुषों के साथ संभोग किया है, तो ऐसा संभोग उनमें से किसी एक द्वारा गर्भधारण की संभावना को बढ़ा सकता है।<ref>{{cite book |last = Baker |first = Robin |title = Sperm Wars: The Science of Sex |url = https://archive.org/details/spermwarsscience0000bake_k4t8 |publisher = Diane Books Publishing Company |date=June 1996 |isbn = 978-0-7881-6004-2}}</ref><ref name=Ejaculate_manipulation_by_females>{{cite journal |last = Baker |first = Robin R. |author2=Bellis, Mark A. |date=November 1993 |title = Human sperm competition: Ejaculate manipulation by females and a function for the female orgasm |journal = Animal Behaviour |volume = 46 |issue = 5 |pages = 87, 23p |doi = 10.1006/anbe.1993.1272|s2cid = 53165064 |url = https://semanticscholar.org/paper/45220397afd001a52998dbcc71605fd98b32a2e9 }}</ref> महिला हस्तमैथुन गर्भाशय ग्रीवा के बलगम की अम्लता को बढ़ाकर और गर्भाशय ग्रीवा से मलबे को बाहर निकालकर गर्भाशय ग्रीवा के संक्रमण से भी सुरक्षा प्रदान कर सकता है।<ref name=Ejaculate_manipulation_by_females /> पुरुषों में, हस्तमैथुन पुरुष के जननांग पथ से कम गतिशीलता वाले पुराने शुक्राणु को बाहर निकाल देता है। अगले स्खलन में अधिक ताजे शुक्राणु होते हैं, जिनके संभोग के दौरान गर्भाधान की संभावना अधिक होती है। यदि एक से अधिक पुरुष किसी महिला के साथ संभोग करते हैं, तो उच्चतम गतिशीलता वाले शुक्राणु अधिक प्रभावी ढंग से प्रतिस्पर्धा करेंगे।<ref>{{cite thesis |author = Thomsen, Ruth |title = Sperm Competition and the Function of Masturbation in Japanese Macaques |publisher = Ludwig-Maximilians-Universität München |date=October 2000 |url = http://edoc.ub.uni-muenchen.de/105/|type = Text.PhDThesis }}</ref><ref>{{cite journal |last = Baker |first = Robin R. |author2=Bellis, Mark A. |date=November 1993 |title = Human sperm competition: Ejaculate adjustment by males and the function of masturbation |journal = Animal Behaviour |volume = 46 |issue = 5 |pages = 861, 25p |doi = 10.1006/anbe.1993.1271|s2cid = 53201940 |url = https://semanticscholar.org/paper/b2b3a5d8bbfb0bd03781d28da00dd8286c666114 }}</ref><ref>{{cite journal |last = Shackelford |first = Todd K. |author2=Goetz, Aaron T. |date=February 2007 |title = Adaptation to Sperm Competition in Humans |journal = Current Directions in Psychological Science |volume = 16 |issue = 1 |pages = 47–50 |url = http://toddkshackelford.com/downloads/Shackelford-Goetz-CD-2007.pdf |doi = 10.1111/j.1467-8721.2007.00473.x|s2cid = 6179167 }}</ref> == हस्तमैथुन पर शोध == [[चित्र:Khajurahosculpture.jpg|right|thumb|मध्यप्रदेश में खजुराहो में एक मंदिर राहत, भारत में एक जोड़े और एक औरत के साथ हस्तमैथुन करने वाली महिला के साथ यौन संबंध में एक जोड़ा है]] हस्तमैथुन की आवृत्ति कई कारकों, जैसे यौन तनाव, हार्मोनल यौन आदतों, सहकर्मी को प्रभावित करने की मनोवृत्ति, उत्तम [[स्वास्थ्य]] और पारस्परिक यौन-क्रिया संस्कृति के अनुसार कम या ज्यादा हो सकती है। मसलन कोई एक दिन में एक बार, कोई दो बार करता है। यह ठीक उसी तरह जैसे कि [[भोजन]] कोई एक बार करता है तो कोई दो बार। इसका सम्बन्ध व्यक्ति की शारीरिक व मानसिक स्थिति पर निर्भर करता है। विभिन्न अध्ययनों में यह निष्कर्ष पाया गया है कि हस्तमैथुन मानवीय प्राणियों में अक्सर होता ही है। अमेरिका की आबादी पर अल्फ्रेड किन्से द्वारा 1950 अध्ययनों से पता चला है कि पुरुषों की 92% और महिलाओं की 62% संख्या में उनके जीवन काल के दौरान हस्तमैथुन की घटनाएँ पायी गयीं। इसी तरह के परिणाम 2007 में किये गये [[यूनाइटेड किंगडम|ब्रिटिश]] राष्ट्रीय सम्भाव्यता सर्वेक्षण में भी पाये गये। उसके अनुसार 16 से 44 वर्ष की आयु वर्ग के व्यक्तियों में पुरुषों की संख्या में 95% और महिलाओं की संख्या में 71% के बीच हुए सर्वेक्षण में पुरुषों की 73% और महिलाओं की 37% संख्या ने अपने साक्षात्कार के दौरान पहले चार हफ्तों में एक बार हस्तमैथुन किये जाने की सूचना दी, जबकि एक अन्य सर्वेक्षण में पुरुषों की 53% और महिलाओं की 18% संख्या ने पिछले सात दिनों में एक बार हस्तमैथुन करने की सूचना दी। 2009 में, ब्रिटेन सरकार द्वारा किशोरावस्था में कम से कम दैनिक हस्तमैथुन करने के लिए प्रोत्साहित करने की रेस में [[नीदरलैण्ड|नीदरलैंड]] और अन्य यूरोपीय देश भी शामिल हो गये। प्रतिदिन एक ओगाज़्म उनकी स्वास्थ्य निर्देश पुस्तिका में एक अधिकार के रूप में परिभाषित किया गया था। यह अन्य यूरोपीय संघ के सदस्य देशों से डाटा और अनुभव के जवाब में किया गया था। ऐसा करने से किशोरों में अवांछित गर्भावस्था को रोकने, यौन रोगों (एस०टी०डी०) को कम करने और स्वस्थ आदतों को बढ़ावा देने में सहायक बताया गया। == हस्तमैथुन के नुकसान == === शारीरिक === हस्तमैथुन या सहवास के द्वारा वीर्य नाश में वेदना तन्तुओं का जो तनाव होता और उस से शरीर को जो धक्का पहुँचता है वह इतना भयंकर होता है कि उस से सम्भोग के बाद अनुभव होने वाले दुष्परिणामों का होना सर्वथा स्वाभाविक है । पशुओं में यही देखने में आया है । प्रथम सम्भोग के बाद बड़े - बड़े तय्यार [[बैल]] और घोड़े बेहोश होकर गिर पड़ते हैं, [[सूअर]] संज्ञाहीन हो जाते हैं , घोड़ियाँ गिर कर मर जाती हैं । मनुष्यों में मौत तो देखी ही गई है परन्तु उस के साथ ही सम्भोग के बाद की थकान से अनेक उपद्रव भी उत्पन्न हो जाते हैं । कभी-कभी कई दुर्घटनाएँ होती देखी गई हैं । नवयुवकों मे प्रथम संभोग से [[बेहोशी]], उल्टी, पेशाब आना, [[दस्त]] जैसी समस्याएं देखी गई हैं। [[मिर्गी]] का मामला बहुत कम दर्ज किया गया है। विभिन्न अंगों पर घाव, यहां तक ​​कि [[प्लीहा]] का टूटना भी कभी-कभी हुआ है। परिपक्व उम्र के पुरुषों में धमनियां कभी-कभी उच्च रक्तचाप का विरोध करने में असमर्थ हो जाती हैं, और [[पक्षाघात]] के साथ मस्तिष्क रक्तस्राव हो जाता है। वृद्ध पुरुषों के वेश्याओं के साथ अनुचित संबन्ध का परिणाम अनेक बार मृत्यु देखा गया है । अनेक पुरुष नव-विवाहिता वधुओं के [[आलिंगन]] के आवेग को नहीं सह सके और उसी अवस्था में प्राण-विहीन हो गये ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/eroticsymbolismm00elli/page/168/mode/1up|title=Erotic symbolism; The mechanism of detumescence; The psychic state in pregnancy|last=Ellis|first=Havelock|publisher=Philadelphia, F.A.Davis Co|publication-date=1906|pages=168-169|language=Eng|quote=When we have realized how profound is the organic convulsion involved by the process of detumescence , and how great the general motor excitement involved , we can understand how it is that very serious effects may follow coitus . Even in ani mals this is sometimes the case . Young bulls and stallions have fallen in a faint after the first congress ; boars may be seriously affected in a similar way ; mares have been known even to fall dead . In the human species , and especially in men - probably , as Bryan Robinson remarks , because women are protected by the greater slowness with which detumescence occurs in them not only death itself , but innumerable disorders and accidents have been known to follow immediately after coitus , these results being mainly due to the vascular and muscular excitement in volved by the processes of detumescence . Fainting , vomiting ,urination , defæcation have been noted as occurring in young men after a first coitus . Epilepsy has been not infrequently recorded . Lesions of various organs , even rupture of the spleen , have sometimes taken place . In men of mature age the arteries have at times been unable to resist the high blood - pressure , and cerebral hæmorrhage with paralysis has occurred . In elderly men the excitement of intercourse with strange women has sometimes caused death , and various cases are known of emi nent persons who have thus died in the arms of young wives or of prostitutes.|access-date=2009-10-05}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.545456/page/n198/mode/1up?view=theater|title=ब्रह्मचर्य्य संदेश|last=सिद्धान्तालंकार|first=प्रोफेसर सत्यव्रत|publisher=दी शर्मा ट्रेडिंग कम्पनी|location=लोहार चौल, बम्बई - २|publication-date=1928|pages=221|language=Hindi|chapter=12|access-date=2017-01-17}}</ref> * [[तंत्रिकादौर्बल्य|तंत्रिका]] तंत्र सबसे अधिक प्रभावित होता है। * हृदय के अलावा, [[पाचन तन्त्र|पाचन]] तंत्र, [[मूत्र प्रणाली]] के साथ-साथ अन्य प्रणालियों पर भी प्रतिकूल प्रभाव पड़ता है और परिणामस्वरूप पूरा शरीर गंभीर कमजोरी के साथ रोगों का संग्रहालय बन जाता है। * आँखें धँस जाती हैं, गालों की हड्डियाँ उभर आती हैं और आँखों के चारों ओर काला किनारा हो जाता है। * लगातार [[सिरदर्द]] और पीठ दर्द, [[चक्कर (शिरोभ्रमण)|चक्कर]] आना और याददाश्त का कम होना। * हल्के से परिश्रम से [[हृदय रोग|हृदय]] का धड़कना । [[आतंक विकार|घबराहट]] होना। कोई भी भारी शारीरिक या मानसिक कार्य करने में असमर्थ होना। * व्यक्ति किसी भी सामाजिक गतिविधियों को नापसंद करता है और एकांत में बैठना पसंद करता है और कमजोरी से ग्रस्त रहता है। सारी इन्द्रियाँ क्षीण हो जाती हैं। * दृष्टि धुंधली हो जाती है, जीभ लड़खड़ाने लगती है और कान [[बहरापन|बहरे]] हो जाते हैं आदि। * अंत में टी.बी. [[क्षयरोग]] या [[पागलपन]] या कोई अन्य गंभीर बीमारी पीड़ित को जकड़ लेती है और उसका जीवन समाप्त कर देती है। * [[नपुंसकता]] <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=0Gq0Obza28QC&printsec=frontcover&dq=impotency+due+to+masturbation+homeo&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Homoeopathic Management of Male Sexual Disorders|last=Sayeed|first=Ahmad|publisher=B. Jain Publishers Pvt. Limited|year=2002|isbn=9788170218364|pages=9|language=English|quote=Some of the after effects of masturbation are : The nervous system is affected the most . Besides the heart , the digestive system , the urinary system as well as the other systems are adversely affected and consequently the whole body becomes the museum of diseases with profound weakness . The eyes become sunken , the cheek bones protrude and there is a black rim round the eyes . Continuous headache and backache . Dizziness and loss of memory . Palpitation of heart on lightest exertion . Nervousness . Unable to perform any heavy physical or mental work . The person dislikes any company and activities and rather likes to sit in seclu sion and suffers from weakness . All the senses are impaired . Vision becomes dim , the tongue begins to stammer and ears tend to become deaf etc. Lastly T.B. or insanity or some other serious disease catch hold of the victim to lead his life to a close . Impotency .}}</ref><ref>{{Cite journal|year=1897|title=The Pacific Coast Journal of Homeopathy|url=https://books.google.co.in/books?id=yjugAAAAMAAJ&pg=PA455&dq=impotency++masturbation+homeo+pacific+coast&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwio7I3Vw5CBAxVcklYBHfqoDyYQ6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=impotency%20%20masturbation%20homeo%20pacific%20coast&f=false|journal=The Pacific Coast Journal of Homeopathy|publisher=Boer I ke & Runyon|volume=5|pages=455|quote=Masturbation does cause insanity in a small percentage of cases , and it is specially injurious as a habit in the very young , or in those of weak nervous organization . In such it may cause physical and mental arrest of development . " Kel logg further shows that the more disastrous effects of the practice are along the lines of the moralities , and that it is , physically , less exhausting on the brain centers than sexual ex cess of the normal sort . Unnatural or solitary indulgence favors spinal disease , while excessive natural sexual gratification leads directly to cortical degeneration of the brain .|via=Google}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=2aDr9WgcUzYC&pg=PA35&dq=%E0%A4%A1%E0%A5%89+.+%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2+%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A5%E0%A5%81%E0%A4%A8&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiZyOOs05CBAxXdSGwGHbM3C9YQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%E0%A4%A1%E0%A5%89%20.%20%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%20%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A5%E0%A5%81%E0%A4%A8&f=false|title=Homoeopathy: Vishistha Aushadhiyan|last=बनर्जी|first=डॉ. प्रणव कुमार|publisher=वाणी प्रकाशन|isbn=81-8143-069-7|location=21 ए, दरियागंज, नयी दिल्ली 110002|pages=35|language=Hindi|quote=एक 32 वर्षीय युवक जो किशोरावस्था में लगातार हस्तमैथुन करता रहा स्मरण शक्ति की भारी कमजोरी से पीड़ित था ।}}</ref> === मानसिक === इस बुरी आदत का शरीर के अतिरिक्त मन एवं मष्तिष्क पर बहुत गहरा एवं विस्तृत प्रभाव पड़ता है। सेक्सुअल साइंस पुस्तक के उद्धरणों के अनुसार - * मैथुन करते करते कई चूहों की मृत्यु होती देखी गई है और मृत्यु का कारण छोटे - मस्तिष्क का निश्चेष्ट हो कर मूर्च्छा में आ जाना होता है । *रानहर्न्स का कथन है कि ४० वर्ष के एक व्यक्ति को विवाह की पहली रात्री में ही मूर्छा आ गई । इलाज करने पर वह अच्छा तो हो गया परन्तु अपनी इच्छाओं पर काबू न रख सकने के कारण जब उस ने अपने को खुला छोड़ा तो फिर मूर्छा का दौर हुआ और उस की मृत्यु हो गई । *सेर्स एक ३२ वर्ष के आदमी का जिक्र करता है जिसे मैथुन की अवस्था में ही मूर्छा आ गई। *वह उस से पहले दबादब शराब के प्याले-पर-प्याले चढ़ा रहा था । मृत्यु के समय तक उसे उत्तेजना बनी रही । जब उस का शवच्छेदन किया गया तब उस के छोटे-मस्तिष्क के मध्य खण्ड़ में सूजन के चिन्ह दिखाई दिये , मस्तिष्क तत्व कई जगहों से फटा हुआ मिला और दिमाग़ के अन्दर की कई थैलियों में रुधिर भरा हुआ पाया गया । *एन्ड्रल ने एक ५० वर्ष के आदमी का ज़िक्र किया है जिसे किसी वेश्या के घर से बाहर निकलते ही मूर्छा आ गई । उसे अस्पताल लाया गया । वहाँ जाकर वह मर गया । मस्तिष्क चीर कर देखने से ज्ञात हुआ कि उस का छोटा-मस्तिष्क सारा खराब हो गया था और उस का कुछ - कुछ प्रभाव बड़े दिमाग पर भी होने लगा था । *सेरीज़ ने भी एक विषयी आदमी का उल्लेख किया है । वह एक दिन किसी वेश्या के घर में गया और उस के बाद दो दिन में मर गया । उस के दिमाग़ को चीरन से छोटे - मस्तिष्क में रक्त संचय पाया गया । * * डॉ ० गियोट ने एक ५२ वर्ष के विषयी वृद्ध का वर्णन करते हुए लिखा है कि उसे मस्तिष्क में रक्त - संचय के आक्रमण बारबार हुए , उस का शरीर हृष्ट - पुष्ट था इसलिये कुछ दिनों तक तो वह सब बर्दाश्त करता रहा परन्तु अन्त में पागल हो गया । उसे की बीमारी जल्दी - जल्दी बढ़ने लगी , नीचे के हिस्से में अर्धांग हो गया और १२ घण्टों में ही वह बेचारा चल बसा | * डेलैन्डीज़ एक लड़की का उल्लेख करता है । वब बचपन में ही कुसंगति में पड गई थी और अन्त में वेश्या बन गई । उस के गुह्यांगों में इतनी जलन होती थी कि सूजन उत्पन्न हो गई । उस का कुछ इलाज भी न हो सका । अन्त में मृत्यु ने उस का इस दुःख से निस्तार किया । दिमाग़ चीरने से देखा गया कि उसका छोटा - मस्तिष्क रुधिर शून्य होने के कारण स्पर्श में कठोर हो गया था । * इसी लेखक ने एक २० वर्ष के युवक का उल्लेख किया है । वह छुटपन से ही हस्त मैथुन का शिकार हो गया था । सब उपाय कर लिये गये थे परन्तु उस की यह आदत छूटती ही न थी । उसे कभी - कभी मृगी का दौर होता था । वह एक अस्पताल में भर्ती हो गया । इस समय उस का वीर्यनाश होना बन्द न हुआ । अन्त में तीन महीने के बाद वह बिल्कुल सूख कर मर गया । चीरने पर उस के छोटे - दिमाग में एक गाँठ पायी गई । * एक दस वर्ष की लड़की जिसे हस्तमैथुन की लत पड़ गई थी एकान्त प्रिय तथा दुःखित सी रहा करती थी । चार महीने तक उस के सिर दर्द होता रहा जो कि अन्त में इतना बढ़ा कि वह तीन हफ्ते तक लगातार दिन - रात रोती रही और अन्त में मर गई । मरने से पहले उसे अस्पताल पहुँचाया गया । डाक्टर लोग पूछ - ताछ करने पर केवल इतना जान सके कि वह १२ दिन तक बिस्तर में ही पड़ी रही थी , बार - बार उसे पित्त की कय आती थी , हर समय ऊँघती रहती थी , चारों तरफ के लोगों का उसे कुछ ख्याल तक न रहंता था ! उस का सिर हर समय नीचे लटका रहता था , और हाथ सिर पर पड़े रहते थे । मरने से चार दिन पहले वह प्रगाढ़ निद्रा में सो रही थी , प्रकाश का उसे कुछ ज्ञान न था , कभी - कभी आँखें थोड़ी - सी खोल देती थी । उस का छोटा - मस्तिष्क चीर कर देखा गया तो ऊपर वाला हिस्सा तो सारे - का - सारा सड़ाँद से भरा हुआ था और बाकी हिस्सा भी कुछ - कुछ गल - सा गया था । * कोम्बेट ने एक ११ वर्ष की लड़की का उल्लेख किया है । उसे भी यही लत थी और इसी के कारण उस का छोटा - मस्तिष्क बिलकुल सड़ - गल गया था । जो हिस्सा पूरा नहीं गला था वहाँ लिसलिसी भिल्ली अभी शेष थी । <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.343599/page/n138/mode/1up|title=Brahmcharya - Sandesh|last=Siddhantalankar|first=Pro. Satyavrat|publisher=दी शर्मा ट्रेडिंग कम्पनी|location=लाहौर चौल, बम्बई २|publication-date=1928|pages=132-134|language=Hindi|chapter=7|access-date=2017-01-17}}</ref> * == इन्हें भी देखें == * [[वाइब्रेटर (सेक्स खिलौना)]] * [[वीर्य]] * मिशनरी पोजीशन * [[नो-फैप]] (NoFap) - हस्तमैथुन से होने वाले दुष्प्रभावों के प्रति सजग करने वाली वेबसाइट एवं सम्प्रदाय। * ऑर्गेज्म/ चरमोत्कर्ष/ चरमोत्कर्ष/ क्‍लाइमेक्‍स ==सन्दर्भ== {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons|Category:Masturbation|हस्तमैथुन}} {{सेक्स}} {{Authority control}} [[श्रेणी:स्वास्थ्य]] [[श्रेणी:यौनाचार]] [[श्रेणी:यौन अभिविन्यास]] kvaz9t7iqyyhbbjplid18n8sfgiq3mk बोतल वृक्ष 0 55618 6591705 4984241 2026-07-25T15:44:08Z Andanam 810813 6591705 wikitext text/x-wiki {{Pp-semi-indef|small=yes}} {{आज का आलेख}} {{taxobox |name = बोतल वृक्ष<br>Bottle tree |image = Pachypodium lealii.jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[युडिकॉट|Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Gentianales]] |familia = [[Apocynaceae]] |genus = [[Pachypodium]] |species = '''''P. lealii''''' |binomial = ''Pachypodium lealii'' |binomial_authority = [[Welw.]] |}} [[image:Baobob tree.jpg|thumb|right|बोतल वृक्ष]] '''बोतल वृक्ष''' एक वृक्ष है। इसकी आठ प्रजातियाँ पाई जाती हैं। जिनमें से छः [[मेडागास्कर]], एक [[अफ़्रीका|अफ्रीका]] तथा एक [[ऑस्ट्रेलिया|आस्ट्रेलिया]] की मूल प्रजाति है। इस वृक्ष की ऊँचाई ५ से ३० मीटर (१६ से ९८ फीट) तथा तने का व्यास ७ से ११ मीटर (२३ से ३६ फीट) तक होता है। [[दक्षिण अफ्रीका]] के [[लिम्पोपो प्रान्त|लिम्पोपो]] प्रांत में दुनिया का सबसे बड़ा बोतल वृक्ष है जिसके तने की परिधि ५० मीटर (१६० फीट) तथा औसत व्यास १५ मीटर (४९ फीट) है।<ref>{{cite web|url=http://www.bigbaobab.co.za|title=The Big Baobab at Sunland Nursery near Tzaneen, Northern Province, South Africa|accessdate=2008-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915100435/http://www.bigbaobab.co.za/|archive-date=15 सितंबर 2019|url-status=dead}}</ref> बोतल वृक्ष हजारों सालों तक जीवित रहते हैं। इसकी सभी प्रजातियाँ शुष्क प्रदेशों में पाई जाती हैं। ये वृक्ष गर्मी की शुष्क ऋतु के प्रारम्भ में अपने पत्ते गिरा देते हैं। बोतल वृक्ष अपने फूले हुए तने में १,२०,००० लीटर तक जल जमा रखता है।<ref>{{cite web |title=The Baobab tree in Senegal |url=http://www.senegal-online.com/anglais/parcs-faune-flore/baobab.htm |accessdate=2008-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004233417/http://www.senegal-online.com/anglais/parcs-faune-flore/baobab.htm |archive-date=4 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> सूखे के समय आस्ट्रेलियाई किसान पेड़ का तना काटकर उसमें जमा पानी अपने पशुओं को पिलाते हैं ताकि वे प्यास से मरें नहीं। इसी से इस बाओबा वृक्ष का नाम बोतल वृक्ष पड़ा है। बोतल वृक्ष [[मेडागास्कर]] का राष्ट्रीय वृक्ष है। इसका फल अत्यंत पौष्टिक होता है। इसमें [[विटामिन]] सी की मात्रा [[नारंगी]] के फल से अधिक होती है तथा [[कैल्सियम]] की मात्रा गाय के दूध से भी अधिक होती है। इसके फल का रस [[मलावी|मालावी]] के लोग बड़े चाव से पीते हैं। इसके पत्तों की सब्जी तो पूरे [[अफ़्रीका|अफ्रीका]] में खाई जाती है। [[नाईजीरिया|नाइजीरिया]] में इसकी पत्तियों को कूका कहते हैं तथा इससे कूका सूप तैयार होती है। {{Commons|Adansonia digitata|बोतल वृक्ष}} ==चित्रदीर्घा== <gallery > Pachypodium lealii 3.JPG Bottle-tree(flowers).jpg Flaschenbaum.jpg Pachypodium lealii 2.JPG </gallery> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:वनस्पति विज्ञान]] [[श्रेणी:वृक्ष]] imba423bgnlc62l3h28uxiuiyqmjxem जूट 0 61151 6591790 6550382 2026-07-26T00:52:26Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591790 wikitext text/x-wiki [[चित्र:The Jute Tree.jpg|thumb|350px|right|]] [[Image:Jute Drying Roadside.jpg|right|thumb|300px|जूट को सुखाया जा रहा है।]] [[Image:Jute Rope (சணல் கயிறு).jpg|right|thumb|300px|जूट की रस्सियाँ]] [[Image:Coffee sacks.jpg|right|thumb|300px|जूट से बने बोरे]] '''जूट''', [[पटसन]] और इसी प्रकार के पौधों के [[रेशा|रेशे]] हैं। इसके रेशे बोरे, दरी, तम्बू, तिरपाल, टाट, रस्सियाँ, निम्नकोटि के कपड़े तथा कागज बनाने के काम आता है। 'जूट' शब्द [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] के 'जटा' या 'जूट' से निकला समझा जाता है। [[यूरोप]] में 18वीं शताब्दी में पहले-पहले इस शब्द का प्रयोग मिलता है, यद्यपि वहाँ इस द्रव्य का आयात 18वीं शताब्दी के पूर्व से "पाट" के नाम से होता आ रहा था। '''जूट के रेशे''' साधारणतया छह से लेकर दस फुट तक लंबे होते हैं, पर विशेष अवस्थाओं में 14 से लेकर 15 फुट तक लंबे पाए गए हैं। तुरंत का निकाला रेशा अधिक मजबूत, अधिक चमकदार, अधिक कोमल और अधिक सफेद होता है। खुला रखने से इन गुणों का ह्रास होता है। जूट के रेशे का विरंजन कुछ सीमा तक हो सकता है, पर विरंजन से बिल्कुल सफेद रेशा नहीं प्राप्त होता। रेशा आर्द्रताग्राही होता है। छह से लेकर 23 प्रतिशत तक नमी रेशे में रह सकती है। जूट की पैदावार, फसल की किस्म, भूमि की उर्वरता, अंतरालन, काटने का समय आदि, अनेक बातों पर निर्भर करते हैं। कैप्सुलैरिस की पैदावार प्रति एकड़ 10-15 मन और ओलिटोरियस की 15-20 मन प्रति एकड़ होती है। अच्छी जोताई से प्रति एकड़ 30 मन तक पैदावार हो सकती है। जूट के रेशे से बोरे, हेसियन तथा पैंकिंग के कपड़े बनते हैं। कालीन, दरियाँ, परदे, घरों की सजावट के सामान, अस्तर और रस्सियाँ भी बनती हैं। डंठल जलाने के काम आता है और उससे बारूद के कोयले भी बनाए जा सकते हैं। डंठल का कोयला बारूद के लिये अच्छा होता है। डंठल से लुगदी भी प्राप्त होती है, जो कागज बनाने के काम आ सकती है। ==विश्व में जूट का उत्पादन== {| class="wikitable" |- ! colspan=3|विश्व के १० सर्वाधिक जूट उत्पादक — 2011<ref>{{cite web |url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor |title=Food And Agricultural Organization of संयुक्त राष्ट्र: Economic And Social Department: The Statistical Division |publisher=Faostat.fao.org |date=2013-08-08 |accessdate=2014-01-09 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906230329/http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor |archivedate=6 सितंबर 2015 }}</ref> |- ! देश ! उत्पादन ([[टन]] में) |- |{{IND}} |1,960,380 |- | {{BAN}} |1,523,315 |- | {{PRC}} |43,500 |- | {{UZB}} |18,930 |- | {{NEP}} |14,418 |- | {{VNM}} |8,304 |- | {{MMR}} |2,508 |- | {{ZIM}} |2,298 |- | {{THA}} |2,184 |- | {{EGY}} |2,100 |- style="background:#ccc;" ||{{noflag}}'''विश्व''' | 3,583,235 |} ==इन्हें भी देखें== * [[पटसन]] या पाट * [[राष्ट्रीय पटसन बोर्ड]] * [[केंद्रीय पटसन तथा संबंद्ध रेशा अनुसंधान संस्थान]], [[कोलकाता]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20101126094232/http://mahindrakisanmitra.com/crop_details.aspx?lang=2&cropid=77&groupid=12&categoryid=30 पटसन की खेती] (महिन्द्रा कृषि मित्र) * [https://web.archive.org/web/20100420004748/http://jute.com/index.htm राष्ट्रीय जूट बोर्ड] * [https://web.archive.org/web/20101208045229/http://www.crijaf.org.in/home.asp केन्द्रीय जूट एवं संबन्धित रेशेदार फसल अनुसंधान संस्थान (CRIJAF)] * [http://chambal.spaces.live.com/blog/cns!4807A954F164E8D0!225.entry देश का पटसन उद्योग]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20101121140611/http://bharat.gov.in/citizen/agriculture/jute.php पटसन] * [https://web.archive.org/web/20100309154441/http://www.jute.org/plant.htm International Jute Study Group (IJSG)] Resources about jute, kenaf and roselle plants. * [https://web.archive.org/web/20090905153422/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/duke_energy/Corchorus_olitorius.html Department of Horticulture & Landscape Architecture, Purdue University] Some chemistry and medicinal information on tossa jute. * For entrepreneurs interested in searching for Jute related articles and Jute related Video Links and Jute products suppliers & Jute Showroom details, may visit this Blog at https://web.archive.org/web/20130419094757/http://indianjute.blogspot.com/ * Jute fabric could be used for industrial applications as composites reinforcement in sandwich design for automotive or building market. The sandwich technology using jute fabric could be viewed on https://web.archive.org/web/20090907144657/http://daifa.fr/index.php?Page=71 at §4. DAIFA have reach a leading position to supply jute fabric on the European market. * [https://lastdoubt.com/ncert-solution-class-6th-science-chapter-3-fibre-to-fabric-note-in-hindi/ तंतु से वस्त्र तक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230327105637/https://lastdoubt.com/ncert-solution-class-6th-science-chapter-3-fibre-to-fabric-note-in-hindi/ |date=27 मार्च 2023 }} === संस्थाएँ === * [https://web.archive.org/web/20100909143328/http://www.nirjaft.res.in/ National Institute of Research on Jute And Allied Fibre Technology (NIRJAFT)] - under Indian Council of Agricultural Research (ICAR) * [https://web.archive.org/web/20081204081457/http://www.motj.gov.bd/jute/index.html Bangladeshi Ministry of Jute and Textile (Jute Division)]. The ministry in Bangladesh directly concerned with jute. * [https://web.archive.org/web/20080517202952/http://www.bangladesh.gov.bd/bjri/ Bangladesh Jute Research Institute (BJRI)]. The Institute in Bangladesh dedicated to jute research. * [https://web.archive.org/web/20090330184808/http://www.jute.org/ International Jute Study Group (IJSG)] - A UN collaboration for learning various aspects of jute and kenaf. Its headquarter is located in [[Dhaka]], Bangladesh. * [https://web.archive.org/web/20091207230416/http://jute.com/ Jute Manufactures Development Council (JMDC)] - A promotional body under the Ministry of Textiles, भारत सरकार, for Jute and Jute Diversified products, with its Head Office at Kolkata and Regional Offices at Delhi, Chennai & Hyderabad * [https://web.archive.org/web/20091124063106/http://www.jutecomm.gov.in/ The Jute Commissioner, directly under the Ministry of Textiles, भारत सरकार] is an advisory body to the Government and the Indian Jute industry, on all matters relating to the development of Indian Jute industry and to implement the Government policies. The Jute Commissioner's Office is primarily a regulatory body which determines Minimum Selling Price (MSP) for raw jute based on CACP notification, handles monthly fixation of B-Twill prices and is responsible for monthly fixation of B-Twill prices based upon Tariff Commission formulae. It also supervises the implementation of the Jute Technology Mission (Mini Missions II & IV) ] * [https://web.archive.org/web/20090907042647/http://www.ijtindia.org/ Institute of Jute Technology, Kolkata, भारत] An institute for advanced research on jute and allied fibres. [[श्रेणी:रेशेदार फसल]] [[श्रेणी:जैवनिम्‍ननीय सामग्री]]a lukvszksa0danx6smxxobyuhkyphtp6 राजन एवं साजन मिश्र 0 70318 6591861 6549812 2026-07-26T09:27:22Z Avimaarak 845574 6591861 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | background = classical_ensemble | name = राजन-साजन मिश्र | image = Pandit Rajan Sajan Mishra Performing at Bharat Bhavan Bhopal 06.jpg | image_size = | landscape = yes | alt = | caption = राजन और साजन मिश्र (२०२०) | alias = | origin = | genre = हिन्दुस्तानी संगीत | years_active = <!-- YYYY–YYYY (or –present) --> | label = | associated_acts = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | current_members = राजन मिश्र<br/>साजन मिश्र }} [[श्रेणी:Articles with hCards]] '''राजन और साजन मिश्रा''' ( {{भाषा-हिन्दी|राजन और साजन मिश्रा}} राजन और मिश्रा ) भाई, [[शास्त्रीय संगीत|भारतीय शास्त्रीय संगीत]] की [[ख़याल|ख्याल]] शैली के गायक हैं। उन्हें २००७ में [[पद्म भूषण]], <ref>[http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php Awardees] [[Padma Bhushan]] Official list.</ref> [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]], १९९८ में संयुक्त रूप से, <ref>[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&honours_music_hindustani_vocal.html Awards - Hindustani Music - Vocal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100219081606/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours_music_hindustani_vocal.html|date=19 फ़रवरी 2010}} [[Sangeet Natak Akademi]] Official website.</ref> १९९४-१९९५ के लिए गंधर्व राष्ट्रीय पुरस्कार और १४ दिसंबर २०१२ को राष्ट्रीय तानसेन सम्मान २०११-२०१२ से सम्मानित किया गया। <ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/generalnews/news/rajansajan-mishra-to-get-national-tansen-samman/90913/|title=Rajan and Sajan Mishra to get 'National Tansen Samman'|date=9 December 2012|work=Business Standard India|agency=Press Trust of India}}</ref> राजन मिश्रा का २५ अप्रैल, २०२१ को नई दिल्ली के सेंट स्टीफंस अस्पताल में COVID-19 जटिलताओं के कारण दिल का दौरा पड़ने से निधन हो गया। <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/04/29/obituaries/rajan-mishra-dead-covid.html|title=Rajan Mishra, Classical Indian Vocalist, Dies at 69|last=Schmall|first=Emily|date=2021-04-29|work=The New York Times|access-date=2021-05-12|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> [[चित्र:Pandit_Rajan_Mishra_Performing_at_Bharat_Bhavan_Bhopal_09.jpg|कड़ी=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/26/Pandit_Rajan_Mishra_Performing_at_Bharat_Bhavan_Bhopal_09.jpg/220px-Pandit_Rajan_Mishra_Performing_at_Bharat_Bhavan_Bhopal_09.jpg|अंगूठाकार| पंडित राजन मिश्रा (२०२०)]] [[चित्र:Pandit_Sajan_Mishra_Performing_at_Bharat_Bhavan_Bhopal_10.jpg|कड़ी=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Pandit_Sajan_Mishra_Performing_at_Bharat_Bhavan_Bhopal_10.jpg/220px-Pandit_Sajan_Mishra_Performing_at_Bharat_Bhavan_Bhopal_10.jpg|अंगूठाकार| पंडित साजन मिश्रा (२०२०)]] [[चित्र:Rajan_Sajan_Mishra_Performing_(3).JPG|कड़ी=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Rajan_Sajan_Mishra_Performing_%283%29.JPG/220px-Rajan_Sajan_Mishra_Performing_%283%29.JPG|दाएँ|अंगूठाकार| [[भारत भवन]] [[भोपाल]] में प्रस्तुति देते हुए राजन और साजन मिश्रा (जुलाई २०१५)]] == प्रारंभिक जीवन == राजन (१९५१ - २०२१) और साजन (जन्म १९५६) मिश्रा का जन्म और पालन-पोषण में हुआ था। उन्होंने अपना प्रारंभिक संगीत प्रशिक्षण अपने दादा के भाई, बड़े राम दास जी मिश्रा, और उनके पिता, हनुमान प्रसाद मिश्रा, और अपने चाचा, [[सारंगी]] गुणी, गोपाल प्रसाद मिश्रा से प्राप्त किया, और जब वे अपनी किशोरावस्था में थे, तब उन्होंने प्रदर्शन करना शुरू कर दिया। <ref>{{YouTube|XWQ3kfBLn54|Rajan and Sajan Mishra in Varanasi}}</ref> वे १९७७ में [[दिल्ली]] के [[रमेश नगर, दिल्ली|रमेश नगर]] चले गए, जहाँ वे रहना जारी रखते हैं। <ref>''HT Live'', [[Hindustan Times]], 15 September 2011. ''p. 4''.</ref> == आजीविका == राजन और साजन मिश्रा [[बनारस घराना|बनारस घराने]] के [[ख़याल|ख्याल]] गायन के 300 साल पुराने वंश का हिस्सा हैं, मिश्रा बंधु कई वर्षों से पूरे भारतीय और दुनिया भर के दर्शकों के लिए प्रदर्शन कर रहे हैं। वे दोनों एक छोटी सी दुकान में [[लेखाकार]] थे जब उन्होंने सतगुरु जगजीत सिंह की उपस्थिति में प्रदर्शन किया। सतगुरु ने उनकी प्रतिभा को महसूस करते हुए, उन्हें अपने गायन का अभ्यास करने के लिए और अधिक समय देने के बदले में उनकी आजीविका का दोगुना भुगतान करने की पेशकश की। उन्होंने १९७८ में [[श्रीलंका]] में अपना पहला संगीत कार्यक्रम दिया, और जल्द ही वे जर्मनी, फ्रांस, स्विटजरलैंड, ऑस्ट्रिया, यूएसए, यूके, नीदरलैंड, यूएसएसआर, सिंगापुर, कतर, बांग्लादेश सहित दुनिया भर के कई देशों में प्रदर्शन करने लगे।<ref>[http://www.icmschicago.org/Artists/Rajan_Sajan.html Rajan-Sajan Misra]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>[http://www.ipaac.org/MisraBrothers.htm Mishra Brothers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130013821/http://www.ipaac.org/MisraBrothers.htm |date=30 जनवरी 2018 }} Indian Performing Arts Association of Charlotte.</ref> == संदर्भ == <div class="reflist"> <references responsive="1"></references> * <span class="mw-linkback-text">↑ </span> <span class="mw-linkback-text">↑ </span> * <span class="mw-linkback-text">↑ </span> <span class="mw-linkback-text">↑ </span> * <span class="mw-linkback-text">↑ </span> <span class="mw-linkback-text">↑ </span> * <span class="mw-linkback-text">↑ </span> <span class="mw-linkback-text">↑ </span> * <span class="mw-linkback-text">↑ </span> <span class="mw-linkback-text">↑ </span> * <span class="mw-linkback-text">↑ </span> <span class="reference-text"><span class="ve-ce-branchNode ve-ce-internalItemNode">[http://www.ipaac.org/MisraBrothers.htm Mishra Brothers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130013821/http://www.ipaac.org/MisraBrothers.htm |date=30 जनवरी 2018 }} Indian Performing Arts Association of Charlotte.</span></span> </div> [[श्रेणी:भजन गायक]] [[श्रेणी:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कृत]] [[श्रेणी:पद्म भूषण सम्मान प्राप्तकर्ता]] cx6l41mfm8q5j7a1dfjzfp0z17cffww प्रह्लाद जोशी 0 81665 6591701 6574193 2026-07-25T15:07:13Z Asho47 938230 /* */ 6591701 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = The Union Minister for Parliamentary Affairs, Coal and Mines, Shri Pralhad Joshi.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1962|11|27|df=yes}} | birth_place = [[बीजापुर]],<ref name="Pralhad Joshi">{{cite news |last1=Lok Sabha |title=Pralhad Joshi |url=https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |accessdate=2 January 2023 |work= |date=2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102082806/https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |archivedate=2 January 2023}}</ref>मैसूर राज्य (वर्तमान समय [[कर्नाटक]]), भारत | office4 = [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक]] के [[भारतीय जनता पार्टी के अध्यक्षों की सूची|अध्यक्ष]] Education minister of India | term_start4 = {{Start date|2012|07|12|df=yes}} | term_end4 = {{End date|2016|01|12|df=yes}} | predecessor4 = के.एस.ईश्वरप्पा | successor4 = बी.एस.यदियुरप्पा | office = [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों का मंत्रालय]] | primeminister = [[नरेंद्र मोदी ]] | term_start = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | term_end = | predecessor = [[नरेन्द्र सिंह तोमर]] | successor = | office1 = [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्रालय]] | primeminister1 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start1 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor1 = [[पीयूष गोयल]] | office2 = [[खान मंत्रालय (भारत)|खान मंत्रालय]] | primeminister2 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start2 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor2 = [[नरेन्द्र सिंह तोमर]] | office3 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency3 = [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] | term_start3 = {{Start date|2004|05|24|df=yes}} | predecessor3 = विजय संकेश्वर | successor3 = | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = ज्योती जोशी | children = 3 | footnotes = <ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |title=Current Lok Sabha Members Biographical Sketch |access-date=2006-09-23 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |archive-date=30 October 2007 |df=dmy-all }}</ref> }} '''प्रह्लाद वेंकटेश जोशी'''<ref>{{Cite web|url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/pralhad-venkatesh-joshi|title=Pralhad Venkatesh Joshi &#124; National Portal of India|website=www.india.gov.in}}</ref>(जन्म 27 नवंबर 1962) एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं, जो 30 मई 2019 से भारत के [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयल]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] के वर्तमान केंद्रीय मंत्री हैं और 2004 से लोकसभा में संसद सदस्य हैं, जो [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ लोकसभा क्षेत्र]] से प्रतिनिधित्व किया हैं। वह 2014 से 2016 तक [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक|भारतीय जनता पार्टी, कर्नाटक (भाजपा)]] के राज्य अध्यक्ष भी थे। उन्होंने लोकसभा (2014-2018) के अध्यक्षों के पैनल में कार्य किया। प्रल्हाद जोशी (कभी-कभी प्रह्लाद जोशी भी कहा जाता है) पहली बार आरएसएस के साथ सार्वजनिक नोटिस में आए जब उन्होंने 1992-1994 के दौरान ईदगाह मैदान हुबली कर्नाटक में तिरंगे झंडे को फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन किया। हाल ही में सुप्रीम कोर्ट ने उक्त मैदान का स्वामित्व हुबली-धारवाड़ नगर निगम को बहाल करने के कर्नाटक उच्च न्यायालय के आदेश को बरकरार रखा है। वह 2004, 2009, 2014 और 2019 के आम चुनावों में लोकसभा के लिए चुने गए हैं। ==प्रारंभिक जीवन== प्रह्लाद जोशी का जन्म 27 नवंबर 1962 को [[कर्नाटक]] के [[विजयपुरा, कर्नाटक|विजयपुरा]] में हुआ था। ==प्रारंभिक राजनीति== अपने शुरुआती दिनों में पेशे से उद्योगपति, प्रह्लाद जोशी ने 1992 से 1994 तक हुबली कर्नाटक के ईदगाह मैदान (जिसे कित्तूर रानी चेन्नम्मा मैदान भी कहा जाता है) में तिरंगा झंडा फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन करके खुद को राजनीतिक मैदान में शामिल कर लिया। उन्होंने नेतृत्व भी किया। उन वर्षों के दौरान "कश्मीर बचाओ आंदोलन" ने उन्हें राज्य के उन क्षेत्रों में एक ज्ञात व्यक्ति के रूप में स्थापित किया।<ref>{{Cite web |date=2018-05-08 |title=In Hubli's disputed Idgah, a lesson for Gurugram |url=https://indianexpress.com/elections/karnataka-assembly-elections-2018-in-hublis-disputed-idgah-a-lesson-for-gurugram-5167566/ |access-date=2022-07-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref>इसके बाद उन्हें धारवाड़ जिले में भाजपा का अध्यक्ष चुना गया। उन्होंने पहली बार 2004 में 14वीं लोकसभा चुनाव लड़ा, जहां उन्होंने कांग्रेस के बीएस पाटिल को हराकर धारवाड़ निर्वाचन क्षेत्र जीते थे। उन्होंने उस निर्वाचन क्षेत्र से लगातार तीन चुनाव जीते और धारवाड़ के मौजूदा सांसद हैं। 2009 के आम चुनावों में, उन्होंने कर्नाटक में 28 निर्वाचन क्षेत्रों के बीच दूसरे सबसे बड़े अंतर से जीत हासिल की, जबकि उसी वर्ष अधिकांश मंत्रियों और सांसदों को हार का सामना करना पड़ा। 2019 में, उन्होंने एक लाख से अधिक वोटों के अंतर से दूसरे कार्यकाल के लिए धारवाड़ सीट बरकरार रखी और बाद में उन्हें संसदीय मामलों का मंत्री नियुक्त किया गया; कोयला मंत्री; और मोदी के मंत्रिमंडल में खान मंत्री।<ref>{{Cite web |title=Pralhad Joshi: Age, Biography, Education, Wife, Caste, Net Worth & More - Oneindia |url=https://www.oneindia.com/politicians/pralhad-joshi-33757.html |access-date=2022-07-23 |website=www.oneindia.com |language=en}}</ref> ==केंद्रीय मंत्री== उन्होंने 30 मई 2019 को कैबिनेट मंत्री के रूप में शपथ ली और [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय कार्य]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] मंत्री बने।<ref>{{citation |title=PM Modi allocates portfolios. Full list of new ministers |url=https://www.livemint.com/politics/news/pm-modi-allocates-portfolios-full-list-of-new-ministers-1559288502067.html |work=[[Live Mint]] |date=31 May 2019 }}</ref> [[File:Shri Pralhad Joshi taking charge as the Union Minister for Coal, in New Delhi on May 31, 2019 (1).jpg|thumb|center|प्रल्हाद जोशी 31 मई 2019 को [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]] के रूप में कार्यभार संभाल रहे हैं।]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{s-start}} {{s-par|in-lwr}} {{s-bef|before=विजय संकेश्वर}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] से <br/>संसद के सदस्य|years=2004 – 2009}} {{s-aft|after=अस्तित्व समाप्त }} |- {{s-bef|before=निर्वाचन क्षेत्र से निर्मित}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)]] से संसद सदस्य|years=2009 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों का मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[पीयूष गोयल ]]}} {{s-ttl|title=[[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[खान मंत्री (भारत)|खान मंत्री ]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-end}} [https://web.archive.org/web/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 चौदहवीं लोकसभा के सदस्य - भारतीय संसद की वेबसाइट] [[श्रेणी:१५वीं लोकसभा के सदस्य]] [[श्रेणी:कर्नाटक के लोक सभा सदस्य]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] 70eqtwfc8q47vgqxagc7dlf1okohzf8 6591707 6591701 2026-07-25T15:55:11Z आदेश यादव 640970 6591707 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = The Union Minister for Parliamentary Affairs, Coal and Mines, Shri Pralhad Joshi.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1962|11|27|df=yes}} | birth_place = [[बीजापुर]],<ref name="Pralhad Joshi">{{cite news |last1=Lok Sabha |title=Pralhad Joshi |url=https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |accessdate=2 January 2023 |work= |date=2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102082806/https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |archivedate=2 January 2023}}</ref>मैसूर राज्य (वर्तमान समय [[कर्नाटक]]), भारत | office4 = [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक]] के [[भारतीय जनता पार्टी के अध्यक्षों की सूची|अध्यक्ष]] | term_start4 = {{Start date|2012|07|12|df=yes}} | term_end4 = {{End date|2016|01|12|df=yes}} | predecessor4 = के.एस.ईश्वरप्पा | successor4 = बी.एस.यदियुरप्पा | office = [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों का मंत्रालय]] | primeminister = [[नरेंद्र मोदी ]] | term_start = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | term_end = | predecessor = [[नरेन्द्र सिंह तोमर]] | successor = | office1 = [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्रालय]] | primeminister1 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start1 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor1 = [[पीयूष गोयल]] | office2 = [[खान मंत्रालय (भारत)|खान मंत्रालय]] | primeminister2 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start2 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor2 = [[नरेन्द्र सिंह तोमर]] | office3 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency3 = [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] | term_start3 = {{Start date|2004|05|24|df=yes}} | predecessor3 = विजय संकेश्वर | successor3 = | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = ज्योती जोशी | children = 3 | footnotes = <ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |title=Current Lok Sabha Members Biographical Sketch |access-date=2006-09-23 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |archive-date=30 October 2007 |df=dmy-all }}</ref> }} '''प्रह्लाद वेंकटेश जोशी'''<ref>{{Cite web|url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/pralhad-venkatesh-joshi|title=Pralhad Venkatesh Joshi &#124; National Portal of India|website=www.india.gov.in}}</ref>(जन्म 27 नवंबर 1962) एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं, जो 30 मई 2019 से भारत के [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयल]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] के वर्तमान केंद्रीय मंत्री हैं और 2004 से लोकसभा में संसद सदस्य हैं, जो [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ लोकसभा क्षेत्र]] से प्रतिनिधित्व किया हैं। वह 2014 से 2016 तक [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक|भारतीय जनता पार्टी, कर्नाटक (भाजपा)]] के राज्य अध्यक्ष भी थे। उन्होंने लोकसभा (2014-2018) के अध्यक्षों के पैनल में कार्य किया। प्रल्हाद जोशी (कभी-कभी प्रह्लाद जोशी भी कहा जाता है) पहली बार आरएसएस के साथ सार्वजनिक नोटिस में आए जब उन्होंने 1992-1994 के दौरान ईदगाह मैदान हुबली कर्नाटक में तिरंगे झंडे को फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन किया। हाल ही में सुप्रीम कोर्ट ने उक्त मैदान का स्वामित्व हुबली-धारवाड़ नगर निगम को बहाल करने के कर्नाटक उच्च न्यायालय के आदेश को बरकरार रखा है। वह 2004, 2009, 2014 और 2019 के आम चुनावों में लोकसभा के लिए चुने गए हैं। ==प्रारंभिक जीवन== प्रह्लाद जोशी का जन्म 27 नवंबर 1962 को [[कर्नाटक]] के [[विजयपुरा, कर्नाटक|विजयपुरा]] में हुआ था। ==प्रारंभिक राजनीति== अपने शुरुआती दिनों में पेशे से उद्योगपति, प्रह्लाद जोशी ने 1992 से 1994 तक हुबली कर्नाटक के ईदगाह मैदान (जिसे कित्तूर रानी चेन्नम्मा मैदान भी कहा जाता है) में तिरंगा झंडा फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन करके खुद को राजनीतिक मैदान में शामिल कर लिया। उन्होंने नेतृत्व भी किया। उन वर्षों के दौरान "कश्मीर बचाओ आंदोलन" ने उन्हें राज्य के उन क्षेत्रों में एक ज्ञात व्यक्ति के रूप में स्थापित किया।<ref>{{Cite web |date=2018-05-08 |title=In Hubli's disputed Idgah, a lesson for Gurugram |url=https://indianexpress.com/elections/karnataka-assembly-elections-2018-in-hublis-disputed-idgah-a-lesson-for-gurugram-5167566/ |access-date=2022-07-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref>इसके बाद उन्हें धारवाड़ जिले में भाजपा का अध्यक्ष चुना गया। उन्होंने पहली बार 2004 में 14वीं लोकसभा चुनाव लड़ा, जहां उन्होंने कांग्रेस के बीएस पाटिल को हराकर धारवाड़ निर्वाचन क्षेत्र जीते थे। उन्होंने उस निर्वाचन क्षेत्र से लगातार तीन चुनाव जीते और धारवाड़ के मौजूदा सांसद हैं। 2009 के आम चुनावों में, उन्होंने कर्नाटक में 28 निर्वाचन क्षेत्रों के बीच दूसरे सबसे बड़े अंतर से जीत हासिल की, जबकि उसी वर्ष अधिकांश मंत्रियों और सांसदों को हार का सामना करना पड़ा। 2019 में, उन्होंने एक लाख से अधिक वोटों के अंतर से दूसरे कार्यकाल के लिए धारवाड़ सीट बरकरार रखी और बाद में उन्हें संसदीय मामलों का मंत्री नियुक्त किया गया; कोयला मंत्री; और मोदी के मंत्रिमंडल में खान मंत्री।<ref>{{Cite web |title=Pralhad Joshi: Age, Biography, Education, Wife, Caste, Net Worth & More - Oneindia |url=https://www.oneindia.com/politicians/pralhad-joshi-33757.html |access-date=2022-07-23 |website=www.oneindia.com |language=en}}</ref> ==केंद्रीय मंत्री== उन्होंने 30 मई 2019 को कैबिनेट मंत्री के रूप में शपथ ली और [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय कार्य]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] मंत्री बने।<ref>{{citation |title=PM Modi allocates portfolios. Full list of new ministers |url=https://www.livemint.com/politics/news/pm-modi-allocates-portfolios-full-list-of-new-ministers-1559288502067.html |work=[[Live Mint]] |date=31 May 2019 }}</ref> [[File:Shri Pralhad Joshi taking charge as the Union Minister for Coal, in New Delhi on May 31, 2019 (1).jpg|thumb|center|प्रल्हाद जोशी 31 मई 2019 को [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]] के रूप में कार्यभार संभाल रहे हैं।]] 25 जुलाई 2026 को धर्मेंद्र प्रधान के इस्तीफे के बाद प्रह्लाद जोशी को शिक्षा मंत्रालय का अतिरिक्त प्रभार दिया गया। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{s-start}} {{s-par|in-lwr}} {{s-bef|before=विजय संकेश्वर}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] से <br/>संसद के सदस्य|years=2004 – 2009}} {{s-aft|after=अस्तित्व समाप्त }} |- {{s-bef|before=निर्वाचन क्षेत्र से निर्मित}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)]] से संसद सदस्य|years=2009 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों का मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[पीयूष गोयल ]]}} {{s-ttl|title=[[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[खान मंत्री (भारत)|खान मंत्री ]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-end}} [https://web.archive.org/web/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 चौदहवीं लोकसभा के सदस्य - भारतीय संसद की वेबसाइट] [[श्रेणी:१५वीं लोकसभा के सदस्य]] [[श्रेणी:कर्नाटक के लोक सभा सदस्य]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] itxt7zgwdal88uxeymy6ye3wei902ts 6591708 6591707 2026-07-25T15:56:15Z ~2026-40384-18 938245 /* */ 6591708 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = The Union Minister for Parliamentary Affairs, Coal and Mines, Shri Pralhad Joshi.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1962|11|27|df=yes}} | birth_place = [[बीजापुर]],<ref name="Pralhad Joshi">{{cite news |last1=Lok Sabha |title=Pralhad Joshi |url=https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |accessdate=2 January 2023 |work= |date=2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102082806/https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |archivedate=2 January 2023}}</ref>मैसूर राज्य (वर्तमान समय [[कर्नाटक]]), भारत | office4 = [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक]] के [[भारतीय जनता पार्टी के अध्यक्षों की सूची|अध्यक्ष]] | term_start4 = {{Start date|2012|07|12|df=yes}} | term_end4 = {{End date|2016|01|12|df=yes}} | predecessor4 = के.एस.ईश्वरप्पा | successor4 = बी.एस.यदियुरप्पा | office = [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|शिक्षा मंत्री का मंत्रालय]] 25 july 2026 | primeminister = [[नरेंद्र मोदी ]] | term_start = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | term_end = | predecessor = [[नरेन्द्र सिंह तोमर]] | successor = | office1 = [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्रालय]] | primeminister1 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start1 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor1 = [[पीयूष गोयल]] | office2 = [[खान मंत्रालय (भारत)|खान मंत्रालय]] | primeminister2 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start2 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor2 = [[नरेन्द्र सिंह तोमर]] | office3 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency3 = [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] | term_start3 = {{Start date|2004|05|24|df=yes}} | predecessor3 = विजय संकेश्वर | successor3 = | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = ज्योती जोशी | children = 3 | footnotes = <ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |title=Current Lok Sabha Members Biographical Sketch |access-date=2006-09-23 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |archive-date=30 October 2007 |df=dmy-all }}</ref> }} '''प्रह्लाद वेंकटेश जोशी'''<ref>{{Cite web|url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/pralhad-venkatesh-joshi|title=Pralhad Venkatesh Joshi &#124; National Portal of India|website=www.india.gov.in}}</ref>(जन्म 27 नवंबर 1962) एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं, जो 30 मई 2019 से भारत के [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयल]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] के वर्तमान केंद्रीय मंत्री हैं और 2004 से लोकसभा में संसद सदस्य हैं, जो [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ लोकसभा क्षेत्र]] से प्रतिनिधित्व किया हैं। वह 2014 से 2016 तक [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक|भारतीय जनता पार्टी, कर्नाटक (भाजपा)]] के राज्य अध्यक्ष भी थे। उन्होंने लोकसभा (2014-2018) के अध्यक्षों के पैनल में कार्य किया। प्रल्हाद जोशी (कभी-कभी प्रह्लाद जोशी भी कहा जाता है) पहली बार आरएसएस के साथ सार्वजनिक नोटिस में आए जब उन्होंने 1992-1994 के दौरान ईदगाह मैदान हुबली कर्नाटक में तिरंगे झंडे को फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन किया। हाल ही में सुप्रीम कोर्ट ने उक्त मैदान का स्वामित्व हुबली-धारवाड़ नगर निगम को बहाल करने के कर्नाटक उच्च न्यायालय के आदेश को बरकरार रखा है। वह 2004, 2009, 2014 और 2019 के आम चुनावों में लोकसभा के लिए चुने गए हैं। ==प्रारंभिक जीवन== प्रह्लाद जोशी का जन्म 27 नवंबर 1962 को [[कर्नाटक]] के [[विजयपुरा, कर्नाटक|विजयपुरा]] में हुआ था। ==प्रारंभिक राजनीति== अपने शुरुआती दिनों में पेशे से उद्योगपति, प्रह्लाद जोशी ने 1992 से 1994 तक हुबली कर्नाटक के ईदगाह मैदान (जिसे कित्तूर रानी चेन्नम्मा मैदान भी कहा जाता है) में तिरंगा झंडा फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन करके खुद को राजनीतिक मैदान में शामिल कर लिया। उन्होंने नेतृत्व भी किया। उन वर्षों के दौरान "कश्मीर बचाओ आंदोलन" ने उन्हें राज्य के उन क्षेत्रों में एक ज्ञात व्यक्ति के रूप में स्थापित किया।<ref>{{Cite web |date=2018-05-08 |title=In Hubli's disputed Idgah, a lesson for Gurugram |url=https://indianexpress.com/elections/karnataka-assembly-elections-2018-in-hublis-disputed-idgah-a-lesson-for-gurugram-5167566/ |access-date=2022-07-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref>इसके बाद उन्हें धारवाड़ जिले में भाजपा का अध्यक्ष चुना गया। उन्होंने पहली बार 2004 में 14वीं लोकसभा चुनाव लड़ा, जहां उन्होंने कांग्रेस के बीएस पाटिल को हराकर धारवाड़ निर्वाचन क्षेत्र जीते थे। उन्होंने उस निर्वाचन क्षेत्र से लगातार तीन चुनाव जीते और धारवाड़ के मौजूदा सांसद हैं। 2009 के आम चुनावों में, उन्होंने कर्नाटक में 28 निर्वाचन क्षेत्रों के बीच दूसरे सबसे बड़े अंतर से जीत हासिल की, जबकि उसी वर्ष अधिकांश मंत्रियों और सांसदों को हार का सामना करना पड़ा। 2019 में, उन्होंने एक लाख से अधिक वोटों के अंतर से दूसरे कार्यकाल के लिए धारवाड़ सीट बरकरार रखी और बाद में उन्हें संसदीय मामलों का मंत्री नियुक्त किया गया; कोयला मंत्री; और मोदी के मंत्रिमंडल में खान मंत्री।<ref>{{Cite web |title=Pralhad Joshi: Age, Biography, Education, Wife, Caste, Net Worth & More - Oneindia |url=https://www.oneindia.com/politicians/pralhad-joshi-33757.html |access-date=2022-07-23 |website=www.oneindia.com |language=en}}</ref> ==केंद्रीय मंत्री== उन्होंने 30 मई 2019 को कैबिनेट मंत्री के रूप में शपथ ली और [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय कार्य]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] मंत्री बने।<ref>{{citation |title=PM Modi allocates portfolios. Full list of new ministers |url=https://www.livemint.com/politics/news/pm-modi-allocates-portfolios-full-list-of-new-ministers-1559288502067.html |work=[[Live Mint]] |date=31 May 2019 }}</ref> [[File:Shri Pralhad Joshi taking charge as the Union Minister for Coal, in New Delhi on May 31, 2019 (1).jpg|thumb|center|प्रल्हाद जोशी 31 मई 2019 को [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]] के रूप में कार्यभार संभाल रहे हैं।]] 25 जुलाई 2026 को धर्मेंद्र प्रधान के इस्तीफे के बाद प्रह्लाद जोशी को शिक्षा मंत्रालय का अतिरिक्त प्रभार दिया गया। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{s-start}} {{s-par|in-lwr}} {{s-bef|before=विजय संकेश्वर}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] से <br/>संसद के सदस्य|years=2004 – 2009}} {{s-aft|after=अस्तित्व समाप्त }} |- {{s-bef|before=निर्वाचन क्षेत्र से निर्मित}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)]] से संसद सदस्य|years=2009 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों का मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[पीयूष गोयल ]]}} {{s-ttl|title=[[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[खान मंत्री (भारत)|खान मंत्री ]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-end}} [https://web.archive.org/web/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 चौदहवीं लोकसभा के सदस्य - भारतीय संसद की वेबसाइट] [[श्रेणी:१५वीं लोकसभा के सदस्य]] [[श्रेणी:कर्नाटक के लोक सभा सदस्य]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] pmr6zyoz87rkjjbh8ed165mfrrlw6wx 6591709 6591708 2026-07-25T15:56:50Z ~2026-40384-18 938245 /* */ 6591709 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = The Union Minister for Parliamentary Affairs, Coal and Mines, Shri Pralhad Joshi.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1962|11|27|df=yes}} | birth_place = [[बीजापुर]],<ref name="Pralhad Joshi">{{cite news |last1=Lok Sabha |title=Pralhad Joshi |url=https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |accessdate=2 January 2023 |work= |date=2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102082806/https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |archivedate=2 January 2023}}</ref>मैसूर राज्य (वर्तमान समय [[कर्नाटक]]), भारत | office4 = [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक]] के [[भारतीय जनता पार्टी के अध्यक्षों की सूची|अध्यक्ष]] | term_start4 = {{Start date|2012|07|12|df=yes}} | term_end4 = {{End date|2016|01|12|df=yes}} | predecessor4 = के.एस.ईश्वरप्पा | successor4 = बी.एस.यदियुरप्पा | office = [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|शिक्षा मंत्री का मंत्रालय]] 25 july 2026 | primeminister = [[नरेंद्र मोदी ]] | term_start = {{Start date|2026|07|25|df=yes}} | term_end = | predecessor = [[नरेन्द्र सिंह तोमर]] | successor = | office1 = [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्रालय]] | primeminister1 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start1 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor1 = [[पीयूष गोयल]] | office2 = [[खान मंत्रालय (भारत)|खान मंत्रालय]] | primeminister2 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start2 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor2 = [[नरेन्द्र सिंह तोमर]] | office3 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency3 = [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] | term_start3 = {{Start date|2004|05|24|df=yes}} | predecessor3 = विजय संकेश्वर | successor3 = | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = ज्योती जोशी | children = 3 | footnotes = <ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |title=Current Lok Sabha Members Biographical Sketch |access-date=2006-09-23 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |archive-date=30 October 2007 |df=dmy-all }}</ref> }} '''प्रह्लाद वेंकटेश जोशी'''<ref>{{Cite web|url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/pralhad-venkatesh-joshi|title=Pralhad Venkatesh Joshi &#124; National Portal of India|website=www.india.gov.in}}</ref>(जन्म 27 नवंबर 1962) एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं, जो 30 मई 2019 से भारत के [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयल]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] के वर्तमान केंद्रीय मंत्री हैं और 2004 से लोकसभा में संसद सदस्य हैं, जो [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ लोकसभा क्षेत्र]] से प्रतिनिधित्व किया हैं। वह 2014 से 2016 तक [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक|भारतीय जनता पार्टी, कर्नाटक (भाजपा)]] के राज्य अध्यक्ष भी थे। उन्होंने लोकसभा (2014-2018) के अध्यक्षों के पैनल में कार्य किया। प्रल्हाद जोशी (कभी-कभी प्रह्लाद जोशी भी कहा जाता है) पहली बार आरएसएस के साथ सार्वजनिक नोटिस में आए जब उन्होंने 1992-1994 के दौरान ईदगाह मैदान हुबली कर्नाटक में तिरंगे झंडे को फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन किया। हाल ही में सुप्रीम कोर्ट ने उक्त मैदान का स्वामित्व हुबली-धारवाड़ नगर निगम को बहाल करने के कर्नाटक उच्च न्यायालय के आदेश को बरकरार रखा है। वह 2004, 2009, 2014 और 2019 के आम चुनावों में लोकसभा के लिए चुने गए हैं। ==प्रारंभिक जीवन== प्रह्लाद जोशी का जन्म 27 नवंबर 1962 को [[कर्नाटक]] के [[विजयपुरा, कर्नाटक|विजयपुरा]] में हुआ था। ==प्रारंभिक राजनीति== अपने शुरुआती दिनों में पेशे से उद्योगपति, प्रह्लाद जोशी ने 1992 से 1994 तक हुबली कर्नाटक के ईदगाह मैदान (जिसे कित्तूर रानी चेन्नम्मा मैदान भी कहा जाता है) में तिरंगा झंडा फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन करके खुद को राजनीतिक मैदान में शामिल कर लिया। उन्होंने नेतृत्व भी किया। उन वर्षों के दौरान "कश्मीर बचाओ आंदोलन" ने उन्हें राज्य के उन क्षेत्रों में एक ज्ञात व्यक्ति के रूप में स्थापित किया।<ref>{{Cite web |date=2018-05-08 |title=In Hubli's disputed Idgah, a lesson for Gurugram |url=https://indianexpress.com/elections/karnataka-assembly-elections-2018-in-hublis-disputed-idgah-a-lesson-for-gurugram-5167566/ |access-date=2022-07-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref>इसके बाद उन्हें धारवाड़ जिले में भाजपा का अध्यक्ष चुना गया। उन्होंने पहली बार 2004 में 14वीं लोकसभा चुनाव लड़ा, जहां उन्होंने कांग्रेस के बीएस पाटिल को हराकर धारवाड़ निर्वाचन क्षेत्र जीते थे। उन्होंने उस निर्वाचन क्षेत्र से लगातार तीन चुनाव जीते और धारवाड़ के मौजूदा सांसद हैं। 2009 के आम चुनावों में, उन्होंने कर्नाटक में 28 निर्वाचन क्षेत्रों के बीच दूसरे सबसे बड़े अंतर से जीत हासिल की, जबकि उसी वर्ष अधिकांश मंत्रियों और सांसदों को हार का सामना करना पड़ा। 2019 में, उन्होंने एक लाख से अधिक वोटों के अंतर से दूसरे कार्यकाल के लिए धारवाड़ सीट बरकरार रखी और बाद में उन्हें संसदीय मामलों का मंत्री नियुक्त किया गया; कोयला मंत्री; और मोदी के मंत्रिमंडल में खान मंत्री।<ref>{{Cite web |title=Pralhad Joshi: Age, Biography, Education, Wife, Caste, Net Worth & More - Oneindia |url=https://www.oneindia.com/politicians/pralhad-joshi-33757.html |access-date=2022-07-23 |website=www.oneindia.com |language=en}}</ref> ==केंद्रीय मंत्री== उन्होंने 30 मई 2019 को कैबिनेट मंत्री के रूप में शपथ ली और [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय कार्य]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] मंत्री बने।<ref>{{citation |title=PM Modi allocates portfolios. Full list of new ministers |url=https://www.livemint.com/politics/news/pm-modi-allocates-portfolios-full-list-of-new-ministers-1559288502067.html |work=[[Live Mint]] |date=31 May 2019 }}</ref> [[File:Shri Pralhad Joshi taking charge as the Union Minister for Coal, in New Delhi on May 31, 2019 (1).jpg|thumb|center|प्रल्हाद जोशी 31 मई 2019 को [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]] के रूप में कार्यभार संभाल रहे हैं।]] 25 जुलाई 2026 को धर्मेंद्र प्रधान के इस्तीफे के बाद प्रह्लाद जोशी को शिक्षा मंत्रालय का अतिरिक्त प्रभार दिया गया। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{s-start}} {{s-par|in-lwr}} {{s-bef|before=विजय संकेश्वर}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] से <br/>संसद के सदस्य|years=2004 – 2009}} {{s-aft|after=अस्तित्व समाप्त }} |- {{s-bef|before=निर्वाचन क्षेत्र से निर्मित}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)]] से संसद सदस्य|years=2009 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों का मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[पीयूष गोयल ]]}} {{s-ttl|title=[[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[खान मंत्री (भारत)|खान मंत्री ]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-end}} [https://web.archive.org/web/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 चौदहवीं लोकसभा के सदस्य - भारतीय संसद की वेबसाइट] [[श्रेणी:१५वीं लोकसभा के सदस्य]] [[श्रेणी:कर्नाटक के लोक सभा सदस्य]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] h7t1vqlmuignrz1j0a6hqvrz6ty8cs6 6591710 6591709 2026-07-25T15:57:35Z ~2026-40384-18 938245 /* */ 6591710 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = The Union Minister for Parliamentary Affairs, Coal and Mines, Shri Pralhad Joshi.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1962|11|27|df=yes}} | birth_place = [[बीजापुर]],<ref name="Pralhad Joshi">{{cite news |last1=Lok Sabha |title=Pralhad Joshi |url=https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |accessdate=2 January 2023 |work= |date=2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102082806/https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |archivedate=2 January 2023}}</ref>मैसूर राज्य (वर्तमान समय [[कर्नाटक]]), भारत | office4 = [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक]] के [[भारतीय जनता पार्टी के अध्यक्षों की सूची|अध्यक्ष]] | term_start4 = {{Start date|2012|07|12|df=yes}} | term_end4 = {{End date|2016|01|12|df=yes}} | predecessor4 = के.एस.ईश्वरप्पा | successor4 = बी.एस.यदियुरप्पा | office = [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|शिक्षा मंत्री का मंत्रालय]] | primeminister = [[नरेंद्र मोदी ]] | term_start = {{Start date|2026|07|25|df=yes}} | term_end = | predecessor = [[धर्मेंद्र प्रधान ]] | successor = | office1 = [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्रालय]] | primeminister1 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start1 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor1 = [[पीयूष गोयल]] | office2 = [[खान मंत्रालय (भारत)|खान मंत्रालय]] | primeminister2 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start2 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor2 = [[नरेन्द्र सिंह तोमर]] | office3 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency3 = [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] | term_start3 = {{Start date|2004|05|24|df=yes}} | predecessor3 = विजय संकेश्वर | successor3 = | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = ज्योती जोशी | children = 3 | footnotes = <ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |title=Current Lok Sabha Members Biographical Sketch |access-date=2006-09-23 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |archive-date=30 October 2007 |df=dmy-all }}</ref> }} '''प्रह्लाद वेंकटेश जोशी'''<ref>{{Cite web|url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/pralhad-venkatesh-joshi|title=Pralhad Venkatesh Joshi &#124; National Portal of India|website=www.india.gov.in}}</ref>(जन्म 27 नवंबर 1962) एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं, जो 30 मई 2019 से भारत के [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयल]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] के वर्तमान केंद्रीय मंत्री हैं और 2004 से लोकसभा में संसद सदस्य हैं, जो [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ लोकसभा क्षेत्र]] से प्रतिनिधित्व किया हैं। वह 2014 से 2016 तक [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक|भारतीय जनता पार्टी, कर्नाटक (भाजपा)]] के राज्य अध्यक्ष भी थे। उन्होंने लोकसभा (2014-2018) के अध्यक्षों के पैनल में कार्य किया। प्रल्हाद जोशी (कभी-कभी प्रह्लाद जोशी भी कहा जाता है) पहली बार आरएसएस के साथ सार्वजनिक नोटिस में आए जब उन्होंने 1992-1994 के दौरान ईदगाह मैदान हुबली कर्नाटक में तिरंगे झंडे को फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन किया। हाल ही में सुप्रीम कोर्ट ने उक्त मैदान का स्वामित्व हुबली-धारवाड़ नगर निगम को बहाल करने के कर्नाटक उच्च न्यायालय के आदेश को बरकरार रखा है। वह 2004, 2009, 2014 और 2019 के आम चुनावों में लोकसभा के लिए चुने गए हैं। ==प्रारंभिक जीवन== प्रह्लाद जोशी का जन्म 27 नवंबर 1962 को [[कर्नाटक]] के [[विजयपुरा, कर्नाटक|विजयपुरा]] में हुआ था। ==प्रारंभिक राजनीति== अपने शुरुआती दिनों में पेशे से उद्योगपति, प्रह्लाद जोशी ने 1992 से 1994 तक हुबली कर्नाटक के ईदगाह मैदान (जिसे कित्तूर रानी चेन्नम्मा मैदान भी कहा जाता है) में तिरंगा झंडा फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन करके खुद को राजनीतिक मैदान में शामिल कर लिया। उन्होंने नेतृत्व भी किया। उन वर्षों के दौरान "कश्मीर बचाओ आंदोलन" ने उन्हें राज्य के उन क्षेत्रों में एक ज्ञात व्यक्ति के रूप में स्थापित किया।<ref>{{Cite web |date=2018-05-08 |title=In Hubli's disputed Idgah, a lesson for Gurugram |url=https://indianexpress.com/elections/karnataka-assembly-elections-2018-in-hublis-disputed-idgah-a-lesson-for-gurugram-5167566/ |access-date=2022-07-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref>इसके बाद उन्हें धारवाड़ जिले में भाजपा का अध्यक्ष चुना गया। उन्होंने पहली बार 2004 में 14वीं लोकसभा चुनाव लड़ा, जहां उन्होंने कांग्रेस के बीएस पाटिल को हराकर धारवाड़ निर्वाचन क्षेत्र जीते थे। उन्होंने उस निर्वाचन क्षेत्र से लगातार तीन चुनाव जीते और धारवाड़ के मौजूदा सांसद हैं। 2009 के आम चुनावों में, उन्होंने कर्नाटक में 28 निर्वाचन क्षेत्रों के बीच दूसरे सबसे बड़े अंतर से जीत हासिल की, जबकि उसी वर्ष अधिकांश मंत्रियों और सांसदों को हार का सामना करना पड़ा। 2019 में, उन्होंने एक लाख से अधिक वोटों के अंतर से दूसरे कार्यकाल के लिए धारवाड़ सीट बरकरार रखी और बाद में उन्हें संसदीय मामलों का मंत्री नियुक्त किया गया; कोयला मंत्री; और मोदी के मंत्रिमंडल में खान मंत्री।<ref>{{Cite web |title=Pralhad Joshi: Age, Biography, Education, Wife, Caste, Net Worth & More - Oneindia |url=https://www.oneindia.com/politicians/pralhad-joshi-33757.html |access-date=2022-07-23 |website=www.oneindia.com |language=en}}</ref> ==केंद्रीय मंत्री== उन्होंने 30 मई 2019 को कैबिनेट मंत्री के रूप में शपथ ली और [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय कार्य]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] मंत्री बने।<ref>{{citation |title=PM Modi allocates portfolios. Full list of new ministers |url=https://www.livemint.com/politics/news/pm-modi-allocates-portfolios-full-list-of-new-ministers-1559288502067.html |work=[[Live Mint]] |date=31 May 2019 }}</ref> [[File:Shri Pralhad Joshi taking charge as the Union Minister for Coal, in New Delhi on May 31, 2019 (1).jpg|thumb|center|प्रल्हाद जोशी 31 मई 2019 को [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]] के रूप में कार्यभार संभाल रहे हैं।]] 25 जुलाई 2026 को धर्मेंद्र प्रधान के इस्तीफे के बाद प्रह्लाद जोशी को शिक्षा मंत्रालय का अतिरिक्त प्रभार दिया गया। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{s-start}} {{s-par|in-lwr}} {{s-bef|before=विजय संकेश्वर}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] से <br/>संसद के सदस्य|years=2004 – 2009}} {{s-aft|after=अस्तित्व समाप्त }} |- {{s-bef|before=निर्वाचन क्षेत्र से निर्मित}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)]] से संसद सदस्य|years=2009 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों का मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[पीयूष गोयल ]]}} {{s-ttl|title=[[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[खान मंत्री (भारत)|खान मंत्री ]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-end}} [https://web.archive.org/web/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 चौदहवीं लोकसभा के सदस्य - भारतीय संसद की वेबसाइट] [[श्रेणी:१५वीं लोकसभा के सदस्य]] [[श्रेणी:कर्नाटक के लोक सभा सदस्य]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] 3msolyojemm6uxl6j9fbqn48jsehfiu 6591712 6591710 2026-07-25T15:59:06Z ~2026-40384-18 938245 /* */ 6591712 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = The Union Minister for Parliamentary Affairs, Coal and Mines, Shri Pralhad Joshi.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1962|11|27|df=yes}} | birth_place = [[बीजापुर]],<ref name="Pralhad Joshi">{{cite news |last1=Lok Sabha |title=Pralhad Joshi |url=https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |accessdate=2 January 2023 |work= |date=2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102082806/https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |archivedate=2 January 2023}}</ref>मैसूर राज्य (वर्तमान समय [[कर्नाटक]]), भारत | office4 = [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक]] के [[भारतीय जनता पार्टी के अध्यक्षों की सूची|अध्यक्ष]] | term_start4 = {{Start date|2012|07|12|df=yes}} | term_end4 = {{End date|2016|01|12|df=yes}} | predecessor4 = के.एस.ईश्वरप्पा | successor4 = बी.एस.यदियुरप्पा | office = [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|शिक्षा मंत्री का मंत्रालय]] | primeminister = [[नरेंद्र मोदी ]] | term_start = {{Start date|2026|07|25 4|df=yes}} | term_end = | predecessor = [[धर्मेंद्र प्रधान ]] | successor = | office1 = [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्रालय]] | primeminister1 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start1 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor1 = [[पीयूष गोयल]] | office2 = [[खान मंत्रालय (भारत)|खान मंत्रालय]] | primeminister2 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start2 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor2 = [[नरेन्द्र सिंह तोमर]] | office3 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency3 = [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] | term_start3 = {{Start date|2004|05|24|df=yes}} | predecessor3 = विजय संकेश्वर | successor3 = | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = ज्योती जोशी | children = 3 | footnotes = <ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |title=Current Lok Sabha Members Biographical Sketch |access-date=2006-09-23 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |archive-date=30 October 2007 |df=dmy-all }}</ref> }} '''प्रह्लाद वेंकटेश जोशी'''<ref>{{Cite web|url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/pralhad-venkatesh-joshi|title=Pralhad Venkatesh Joshi &#124; National Portal of India|website=www.india.gov.in}}</ref>(जन्म 27 नवंबर 1962) एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं, जो 30 मई 2019 से भारत के [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयल]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] के वर्तमान केंद्रीय मंत्री हैं और 2004 से लोकसभा में संसद सदस्य हैं, जो [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ लोकसभा क्षेत्र]] से प्रतिनिधित्व किया हैं। वह 2014 से 2016 तक [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक|भारतीय जनता पार्टी, कर्नाटक (भाजपा)]] के राज्य अध्यक्ष भी थे। उन्होंने लोकसभा (2014-2018) के अध्यक्षों के पैनल में कार्य किया। प्रल्हाद जोशी (कभी-कभी प्रह्लाद जोशी भी कहा जाता है) पहली बार आरएसएस के साथ सार्वजनिक नोटिस में आए जब उन्होंने 1992-1994 के दौरान ईदगाह मैदान हुबली कर्नाटक में तिरंगे झंडे को फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन किया। हाल ही में सुप्रीम कोर्ट ने उक्त मैदान का स्वामित्व हुबली-धारवाड़ नगर निगम को बहाल करने के कर्नाटक उच्च न्यायालय के आदेश को बरकरार रखा है। वह 2004, 2009, 2014 और 2019 के आम चुनावों में लोकसभा के लिए चुने गए हैं। ==प्रारंभिक जीवन== प्रह्लाद जोशी का जन्म 27 नवंबर 1962 को [[कर्नाटक]] के [[विजयपुरा, कर्नाटक|विजयपुरा]] में हुआ था। ==प्रारंभिक राजनीति== अपने शुरुआती दिनों में पेशे से उद्योगपति, प्रह्लाद जोशी ने 1992 से 1994 तक हुबली कर्नाटक के ईदगाह मैदान (जिसे कित्तूर रानी चेन्नम्मा मैदान भी कहा जाता है) में तिरंगा झंडा फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन करके खुद को राजनीतिक मैदान में शामिल कर लिया। उन्होंने नेतृत्व भी किया। उन वर्षों के दौरान "कश्मीर बचाओ आंदोलन" ने उन्हें राज्य के उन क्षेत्रों में एक ज्ञात व्यक्ति के रूप में स्थापित किया।<ref>{{Cite web |date=2018-05-08 |title=In Hubli's disputed Idgah, a lesson for Gurugram |url=https://indianexpress.com/elections/karnataka-assembly-elections-2018-in-hublis-disputed-idgah-a-lesson-for-gurugram-5167566/ |access-date=2022-07-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref>इसके बाद उन्हें धारवाड़ जिले में भाजपा का अध्यक्ष चुना गया। उन्होंने पहली बार 2004 में 14वीं लोकसभा चुनाव लड़ा, जहां उन्होंने कांग्रेस के बीएस पाटिल को हराकर धारवाड़ निर्वाचन क्षेत्र जीते थे। उन्होंने उस निर्वाचन क्षेत्र से लगातार तीन चुनाव जीते और धारवाड़ के मौजूदा सांसद हैं। 2009 के आम चुनावों में, उन्होंने कर्नाटक में 28 निर्वाचन क्षेत्रों के बीच दूसरे सबसे बड़े अंतर से जीत हासिल की, जबकि उसी वर्ष अधिकांश मंत्रियों और सांसदों को हार का सामना करना पड़ा। 2019 में, उन्होंने एक लाख से अधिक वोटों के अंतर से दूसरे कार्यकाल के लिए धारवाड़ सीट बरकरार रखी और बाद में उन्हें संसदीय मामलों का मंत्री नियुक्त किया गया; कोयला मंत्री; और मोदी के मंत्रिमंडल में खान मंत्री।<ref>{{Cite web |title=Pralhad Joshi: Age, Biography, Education, Wife, Caste, Net Worth & More - Oneindia |url=https://www.oneindia.com/politicians/pralhad-joshi-33757.html |access-date=2022-07-23 |website=www.oneindia.com |language=en}}</ref> ==केंद्रीय मंत्री== उन्होंने 30 मई 2019 को कैबिनेट मंत्री के रूप में शपथ ली और [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय कार्य]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] मंत्री बने।<ref>{{citation |title=PM Modi allocates portfolios. Full list of new ministers |url=https://www.livemint.com/politics/news/pm-modi-allocates-portfolios-full-list-of-new-ministers-1559288502067.html |work=[[Live Mint]] |date=31 May 2019 }}</ref> [[File:Shri Pralhad Joshi taking charge as the Union Minister for Coal, in New Delhi on May 31, 2019 (1).jpg|thumb|center|प्रल्हाद जोशी 31 मई 2019 को [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]] के रूप में कार्यभार संभाल रहे हैं।]] 25 जुलाई 2026 को धर्मेंद्र प्रधान के इस्तीफे के बाद प्रह्लाद जोशी को शिक्षा मंत्रालय का अतिरिक्त प्रभार दिया गया। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{s-start}} {{s-par|in-lwr}} {{s-bef|before=विजय संकेश्वर}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] से <br/>संसद के सदस्य|years=2004 – 2009}} {{s-aft|after=अस्तित्व समाप्त }} |- {{s-bef|before=निर्वाचन क्षेत्र से निर्मित}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)]] से संसद सदस्य|years=2009 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों का मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[पीयूष गोयल ]]}} {{s-ttl|title=[[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[खान मंत्री (भारत)|खान मंत्री ]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-end}} [https://web.archive.org/web/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 चौदहवीं लोकसभा के सदस्य - भारतीय संसद की वेबसाइट] [[श्रेणी:१५वीं लोकसभा के सदस्य]] [[श्रेणी:कर्नाटक के लोक सभा सदस्य]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] 2tlu1fhbd6icd4a01haiosyf8whaj3r 6591713 6591712 2026-07-25T15:59:24Z आदेश यादव 640970 /* केंद्रीय मंत्री */ 6591713 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = The Union Minister for Parliamentary Affairs, Coal and Mines, Shri Pralhad Joshi.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1962|11|27|df=yes}} | birth_place = [[बीजापुर]],<ref name="Pralhad Joshi">{{cite news |last1=Lok Sabha |title=Pralhad Joshi |url=https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |accessdate=2 January 2023 |work= |date=2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102082806/https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |archivedate=2 January 2023}}</ref>मैसूर राज्य (वर्तमान समय [[कर्नाटक]]), भारत | office4 = [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक]] के [[भारतीय जनता पार्टी के अध्यक्षों की सूची|अध्यक्ष]] | term_start4 = {{Start date|2012|07|12|df=yes}} | term_end4 = {{End date|2016|01|12|df=yes}} | predecessor4 = के.एस.ईश्वरप्पा | successor4 = बी.एस.यदियुरप्पा | office = [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|शिक्षा मंत्री का मंत्रालय]] | primeminister = [[नरेंद्र मोदी ]] | term_start = {{Start date|2026|07|25 4|df=yes}} | term_end = | predecessor = [[धर्मेंद्र प्रधान ]] | successor = | office1 = [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्रालय]] | primeminister1 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start1 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor1 = [[पीयूष गोयल]] | office2 = [[खान मंत्रालय (भारत)|खान मंत्रालय]] | primeminister2 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start2 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor2 = [[नरेन्द्र सिंह तोमर]] | office3 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency3 = [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] | term_start3 = {{Start date|2004|05|24|df=yes}} | predecessor3 = विजय संकेश्वर | successor3 = | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = ज्योती जोशी | children = 3 | footnotes = <ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |title=Current Lok Sabha Members Biographical Sketch |access-date=2006-09-23 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |archive-date=30 October 2007 |df=dmy-all }}</ref> }} '''प्रह्लाद वेंकटेश जोशी'''<ref>{{Cite web|url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/pralhad-venkatesh-joshi|title=Pralhad Venkatesh Joshi &#124; National Portal of India|website=www.india.gov.in}}</ref>(जन्म 27 नवंबर 1962) एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं, जो 30 मई 2019 से भारत के [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयल]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] के वर्तमान केंद्रीय मंत्री हैं और 2004 से लोकसभा में संसद सदस्य हैं, जो [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ लोकसभा क्षेत्र]] से प्रतिनिधित्व किया हैं। वह 2014 से 2016 तक [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक|भारतीय जनता पार्टी, कर्नाटक (भाजपा)]] के राज्य अध्यक्ष भी थे। उन्होंने लोकसभा (2014-2018) के अध्यक्षों के पैनल में कार्य किया। प्रल्हाद जोशी (कभी-कभी प्रह्लाद जोशी भी कहा जाता है) पहली बार आरएसएस के साथ सार्वजनिक नोटिस में आए जब उन्होंने 1992-1994 के दौरान ईदगाह मैदान हुबली कर्नाटक में तिरंगे झंडे को फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन किया। हाल ही में सुप्रीम कोर्ट ने उक्त मैदान का स्वामित्व हुबली-धारवाड़ नगर निगम को बहाल करने के कर्नाटक उच्च न्यायालय के आदेश को बरकरार रखा है। वह 2004, 2009, 2014 और 2019 के आम चुनावों में लोकसभा के लिए चुने गए हैं। ==प्रारंभिक जीवन== प्रह्लाद जोशी का जन्म 27 नवंबर 1962 को [[कर्नाटक]] के [[विजयपुरा, कर्नाटक|विजयपुरा]] में हुआ था। ==प्रारंभिक राजनीति== अपने शुरुआती दिनों में पेशे से उद्योगपति, प्रह्लाद जोशी ने 1992 से 1994 तक हुबली कर्नाटक के ईदगाह मैदान (जिसे कित्तूर रानी चेन्नम्मा मैदान भी कहा जाता है) में तिरंगा झंडा फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन करके खुद को राजनीतिक मैदान में शामिल कर लिया। उन्होंने नेतृत्व भी किया। उन वर्षों के दौरान "कश्मीर बचाओ आंदोलन" ने उन्हें राज्य के उन क्षेत्रों में एक ज्ञात व्यक्ति के रूप में स्थापित किया।<ref>{{Cite web |date=2018-05-08 |title=In Hubli's disputed Idgah, a lesson for Gurugram |url=https://indianexpress.com/elections/karnataka-assembly-elections-2018-in-hublis-disputed-idgah-a-lesson-for-gurugram-5167566/ |access-date=2022-07-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref>इसके बाद उन्हें धारवाड़ जिले में भाजपा का अध्यक्ष चुना गया। उन्होंने पहली बार 2004 में 14वीं लोकसभा चुनाव लड़ा, जहां उन्होंने कांग्रेस के बीएस पाटिल को हराकर धारवाड़ निर्वाचन क्षेत्र जीते थे। उन्होंने उस निर्वाचन क्षेत्र से लगातार तीन चुनाव जीते और धारवाड़ के मौजूदा सांसद हैं। 2009 के आम चुनावों में, उन्होंने कर्नाटक में 28 निर्वाचन क्षेत्रों के बीच दूसरे सबसे बड़े अंतर से जीत हासिल की, जबकि उसी वर्ष अधिकांश मंत्रियों और सांसदों को हार का सामना करना पड़ा। 2019 में, उन्होंने एक लाख से अधिक वोटों के अंतर से दूसरे कार्यकाल के लिए धारवाड़ सीट बरकरार रखी और बाद में उन्हें संसदीय मामलों का मंत्री नियुक्त किया गया; कोयला मंत्री; और मोदी के मंत्रिमंडल में खान मंत्री।<ref>{{Cite web |title=Pralhad Joshi: Age, Biography, Education, Wife, Caste, Net Worth & More - Oneindia |url=https://www.oneindia.com/politicians/pralhad-joshi-33757.html |access-date=2022-07-23 |website=www.oneindia.com |language=en}}</ref> ==केंद्रीय मंत्री== उन्होंने 30 मई 2019 को कैबिनेट मंत्री के रूप में शपथ ली और [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय कार्य]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] मंत्री बने।<ref>{{citation |title=PM Modi allocates portfolios. Full list of new ministers |url=https://www.livemint.com/politics/news/pm-modi-allocates-portfolios-full-list-of-new-ministers-1559288502067.html |work=[[Live Mint]] |date=31 May 2019 }}</ref> [[File:Shri Pralhad Joshi taking charge as the Union Minister for Coal, in New Delhi on May 31, 2019 (1).jpg|thumb|center|प्रल्हाद जोशी 31 मई 2019 को [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]] के रूप में कार्यभार संभाल रहे हैं।]] 25 जुलाई 2026 को [[धर्मेंद्र प्रधान]] के इस्तीफे के बाद प्रह्लाद जोशी को अगले शिक्षा मंत्री के रूप में नियुक्त किया गया।<ref>{{cite web |title=प्रह्लाद जोशी होंगे अगले शिक्षा मंत्री, धर्मेंद्र प्रधान के इस्तीफे के बाद दिया गया अतिरिक्त प्रभार |url=https://www.jansatta.com/national/prahlad-joshi-new-education-minister-after-dharmendra-pradhan-additional-responsibility/4634525/ |website=जनसत्ता |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{s-start}} {{s-par|in-lwr}} {{s-bef|before=विजय संकेश्वर}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] से <br/>संसद के सदस्य|years=2004 – 2009}} {{s-aft|after=अस्तित्व समाप्त }} |- {{s-bef|before=निर्वाचन क्षेत्र से निर्मित}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)]] से संसद सदस्य|years=2009 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों का मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[पीयूष गोयल ]]}} {{s-ttl|title=[[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[खान मंत्री (भारत)|खान मंत्री ]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-end}} [https://web.archive.org/web/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 चौदहवीं लोकसभा के सदस्य - भारतीय संसद की वेबसाइट] [[श्रेणी:१५वीं लोकसभा के सदस्य]] [[श्रेणी:कर्नाटक के लोक सभा सदस्य]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] qgo5wzcztzvt4qfwznn3n01y2ha2ux0 6591715 6591713 2026-07-25T15:59:58Z ~2026-40384-18 938245 /* */ 6591715 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = The Union Minister for Parliamentary Affairs, Coal and Mines, Shri Pralhad Joshi.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1962|11|27|df=yes}} | birth_place = [[बीजापुर]],<ref name="Pralhad Joshi">{{cite news |last1=Lok Sabha |title=Pralhad Joshi |url=https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |accessdate=2 January 2023 |work= |date=2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102082806/https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |archivedate=2 January 2023}}</ref>मैसूर राज्य (वर्तमान समय [[कर्नाटक]]), भारत | office4 = [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक]] के [[भारतीय जनता पार्टी के अध्यक्षों की सूची|अध्यक्ष]] | term_start4 = {{Start date|2012|07|12|df=yes}} | term_end4 = {{End date|2016|01|12|df=yes}} | predecessor4 = के.एस.ईश्वरप्पा | successor4 = बी.एस.यदियुरप्पा | office = [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|शिक्षा मंत्री का मंत्रालय]] | primeminister = [[नरेंद्र मोदी ]] | term_start = {{Start date|2026|07|24|df=yes}} | term_end = | predecessor = [[धर्मेंद्र प्रधान ]] | successor = | office1 = [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्रालय]] | primeminister1 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start1 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor1 = [[पीयूष गोयल]] | office2 = [[खान मंत्रालय (भारत)|खान मंत्रालय]] | primeminister2 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start2 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor2 = [[नरेन्द्र सिंह तोमर]] | office3 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency3 = [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] | term_start3 = {{Start date|2004|05|24|df=yes}} | predecessor3 = विजय संकेश्वर | successor3 = | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = ज्योती जोशी | children = 3 | footnotes = <ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |title=Current Lok Sabha Members Biographical Sketch |access-date=2006-09-23 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |archive-date=30 October 2007 |df=dmy-all }}</ref> }} '''प्रह्लाद वेंकटेश जोशी'''<ref>{{Cite web|url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/pralhad-venkatesh-joshi|title=Pralhad Venkatesh Joshi &#124; National Portal of India|website=www.india.gov.in}}</ref>(जन्म 27 नवंबर 1962) एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं, जो 30 मई 2019 से भारत के [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयल]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] के वर्तमान केंद्रीय मंत्री हैं और 2004 से लोकसभा में संसद सदस्य हैं, जो [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ लोकसभा क्षेत्र]] से प्रतिनिधित्व किया हैं। वह 2014 से 2016 तक [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक|भारतीय जनता पार्टी, कर्नाटक (भाजपा)]] के राज्य अध्यक्ष भी थे। उन्होंने लोकसभा (2014-2018) के अध्यक्षों के पैनल में कार्य किया। प्रल्हाद जोशी (कभी-कभी प्रह्लाद जोशी भी कहा जाता है) पहली बार आरएसएस के साथ सार्वजनिक नोटिस में आए जब उन्होंने 1992-1994 के दौरान ईदगाह मैदान हुबली कर्नाटक में तिरंगे झंडे को फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन किया। हाल ही में सुप्रीम कोर्ट ने उक्त मैदान का स्वामित्व हुबली-धारवाड़ नगर निगम को बहाल करने के कर्नाटक उच्च न्यायालय के आदेश को बरकरार रखा है। वह 2004, 2009, 2014 और 2019 के आम चुनावों में लोकसभा के लिए चुने गए हैं। ==प्रारंभिक जीवन== प्रह्लाद जोशी का जन्म 27 नवंबर 1962 को [[कर्नाटक]] के [[विजयपुरा, कर्नाटक|विजयपुरा]] में हुआ था। ==प्रारंभिक राजनीति== अपने शुरुआती दिनों में पेशे से उद्योगपति, प्रह्लाद जोशी ने 1992 से 1994 तक हुबली कर्नाटक के ईदगाह मैदान (जिसे कित्तूर रानी चेन्नम्मा मैदान भी कहा जाता है) में तिरंगा झंडा फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन करके खुद को राजनीतिक मैदान में शामिल कर लिया। उन्होंने नेतृत्व भी किया। उन वर्षों के दौरान "कश्मीर बचाओ आंदोलन" ने उन्हें राज्य के उन क्षेत्रों में एक ज्ञात व्यक्ति के रूप में स्थापित किया।<ref>{{Cite web |date=2018-05-08 |title=In Hubli's disputed Idgah, a lesson for Gurugram |url=https://indianexpress.com/elections/karnataka-assembly-elections-2018-in-hublis-disputed-idgah-a-lesson-for-gurugram-5167566/ |access-date=2022-07-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref>इसके बाद उन्हें धारवाड़ जिले में भाजपा का अध्यक्ष चुना गया। उन्होंने पहली बार 2004 में 14वीं लोकसभा चुनाव लड़ा, जहां उन्होंने कांग्रेस के बीएस पाटिल को हराकर धारवाड़ निर्वाचन क्षेत्र जीते थे। उन्होंने उस निर्वाचन क्षेत्र से लगातार तीन चुनाव जीते और धारवाड़ के मौजूदा सांसद हैं। 2009 के आम चुनावों में, उन्होंने कर्नाटक में 28 निर्वाचन क्षेत्रों के बीच दूसरे सबसे बड़े अंतर से जीत हासिल की, जबकि उसी वर्ष अधिकांश मंत्रियों और सांसदों को हार का सामना करना पड़ा। 2019 में, उन्होंने एक लाख से अधिक वोटों के अंतर से दूसरे कार्यकाल के लिए धारवाड़ सीट बरकरार रखी और बाद में उन्हें संसदीय मामलों का मंत्री नियुक्त किया गया; कोयला मंत्री; और मोदी के मंत्रिमंडल में खान मंत्री।<ref>{{Cite web |title=Pralhad Joshi: Age, Biography, Education, Wife, Caste, Net Worth & More - Oneindia |url=https://www.oneindia.com/politicians/pralhad-joshi-33757.html |access-date=2022-07-23 |website=www.oneindia.com |language=en}}</ref> ==केंद्रीय मंत्री== उन्होंने 30 मई 2019 को कैबिनेट मंत्री के रूप में शपथ ली और [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय कार्य]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] मंत्री बने।<ref>{{citation |title=PM Modi allocates portfolios. Full list of new ministers |url=https://www.livemint.com/politics/news/pm-modi-allocates-portfolios-full-list-of-new-ministers-1559288502067.html |work=[[Live Mint]] |date=31 May 2019 }}</ref> [[File:Shri Pralhad Joshi taking charge as the Union Minister for Coal, in New Delhi on May 31, 2019 (1).jpg|thumb|center|प्रल्हाद जोशी 31 मई 2019 को [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]] के रूप में कार्यभार संभाल रहे हैं।]] 25 जुलाई 2026 को [[धर्मेंद्र प्रधान]] के इस्तीफे के बाद प्रह्लाद जोशी को अगले शिक्षा मंत्री के रूप में नियुक्त किया गया।<ref>{{cite web |title=प्रह्लाद जोशी होंगे अगले शिक्षा मंत्री, धर्मेंद्र प्रधान के इस्तीफे के बाद दिया गया अतिरिक्त प्रभार |url=https://www.jansatta.com/national/prahlad-joshi-new-education-minister-after-dharmendra-pradhan-additional-responsibility/4634525/ |website=जनसत्ता |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{s-start}} {{s-par|in-lwr}} {{s-bef|before=विजय संकेश्वर}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] से <br/>संसद के सदस्य|years=2004 – 2009}} {{s-aft|after=अस्तित्व समाप्त }} |- {{s-bef|before=निर्वाचन क्षेत्र से निर्मित}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)]] से संसद सदस्य|years=2009 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों का मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[पीयूष गोयल ]]}} {{s-ttl|title=[[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[खान मंत्री (भारत)|खान मंत्री ]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-end}} [https://web.archive.org/web/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 चौदहवीं लोकसभा के सदस्य - भारतीय संसद की वेबसाइट] [[श्रेणी:१५वीं लोकसभा के सदस्य]] [[श्रेणी:कर्नाटक के लोक सभा सदस्य]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] 8ykl98q8wf9ou9vikeejcerygwmahj7 6591724 6591715 2026-07-25T16:44:16Z ~2026-41300-85 938257 /* */ 6591724 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = The Union Minister for Parliamentary Affairs, Coal and Mines, Shri Pralhad Joshi.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1962|11|27|df=yes}} | birth_place = [[बीजापुर]],<ref name="Pralhad Joshi">{{cite news |last1=Lok Sabha |title=Pralhad Joshi |url=https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |accessdate=2 January 2023 |work= |date=2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102082806/https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |archivedate=2 January 2023}}</ref>मैसूर राज्य (वर्तमान समय [[कर्नाटक]]), भारत | office4 = [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक]] के [[भारतीय जनता पार्टी के अध्यक्षों की सूची|अध्यक्ष]] | term_start4 = {{Start date|2012|07|12|df=yes}} | term_end4 = {{End date|2016|01|12|df=yes}} | predecessor4 = के.एस.ईश्वरप्पा | successor4 = बी.एस.यदियुरप्पा | office = [संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार{{!}}शिक्षा मंत्री का मंत्रालय] | primeminister = [[नरेंद्र मोदी ]] | term_start = {{Start date|2026|07|24|df=yes}} | term_end = | predecessor = [[धर्मेंद्र प्रधान ]] | successor = | office1 = [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्रालय]] | primeminister1 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start1 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor1 = [[पीयूष गोयल]] | office2 = [[खान मंत्रालय (भारत)|खान मंत्रालय]] | primeminister2 = [[नरेंद्र मोदी]] | term_start2 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor2 = [[नरेन्द्र सिंह तोमर]] | office3 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency3 = [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] | term_start3 = {{Start date|2004|05|24|df=yes}} | predecessor3 = विजय संकेश्वर | successor3 = | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = ज्योती जोशी | children = 3 | footnotes = <ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |title=Current Lok Sabha Members Biographical Sketch |access-date=2006-09-23 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |archive-date=30 October 2007 |df=dmy-all }}</ref> }} '''प्रह्लाद वेंकटेश जोशी'''<ref>{{Cite web|url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/pralhad-venkatesh-joshi|title=Pralhad Venkatesh Joshi &#124; National Portal of India|website=www.india.gov.in}}</ref>(जन्म 27 नवंबर 1962) एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं, जो 30 मई 2019 से भारत के [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयल]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] के वर्तमान केंद्रीय मंत्री हैं और 2004 से लोकसभा में संसद सदस्य हैं, जो [[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ लोकसभा क्षेत्र]] से प्रतिनिधित्व किया हैं। वह 2014 से 2016 तक [[भारतीय जनता पार्टी,कर्नाटक|भारतीय जनता पार्टी, कर्नाटक (भाजपा)]] के राज्य अध्यक्ष भी थे। उन्होंने लोकसभा (2014-2018) के अध्यक्षों के पैनल में कार्य किया। प्रल्हाद जोशी (कभी-कभी प्रह्लाद जोशी भी कहा जाता है) पहली बार आरएसएस के साथ सार्वजनिक नोटिस में आए जब उन्होंने 1992-1994 के दौरान ईदगाह मैदान हुबली कर्नाटक में तिरंगे झंडे को फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन किया। हाल ही में सुप्रीम कोर्ट ने उक्त मैदान का स्वामित्व हुबली-धारवाड़ नगर निगम को बहाल करने के कर्नाटक उच्च न्यायालय के आदेश को बरकरार रखा है। वह 2004, 2009, 2014 और 2019 के आम चुनावों में लोकसभा के लिए चुने गए हैं। ==प्रारंभिक जीवन== प्रह्लाद जोशी का जन्म 27 नवंबर 1962 को [[कर्नाटक]] के [[विजयपुरा, कर्नाटक|विजयपुरा]] में हुआ था। ==प्रारंभिक राजनीति== अपने शुरुआती दिनों में पेशे से उद्योगपति, प्रह्लाद जोशी ने 1992 से 1994 तक हुबली कर्नाटक के ईदगाह मैदान (जिसे कित्तूर रानी चेन्नम्मा मैदान भी कहा जाता है) में तिरंगा झंडा फहराने के लिए एक आंदोलन का आयोजन करके खुद को राजनीतिक मैदान में शामिल कर लिया। उन्होंने नेतृत्व भी किया। उन वर्षों के दौरान "कश्मीर बचाओ आंदोलन" ने उन्हें राज्य के उन क्षेत्रों में एक ज्ञात व्यक्ति के रूप में स्थापित किया।<ref>{{Cite web |date=2018-05-08 |title=In Hubli's disputed Idgah, a lesson for Gurugram |url=https://indianexpress.com/elections/karnataka-assembly-elections-2018-in-hublis-disputed-idgah-a-lesson-for-gurugram-5167566/ |access-date=2022-07-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref>इसके बाद उन्हें धारवाड़ जिले में भाजपा का अध्यक्ष चुना गया। उन्होंने पहली बार 2004 में 14वीं लोकसभा चुनाव लड़ा, जहां उन्होंने कांग्रेस के बीएस पाटिल को हराकर धारवाड़ निर्वाचन क्षेत्र जीते थे। उन्होंने उस निर्वाचन क्षेत्र से लगातार तीन चुनाव जीते और धारवाड़ के मौजूदा सांसद हैं। 2009 के आम चुनावों में, उन्होंने कर्नाटक में 28 निर्वाचन क्षेत्रों के बीच दूसरे सबसे बड़े अंतर से जीत हासिल की, जबकि उसी वर्ष अधिकांश मंत्रियों और सांसदों को हार का सामना करना पड़ा। 2019 में, उन्होंने एक लाख से अधिक वोटों के अंतर से दूसरे कार्यकाल के लिए धारवाड़ सीट बरकरार रखी और बाद में उन्हें संसदीय मामलों का मंत्री नियुक्त किया गया; कोयला मंत्री; और मोदी के मंत्रिमंडल में खान मंत्री।<ref>{{Cite web |title=Pralhad Joshi: Age, Biography, Education, Wife, Caste, Net Worth & More - Oneindia |url=https://www.oneindia.com/politicians/pralhad-joshi-33757.html |access-date=2022-07-23 |website=www.oneindia.com |language=en}}</ref> ==केंद्रीय मंत्री== उन्होंने 30 मई 2019 को कैबिनेट मंत्री के रूप में शपथ ली और [[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय कार्य]], [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला]] और [[खान मंत्रालय (भारत)|खान]] मंत्री बने।<ref>{{citation |title=PM Modi allocates portfolios. Full list of new ministers |url=https://www.livemint.com/politics/news/pm-modi-allocates-portfolios-full-list-of-new-ministers-1559288502067.html |work=[[Live Mint]] |date=31 May 2019 }}</ref> [[File:Shri Pralhad Joshi taking charge as the Union Minister for Coal, in New Delhi on May 31, 2019 (1).jpg|thumb|center|प्रल्हाद जोशी 31 मई 2019 को [[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]] के रूप में कार्यभार संभाल रहे हैं।]] 25 जुलाई 2026 को [[धर्मेंद्र प्रधान]] के इस्तीफे के बाद प्रह्लाद जोशी को अगले शिक्षा मंत्री के रूप में नियुक्त किया गया।<ref>{{cite web |title=प्रह्लाद जोशी होंगे अगले शिक्षा मंत्री, धर्मेंद्र प्रधान के इस्तीफे के बाद दिया गया अतिरिक्त प्रभार |url=https://www.jansatta.com/national/prahlad-joshi-new-education-minister-after-dharmendra-pradhan-additional-responsibility/4634525/ |website=जनसत्ता |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{s-start}} {{s-par|in-lwr}} {{s-bef|before=विजय संकेश्वर}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़]] से <br/>संसद के सदस्य|years=2004 – 2009}} {{s-aft|after=अस्तित्व समाप्त }} |- {{s-bef|before=निर्वाचन क्षेत्र से निर्मित}} {{s-ttl|title=[[धारवाड़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धारवाड़ (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)]] से संसद सदस्य|years=2009 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[संसदीय मामलों का मंत्रालय, भारत सरकार|संसदीय मामलों का मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[पीयूष गोयल ]]}} {{s-ttl|title=[[कोयला मंत्रालय, भारत सरकार|कोयला मंत्री]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[नरेंद्र सिंह तोमर]]}} {{s-ttl|title=[[खान मंत्री (भारत)|खान मंत्री ]]|years=31 मई 2019 – वर्तमान}} {{s-inc}} |- {{s-end}} [https://web.archive.org/web/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 चौदहवीं लोकसभा के सदस्य - भारतीय संसद की वेबसाइट] [[श्रेणी:१५वीं लोकसभा के सदस्य]] [[श्रेणी:कर्नाटक के लोक सभा सदस्य]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] 2d5xag0eu8ooo7fcmutn18gg77mn1gj मस्टर्ड गैस 0 101407 6591840 6562984 2026-07-26T08:23:00Z SM7 89247 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:रासायनिक हथियार]] जोड़ी 6591840 wikitext text/x-wiki '''मस्टर्ड गैस''' ({{Langx|en|Mustard gas|italic=no}}) या '''सल्फर मस्टर्ड''' (sulfur mustard) एक रासायनिक यौगिक है जिसका उपयोग [[रासायनिक शस्त्र]] के रूप में हो सकता है। [[पहला विश्व युद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]] में जर्मन सेना ने ब्रितानी सेना तथा कनाडा की सेना के विरुद्ध इसका प्रयोग किया था। बाद में इसका प्रयोग फ़्रांसीसी द्वितीय सेना के विरुद्ध भी किया गया था <ref>{{Cite web |url=https://www.abplive.com/gk/general-knowledge-first-world-war-chemical-weapon-mustard-gas-2201193 |title=ABP Network |access-date=26 फ़रवरी 2024 |archive-date=26 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826185831/https://www.abplive.com/gk/general-knowledge-first-world-war-chemical-weapon-mustard-gas-2201193 |url-status=bot: unknown }}</ref> । {{chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 477002998 | Name = Sulfur mustard | ImageFile = Sulfur-mustard-2D-skeletal.svg | ImageFile1 = Sulfur-mustard-3D-balls.png | ImageFile2 = Sulfur-mustard-3D-vdW.png | IUPACName = Bis(2-chloroethyl) sulfide | OtherNames = HD <br />Iprit<br />Schwefel-LOST<br />Lost<br />Mustard gas<br />Senfgas<br />Yellow cross liquid<br />Yperite<br />Distilled mustard<br />Mustard T- mixture<br />1,1'-thiobis[2-chloroethane]<br />Dichlorodiethyl sulfide |Section1={{Chembox Identifiers | PubChem = 10461 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 21106142 | InChI = 1/C4H8Cl2S/c5-1-3-7-4-2-6/h1-4H2 | InChIKey = QKSKPIVNLNLAAV-UHFFFAOYAK | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 455341 | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/C4H8Cl2S/c5-1-3-7-4-2-6/h1-4H2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = QKSKPIVNLNLAAV-UHFFFAOYSA-N | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | CASNo = 505-60-2 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = C19164 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 25434 | SMILES = ClCCSCCCl }} |Section2={{Chembox Properties | C=4 | H=8 | Cl=2 | S=1 | Appearance = Colorless if pure.<br />Normally ranges from<br />pale yellow to dark brown.<br />Slight garlic or horseradish type odour<ref name="FM 3-8">FM 3–8 Chemical Reference handbook, US Army, 1967</ref> | Density = 1.27 g/mL, liquid | Solubility = Negligible | Solvent = | SolubleOther = soluble in [[ether]], [[benzene]], [[lipids]], [[alcohol]], [[tetrahydrofuran|THF]] | MeltingPtC = 14.4 | BoilingPtC = 217 | BoilingPt_notes = begins to decompose at {{convert|217|C|F}} and boils at {{convert|218|C|F}} }} |Section7={{Chembox Hazards | ExternalSDS = [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0418.htm External MSDS] | EUClass = Very toxic ('''T+''')<br />Dangerous for the environment ('''N''')<br />[[Vesicant]]<br />[[carcinogen|Carc. Cat 1]] | MainHazards = Poison, contact hazard, inhalation hazard, corrosive, environmental hazard, carcinogenic, possibly mutagenic | NFPA-H = 4 | NFPA-F = 1 | NFPA-R = 1 | FlashPtC = 105 }} |Section8={{Chembox Related | OtherCompounds = [[Nitrogen mustard]] }} }} मस्टर्ड गैस का जहरीला प्रभाव आंखों, त्वचा और श्वसन तंत्र को नुकसान पहुंचाता है। विषाक्तता के लक्षण दो घंटे की गुप्त अवधि के साथ प्रकट होते हैं, लेकिन गर्म मौसम और गीली त्वचा में वे तुरंत प्रकट होते हैं। पदार्थ के संपर्क का परिणाम पीले रंग के तरल के साथ फफोले की उपस्थिति है, जिसे ठीक होने और निशान छोड़ने में लंबा समय लगता है। हवा में मस्टर्ड गैस की सांद्रता 0.03 मिलीग्राम/लीटर पर, 2-5 मिनट के भीतर मृत्यु हो जाती है। पदार्थ तेजी से [[निर्माण सामग्री]] में प्रवेश कर जाता है, [[कपड़ा|वस्त्र]], [[रबर|रबड़]], [[कागज|कागज]] द्वारा अवशोषित हो जाता है, इसलिए दूषित वस्तुओं के संपर्क में आने पर विषाक्तता भी संभव है। ==इतिहास== सीजर डेप्रेस द्वारा संश्लेषित किया गया था 1822 में और (स्वतंत्र रूप से) [[ग्रेट ब्रिटेन|ब्रिटिश]] वैज्ञानिक [[गुथरी, फ्रेडरिक|फ्रेडरिक गुथरी]] द्वारा 1860 में। प्रारंभ में, पदार्थ को लॉस्ट नाम दिया गया था - जो वैज्ञानिकों विल्हेम लोमेल के नाम का संक्षिप्त रूप है और विल्हेम स्टाइनकोफ जिन्होंने 1916 में [[जर्मन इंपीरियल आर्मी|इंपीरियल जर्मन आर्मी]] के लिए औद्योगिक पैमाने पर इसके उत्पादन की एक विधि बनाई। ) । मस्टर्ड गैस का उपयोग पहली बार जर्मनी द्वारा 12 जुलाई, 1917 को एंग्लो-फ्रांसीसी सैनिकों के खिलाफ [[पासचेन्डेले की लड़ाई|वाईप्रेस की तीसरी लड़ाई]] के दौरान किया गया था, जिन पर बेल्जियम के शहर [[वाईप्रेस] के पास तैलीय तरल युक्त खदानों से गोलीबारी की गई थी। |और इससे पहले कि]] (इस पदार्थ का नाम कहां से आया है रूसी भाषा में ( [[रूसी भाषा]] ) ) । दिसंबर 1943 में, [[बारी पर बमबारी|बारी शहर पर बमबारी]] के परिणामस्वरूप, अमेरिकी परिवहन जॉन हार्वे, जो मस्टर्ड गैस बम ले जा रहा था, जर्मन विमान द्वारा डूब गया था। गैस रिसाव के परिणामस्वरूप, बड़ी संख्या में अमेरिकी नाविकों और स्थानीय निवासियों को जहर दिया गया, जिनमें से कुछ की मृत्यु हो गई <ref>{{Cite web |url=http://www.agps-mipb.ru/index.php/2010-12-23-08-05-07/185-15-6-iprit.html |title=Академия ГПС МЧС России |access-date=26 फ़रवरी 2024 |archive-date=29 अक्तूबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151029210134/http://www.agps-mipb.ru/index.php/2010-12-23-08-05-07/185-15-6-iprit.html |url-status=dead }}</ref> । ==सेलुलर विषाक्तता का तंत्र== [[File:Mustard-dna.svg|thumb|upright=1.8|मस्टर्ड गैस एक सल्फोनियम आयन (2-क्लोरोएथिलथिरानियम) में रूपांतरण के माध्यम से एक अमीनो समूह को अल्काइलेट कर रही है]] सल्फर मस्टर्ड चक्रीय [[सल्फोनियम]] आयन बनाने के लिए इंट्रामोल्युलर [[न्यूक्लियोफिलिक प्रतिस्थापन]] द्वारा [[क्लोराइड]] आयनों को आसानी से खत्म कर देता है। ये अत्यधिक प्रतिक्रियाशील मध्यवर्ती [[एल्काइलेशन|एल्काइलेट]] [[न्यूक्लियोटाइड|न्यूक्लियोटाइड्स]] को [[डीऑक्सीराइबो न्यूक्लिक अम्ल]] स्ट्रैंड्स में रखते हैं, जो सेलुलर विभाजन को रोक सकते हैं, जिससे [[एपोप्टोसिस|प्रोग्राम्ड सेल डेथ]] हो सकता है <ref name="opcw.org">[http://www.opcw.org/about-chemical-weapons/types-of-chemical-agent/mustard-agents/ Mustard agents: description, physical and chemical properties, mechanism of action, symptoms, antidotes and methods of treatment]. Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons. Accessed June 8, 2010.</ref> । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:कार्बनिक यौगिक]] [[श्रेणी:रासायनिक हथियार]] {{Organic-compound-stub}} mxhqcno7o0ql8124po8rku61aohf3y2 लुप्तप्राय प्रजातियां 0 179440 6591755 6362630 2026-07-25T18:51:17Z Ziv 852426 ([[c:GR|GR]]) [[File:Urocyon littoralis full figure.jpg]] → [[File:Urocyon littoralis (Island fox) FWS 001.jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 6591755 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Sibirischer tiger de edit02.jpg|thumb|right|250px|साइबेरियाई बाघ, लुप्तप्राय बाघ की एक उप-प्रजाति है; बाघ की दो उप-प्रजातियां पहले से ही लुप्त हो चुकी हैं।<ref>सुंदरवन बाघ परियोजना. बाघों के विलुप्त होने की जानकारी, वेब-साइट के बाघों पर अनुभाग में उपलब्ध है</ref>]] {{Conservation status}} '''लुप्तप्राय प्रजातियां''', ऐसे जीवों की आबादी है, जिनके लुप्त होने का जोखिम है, क्योंकि वे या तो संख्या में कम है, या बदलते पर्यावरण या परभक्षण मानकों द्वारा संकट में हैं। साथ ही, यह वनों की कटाई के कारण भोजन और/या पानी की कमी को भी द्योतित कर सकता है। [[प्रकृति के संरक्षणार्थ अंतर्राष्ट्रीय संघ]] (IUCN) ने 2006 के दौरान मूल्यांकन किए गए प्रजातियों के नमूने के आधार पर, सभी जीवों के लिए लुप्तप्राय प्रजातियों की प्रतिशतता की गणना 40 प्रतिशत के रूप में की है।<ref name="IUCN">{{Cite web |url=http://www.iucnredlist.org/info/tables/table1 |title=IUCN Red-list statistics (2006) |access-date=4 दिसंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060630054235/http://www.iucnredlist.org/info/tables/table1 |archive-date=30 जून 2006 |url-status=live }}</ref> (ध्यान दें: IUCN अपने संक्षिप्त प्रयोजनों के लिए सभी प्रजातियों को वर्गीकृत करता है।) कई देशों में संरक्षण निर्भर प्रजातियों के रक्षणार्थ [[क़ानून]] बने हैं: उदाहरण के लिए, शिकार का निषेध, भूमि विकास या परिरक्षित स्थलों के निर्माण पर प्रतिबंध. विलुप्त होने की संभावना वाली कई प्रजातियों में से वास्तव में केवल कुछ ही इस सूची में दर्ज हो पाते हैं और [[क़ानूनी]] सुरक्षा प्राप्त करते हैं। कई प्रजातियां विलुप्त हो जाती हैं, या बिना सार्वजनिक उल्लेख के संभावित रूप से लुप्त हो जाती हैं। == संरक्षण स्थिति == {{main|Conservation status}} किसी [[प्रजाति]] के [[संरक्षण की स्थिति]] उन लुप्तप्राय प्रजातियों के जीवित न रहने की सूचक है। एक प्रजाति के संरक्षण की स्थिति का आकलन करते समय कई कारकों का ध्यान रखा जाता है; केवल बाक़ी संख्या ही नहीं, बल्कि समय के साथ-साथ उनकी आबादी में समग्र वृद्धि या कमी, प्रजनन सफलता की दर, ज्ञात जोख़िम और ऐसे ही अन्य कारक. [[IUCN लाल सूची]] सर्वाधिक ज्ञात संरक्षण स्थिति सूचीकरण है। अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर, 194 देशों ने लुप्तप्राय और अन्य जोख़िम वाली प्रजातियों के संरक्षण के लिए [[जैव विविधता कार्य-योजना]] तैयार करने के लिए सहमति जताने वाले समझौते पर हस्ताक्षर किए हैं। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में इस योजना को आम तौर पर प्रजाति [[रिकवरी प्लान]] कहा जाता है। === लुप्तप्राय प्रजातियों की IUCN लाल सूची === [[चित्र:Status iucn3.1 EN.svg|thumb|IUCN लाल सूची में लुप्तप्राय प्रजाति, संकटग्रस्त प्रजातियों की विशिष्ट श्रेणी को संदर्भित करता है और इसमें गंभीर रूप से संकटग्रस्त प्रजाति भी शामिल हो सकते हैं।]] ''[[संकटापन्न प्रजातियों की IUCN लाल सूची]]'' में जोख़िम की एक विशिष्ट श्रेणी के तौर पर ''लुप्तप्राय प्रजातियां'' शब्द का प्रयोग किया जाता है। IUCN वर्ग और मानदंडों के अधीन ''लुप्तप्राय प्रजाति'', ''गंभीर रूप से संकटग्रस्त'' और ''असुरक्षित'' के बीच में है। इसके अलावा, ''गंभीर रूप से संकटग्रस्त'' प्रजाति को ''लुप्तप्राय प्रजाति'' के रूप में भी गिन सकते हैं और सभी मानदंडों को भर सकते हैं। विलोपन की जोख़िम वाली प्रजातियों के लिए IUCN द्वारा प्रयुक्त अधिक सामान्य शब्द है ''[[संकटापन्न प्रजातियां]]'', जिसमें लुप्तप्राय और गंभीर संकटग्रस्त सहित कम जोखिम वाली [[असुरक्षित प्रजातियां|असुरक्षित प्रजातियों]] की श्रेणी भी सम्मिलित हैं। IUCN श्रेणियों में शामिल हैं: * '''लुप्त''' : प्रजातियों का अंतिम शेष सदस्य मर चुका है, या यथोचित संदेह से परे यह माना जाता है कि मर चुका हैं। उदाहरण: [[थैलासाइन]], [[डोडो]], [[यात्री कबूतर]], [[टाइरानोसारस]], [[कैरेबियन मॉन्क सील]] * '''जंगल में लुप्त''' : बंदी प्राणी जीवित रह सकते हैं, लेकिन कोई मुक्त, प्राकृतिक आबादी मौजूद नहीं है। उदाहरण: [[एलागोस कुरासो]] * '''गंभीरतः संकटग्रस्त''' : निकट भविष्य में [[विलोपन]] के अत्यंत उच्च जोखिम का सामना कर रहे हैं। उदाहरण: [[अरकान वन कछुए]], [[जावन राइनो]], [[ब्राजील के मरगैनसर]], [[घडियाल]] * '''लुप्तप्राय''' :निकट भविष्य में विलुप्त होने की बहुत ही उच्च जोखिम का सामना कर रहे हैं। उदाहरण: [[नीला व्हेल]], [[विशालकाय पांडा]], [[बर्फ़ीला तेंदुआ]], [[अफ्रीकी जंगली कुत्ता]], [[शेर]], [[एलबेटरॉस]], [[क्राउंड सालिटरी ईगल]], [[ढोले]], [[रंगस]] * '''असुरक्षित''' : मध्यम दर्जे के विलोपन के उच्च जोखिम का सामना कर रहे हैं। उदाहरण: [[चीता]], [[गौर]], [[सिंह]], [[आलसी भालू]], [[वोल्वोराइन]], [[मानाटी]], [[ध्रुवीय भालू]] * '''[[संरक्षण निर्भर]]''' : निम्नलिखित पशु को गंभीर ख़तरा नहीं है, लेकिन ये पशु [[संरक्षण कार्यक्रम]] पर निर्भर हैं। उदाहरण: [[चित्तीदार हैना]], [[तेंदुआ शार्क]], [[काला कैमान]] * '''संकट के निकट''' : निकट भविष्य में इनके लिए ख़तरा हो सकता है। उदाहरण: [[ब्लू-बिल्ड डक]], [[सॉलिटरी ईगल]], [[स्माल-क्लाड औटर]], [[मेन्ड वुल्फ़]] * '''बहुत ही कम चिंताजनक''' : इन प्रजातियों के अस्तित्व के लिए कोई तात्कालिक ख़तरा नहीं है। उदाहरण: [[नूटका साइप्रेस]], [[काठ कबूतर]], [[हार्प सील]] === संयुक्त राज्य अमेरिका === [[चित्र:Status ESA LE.svg|240px|left|thumb|ESA के तहत "संकटग्रस्त" की तुलना में "लुप्तप्राय".]] [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में [[लुप्तप्राय प्रजाति अधिनियम]] के अंतर्गत, दो श्रेणियों में "लुप्तप्राय" अधिक संरक्षित है। [[साल्ट क्रीक बाघ बीटल]] ''(सिसिनडेला नेवाडिका लिकोलनियाना)'' ESA के तहत संरक्षित उप-प्रजाति का एक उदाहरण है। {{-}} अकेले संयुक्त राज्य अमेरिका में, "विलुप्त होने के ख़तरे वाली ज्ञात प्रजातियों की संख्या लुप्तप्राय प्रजाति अधिनियम के तहत संरक्षित संख्या से दस गुणा अधिक है" (विलकोव एंड मास्टर, 2008, पृ. 414). अमेरिकी मछली और वन्य-जीव सेवा और साथ ही, राष्ट्रीय समुद्री मत्स्य सेवा को लुप्तप्राय प्रजातियों के वर्गीकरण और संरक्षण के लिए जिम्मेदार ठहराया जाता है, तथापि, सूची में किसी विशिष्ट प्रजाति को जोड़ना, काफ़ी लंबी, विवादास्पद प्रक्रिया है और वास्तव में यह जोख़िम वाले वनस्पति और प्राणी जीवन के केवल एक अंश का ही प्रतिनिधित्व करता है (विलकोव एंड मास्टर, 2008, पृ. 414). कुछ लुप्तप्राय प्रजातियों के क़ानून [[विवादास्पद]] रहे हैं। विवाद के विशिष्ट क्षेत्रों में शामिल हैं: लुप्तप्राय प्रजातियों की सूची में किसी प्रजाति को रखने के लिए मानदंड और उनकी आबादी की बरामदगी पर सूची में से किसी प्रजाति को हटाने के लिए मानदंड; भले ही भूमि विकास पर प्रतिबंध का मतलब [[सरकार]] द्वारा भूमि का "अधिग्रहण" हो; संबंधित सवाल है कि क्या निजी ज़मीन के मालिकों को उनकी भूमि के उपयोग के प्रति नुक्सान के लिए मुआवजा दिया जाना चाहिए और संरक्षण क़ानूनों के प्रति समुचित अपवाद हासिल करना चाहिए या नहीं. बुश प्रशासन के तहत, संघीय अधिकारियों द्वारा लुप्तप्राय प्रजातियों को नुक्सान पहुंचाने वाली कार्रवाई से पूर्व, वन्य-जीव विशेषज्ञों से परामर्श लेने की पिछली नीति को हटा लिया गया। ओबामा प्रशासन के तहत, इस नीति को पुनः बहाल किया गया है। {{cn}} लुप्तप्राय प्रजातियों के रूप में सूचीकरण का नकारात्मक प्रभाव हो सकता है, क्योंकि यह प्रजाति को विशेष रूप से संग्रहकर्ताओं और शिकारियों के लिए और अधिक वांछनीय बना सकती हैं।<ref>{{cite web | last=Courchamp | first=Franck | coauthors=Elena Angulo, Philippe Rivalan, Richard J. Hall, Laetitia Signoret, Leigh Bull, Yves Meinard | title=Rarity Value and Species Extinction: The Anthropogenic Allee Effect | publisher=PLoS Biology | url=http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371%2Fjournal.pbio.0040415 | accessdate=2006-12-19 }}{{Dead link|date=दिसंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इस प्रभाव को संभावित रूप से कम किया जा सकता है, जैसे कि चीन में व्यावसायिक रूप से कछुए उत्पन्न करने से, शिकार के प्रति संकटग्रस्त प्रजातियों पर दबाव कुछ कम हो रहा है।<ref>{{cite web | last=Dharmananda | first=Subhuti | title=Endangered Species issues affecting turtles and tortoises used in Chinese medicine. | publisher=Institute for Traditional Medicine, Portland, Oregon | url=http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371%2Fjournal.pbio.0040415 | accessdate=2006-12-19 }}{{Dead link|date=दिसंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> सूचीबद्ध प्रजातियों के साथ एक और समस्या, किसी ज़मीन से लुप्तप्राय प्रजातियों को साफ़ करने के 'गोली मारो, ठेलो और चुप रहो " तरीक़े के उपयोग को उकसाने के प्रति उसका प्रभाव है। संप्रति कुछ ज़मीन मालिक, अपनी ज़मीन पर लुप्तप्राय जानवर के पाए जाने के बाद उसकी क़ीमत में कमी अनुभव करते हैं। उन्होंने कथित तौर पर, अपनी ज़मीन से समस्या के निदान के लिए, चुपचाप जानवरों को मारने और दफनाने या उनके निवास स्थान को नष्ट करने का विकल्प चुना है, लेकिन ऐसे में उसके साथ-साथ, लुप्तप्राय प्रजातियों की आबादी भी कम हो जाती है।<ref>{{cite web | 1=http://www.reason.com/staff/show/133.html | title=Shoot, Shovel and Shut Up | work=Reasononline | publisher=Reason Magazine | date=2003-12-31 | url=http://www.reason.com/news/show/34933.html | format=html | accessdate=2006-12-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090921131035/http://www.reason.com/news/show/34933.html | archive-date=21 सितंबर 2009 | url-status=live }}</ref> [[लुप्तप्राय प्रजाति अधिनियम]]की प्रभावशीलता पर, जिसने "लुप्तप्राय प्रजातियां" शब्द को गढ़ा है, व्यापार तथा उसके प्रकाशनों के समर्थक समूहों द्वारा सवाल उठाया गया है, लेकिन फिर भी इन प्रजातियों के साथ काम करने वाले, वन्य-जीव वैज्ञानिकों द्वारा, इसे व्यापक रूप से प्रभावी बरामदगी उपकरण के रूप में मान्यता दी गई है। उन्नीस प्रजातियों को सूची से हटाया तथा बरामद कर लिया गया है<ref>{{cite web|url=http://ecos.fws.gov/tess_public/DelistingReport.do|title=USFWS Threatened and Endangered Species System (TESS)|publisher=U. S. Fish & Wildlife Service|accessdate=2007-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20070728035106/http://ecos.fws.gov/tess_public/DelistingReport.do|archive-date=28 जुलाई 2007|url-status=live}}</ref> और पूर्वोत्तर संयुक्त राज्य अमेरिका में सूचीबद्ध प्रजातियों में से 93% में पुनर्लाभ या स्थिर आबादी है।<ref>{{Cite web |url=http://www.esasuccess.org/reports/ |title=Success Stories for Endangered Species Act |access-date=4 दिसंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210193041/http://www.esasuccess.org/reports/ |archive-date=10 फ़रवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> इस समय, दुनिया में 1,556 ज्ञात प्रजातियों की विलुप्त होने के रूप में पहचान की गई है और वे सरकारी क़ानून (ग्लेन, 2006, वेबपेज) द्वारा सुरक्षा के तहत हैं। यह सन्निकटन, बहरहाल, लुप्तप्राय प्रजाति अधिनियम जैसे क़ानूनों के संरक्षण के तहत असम्मिलित, संकटग्रस्त प्रजातियों की संख्या को हिसाब में नहीं लेता है। नेचरसर्व के वैश्विक संरक्षण की स्थिति के अनुसार, लगभग तेरह प्रतिशत कशेरुकी (समुद्री मछली को छोड़ कर), सत्रह प्रतिशत संवहनी पौधे और छह से अठारह प्रतिशत तक कवक जोख़िम के तहत माने गए हैं (विलकोव एंड मास्टर, 2008, पृ. 415-416). इस प्रकार, कुल मिला कर, सात से अठारह प्रतिशत तक, अमेरिका के ज्ञात जानवर, कवक और पौधे, विलोपन के नज़दीक हैं (विलकोव एंड मास्टर, 2008, पृ. 416). यह कुल संख्या संयुक्त राज्य अमेरिका में लुप्तप्राय प्रजाति अधिनियम के तहत संरक्षित प्रजातियों की संख्या से अधिक है, जिसका अर्थ है कि कई प्रजातियां धीरे-धीरे विलोपन के क़रीब होती जा रही हैं। == नैतिकता का प्रश्न == {{Original research|date=June 2009}} इन प्रजातियों के बारे में अधिक जानने की खोज के मामले में भी, कई परिस्थिति-विज्ञानी, पर्यावरण और निवासियों पर उनके प्रभाव पर विचार नहीं करते हैं। यह स्पष्ट है कि "पारिस्थितिकी ज्ञान का अन्वेषण, जो मूल्यवान पारिस्थितिकी तंत्र की संपत्ति और सेवाओं के साथ-साथ पृथ्वी की जैव विविधता के संरक्षण के बारे में समझने के प्रयासों के सूचनार्थ बहुत महत्वपूर्ण है, अक्सर जटिल नैतिक सवाल उठाता है",<ref>मिन्टीर एंड कॉलिन्स, 2005, पृ. 332</ref> और इन मुद्दों को पहचानने और उन्हें सुलझाने के लिए कोई स्पष्ट रास्ता नहीं है। पर्यावरणविद, व्यक्तिगत पशुओं के कल्याण की बजाय, समग्र पारिस्थितिकीय क्षेत्र पर ध्यान केंद्रित करते हैं। ऐसे व्यापक दृष्टिकोण पर ध्यान केंद्रित करने से प्रत्येक व्यक्तिगत प्राणी का मूल्य घट जाता है। "इस समय जैव-विविधता संरक्षण दुनिया के सतही क्षेत्र के 11.5% संसाधन प्रबंधन के लिए आधारभूत लक्ष्य है।<ref>ईश्वरन एंड एर्डेलेन, 2006, पृ. 179</ref> जीवन का अधिकांश भाग इन संरक्षित क्षेत्रों से बाहर आता है और यदि लुप्तप्राय प्रजातियों का संरक्षण प्रभावी होना है, तो उन पर विचार किया जाना चाहिए. {{Fact|date=June 2009}} == जैव विविधता और लुप्तप्राय प्रजातियों पर प्रभाव == ग्रह की जैव विविधता के संरक्षण के लिए, हमें विचार करना होगा कि क्यों अनेक प्रजातियां लुप्त होती जा रही हैं। "अमेरिका में आवास नुक्सान प्रजातियों के संकटग्रस्त होने का सबसे व्यापक कारण है, जो जोखिम वाली प्रजातियों में 85% को प्रभावित करता है" (विलकोव एंड मास्टर, 2008, पृ. 416). जब किसी जानवर के पारिस्थितिकी तंत्र का अनुरक्षण नहीं होता है, वे अपना घर खो बैठते हैं और नए परिवेश को अपनाने या नष्ट होने के लिए मजबूर हो जाते हैं। प्रदूषण एक और कारक है जो कई प्रजातियों के, विशेष रूप से बड़ी मात्रा में जलीय जीवों के लुप्तप्राय होने का कारण बनता है। इसके अलावा, अतिशोषण, बीमारी (विलकोव एंड मास्टर, 2008, पृ. 416) और [[जलवायु परिवर्तन]] (कोटियाहो एट अल., 2005, पृ. 1963) के कारण कई प्रजातियां लुप्तप्राय हुई हैं। बहरहाल, दुनिया में अधिकांश वन्य जीवों के लुप्तप्राय होने का प्रमुख महत्वपूर्ण कारक, प्रजातियों पर मानव प्रभाव और उनका परिवेश है। "पिछली कुछ सदियों से मानवों द्वारा संसाधन, ऊर्जा और स्थलों के उपयोग में तेज़ी आई है, दुनिया के अधिकांश भागों में जैव विविधता में पर्याप्त रूप से ह्रास हुआ है" (ईश्वरन एंड एर्डेलेन, 2006, पृ.179). मूलतः, पर्यावरण पर जैसे-जैसे मानव का प्रभाव बढ़ता है, जीवन की विविधता घटती जाती है। लोग लगातार अपने लिए अन्य प्रजातियों के संसाधनों और स्थलों का उपयोग करने लगे हैं, जो नकारात्मक रूप से कई जीवों के अस्तित्व दर को प्रभावित कर रहा है। लोग अपने मानक भी तय करते हैं कि किन प्रजातियों को बचाया जाना चाहिए और कौन-सी प्रजातियां उनके लिए महत्वहीन या अवांछनीय हैं। उदाहरण के लिए, हवाई की आक्रामक प्रजाति कॉकी मेंढक, वहां इतनी आम है कि उसके 'रात के गाने' से घरों की क़ीमतें कम हो जाती हैं और वे जंगलों के निकट होटलों को कमरों का उपयोग करने से रोकते हैं। हवाई के लोगों ने मेंढक को नष्ट करने का प्रस्ताव किया है और कई वन्य जीव प्रबंधकों ने मेंढ़को को मारने के लिए एक रोगजनक छोड़ने का प्रस्ताव रखा है (मिनटीर एंड कॉलिन्स, 2005, पृ. 333). मेंढक ने घरों की क़ीमतें कम की हैं और कई होटलों के व्यापार को क्षति पहुंचाई है, इसलिए हवाई के लोगों ने फ़ैसला लिया है कि उनके निकट रहने वाले कॉकी मेंढ़कों के समूह से छुटकारा पाना उन्हें स्वीकार्य है। एक अन्य उदाहरण जहां मानवीय प्रभाव ने किसी प्रजाति के लिंग की भलाई को प्रभावित किया है, वह है वरमॉन्ट के एरोहेड झील में खुद को बसाने वाले ग़ैर देशीय म्यूट हंस. जब हंसों की आबादी आठ पक्षियों तक बढ़ गई, तो वरमॉन्ट के मत्स्य और वन्य-जीव विभाग ने कार्रवाई करने का फ़ैसला किया। अंततः दो हंसों को मार डाला गया, जिससे पशु कल्याण संगठन और झील के पास रहने वाले लोग क्रोधित हुए (मिन्टीर एंड कॉलिन्स, 2005, पृ. 333). एरोहेड झील के हंसों का मामला यह दर्शाता है कि मानव मान्यताओं के आधार पर प्राकृतिक परिवेश पर विचार किया जाता है। सिर्फ़ इस कारण से कि प्राकृतिक रूप से हंस वहां नहीं बसे थे, इसका तात्पर्य यह नहीं कि वह उनके प्राकृतिक निवास स्थान का हिस्सा नहीं है और निश्चित रूप से केवल मानव असंतोष के कारण उन्हें नष्ट करने का कोई कारण नहीं बनता है। लुप्तप्राय प्रजातियों के जीवन में मानव प्रभाव का एक और उदाहरण है प्रेबल घास के मैदानों में फुदकने वाले चूहे. अनुसंधानों से पता चला है कि चूहे, बेयर लॉज फुदकने वाले चूहों से वर्गिकीय रूप से अलग नहीं है और अमेरिकी मत्स्य और वन्य-जीव सेवा ने इस सूचना के आधार पर लुप्तप्राय प्रजातियों की सूची से प्रेबल चूहे को हटाने का प्रस्ताव रखा है (मिन्टीर एंड कॉलिन्स, 2005, पृ. 333). यह उदाहरण प्रजाति के अनुरक्षण के निर्धारण में विज्ञान की भूमिका को विचाराधीन लाता है। यह प्रश्न उठाता है कि क्या जैव विविधता के संरक्षण के समर्थन में संसाधन के तौर पर केवल वैज्ञानिक सबूत का ही इस्तेमाल किया जाना चाहिए. मौजूदा प्रजातियों पर मानव प्रभाव का एक अंतिम उदाहरण, पर्यावरण अनुसंधान में पैर के अंगूठे के कतरन का मुद्दा है। परिस्थिति-विज्ञानी जहां संरक्षण के तरीक़ों के प्रति अपने ज्ञान को आगे बढ़ाने के लिए विभिन्न प्रजातियों पर शोध कर रहे हैं, वहीं इसके कारण जिन वन्य-जीवों का वे अध्ययन कर रहे हैं, उन पर पड़ने वाले प्रभाव पर भी विचार किया जाना चाहिए. पैर की अंगुली की कतरन के बारे में "रिपोर्ट किया गया है कि परिणामस्वरूप पाद और अंगों में सूजन तथा संक्रमण सहित पशुओं पर प्रतिकूल प्रभाव पड़ा है " (मिन्टीर एंड कॉलिन्स, 2005, पृ. 334). यह उदाहरण दर्शाता है कि प्रजाति के संरक्षण में सहायतार्थ अनुसंधान से पूर्व कैसे लोगों को पशुओं की भलाई के बारे में भी विचार करना चाहिए. प्रजातियों और उनके परिवेश पर मानवीय प्रभाव का बहुत ही नकारात्मक असर पड़ता है। लोगों के लिए यह महत्वपूर्ण है कि दुनिया में सभी प्रजातियों के अनुरक्षण और उनके विकास को बाधित ना करने में मदद करें. == प्रजातियों के अनुरक्षण का महत्व == "मानव जीवन के विकास के लिए जीवन और जीवन प्रणालियों की विविधता एक आवश्यक शर्त है" (ईश्वरन एंड एर्डेलेन, 2006, पृ.179). कई लोग आज की दुनिया में जैव-विविधता के अनुरक्षण के महत्व पर सवाल उठाते हैं, जहां संरक्षण प्रयास महंगे साबित होते हैं और जिनमें काफ़ी समय लगता है। तथ्य यह है कि मानव अस्तित्व के लिए सभी प्रजातियों का संरक्षण आवश्यक है। प्रजातियों को "सौंदर्य और नैतिक औचित्य के लिए; मानव कल्याण के लिए आवश्यक उत्पादों तथा सेवाओं के प्रदाता के रूप में जंगली प्रजातियों की महत्ता; विशिष्ट प्रजातियों का मूल्य पर्यावरणीय स्वास्थ्य सूचक रूप में या पारिस्थितिकी प्रणालियों के कार्य करने के लिए मूल तत्त्व प्रजातियों का महत्व; और वन्य जीवों के अध्ययन से हासिल वैज्ञानिक सफलताओं" के लिए बचाया जाना चाहिए. (विलकोव एंड मास्टर, 2008, पृ. 418). दूसरे शब्दों में, प्रजाति कला और मनोरंजन के स्रोत के रूप में सेवा करते हैं, मानव की भलाई के लिए दवा जैसे उत्पाद उपलब्ध कराते हैं, समग्र पर्यावरण और पारिस्थितिकी के कल्याण का संकेत देते हैं और अनुसंधान उपलब्ध कराते हैं, जिनके परिणामस्वरूप वैज्ञानिक खोज संभव हो सके हैं। लुप्तप्राय प्रजातियों के संरक्षण के "सौंदर्यपरक औचित्य" का एक उदाहरण है, एल्लोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान में भूरे भेड़िये का प्रवेश. भूरे भेडिए की वजह से उद्यान में पर्यटकों की संख्या भारी मात्रा में बढ़ी है और इसने संरक्षित क्षेत्र में जैव विविधता में योग दिया है। (विलकोव एंड मास्टर, 2008, पृ. 418). मानव की भलाई के लिए उत्पादों के प्रदाता के रूप में लुप्तप्राय प्रजातियों के संरक्षण के समर्थन का एक अन्य उदाहरण है, स्क्रब मिंट. यह पाया गया है कि स्क्रब मिंट में कवकरोधी कारक और प्राकृतिक कीटनाशक मौजूद है। (विलकोव एंड मास्टर, 2008, पृ. 418) इसके अलावा, गंजे गिद्ध और बहरे बाज़ की अधोगति ने "DDT और अन्य स्थाई कीटनाशकों के व्यापक छिड़काव से जुड़े संभावित स्वास्थ्य खतरों के प्रति लोगों को सतर्क कर दिया" (विलकोव एंड मास्टर, 2008, पृ. 418). यह एक दृष्टांत के रूप में करता है कि कैसे कोई मछली पर्यावरणीय स्वास्थ्य की पहचान कराने वाले घटक के रूप में मददगार हो सकती है और मानव जीवन तथा अन्य प्रजातियों की रक्षा कर सकती है। अंत में, वैज्ञानिक खोजों में सहायक प्रजातियों में एक उदाहरण है प्रशांत यू, जो "टेक्सॉल का स्रोत बन गया, जोकि अब तक की खोजों में सबसे शक्तिशाली कैंसर-रोधी यौगिक है" (विलकोव एंड मास्टर, 2008, पृ. 418-419). लुप्तप्राय प्रजातियां मानव विकास, जैव विविधता के अनुरक्षण और पारिस्थितिकी प्रणालियों के संरक्षण में उपयोगी साबित हो सकती हैं। == लुप्तप्राय प्रजातियों की रक्षा में मदद == संरक्षण करने वालों का लक्ष्य है, लुप्तप्राय प्रजातियों का संरक्षण और जैव विविधता के अनुरक्षण के लिए तरीक़े बनाना और उनका विस्तार करना. दुनिया की विलुप्त होने जा रही प्रजातियों के संरक्षण में, कई तरीक़ों से सहायता की जा सकती है। इनमें एक तरीक़ा है, प्रजातियों के विभिन्न समूहों के बारे में अधिक जानकारी प्राप्त करना, ख़ास कर अकशेरूकी, कवक और समुद्री जीवों के बारे में, जहां पर्याप्त डाटा की कमी है। उदाहरण के लिए, आबादी में गिरावट और विलोपन के कारणों को समझने के लिए, फ़िनलैंड में तितलियों की आबादी पर एक प्रयोग किया गया। इस विश्लेषण में, तितलियों का संकटग्रस्त सूची वर्गीकरण, वितरण, घनत्व, डिंभक विशिष्टता, प्रसारण क्षमता, वयस्क प्राकृतिक-वास का विस्तार, उड़ान अवधि और शरीर का आकार, सभी के संबंध में अभिलेख दर्ज और परीक्षण किए गए, ताकि प्रत्येक प्रजाति की संकट स्थिति का निर्धारण किया जा सके. यह पाया गया कि तितलियों के वितरण में साढ़े एक्यावन प्रतिशत तक की गिरावट आई है और उनका प्राकृतिक-वास गंभीर रूप से प्रतिबंधित हैं। विशिष्ट तितलियों के वितरण दर में गिरावट का एक उदाहरण है, फ़्रिग्गा का फ़्रिटिलरी और ग्रिज़ल्ड स्किपर, जो दलदल के व्यापक निकासी के फलस्वरूप उनके प्राकृतिक-वास क्षतिग्रस्त होने के कारण प्रभावित हुए हैं। (कोटियाहो एट अल., 2005, पृ. 1963-1967). इस प्रयोग से साबित होता है कि जब हमें जोखिम के कारण ज्ञात हों, तो हम सफलतापूर्वक जैव विविधता प्रबंधन के लिए समाधान तैयार कर सकते हैं। लुप्तप्राय प्रजातियों के संरक्षण में मदद का एक अन्य तरीक़ा है, पर्यावरणीय नैतिकता को समर्पित एक नए व्यावसायिक समाज का निर्माण. इससे परिस्थिति-विज्ञानियों को जैव विविधता के अनुसंधान और प्रबंधन में नैतिक निर्णय लेने में मदद मिल सकती है। इसके अलावा, पर्यावरण नैतिकता पर अधिक जागरूकता पैदा करने से प्रजातियों के संरक्षण को प्रोत्साहित करने में सहायता मिल सकती है। "छात्रों के लिए नैतिकता पाठ्यक्रम और परिस्थिति-विज्ञानियों और जैव विविधता प्रबंधकों के लिए प्रशिक्षण कार्यक्रमों" से पर्यावरण संबंधी जागरूकता पैदा हो सकती है और अनुसंधान तथा प्रबंधन में आचार संहिता के उल्लंघन को रोका जा सकता है (मिन्टीर एंड कॉलिन्स, 2005, पृ. 336). लुप्तप्राय प्रजातियों के संरक्षण का एक अंतिम उपाय है, संघीय एजेंसी निवेश और संघीय सरकार द्वारा संरक्षण अधिनियमन के माध्यम से बचाव. "परिस्थिति-विज्ञानियों ने जैव विविधता संरक्षण एकीकृत करने और वर्धमान बड़े पैमाने पर सामाजिक आर्थिक विकास के लिए, जैविक गलियारों, जैव मंडल भंडार, पारिस्थितिकी तंत्र प्रबंधन और पर्यावरण-क्षेत्रीय योजना प्रस्तावित किया है " (ईश्वरन एंड एर्डेलेन, 2006, पृ.179). संघीय अधिदेशाधीन संरक्षण अंचल का एक उदाहरण है, उत्तर-पश्चिमी हवाई द्वीपों का समुद्री राष्ट्रीय स्मारक, जो कि दुनिया में सबसे बड़ा समुद्री संरक्षित क्षेत्र है। अंतर्जलीय समुदायों और अधिक मछलीमारी वाले क्षेत्रों के संरक्षण के लिए स्मारक ज़रूरी है। केवल इस क्षेत्र में काम कर रहे अनुसंधानकर्ताओं को मछली मारने की अनुमति दी गई है, मूंगे हटाए नहीं जा सकते हैं और होमलैंड सुरक्षा विभाग, उपग्रह इमेजिंग के ज़रिए पानी से गुजरने वाले जहाज़ों पर प्रतिबंध लागू करते हैं। स्मारक अनुमानित सात हज़ार प्रजातियों के लिए, अधिकांशतः जो दुनिया में और कहीं भी नहीं पाए जा सकते, निवास का कार्य करेगा (रेलॉफ़, 2006, पृ. 92). यह पर्यावरणीय स्मारक यह तथ्य दर्शाता है कि लुप्तप्राय प्रजातियों के लिए एक सुरक्षित वातावरण का निर्माण, साथ ही दुनिया के सबसे बड़े पारिस्थितिकी प्रणालियों में से कुछ का अनुरक्षण संभव है। == बंदी प्रजनन कार्यक्रम == {{main|Captive breeding}} बंदी प्रजनन, वन्य-जीव परिरक्षित क्षेत्रों, चिड़ियाघरों और अन्य संरक्षण सुविधा स्थलों जैसे प्रतिबंधित मानव नियंत्रित वातावरण में दुर्लभ या लुप्तप्राय प्रजातियों के प्रजनन की प्रक्रिया है। बंदी प्रजनन का प्रयोजन विलुप्त होने वाली प्रजातियों को बचाना है। इससे अपेक्षा की जाती है कि प्रजाति की आबादी स्थिर हो, ताकि वह लुप्त के लिए ख़तरे से बच सके.[https://web.archive.org/web/20091015180848/http://nationalzoo.si.edu/ConservationAndScience/EndangeredSpecies/CapBreedPops/default.cfm ] कुछ समय के लिए इस तकनीक का सफलतापूर्वक प्रयोग किया गया, संभवतः प्राचीनतम ज्ञात बंदी संभोग के ऐसे उदाहरणों के लिए यूरोपीय और एशियाई शासकों की व्यवस्था को श्रेय दिया जा सकता है, चर्चाधीन मामला है [[पेरे डेविड का मृग]]. बहरहाल, बंदी प्रजनन तकनीक, आम तौर पर कुछ प्रवासी पक्षियों (उदा. सारस) और मछलियों (उदा. हिल्सा) जैसी अत्यंत गतिशील प्रजातियों के लिए लागू करना मुश्किल होता है। इसके अतिरिक्त, यदि बंदी प्रजनन की आबादी बहुत कम है, तो न्यून [[जीन पूल]] के कारण अंतःप्रजनन हो सकता है; इससे आबादी में रोगों के लिए [[प्रतिरक्षा]] की कमी संभव है। == लाभ के लिए वैध निजी उत्पादन == जहां [[अवैध शिकार]] के कारण लुप्तप्राय जानवरों की आबादी में काफ़ी कमी हो सकती है, वहीं लाभार्थ वैध निजी उत्पादन का विपरीत प्रभाव पड़ता है। वैध निजी उत्पादन से दोनों, दक्षिणी [[काले गैंडा]] और [[सफेद गैंडा]] की आबादी में काफी वृद्धि हुई है। IUCN के एक वैज्ञानिक अधिकारी, डॉ॰ रिचर्ड एम्सली ने ऐसे कार्यक्रमों के बारे में कहा, "मुख्यतः निजी स्वामित्व वाले जानवरों की वजह से, प्रभावी कानून का प्रवर्तन अब बहुत ही आसान हो गया है।.. हम संरक्षण कार्यक्रम में स्थानीय समुदायों को लाने में सक्षम हो गए हैं। पारिस्थितिकी पर्यटन या लाभार्थ बेचने के लिए केवल अवैध शिकार की जगह, गैंडे की देख-रेख से आर्थिक प्रोत्साहन जुड़े हैं। अतः कई मालिक उन्हें सुरक्षित रख रहे हैं। निजी क्षेत्र, हमारे काम में सहायतार्थ महत्वपूर्ण है। "<ref>[http://www.independent.co.uk/environment/nature/hes-black-and-hes-back-private-enterprise-saves-southern-africas-rhino-from-extinction-848482.html He's black, and he's back!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090829151708/http://www.independent.co.uk/environment/nature/hes-black-and-hes-back-private-enterprise-saves-southern-africas-rhino-from-extinction-848482.html |date=29 अगस्त 2009 }}[http://www.independent.co.uk/environment/nature/hes-black-and-hes-back-private-enterprise-saves-southern-africas-rhino-from-extinction-848482.html Private enterprise saves southern Africa's rhino from extinction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090829151708/http://www.independent.co.uk/environment/nature/hes-black-and-hes-back-private-enterprise-saves-southern-africas-rhino-from-extinction-848482.html |date=29 अगस्त 2009 }}, [[द इंडिपेन्डेंट]], 17 जून 2008</ref> == गैलरी == <gallery> File:Urocyon littoralis (Island fox) FWS 001.jpg|लुप्तप्राय द्वीप लोमड़ी File:Sea otter cropped.jpg|संकटग्रस्त समुद्री ऊदबिलाव File:Bison skull pile-restored.jpg|अमेरिकी बाइसन की खोपड़ियों का ढेर. आर्थिक रूप से संचालित अति शिकार की वजह से 1890 में केवल 750 जंगली भैंसे रह गए थे। File:California-condor.jpg|अपरिपक्व कैलिफोर्निया गिद्ध File:Caretta caretta01.jpg|राजकच्छप समुद्री कछुआ File:Arowana.jpg|एशियाई एरोवाना File:Linces19.jpg|इबेरीयन लिंक्स, यूरोप का सर्वाधिक संकटग्रस्त स्तनपायी </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[जैव विविधता]] * [[संरक्षण स्थिति]] * [[विलोपन सिद्धान्त]] * [[आईयूसीएन लाल सूची]] == नोट == * ग्लेन, C. R. 2006. [https://web.archive.org/web/20190915063352/http://www.earthsendangered.com/ "Earth's Endangered Creatures"] अभिगम 9/30/2008 * ईश्वरन, N. और एर्डेलेन, W. (2005, मई). [https://web.archive.org/web/20151107005312/http://www.jstor.org/stable/3868449 Biodiversity Futures], पारिस्थितिकीय कार्य-क्षेत्र और पर्यावरण, 3 (4), 179. 23 सितंबर 2008 को पुनःप्राप्त. * कोटियाहो, J. S., कैतला, V., कोमोनेन, A., पाइविनेन, J. P. और एहर्लिच, P. R.(2005, 8 फरवरी). [https://web.archive.org/web/20151107005313/http://www.jstor.org/stable/3374545 Predicting the Risk of Extinction from Shared Ecological Characteristics], संयुक्त राज्य अमेरिका की राष्ट्रीय विज्ञान अकादमी की कार्यवाहियां, 102 (6), 1963-1967. 23 सितंबर 2008 को पुनःप्राप्त. * मिन्टीर, B. A. और कॉलिन्स, J. P. (2005, अगस्त). [https://web.archive.org/web/20151107005317/http://www.jstor.org/stable/3868567 Why we need an “Ecological Ethics”.] पारिस्थितिकी कार्य-क्षेत्र और पर्यावरण, 3 (6), 332-337. 22 सितंबर 2008 को पुनःप्राप्त. * रेलॉफ़, J. (2006, 5 अगस्त). [https://web.archive.org/web/20151107005318/http://www.jstor.org/stable/4017054 Preserving Paradise], [[विज्ञान समाचार]], 170 (6), 92. 23 सितंबर 2008 को पुनःप्राप्त. * विलकोव, D. S. और मास्टर L. L. (2008, अक्तूबर). [https://web.archive.org/web/20151107005320/http://www.jstor.org/stable/3868674 How Many Endangered Species are there in the United States?] पारिस्थितिकी कार्य-क्षेत्र और पर्यावरण, 3 (8), 414-420. 23 सितंबर 2008 को पुनःप्राप्त. == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * ''यूसीबी लाइब्रेरी गवपब्स'' से [https://web.archive.org/web/20080820164159/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/species.htm Endangered Species] * [https://web.archive.org/web/20190713215604/http://www.eswr.com/ Endangered Species & Wetlands Report] ESA, नम भूमि और विनियामक शिकार को आवृत करने वाला स्वतंत्र प्रिंट और ऑन-लाइन न्यूज़-लेटर. * [https://web.archive.org/web/20080827184308/http://newscientist.com/channel/life/endangered-species Everything you wanted to know about endangered species ] - ''[[न्यू साइंटिस्ट]]'' द्वारा प्रदत्त. * [https://web.archive.org/web/20100104112214/http://www.theglobaleducationproject.org/earth/global-ecology.php#4 Endangered species charted by number of species and risk of extinction.] * [https://web.archive.org/web/20091223070248/http://www.environmental-education-games.com/whale.html The Whale Game] पर्यावरण शिक्षा खेलों से व्हेल खेल * [https://web.archive.org/web/20140627000000/http://www.iucnredlist.org/ IUCN] सरकारी IUCN वेब-साइट (पशुओं की आबादी को वर्गीकृत करने वाला संगठन) [[श्रेणी:संरक्षण]] [[श्रेणी:लुप्तप्राय प्रजातियां]] [[श्रेणी:संरक्षण के साथ पर्यावरणीय मुद्दे]] [[श्रेणी:पर्यावरणीय मुद्दे]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] no58t9xnmsvt0qj0ddn4my9b50ehsbp महाभारत के पात्र 0 189515 6591653 6483805 2026-07-25T12:07:02Z ~2026-41431-03 938183 /* स */ 6591653 wikitext text/x-wiki [[महाभारत]] प्राचीन [[भारत]] के दो प्रमुख संस्कृत महाकाव्यों में से एक है, इसकी रचना ऋषि व्यास ने की थी। '''महाभारत के सबसे महत्वपूर्ण पात्रों''' में: [[कृष्ण]]; [[पांडव]]<nowiki/>- [[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]] और [[सहदेव]], उनकी पत्नी [[द्रौपदी]] के साथ; और [[कौरव]] (जो सौ भाई थे), सबसे बड़े भाई [[दुर्योधन]] के नेतृत्व में। सबसे महत्वपूर्ण अन्य पात्रों में [[भीष्म]], [[कर्ण]], [[द्रोणाचार्य]], [[शकुनि]], [[धृतराष्ट्र]], [[गांधारी]] और [[कुन्ती|कुंती]] शामिल हैं। कुछ महत्वपूर्ण अतिरिक्त पात्रों में [[बलराम]], [[सुभद्रा]], [[विदुर]], [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]], [[कृपाचार्य]], [[पाण्डु|पांडु]], [[सत्यवती]], [[अश्वत्थामा]] और [[अम्बा]] शामिल हैं। महाकाव्य में महत्वपूर्ण भूमिका निभाने वाले देवताओं में [[विष्णु]], [[ब्रह्मा]], [[शिव]], [[गंगा देवी|गंगा]], [[इन्द्र|इंद्र]], [[सूर्य देवता|सूर्य]] और [[यमराज|यम]] शामिल हैं। == कुरु वंश== <!--for instructions on editing, see [[Template:Familytree]]--> {{familytree/start}} {{familytree | | | | | | |KUR| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |KUR = [[कुरु वंश|कुरु]]<sup>'''क'''</sup>|boxstyle_KUR=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | | | | | | |:| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{familytree | | | | | | | |:| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{familytree | | |GAN |y|SAN |y|SAT|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|y|PAR |PAR=[[पराशर]]|boxstyle_PAR=border: 2px solid blue;|SAT=[[सत्यवती]]|boxstyle_SAT=border: 2px solid red;|SAN=[[शांतनु]]<sup>'''क'''</sup>|boxstyle_SAN=border: 2px solid blue;|GAN=[[गंगा]]|boxstyle_GAN=border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |}} {{familytree | | | |,|-|'| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | |`|-|.|BHI=[[भीष्म]]|boxstyle_BHI=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | |BHI | | | |CHI | | | |AMB |y|VIC |y|AML | | | |VYA |AML=[[अंबालिका]]|boxstyle_AML=border: 2px solid red;|VIC=[[विचित्रवीर्य]]|boxstyle_VIC=border: 2px solid blue;|AMB=[[अंबिका]]|boxstyle_AMB=border: 2px solid red;|CHI=[[चित्रांगद]]|boxstyle_CHI=border: 2px solid blue;|VYA=[[व्यास]]|boxstyle_VYA=border: 2px solid blue;|BHI=[[भीष्म]]|boxstyle_BHI=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|'| | | |!| | | | | |}} {{familytree | | |!| | | |,|~|~|~|.| | | | | | | | | | |!| | | | | |}} {{familytree | |DHR |y|GAN | |SHA| | | |y|KUN|y|PAN |y|MAD | | | KUN=[[कुंती]]|boxstyle_KUN=border: 2px solid red;|PAN=[[पांडु]]<sup>'''ख'''</sup>|boxstyle_PAN=border: 2px solid blue;|MAD=[[माद्री]]|boxstyle_MAD=border: 2px solid red;|DHR=[[धृतराष्ट्र]]<sup>'''ख'''</sup>|boxstyle_DHR=border: 2px solid blue;|GAN =[[गांधारी]]|boxstyle_GAN=border: 2px solid red;|SHA = [[शकुनि]]|boxstyle_SHA=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | | | |!| |,|-|-|-|-|-|-|-|-|'| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | }} {{familytree | | | | |!| |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|'| | | |`|-|-|v|-|-|-|.| | | |}} {{familytree | | | | |!|KAR | |YUD | |BHI | |ARJ |y|SUB | |NAK| |SAH| |KAR = [[कर्ण]]<sup>'''ग'''</sup>|boxstyle_KAR=border: 2px solid blue; |YUD=[[युधिष्ठिर]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_YUD=background:#8D8; border: 2px solid blue;|BHI=[[भीम]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_BHI=background:#8D8; border: 2px solid blue;|ARJ=[[अर्जुन]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_ARJ=background:#8D8;border: 2px solid blue;|SUB=[[सुभद्रा]] |boxstyle_SUB=border: 2px solid red;|NAK=[[नकुल]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_NAK=background:#8D8; border: 2px solid blue;|SAH=[[सहदेव]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_SAH=background:#8D8; border: 2px solid blue;}} {{familytree | |,|-|-|^|v|-|-|-|v|-|-|-|.| | | | | | |!| | |}} {{familytree |DUR | |DU1 | |DU2 | |ETC | | | | | |!| | | | | | | | |DUR=[[दुर्योधन]]<sup>'''च'''</sup>|boxstyle_DUR=background:#ff0;border: 2px solid blue;|DU2=[[दुशासन]]|boxstyle_DU2=background:#ff0;border: 2px solid blue;|ETC= (अन्य ९८ पुत्र)|boxstyle_ETC=background:#ff0;border: 2px solid blue;|DU1=[[दुशला]]|boxstyle_DU1=background:#ff0;border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |ABM |y|UTR | | |ABM=[[अभिमन्यु]]|boxstyle_ABM=border: 2px solid blue;|UTR=[[उत्तरा]]|boxstyle_UTR=border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |PAR|y|MA1|PAR=[[परीक्षित]]|boxstyle_PAR=border: 2px solid blue;|MA1=[[माद्रवती]]|boxstyle_MA1=border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |JAN |JAN=[[जनमेजय]]|boxstyle_JAN=border: 2px solid blue;}} {{familytree/end}}<syntaxhighlight lang="html5" line="1"> ! </syntaxhighlight> == अ == * [[अर्जुन]] - [[इंद्र]] और [[कुंती]] के पुत्र; [[पाण्डु]] का आध्यात्मिक पुत्र; [[युधिष्ठिर]] और [[भीम]] के भाई; [[नकुल|नकु]]<nowiki/>[[नकुल|ल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] के सौतेले भाई; [[माद्री]] के सौतेले पुत्र; [[द्रौपदी]], [[सुभद्रा]], [[चित्रांगदा]] और [[उलूपी]] के पति; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]], ईरावान, [[बभ्रुवाहन|वभ्रुवाहन]] और [[श्रुतकीर्ति, द्रौपदी पुत्र|श्रुतकीर्ति]] के पिता; * [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] - [[अर्जुन]] और [[सुभद्रा]] के पुत्र; * अधिरथ - [[कर्ण]] के पालक पिता; [[भीष्म]] के सारथी; * अद्रिका - एक अप्सरा; * [[अग्नि देव|अग्नि]] - देवता; * [[अलम्बुष]] - एक राक्षस; * [[अलायुध]] - एक राक्षस; अलम्बुष का मित्र; *अर्शी - [[शकुनि]] की पत्नी; केतुराज और केतुसेन की बहन; * अमितौजस - [[पांचाल]] राज्य का शक्तिशाली योद्धा; * अरुणि - एक ऋषि; * [[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|अश्विनीकुमार]] - जुड़वां देवता; * [[अश्वत्थामा]] - द्रौणाचार्य के पुत्र; भारद्वाज ऋषि के पौत्र; दुर्योधन के मित्र; * अस्तिक - एक ऋषि; * अवंतिनी - [[शल्य]] की पत्नी और मद्रंजय, रुक्मनागदा और रुक्मनारथ की मां; * अयोध्या - एक ऋषि; * अनुविंदा - अवंती के राजा; जयसेन और राजाधिदेवी के पुत्र; मित्रविंदा और विंदा के भाई; [[दुर्योधन]] के अच्छे मित्र; == आ == * आयु - [[शान्तनु|शांतनु]] के पूर्वज * आरोही - [[दुशासन]] और श्वेता की बेटी, हस्तिनापुर की राजकुमारी, लक्ष्मण के दोस्तों में से एक, [[दुर्योधन]] की बेटी; == इ == * इल - [[चंद्रदेव|चंद्र]] के पुत्र; पुरुरवा के पिता; * [[इंद्र]] - [[कश्यप]] और [[अदिति]] के पुत्र; अर्जुन के पिता; * इरावन - [[अर्जुन]] और [[उलूपी]] के पुत्र; * == उ == * उषा - सोनितपुर के राजा [[बाणासुर]] की बेटी; [[शिव]] की भक्त; [[कृष्ण]] के पौत्र [[अनिरुद्ध]] की पत्नी; * उग्रसेन - मथुरा का राजा; * उग्रश्रवस सौति - लोमहर्षन के पुत्र; * [[उलूक]] - [[शकुनि]] और [[आरशी|अर्शी]] का सबसे बड़ा पुत्र; * [[उलूपी]] - नागों की राजा कौरव की बेटी; [[अर्जुन]] की पत्नी; [[इरावन]] की माता; * [[उर्वशी]] - स्वर्ग की अप्सरा; * उत्तंक - एक ऋषि; * उत्तर - मत्स्य साम्राज्य के राजकुमार; राजा विराट के पुत्र; उत्तरा के भाई; * उत्तरा - राजा विराट की पुत्री; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] की पत्नी; परिक्षीत की माता; == ए == * [[एकलव्य]] - [[निषाद जाति|निषाद]] जनजाति का एक युवा राजकुमार था; जरासंध के प्रधान सेनापति हिरण्यधनु का पुत्र * == अं == * [[अम्बा|अंबा]] - काशी के राजा कश्य की सबसे बड़ी बेटी; [[अम्बिका (महाभारत)|अंबिका]] और [[अम्बालिका|अंबालिका]] की बहन * [[अम्बिका (महाभारत)|अंबिका]] - काशी के राजा कश्य की बेटी; [[विचित्रवीर्य]] की पत्नी; [[धृतराष्ट्र]] की माता, [[पाण्डु|पांडु]] की सौतेली माता और कौरवों की दादी; * [[अम्बालिका|अंबालिका]] - काशी के राजा कश्य की बेटी; [[विचित्रवीर्य]] की पत्नी; [[पाण्डु|पांडु]] की माता, [[धृतराष्ट्र]] की सौतेली माता और पांडवों की दादी; == क == * [[कद्रू]] - [[दक्ष प्रजापति|दक्ष]] की पुत्री; [[कश्यप]] की पत्नी; नागों की माता; * कालवक्र - [[कंस]] का सबसे वफादार साथी, सेनापति और मुख्य अंगरक्षक * [[कालरात्रि]] - देवी [[दुर्गा]] का सातवां रूप; * [[कल्कि]] - विष्णु के अंतिम अवतार; * कच्छ - बृहस्पति और तारा के पुत्र; * [[कंस]] - [[वृष्णि]] साम्राज्य का शासक; [[देवकी]] का भाई; [[कृष्ण]] के मामा; * कणिका - एक ऋषि; * करेणुमति - [[चेदि]] राजा [[शिशुपाल]] की पुत्री; [[धृष्टकेतु]] की बहन; नकुल की पत्नी; निरामित्र की माता; * [[कर्ण]] - महारथी; [[अंगदेश]] के शासक; [[सूर्य देवता|सूर्यदेव]] और [[कुंती]] के पुत्र; राधा और अधिरथ के दत्तक पुत्र; [[दुर्योधन]] के घनिष्ठ मित्र; [[चित्रसेन]] के पिता; * [[कर्ण]] के दत्तक भाई - अधिरथ और राधा के कुछ जैविक बच्चे थे, जो [[कुरुक्षेत्र युद्ध]] के दौरान मारे गए। उनमें से एक का नाम शॉन था। * [[कर्ण]] की पत्नियाँ - कर्ण की पत्नियों का कुछ उल्लेख मिलता है, लेकिन उनके नाम प्रकट नहीं किया गया है। * [[कौरव]] - [[धृतराष्ट्र]] के 102 संतान ([[गांधारी]] द्वारा [[दुर्योधन]], [[दुशासन]] सहित 100 पुत्र तथा इकलौती पुत्री [[दुशला]]; गांधारी की दासी सुगदा द्वारा [[युयुत्सु]]) * कौरव - विश्ववाहिनी के पति; [[उलूपी]] के पिता; [[इरावन]] के दादा; * [[कीचक]] - [[मत्स्य राज|मत्स्य]] साम्राज्य का सेनापति; रानी सुदेशना के भाई; * किरमीरा - एक राक्षस; * क्रथा - एक क्षत्रिय राजा; * [[कृपाचार्य]] - शारदवान और जनपदी के पुत्र; [[महर्षि गौतम]] के पौत्र; ऋषि अंगिरस के वंशज; [[कृपी]] की जुड़वा भाई; राजा [[शांतनु]] के दत्तक पुत्र; * [[कृपी]] - [[कृपाचार्य]] की जुड़वा बहन; शारदवान और जनपदी के पुत्र; राजा [[शांतनु]] के दत्तक पुत्री; * [[कृष्ण]] - [[वसुदेव]] और [[देवकी]] के पुत्र; [[नन्द बाबा|नन्द]] और [[यशोदा]] के पालक पुत्र; [[बलराम]] और [[सुभद्रा]] के भाई; *[[कृतवर्मा]] - यादव योद्धाओं और नारायणी सेना का एक सरदार; *कुंतीभोज - कुंती सम्राज्य के शासक; [[कुंती]] के दत्तक पिता और [[शूरसेन]] के चचेरे भाई; *[[कुंती]] - शूरसेन की पुत्री; कुंतीभोज की दत्तक पुत्री; [[पांडु]] की पहली पत्नी; [[कर्ण]] ([[सूर्यदेव]] से), [[युधिष्ठिर]] ([[धर्मराज]] से), [[भीम]] ([[वायुदेव]] से) और [[अर्जुन]] ([[इंद्रदेव]] से) की माता; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] की सौतेली माता; [[कृष्ण]], [[बलराम]] और [[सुभद्रा]] की बुआ *कुरु - कुरु सम्राज्य के संस्थापक; [[कौरव|कौरवों]] और [[पांडव|पांडवों]] के पूर्वज; संवरना और [[ताप्ती नदी|ताप्ती]] के पुत्र; शुभांगी और वाहिनी के पति; विदुरथ, अश्ववत, अभिश्यात, चित्ररथ, मुनि और जनमेजय के पिता; *किमवेका - [[बब्रुवाहन]] की पत्नी, [[मणिपुर (महाभारत)|मणिपुर]] की रानी, आरुष और पुत्री कृतिका की मां; == ग == * [[गांधारी]] - [[गांधार (जनपद)|गांधार]] की राजकुमारी; [[धृतराष्ट्र]] की पत्नी * ; [[दुर्योधन]], [[दुश्शासन]] सहित 100 कौरव भाइयों और बहन [[दुशला]] की माता; [[शकुनि]] की बहन; * [[गणेश]] - हिन्दू देवता * [[गंगा]] - नदी देवी; [[शांतनु]] की पहली पत्नी; [[भीष्म]] और 7 [[वसु|वसुओं]] की माता; == घ == *[[घटोत्कच]] - [[भीम]] और [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] के पुत्र; *घृतची - एक अप्सरा; == च == * [[चंद्रदेव|चंद्र]] - देवता; * चंद्रवर्मा - पहला [[कम्बोज]] राजा; [[दुर्योधन]] की पत्नी [[भानुमती|भानुमति]] के पूर्वज; * चित्रसेन - [[गंधर्व|गंधर्वों]] के राजा; * [[चित्रसेन]] - कर्ण का पुत्र; * चित्रसेन - अभिसार सम्राज्य के राजा; चित्रा के भाई; * चित्रा - अभिसार साम्राज्य के राजा; चित्रसेन के भाई; * [[चेकीतन|चेकितन]] - [[केकय]] राजा धृष्टकेतु और रानी श्रुतकीर्ति के पुत्र; * * * [[चित्रांगद]] - एक राजा; [[शांतनु]] और [[सत्यवती]] के बड़े पुत्र; * चित्रांगदा - एक गंधर्व; * चित्रांगदा - [[कलिंग]] साम्राज्य के राजा; * [[चित्रांगदा]] - मणिपुर की राजकुमारी; चित्रवाहन और वसुंधरा की पुत्री; अर्जुन की पत्नी; [[बभ्रुवाहन]] की माता; * चित्रवाहन - मणिपुर के राजा; वसुंधरा के पति; [[चित्रांगदा]] के पिता; == ज == * [[जाम्बवंती|जम्बवती]] - [[कृष्ण]] की दूसरी पत्नी; [[जाम्बवन्त|जाम्बवान]] की इकलौती पुत्री; * [[जनमेजय]] - [[अर्जुन]] के वंशज; [[परीक्षित]] के पुत्र; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] और उत्तरा के पौत्र; * जनपदी - एक अप्सरा; * जरा - एक राक्षसी; [[जरासंध]] की दत्तक माता; * [[जरासंध]] - जरासंध [[मगध महाजनपद|मगध]] का एक शक्तिशाली राजा; राजा बृहद्रथ के पुत्र; राक्षसी जरा की दत्तक पुत्र; * जरतकारु - एक ऋषि; * जटासुर - एक राक्षस; * [[जयद्रथ]] - सिंधु साम्राज्य के राजा; [[दुशला|दुशाला]] के पति; * [[जयत्सेन|जयतसेन]] - [[मगध महाजनपद|मगध]] के राजा; [[जरासंध]] के पुत्र; * [[महाभारत के पात्र#ज्योत्स्याना|ज्योत्स्याना]] - राजा [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] और रानी सुदेशनावती की बेटी, एक कुरु राजकुमारी, [[दुर्योधन]] की बेटी लक्ष्मणा की एक और दोस्त; == त == * तक्षक - नागों का राजा; * [[ताप्ती नदी|तापती]] - नदी देवी; [[सूर्य देवता|सूर्य]] और छाया की पुत्री; संवरना की पत्नी; राजा कुरु की माता; * तिलोत्तमा - दिव्य वास्तुकार; * तारा - बृहस्पति की पत्नी; कच्छ की माता; == द == * [[दमयन्ती|दमयंती]] - [[विदर्भराज|विदर्भ]] साम्राज्य की एक राजकुमारी; [[निषादराज|निषाद]] साम्राज्य के राजा [[नल-दमयन्ती|नल]] की पत्नी; * [[दन्तवक्र|दंतवक्र]] - कुरुश के राजा; * दंड और दंडधर - [[मगध महाजनपद|मगध]] साम्राज्य के दो राजकुमार; * दशराज - एक मछुवारा सरदार; [[सत्यवती]] के पिता; * दाराद - बहलिका साम्राज्य के राजा; * [[देवकी]] - देवक की पुत्री; [[वसुदेव]] की पत्नी; [[कृष्ण]] की जैविक माता; * देवयानी - असुर गुरु [[शुक्राचार्य]] की पुत्री; ययाति की पत्नी; यदु, तुर्वसु और माधवी की माता; * [[द्रौपदी]] - [[पंचाल]] की राजकुमारी; [[द्रुपद]] की पुत्री तथा [[धृष्टद्युम्न]], [[शिखण्डी|शिखंडी]], [[उत्तमानुज]], [[युद्धमन्यु]] और [[सत्यजीत]] की बहन; पांच [[पांडव|पांडवों]] ([[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]], [[सहदेव]]) की पत्नी; [[प्रतिविन्ध्य]], [[सुतसोम]], [[शतानीक]], [[श्रुतसेन]] और [[श्रुतकर्मण]] के माता; * [[द्रोणाचार्य]] - कौरवों और पांडवों के गुरु; ऋषि [[भारद्वाज ऋषि|भारद्वाज]] के पुत्र और ऋषि अंगिरस के वंशज; [[अश्वत्थामा]] के पिता; * [[द्रुपद]] - [[पंचाल]] के राजा; राजा पृषट के पुत्र; [[शिखंडी]], [[सत्यजीत]], [[उत्तमानुज]], [[युद्धमन्यु]], [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के पिता; * दुर्मासेन - [[दुःशासन]] का पुत्र; * [[दुर्गा]] - हिन्दू देवी; * [[दुशला]] - [[धृतराष्ट्र]] और [[गांधारी]] की इकलौती पुत्री; [[कौरव|कौरवों]] की बहन; [[जयद्रथ]] की पत्नी; * [[दुःशासन]] - [[धृतराष्ट्र]] और [[गांधारी]] के दूसरे पुत्र; [[दुर्योधन]] के छोटे भाई तथा अन्य कौरवों के बड़े भाई; * [[दुष्यंत]] - [[हस्तिनापुर]] के राजा; शकुंतला के पति और चक्रवर्ती सम्राट [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] के पिता; राजा [[शांतनु]] के पूर्वज; * [[दुर्योधन द्वितीय]] - [[दुशासन]] का उसकी योद्धा रानी निर्जरा से चौथा पुत्र। सीरत, द्रुमसेना, आरोही और कई भाई-बहनों का भाई, [[दुर्योधन]] पुत्र- लक्ष्मण कुमारा के बहुत अच्छे दोस्त। == ध == * [[धृष्टद्युम्न]] - [[पंचाल]] के राजकुमार; [[द्रुपद]] के पुत्र, [[द्रौपदी]], [[शिखंडी]], [[उत्तमानुज]], [[युद्धमन्यु]] और [[सत्यजीत]] के भाई; क्षत्रधर्मन, क्षत्रवर्मन, क्षत्रंजय और धृष्टकेतु के पिता; * [[धृतराष्ट्र]] - कुरु साम्राज्य के राजा; [[विचित्रवीर्य]] और [[अम्बिका (महाभारत)|अम्बिका]] के पुत्र; [[गांधारी]] के पति; [[दुर्योधन]], [[दुःशासन]] सहित सौ [[कौरव]] भाइयों और बहन [[दुशला]] के पिता; [[युयुत्सु]] के पिता (दासी सुगदा द्वारा); [[पांडु]] और [[विदुर]] के भाई; * [[धृष्टकेतु]] - [[चेदि राज्य|चेदि]] राजा [[शिशुपाल]] के पुत्र; [[पुरूजीत]] और [[वृहद्क्षत्र]] के भाई; * [[धनुमती]] - [[भगदत्त]] की पुत्री, प्राग्ज्योतिष की राजकुमारी, [[धृष्टद्युम्न]] की पत्नी और [[भानुमती]] की जुड़वां बहन; * धृष्टकेतु - [[कैकेय]] के शासक; श्रुतकीर्ति के पति; == न == * [[नल-दमयन्ती|नल]] - निषाद के राजा; [[दमयन्ती|दमयंती]] के पति; * [[नहुष]] - चंद्रवंशी राजा; [[शांतनु]] के पूर्वज; [[अशोक सुंदरी]] के पति; ययाति के पिता; * [[नकुल]] - [[पांडु]] और [[माद्री]] के पुत्र; [[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|अश्विनीकुमार]] के अध्यात्मिक पुत्र; [[सहदेव]] का जुड़वा भाई; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]] और [[अर्जुन]] के सौतेले भाई; [[कुंती]] के सौतेले पुत्र; [[द्रौपदी]] और करेणुमति के पति; [[शतानीक]] और [[निरमित्र]] के पिता; * [[नन्द बाबा|नंद]] - [[कृष्ण]] के पालक पिता; [[यशोदा]] के पति; [[वसुदेव]] के चचेरे भाई; * [[नरकासुर]] - [[भूमि (देवी)|भूमिदेवी]] का पुत्र; * [[निरमित्र]] - [[नकुल]] और करेणुमती के पुत्र; == प == * पद्मावती - एक देवी; * [[पराशर ऋषि]] - [[शक्ति ऋषि|शक्ति महर्षि]] के पुत्र; [[ऋषि वसिष्ठ|वसिष्ठ]] के पौत्र; [[वेदव्यास|व्यास]] के पिता; * [[परशुराम]] - महान ऋषि; हिन्दू देवता विष्णु के अवतार; [[भीष्म]], [[द्रोणाचार्य|द्रौणाचार्य]] और [[कर्ण]] के गुरु; * [[परीक्षित]] - [[कुरुवंश]] के राजा; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] और उत्तरा के पुत्र; * [[पाण्डु|पांडु]] - [[विचित्रवीर्य]] और [[अम्बालिका|अंबालिका]] के पुत्र; [[कुंती]] और [[माद्री]] के पति; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]] और [[सहदेव]] के आध्यात्मिक पिता; [[धृतराष्ट्र]] और [[विदुर]] के भाई; * पंड्या - एक महारथी; पंड्या साम्राज्य के राजा; * पौरव - एक राजा; * प्रभा - [[स्वरभानु]] की पुत्री; आयु की पत्नी; [[नहुष]] की माता; * [[प्रद्युम्न]] - [[कृष्ण]] और [[रुक्मिणी]] के पुत्र; मायावती, प्रभावती और [[रुक्मावती]] के पति; अनिरुद्ध के पिता; * प्रतिपद - एक राजा; [[शांतनु]] के पिता; [[भीष्म]] के पितामह; * [[प्रतिविंध्य]] - [[युधिष्ठिर]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; * पृशती - राजा [[द्रुपद]] की पत्नी; [[शिखण्डी|शिखंडिनी]], [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के माता; * पुरोचन - [[लाक्षाग्रह]] के निर्माता * पुरुरावस - चंद्र वंश के पहले राजा; बुद्ध और इला के पुत्र; [[उर्वशी]] के पति; आयु के पिता; == ब == * [[बभ्रुवाहन]] - [[अर्जुन]] और [[चित्रांगदा]] के पुत्र; * बहलिका - बहलिका साम्राज्य का राजा; [[शान्तनु|शांतनु]] का बड़ा भाई; [[भीष्म]] का चाचा; [[सोमदत्त]] के पिता; [[भूरिश्र्वा|भूरिश्रवा]] के दादा; * [[बलराम]] - [[कृष्ण]] और [[सुभद्रा]] के बड़े भाई; [[वसुदेव]] और रोहिणी के पुत्र; * बनसेना - [[कर्ण]] का पुत्र; * बुद्ध - [[चंद्रदेव]] और तारा के नाजायज पुत्र; बृहस्पति के पालक पुत्र; इला के पति; पुरुरवा के पिता; * [[बर्बरीक]] - महारथी; [[घटोत्कच]] और अहिलावती के पुत्र; [[भीम]] और [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] के पौत्र; == भ == * भद्रा - [[वसुदेव]] की पत्नी; * [[भद्रकाली]] - देवी * [[भगदत्त]] - [[प्राग्ज्योतिष साम्राज्य]] के राजा [[नरकासुर]] के पुत्र; वज्रदत्त के पिता; [[इंद्र]] के मित्र; * भानु - [[कृष्ण]] और [[सत्यभामा]] के पुत्र; सुतनु के पति; वज्र के पिता; * [[भानुमति]] - दुर्योधन की अंतिम पत्नी ; लक्ष्मण कुमार और लक्ष्मणा की मां,दुर्योधन की दूसरी पत्नी मयूरी की बहन; * [[भारद्वाज ऋषि|भारद्वाज]] - एक ऋषि; भगवान ब्रहस्पति के पुत्र; [[द्रोणाचार्य|द्रौणाचार्य]] के पिता; * [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] - एक चक्रवर्ती राजा; [[कौरव|कौरवों]] और [[पाण्डव|पांडवों]] के पूर्वज; दुष्यंत और शकुंतला के पुत्र; * [[भीम]] - [[पवनदेव]] और [[कुन्ती|कुंती]] के पुत्र; [[पाण्डु]] के आध्यात्मिक पुत्र; [[युधिष्ठिर]] और [[अर्जुन]] के भाई; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] के सौतेले भाई; [[माद्री]] के सौतेला पुत्र; [[द्रौपदी]], [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] और बलन्धरा के पति; [[घटोत्कच]], [[सुतसोम]] और [[सवर्ग]] के पिता; * भीम - विदर्भ के राजा; [[दमयन्ती|दमयंती]] के पिता; * [[भीष्म]] - मूल नम देवव्रत; राजा [[शांतनु]] और देवी [[गंगा देवी|गंगा]] के पुत्र; * [[भृगु]] - एक ऋषि; [[ब्रह्मा]] के पुत्र; * [[भूरिश्र्वा|भूरिश्रवा]] - [[सोमदत्त]] के पुत्र; == म == * मदंजय - [[विदुर]] के पहले कुरु साम्राज्य के प्रधान मंत्री; * मद्रंजय - [[शल्य]] और अवन्तिनी का सबसे बड़ा पुत्र; * मदरसेना - [[शल्य]] के छोटे भाई और [[माद्री]] के बड़े भाई; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] के मामा; * [[माद्री]] - [[मद्र|मद्र साम्राज्य]] की राजकुमारी; [[पांडु]] की दूसरी पत्नी; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] ([[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|अश्विनीकुमार]] से) के माता; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]] और [[अर्जुन]] के सौतेली माता; [[शल्य]], मद्रंजय, मदरसेना की बहन; * मालिनी - [[द्रौपदी]] की दासी; [[द्रुपद]] के अंगरक्षक नकुश की माता; * [[मनसा देवी|मनसा]] - नाग देवी; * मणिमत - एक राजा; * मारिशा - एक नाग; * [[मार्कण्डेय ऋषि|मार्कंडेय]] - एक ऋषि; * [[मेघवर्ण]] - [[घटोत्कच]] और मौरवी का पुत्र; [[भीम]] और [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] के पोते; अंजनापरवाना के भाई; * [[मेनका]] - एक सुंदर अप्सरा; * [[मयूरी]] - [[दुर्योधन]] की पत्नी, लक्ष्मणा और लक्ष्मण कुमार की माता, [[भानुमति]] की तथाकथित बहन; * [[मुचुकुन्द|मुचुकुंद]] - राजा [[मान्धातृ|मान्धाता]] के पुत्र; अंबरीश के भाई; == य == * [[यमराज|यम]] - हिन्दू देवता; * [[यमुना नदी|यमुना]] - नदी देवी; * [[यशोदा]] - [[नन्द बाबा|नंद]] की पत्नी; [[कृष्ण]] और [[बलराम]] के पालक माता; * यौधेय - [[युधिष्ठिर]] और देविका के पुत्र; * [[ययाति]] - [[नहुष]] और [[अशोक सुंदरी]] के पुत्र; देवयानी और शर्मिष्ठा के पति; [[शांतनु]] के पूर्वज; * [[योगमाया]] - [[नन्द बाबा|नंद]] और [[यशोदा]] के पुत्री; * [[युधिष्ठिर]] - [[यमराज]] और [[कुंती]] के पुत्र; [[पाण्डु]] के अध्यात्मिक पुत्र; [[भीम]] और [[अर्जुन]] के भाई; [[नकुल]]<nowiki/>-<nowiki/>[[सहदेव]] के सौतेले भाई; [[माद्री]] के सौतेले पुत्र; [[द्रौपदी]] और देविका के पति; [[प्रतिविन्ध्य]] और यौधेय के पिता; == र == * राधा - [[कर्ण]] की पालक माता; अधिरथ की पत्नी; शोण की माता; * [[रेवती (महाभारत)|रेवती]] - राजा ककुदमी की पुत्री; [[बलराम]] की पत्नी; निशाथ, उल्मुका और वत्सला की माता; [[कृष्ण]] के भाभी; * [[रोहिणी ( महाभारत )|रोहिणी]] - [[वसुदेव]] की पत्नी; [[बलराम]] की माता; * रोचमान - अश्वमेध साम्राज्य के राजा; * [[रुक्मी]] - [[विदर्भ]] का शासक; राजा भीष्मक के पुत्र; [[रुक्मिणी]] के बड़े भाई; * [[रुक्मिणी]] - [[विदर्भ]] की राजकुमारी; [[कृष्ण]] की पहली पत्नी; राजा भीष्मक की पुत्री; [[रुक्मी]] की बहन; * रत्नमाला - [[कर्ण]] और वर्षा का पुत्री; * रुरु - एक ऋषि == ल == * लक्ष्मण कुमार - [[दुर्योधन]] के पुत्र; [[धृतराष्ट्र]] के पौत्र; लक्ष्मणा का जुड़वा भाई; * लक्ष्मणा - [[दुर्योधन]] की पुत्री; लक्ष्मण कुमार की जुड़वा बहन; सांब की पत्नी; * == व == * वज्र - अनिरुद्ध के पुत्र; * [[वज्रनाभ]] - भानु के पुत्र; [[कृष्ण]] और [[सत्यभामा]] के पौत्र; भानुसमति की भाई; * वलंधरा - काशी साम्राज्य की राजकुमारी; राजा देवेश की पुत्री; [[भीम]] की पत्नी; सर्वगा की माता; * वपुष्ठमा - काशी की राजकुमारी; राजा सर्वगा की पोती; [[भीम]] और वलंधरा की परपोती; [[जनमेजय]] की पत्नी; कटनिका और शंकुकर्ण के माता; * [[वराहावतार|वराह]] - [[विष्णु]] भगवान का अवतार; * [[वसुदेव]] - [[कृष्ण]], [[बलराम]] और [[सुभद्रा]] के पिता; राजा [[शूरसेन]] के पुत्र; [[कुंती]] के भाई; * वसुंधरा - मणिपुर की रानी; राजा चित्रवाहन की पत्नी; [[चित्रांगदा]] की माता; [[बभ्रुवाहन|बब्रुवाहन]] की नानी; * [[वायु देव]] - हिन्दू देवता; [[भीम]] के अध्यात्मिक पिता; * [[वीरभद्र]] - हिन्दू देवता; * [[विचित्रवीर्य]] - राजा [[शांतनु]] और [[सत्यवती]] के छोटे पुत्र; * [[विदुर]] - कुरु सम्राज्य के प्रधानमंत्री; [[अंबिका]] और [[अंबालिका]] के दासी परिश्रमी के पुत्र; [[धृतराष्ट्र]] और [[पांडु]] के सौतेले भाई; * विजयद्रथ - सिंधु साम्राज्य के पूर्व राजा वृद्धाक्षत्र के पुत्र; [[जयद्रथ]] के भाई; * विजया - [[मद्र]] के राजा द्युतिमाता की पुत्री; [[सहदेव]] की पत्नी; [[सुहोत्र]] के माता; * विजयसिद्धसेन - [[बर्बरीक]] के गुरु; * [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] - [[धृतराष्ट्र]] और [[गांधारी]] के तीसरे पुत्र; 100 कौरव भाइयों और बहन [[दुशला]] के भाई; * विनता - [[दक्ष प्रजापति|दक्ष]] की पुत्री; ऋषि [[कश्यप]] की पत्नी; [[अरुण (हिन्दू धर्म)|अरुण]] और [[गरुड़]] की माता; * विंदा - अवंती के राजा; जयसेना और राजाधिदेवी के पुत्र; मित्रविंदा और अनुविंदा के भाई; [[दुर्योधन]] के अच्छे मित्र; *विरजा - [[नहुष]] की पत्नी; *[[राजा विराट|विराट]] - विराट साम्राज्य और मत्स्य साम्राज्य के राजा; सुदेशना के पति; राजकुमार [[उत्तर (महाभारत)|उत्तर]] और राजकुमारी [[उत्तरा (महाभारत)|उत्तरा]] के पिता; [[कीचक]] के जीजा; *विशोक - भीम के सारथी; *वृहंत - उलूकाओं के राजा; *वृद्धाक्षत्र - सिंघू साम्राज्य के पूर्व राजा; [[जयद्रथ]] और विजयद्रथ के पिता; *[[वृषकेतु]] - [[अंगदेश]] के राजा; [[कर्ण]] के पुत्र; [[वृषसेन]], [[चित्रसेन]], सत्यसेन, सुषेन, वनसेन, द्विपाल, प्रसेन और शत्रुंजय के भाई; *[[वृषसेन]] - [[कर्ण]] के पुत्र; [[वृषकेतु]], [[चित्रसेन]], सत्यसेन, सुषेन, वनसेन, द्विपाल, प्रसेन और शत्रुंजय के भाई; *[[वेदव्यास]] - [[सत्यवती]] और [[पराशर ऋषि|पराशर]] के पुत्र; [[धृतराष्ट्र]], [[पांडु]] और [[विदुर]] के पिता ([[नियोग]] द्वारा); *[[वर्षा (महाभारत)|वर्षा]] - कर्पजोत की राजकुमारी, रजयसेन की पुत्री, [[कर्ण]] की पांचवीं पत्नी, रत्नमाला की माता; == श == * [[शकुनि]] - [[गांधार (जनपद)|गांधार]] साम्राज्य का राजकुमार; [[गांधारी]] के भाई; [[दुर्योधन]], [[दुशासन]], [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] सहित 100 कौरव भाइयों और बहन दुशला के मामा; * [[शकुन्तला (मेनका पुत्री)|शकुंतला]] - [[दुष्यंत]] की पत्नी; चक्रवर्ती सम्राट [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] की माता; * [[शाल्व]] - शाल्व राज्य के राजा; काशी के राजकुमारी [[अम्बा|अंबा]] की प्रेमी; * [[शल्य]] - [[मद्र]] साम्राज्य के शासक; [[माद्री]] के भाई; [[नकुल]] और [[सहदेव]] के मामा; * शंख - राजा [[राजा विराट|विराट]] के पुत्र; * [[शांतनु]] - [[हस्तिनापुर]] के कुरु राजा; राजा प्रतिप के सबसे छोटे पुत्र; [[गंगा देवी|गंगा]] और [[सत्यवती]] के पति; [[भीष्म]], [[चित्रांगद]] और [[विचित्रवीर्य]] के पिता; * शर्मिष्ठा - एक असुर राजकुमारी; [[शांतनु]] के पूर्वज [[ययाति]] की पत्नी; * शतनीक - [[नकुल]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; * शौनक * [[शिखण्डी|शिखंडी]] - पांचाल के राजा [[द्रुपद]] की पुत्री; [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के बहन; * [[शिशुपाल]] - दमघोष का पुत्र; * [[शुक्राचार्य]] - ऋषि [[भृगु]] और काव्यमाता के पुत्र; * श्वेत - [[राजा विराट]] का दूसरा पुत्र; * श्वेतकी - एक राजा; * शमिक - एक ऋषि; * [[श्वेता (दुशासन की पत्नी)|श्वेता]] - [[दुशासन]] की दूसरी रानी और आरोही की माँ; == स == * [[सहदेव]] - अश्विनीकुमार दस्र और [[माद्री]] के पुत्र; पाण्डु के अध्यात्मिक पुत्र; [[नकुल]] के भाई; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]] और [[अर्जुन]] के सौतेले भाई; [[कुंती]] की सौतेला पुत्र; [[द्रौपदी]] और विजया के पति; [[श्रुतसेन]] और [[सुहोत्र]] के पिता; * सहदेव - राजा [[जरासंध]] के पुत्र; * सकरदेव - कलिंग के राजा श्रुतयुध और रानी सकरयानी के पुत्र; * [[संजय (महाभारत)|संजय]] - [[धृतराष्ट्र]] के सलाहकार; * सुलभा - [[विदुर]] की पत्नी; * सांब - [[कृष्ण]] और [[जाम्बवंती|जाम्बवती]] के पुत्र; लक्ष्मणा के पति; * समुद्रसेन - क्षत्रिय राजा; चंद्रसेन के पिता; * * संवरण - चंद्रवंशी राजा; राजा [[शांतनु]] के पूर्वज; सूर्य की पुत्री [[ताप्ती नदी|तापती]] के पति; राजा कुरु के पिता; * सरमा - एक आकाशीय मादा कुत्ता; * सत्रजीत - यादव राजा; [[सत्यभामा]] के पिता; [[सूर्य देवता|सूर्य देव]] का सबसे बड़ा भक्त; * [[सत्यभामा]] - [[कृष्ण]] की तीसरी पत्नी; * सत्यजीत - राजा द्रुपद के बहनोई; रानी पृष्ति के भाई; [[शिखंडी]], [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के छोटे मामा; * सत्यकी - एक योद्धा; * [[सत्यवती]] - राजा [[शांतनु]] की पत्नी; [[चित्रांगद]] और [[विचित्रवीर्य]] के माता; [[भीष्म]] के सौतेली माता; * [[सावित्री एवं सत्यवान|सावित्री]] - एक राजकुमारी; सत्यवान की पत्नी; * [[सावित्री एवं सत्यवान|सत्यवान]] - एक राजकुमार; सावित्री का पति; * सेनाविंदु - क्षत्रिय राजा; *सेरीमन - कुमारदेश का राजा; *[[सुबल]] - गांधार सम्राज्य के राजा; सुधर्मा के पति; [[शकुनि]] और [[गांधारी]] के पिता; *[[सुभद्रा]] - [[कृष्ण]] और [[बलराम]] के बहन; [[अर्जुन]] की पत्नी; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] की माता; [[वसुदेव]] और [[रोहिणी ( महाभारत )|रोहिणी]] की पुत्री; *सुदक्षिणा - कंबोजों का राजा; *सुदेशना - [[राजा विराट]] की पत्नी; [[उत्तर (महाभारत)|उत्तर]], [[उत्तरा (महाभारत)|उत्तरा]], श्वेत और शंख के माता; [[कीचक]] के बहन; *सुनका - ऋषि रुरु और प्रमद्वारा के पुत्र; [[युधिष्ठिर]] की सभा का सदस्य; *[[सूर्य देवता|सूर्य देव]] - हिन्द देवता; [[कर्ण]] का अध्यात्मिक पिता; *सुशर्मा - त्रिगर्त साम्राज्य के राजा; *सुत्सुम - [[भीम]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; *स्वाहा - [[दक्ष प्रजापति|प्रजापति दक्ष]] की पुत्री; [[अग्नि देव|अग्नि]] की पत्नी; *शशिरेखा - [[बृहद्रथ वंश]] की राजकुमारी, [[जरासंध]] की बहन और बृहद्रथ की बेटी, [[धृष्टद्युम्न]] की दूसरी पत्नी; *[[सुदेष्णावती]] - [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] की पहली रानी, एक कुरु रानी, मयूरी की बहन और भानुमती की सहेली, ज्योत्स्याना की मां; == ह == * [[हनुमान]] - हिन्दू देवता; * [[हयग्रीव]] - भगवान [[विष्णु]] का अवतार; * [[हिडिंब]] - एक राक्षस; [[हिडिंबा|हिडिंबी]] का भाई; * [[हिडिंबा|हिडिंबी]] - [[भीम]] की पत्नी; [[घटोत्कच]] के माता; [[हिडिंब]] की बहन; == श्र == * [[श्रुत्कर्मा|श्रुतकर्मा]] - [[अर्जुन]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; * [[श्रुतसेन]] - [[सहदेव]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; == टिप्पणीसूची == {{Reflist|33em}} == स्रोतग्रंथ == {{refbegin}} * <!-- {{sfn|John Dowson|2013|p=}} --> {{cite book|ref=harv|author=John Dowson|title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature|url=https://books.google.com/books?id=leH7AQAAQBAJ&pg=PA52|date=5 November 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-39029-6}} {{refend}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] bghe88xsstdpiu2ucjqv9yr5v1io108 6591654 6591653 2026-07-25T12:08:42Z ~2026-41431-03 938183 6591654 wikitext text/x-wiki [[महाभारत]] प्राचीन [[भारत]] के दो प्रमुख संस्कृत महाकाव्यों में से एक है, इसकी रचना ऋषि व्यास ने की थी। '''महाभारत के सबसे महत्वपूर्ण पात्रों''' में: [[कृष्ण]]; [[पांडव]]<nowiki/>- [[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]] और [[सहदेव]], उनकी पत्नी [[द्रौपदी]] के साथ; और [[कौरव]] (जो सौ भाई थे), सबसे बड़े भाई [[दुर्योधन]] के नेतृत्व में। सबसे महत्वपूर्ण अन्य पात्रों में [[भीष्म]], [[कर्ण]], [[द्रोणाचार्य]], [[शकुनि]], [[धृतराष्ट्र]], [[गांधारी]] और [[कुन्ती|कुंती]] शामिल हैं। कुछ महत्वपूर्ण अतिरिक्त पात्रों में [[बलराम]], [[सुभद्रा]], [[विदुर]], [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]], [[कृपाचार्य]], [[पाण्डु|पांडु]], [[सत्यवती]], [[अश्वत्थामा]] और [[अम्बा]] शामिल हैं। महाकाव्य में महत्वपूर्ण भूमिका निभाने वाले देवताओं में [[विष्णु]], [[ब्रह्मा]], [[शिव]], [[गंगा देवी|गंगा]], [[इन्द्र|इंद्र]], [[सूर्य देवता|सूर्य]] और [[यमराज|यम]] शामिल हैं। == कुरु वंश== <!--for instructions on editing, see [[Template:Familytree]]--> {{familytree/start}} {{familytree | | | | | | |KUR| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |KUR = [[कुरु वंश|कुरु]]<sup>'''क'''</sup>|boxstyle_KUR=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | | | | | | |:| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{familytree | | | | | | | |:| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{familytree | | |GAN |y|SAN |y|SAT|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|y|PAR |PAR=[[पराशर]]|boxstyle_PAR=border: 2px solid blue;|SAT=[[सत्यवती]]|boxstyle_SAT=border: 2px solid red;|SAN=[[शांतनु]]<sup>'''क'''</sup>|boxstyle_SAN=border: 2px solid blue;|GAN=[[गंगा]]|boxstyle_GAN=border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |}} {{familytree | | | |,|-|'| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | |`|-|.|BHI=[[भीष्म]]|boxstyle_BHI=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | |BHI | | | |CHI | | | |AMB |y|VIC |y|AML | | | |VYA |AML=[[अंबालिका]]|boxstyle_AML=border: 2px solid red;|VIC=[[विचित्रवीर्य]]|boxstyle_VIC=border: 2px solid blue;|AMB=[[अंबिका]]|boxstyle_AMB=border: 2px solid red;|CHI=[[चित्रांगद]]|boxstyle_CHI=border: 2px solid blue;|VYA=[[व्यास]]|boxstyle_VYA=border: 2px solid blue;|BHI=[[भीष्म]]|boxstyle_BHI=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|'| | | |!| | | | | |}} {{familytree | | |!| | | |,|~|~|~|.| | | | | | | | | | |!| | | | | |}} {{familytree | |DHR |y|GAN | |SHA| | | |y|KUN|y|PAN |y|MAD | | | KUN=[[कुंती]]|boxstyle_KUN=border: 2px solid red;|PAN=[[पांडु]]<sup>'''ख'''</sup>|boxstyle_PAN=border: 2px solid blue;|MAD=[[माद्री]]|boxstyle_MAD=border: 2px solid red;|DHR=[[धृतराष्ट्र]]<sup>'''ख'''</sup>|boxstyle_DHR=border: 2px solid blue;|GAN =[[गांधारी]]|boxstyle_GAN=border: 2px solid red;|SHA = [[शकुनि]]|boxstyle_SHA=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | | | |!| |,|-|-|-|-|-|-|-|-|'| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | }} {{familytree | | | | |!| |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|'| | | |`|-|-|v|-|-|-|.| | | |}} {{familytree | | | | |!|KAR | |YUD | |BHI | |ARJ |y|SUB | |NAK| |SAH| |KAR = [[कर्ण]]<sup>'''ग'''</sup>|boxstyle_KAR=border: 2px solid blue; |YUD=[[युधिष्ठिर]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_YUD=background:#8D8; border: 2px solid blue;|BHI=[[भीम]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_BHI=background:#8D8; border: 2px solid blue;|ARJ=[[अर्जुन]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_ARJ=background:#8D8;border: 2px solid blue;|SUB=[[सुभद्रा]] |boxstyle_SUB=border: 2px solid red;|NAK=[[नकुल]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_NAK=background:#8D8; border: 2px solid blue;|SAH=[[सहदेव]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_SAH=background:#8D8; border: 2px solid blue;}} {{familytree | |,|-|-|^|v|-|-|-|v|-|-|-|.| | | | | | |!| | |}} {{familytree |DUR | |DU1 | |DU2 | |ETC | | | | | |!| | | | | | | | |DUR=[[दुर्योधन]]<sup>'''च'''</sup>|boxstyle_DUR=background:#ff0;border: 2px solid blue;|DU2=[[दुशासन]]|boxstyle_DU2=background:#ff0;border: 2px solid blue;|ETC= (अन्य ९८ पुत्र)|boxstyle_ETC=background:#ff0;border: 2px solid blue;|DU1=[[दुशला]]|boxstyle_DU1=background:#ff0;border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |ABM |y|UTR | | |ABM=[[अभिमन्यु]]|boxstyle_ABM=border: 2px solid blue;|UTR=[[उत्तरा]]|boxstyle_UTR=border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |PAR|y|MA1|PAR=[[परीक्षित]]|boxstyle_PAR=border: 2px solid blue;|MA1=[[माद्रवती]]|boxstyle_MA1=border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |JAN |JAN=[[जनमेजय]]|boxstyle_JAN=border: 2px solid blue;}} {{familytree/end}}<syntaxhighlight lang="html5" line="1"> ! </syntaxhighlight> == अ == * [[अर्जुन]] - [[इंद्र]] और [[कुंती]] के पुत्र; [[पाण्डु]] का आध्यात्मिक पुत्र; [[युधिष्ठिर]] और [[भीम]] के भाई; [[नकुल|नकु]]<nowiki/>[[नकुल|ल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] के सौतेले भाई; [[माद्री]] के सौतेले पुत्र; [[द्रौपदी]], [[सुभद्रा]], [[चित्रांगदा]] और [[उलूपी]] के पति; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]], ईरावान, [[बभ्रुवाहन|वभ्रुवाहन]] और [[श्रुतकीर्ति, द्रौपदी पुत्र|श्रुतकीर्ति]] के पिता; * [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] - [[अर्जुन]] और [[सुभद्रा]] के पुत्र; * अधिरथ - [[कर्ण]] के पालक पिता; [[भीष्म]] के सारथी; * अद्रिका - एक अप्सरा; * [[अग्नि देव|अग्नि]] - देवता; * [[अलम्बुष]] - एक राक्षस; * [[अलायुध]] - एक राक्षस; अलम्बुष का मित्र; *अर्शी - [[शकुनि]] की पत्नी; केतुराज और केतुसेन की बहन; * अमितौजस - [[पांचाल]] राज्य का शक्तिशाली योद्धा; * अरुणि - एक ऋषि; * [[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|अश्विनीकुमार]] - जुड़वां देवता; * [[अश्वत्थामा]] - द्रौणाचार्य के पुत्र; भारद्वाज ऋषि के पौत्र; दुर्योधन के मित्र; * अस्तिक - एक ऋषि; * अवंतिनी - [[शल्य]] की पत्नी और मद्रंजय, रुक्मनागदा और रुक्मनारथ की मां; * अयोध्या - एक ऋषि; * अनुविंदा - अवंती के राजा; जयसेन और राजाधिदेवी के पुत्र; मित्रविंदा और विंदा के भाई; [[दुर्योधन]] के अच्छे मित्र; == आ == * आयु - [[शान्तनु|शांतनु]] के पूर्वज * आरोही - [[दुशासन]] और श्वेता की बेटी, हस्तिनापुर की राजकुमारी, लक्ष्मण के दोस्तों में से एक, [[दुर्योधन]] की बेटी; == इ == * इल - [[चंद्रदेव|चंद्र]] के पुत्र; पुरुरवा के पिता; * [[इंद्र]] - [[कश्यप]] और [[अदिति]] के पुत्र; अर्जुन के पिता; * इरावन - [[अर्जुन]] और [[उलूपी]] के पुत्र; * == उ == * उषा - सोनितपुर के राजा [[बाणासुर]] की बेटी; [[शिव]] की भक्त; [[कृष्ण]] के पौत्र [[अनिरुद्ध]] की पत्नी; * उग्रसेन - मथुरा का राजा; * उग्रश्रवस सौति - लोमहर्षन के पुत्र; * [[उलूक]] - [[शकुनि]] और [[आरशी|अर्शी]] का सबसे बड़ा पुत्र; * [[उलूपी]] - नागों की राजा कौरव की बेटी; [[अर्जुन]] की पत्नी; [[इरावन]] की माता; * [[उर्वशी]] - स्वर्ग की अप्सरा; * उत्तंक - एक ऋषि; * उत्तर - मत्स्य साम्राज्य के राजकुमार; राजा विराट के पुत्र; उत्तरा के भाई; * उत्तरा - राजा विराट की पुत्री; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] की पत्नी; परिक्षीत की माता; == ए == * [[एकलव्य]] - [[निषाद जाति|निषाद]] जनजाति का एक युवा राजकुमार था; जरासंध के प्रधान सेनापति हिरण्यधनु का पुत्र * == अं == * [[अम्बा|अंबा]] - काशी के राजा कश्य की सबसे बड़ी बेटी; [[अम्बिका (महाभारत)|अंबिका]] और [[अम्बालिका|अंबालिका]] की बहन * [[अम्बिका (महाभारत)|अंबिका]] - काशी के राजा कश्य की बेटी; [[विचित्रवीर्य]] की पत्नी; [[धृतराष्ट्र]] की माता, [[पाण्डु|पांडु]] की सौतेली माता और कौरवों की दादी; * [[अम्बालिका|अंबालिका]] - काशी के राजा कश्य की बेटी; [[विचित्रवीर्य]] की पत्नी; [[पाण्डु|पांडु]] की माता, [[धृतराष्ट्र]] की सौतेली माता और पांडवों की दादी; == क == * [[कद्रू]] - [[दक्ष प्रजापति|दक्ष]] की पुत्री; [[कश्यप]] की पत्नी; नागों की माता; * कालवक्र - [[कंस]] का सबसे वफादार साथी, सेनापति और मुख्य अंगरक्षक * [[कालरात्रि]] - देवी [[दुर्गा]] का सातवां रूप; * [[कल्कि]] - विष्णु के अंतिम अवतार; * कच्छ - बृहस्पति और तारा के पुत्र; * [[कंस]] - [[वृष्णि]] साम्राज्य का शासक; [[देवकी]] का भाई; [[कृष्ण]] के मामा; * कणिका - एक ऋषि; * करेणुमति - [[चेदि]] राजा [[शिशुपाल]] की पुत्री; [[धृष्टकेतु]] की बहन; नकुल की पत्नी; निरामित्र की माता; * [[कर्ण]] - महारथी; [[अंगदेश]] के शासक; [[सूर्य देवता|सूर्यदेव]] और [[कुंती]] के पुत्र; राधा और अधिरथ के दत्तक पुत्र; [[दुर्योधन]] के घनिष्ठ मित्र; [[चित्रसेन]] के पिता; * [[कर्ण]] के दत्तक भाई - अधिरथ और राधा के कुछ जैविक बच्चे थे, जो [[कुरुक्षेत्र युद्ध]] के दौरान मारे गए। उनमें से एक का नाम शॉन था। * [[कर्ण]] की पत्नियाँ - कर्ण की पत्नियों का कुछ उल्लेख मिलता है, लेकिन उनके नाम प्रकट नहीं किया गया है। * [[कौरव]] - [[धृतराष्ट्र]] के 102 संतान ([[गांधारी]] द्वारा [[दुर्योधन]], [[दुशासन]] सहित 100 पुत्र तथा इकलौती पुत्री [[दुशला]]; गांधारी की दासी सुगदा द्वारा [[युयुत्सु]]) * कौरव - विश्ववाहिनी के पति; [[उलूपी]] के पिता; [[इरावन]] के दादा; * [[कीचक]] - [[मत्स्य राज|मत्स्य]] साम्राज्य का सेनापति; रानी सुदेशना के भाई; * किरमीरा - एक राक्षस; * क्रथा - एक क्षत्रिय राजा; * [[कृपाचार्य]] - शारदवान और जनपदी के पुत्र; [[महर्षि गौतम]] के पौत्र; ऋषि अंगिरस के वंशज; [[कृपी]] की जुड़वा भाई; राजा [[शांतनु]] के दत्तक पुत्र; * [[कृपी]] - [[कृपाचार्य]] की जुड़वा बहन; शारदवान और जनपदी के पुत्र; राजा [[शांतनु]] के दत्तक पुत्री; * [[कृष्ण]] - [[वसुदेव]] और [[देवकी]] के पुत्र; [[नन्द बाबा|नन्द]] और [[यशोदा]] के पालक पुत्र; [[बलराम]] और [[सुभद्रा]] के भाई; *[[कृतवर्मा]] - यादव योद्धाओं और नारायणी सेना का एक सरदार; *कुंतीभोज - कुंती सम्राज्य के शासक; [[कुंती]] के दत्तक पिता और [[शूरसेन]] के चचेरे भाई; *[[कुंती]] - शूरसेन की पुत्री; कुंतीभोज की दत्तक पुत्री; [[पांडु]] की पहली पत्नी; [[कर्ण]] ([[सूर्यदेव]] से), [[युधिष्ठिर]] ([[धर्मराज]] से), [[भीम]] ([[वायुदेव]] से) और [[अर्जुन]] ([[इंद्रदेव]] से) की माता; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] की सौतेली माता; [[कृष्ण]], [[बलराम]] और [[सुभद्रा]] की बुआ *कुरु - कुरु सम्राज्य के संस्थापक; [[कौरव|कौरवों]] और [[पांडव|पांडवों]] के पूर्वज; संवरना और [[ताप्ती नदी|ताप्ती]] के पुत्र; शुभांगी और वाहिनी के पति; विदुरथ, अश्ववत, अभिश्यात, चित्ररथ, मुनि और जनमेजय के पिता; *किमवेका - [[बब्रुवाहन]] की पत्नी, [[मणिपुर (महाभारत)|मणिपुर]] की रानी, आरुष और पुत्री कृतिका की मां; == ग == * [[गांधारी]] - [[गांधार (जनपद)|गांधार]] की राजकुमारी; [[धृतराष्ट्र]] की पत्नी * ; [[दुर्योधन]], [[दुश्शासन]] सहित 100 कौरव भाइयों और बहन [[दुशला]] की माता; [[शकुनि]] की बहन; * [[गणेश]] - हिन्दू देवता * [[गंगा]] - नदी देवी; [[शांतनु]] की पहली पत्नी; [[भीष्म]] और 7 [[वसु|वसुओं]] की माता; == घ == *[[घटोत्कच]] - [[भीम]] और [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] के पुत्र; *घृतची - एक अप्सरा; == च == * [[चंद्रदेव|चंद्र]] - देवता; * चंद्रवर्मा - पहला [[कम्बोज]] राजा; [[दुर्योधन]] की पत्नी [[भानुमती|भानुमति]] के पूर्वज; * चित्रसेन - [[गंधर्व|गंधर्वों]] के राजा; * [[चित्रसेन]] - कर्ण का पुत्र; * चित्रसेन - अभिसार सम्राज्य के राजा; चित्रा के भाई; * चित्रा - अभिसार साम्राज्य के राजा; चित्रसेन के भाई; * [[चेकीतन|चेकितन]] - [[केकय]] राजा धृष्टकेतु और रानी श्रुतकीर्ति के पुत्र; * * * [[चित्रांगद]] - एक राजा; [[शांतनु]] और [[सत्यवती]] के बड़े पुत्र; * चित्रांगदा - एक गंधर्व; * चित्रांगदा - [[कलिंग]] साम्राज्य के राजा; * [[चित्रांगदा]] - मणिपुर की राजकुमारी; चित्रवाहन और वसुंधरा की पुत्री; अर्जुन की पत्नी; [[बभ्रुवाहन]] की माता; * चित्रवाहन - मणिपुर के राजा; वसुंधरा के पति; [[चित्रांगदा]] के पिता; == ज == * [[जाम्बवंती|जम्बवती]] - [[कृष्ण]] की दूसरी पत्नी; [[जाम्बवन्त|जाम्बवान]] की इकलौती पुत्री; * [[जनमेजय]] - [[अर्जुन]] के वंशज; [[परीक्षित]] के पुत्र; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] और उत्तरा के पौत्र; * जनपदी - एक अप्सरा; * जरा - एक राक्षसी; [[जरासंध]] की दत्तक माता; * [[जरासंध]] - जरासंध [[मगध महाजनपद|मगध]] का एक शक्तिशाली राजा; राजा बृहद्रथ के पुत्र; राक्षसी जरा की दत्तक पुत्र; * जरतकारु - एक ऋषि; * जटासुर - एक राक्षस; * [[जयद्रथ]] - सिंधु साम्राज्य के राजा; [[दुशला|दुशाला]] के पति; * [[जयत्सेन|जयतसेन]] - [[मगध महाजनपद|मगध]] के राजा; [[जरासंध]] के पुत्र; * [[महाभारत के पात्र#ज्योत्स्याना|ज्योत्स्याना]] - राजा [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] और रानी सुदेशनावती की बेटी, एक कुरु राजकुमारी, [[दुर्योधन]] की बेटी लक्ष्मणा की एक और दोस्त; == त == * तक्षक - नागों का राजा; * [[ताप्ती नदी|तापती]] - नदी देवी; [[सूर्य देवता|सूर्य]] और छाया की पुत्री; संवरना की पत्नी; राजा कुरु की माता; * तिलोत्तमा - दिव्य वास्तुकार; * तारा - बृहस्पति की पत्नी; कच्छ की माता; == द == * [[दमयन्ती|दमयंती]] - [[विदर्भराज|विदर्भ]] साम्राज्य की एक राजकुमारी; [[निषादराज|निषाद]] साम्राज्य के राजा [[नल-दमयन्ती|नल]] की पत्नी; * [[दन्तवक्र|दंतवक्र]] - कुरुश के राजा; * दंड और दंडधर - [[मगध महाजनपद|मगध]] साम्राज्य के दो राजकुमार; * दशराज - एक मछुवारा सरदार; [[सत्यवती]] के पिता; * दाराद - बहलिका साम्राज्य के राजा; * [[देवकी]] - देवक की पुत्री; [[वसुदेव]] की पत्नी; [[कृष्ण]] की जैविक माता; * देवयानी - असुर गुरु [[शुक्राचार्य]] की पुत्री; ययाति की पत्नी; यदु, तुर्वसु और माधवी की माता; * [[द्रौपदी]] - [[पंचाल]] की राजकुमारी; [[द्रुपद]] की पुत्री तथा [[धृष्टद्युम्न]], [[शिखण्डी|शिखंडी]], [[उत्तमानुज]], [[युद्धमन्यु]] और [[सत्यजीत]] की बहन; पांच [[पांडव|पांडवों]] ([[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]], [[सहदेव]]) की पत्नी; [[प्रतिविन्ध्य]], [[सुतसोम]], [[शतानीक]], [[श्रुतसेन]] और [[श्रुतकर्मण]] के माता; * [[द्रोणाचार्य]] - कौरवों और पांडवों के गुरु; ऋषि [[भारद्वाज ऋषि|भारद्वाज]] के पुत्र और ऋषि अंगिरस के वंशज; [[अश्वत्थामा]] के पिता; * [[द्रुपद]] - [[पंचाल]] के राजा; राजा पृषट के पुत्र; [[शिखंडी]], [[सत्यजीत]], [[उत्तमानुज]], [[युद्धमन्यु]], [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के पिता; * दुर्मासेन - [[दुःशासन]] का पुत्र; * [[दुर्गा]] - हिन्दू देवी; * [[दुशला]] - [[धृतराष्ट्र]] और [[गांधारी]] की इकलौती पुत्री; [[कौरव|कौरवों]] की बहन; [[जयद्रथ]] की पत्नी; * [[दुःशासन]] - [[धृतराष्ट्र]] और [[गांधारी]] के दूसरे पुत्र; [[दुर्योधन]] के छोटे भाई तथा अन्य कौरवों के बड़े भाई; * [[दुष्यंत]] - [[हस्तिनापुर]] के राजा; शकुंतला के पति और चक्रवर्ती सम्राट [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] के पिता; राजा [[शांतनु]] के पूर्वज; * [[दुर्योधन द्वितीय]] - [[दुशासन]] का उसकी योद्धा रानी निर्जरा से चौथा पुत्र। सीरत, द्रुमसेना, आरोही और कई भाई-बहनों का भाई, [[दुर्योधन]] पुत्र- लक्ष्मण कुमारा के बहुत अच्छे दोस्त। == ध == * [[धृष्टद्युम्न]] - [[पंचाल]] के राजकुमार; [[द्रुपद]] के पुत्र, [[द्रौपदी]], [[शिखंडी]], [[उत्तमानुज]], [[युद्धमन्यु]] और [[सत्यजीत]] के भाई; क्षत्रधर्मन, क्षत्रवर्मन, क्षत्रंजय और धृष्टकेतु के पिता; * [[धृतराष्ट्र]] - कुरु साम्राज्य के राजा; [[विचित्रवीर्य]] और [[अम्बिका (महाभारत)|अम्बिका]] के पुत्र; [[गांधारी]] के पति; [[दुर्योधन]], [[दुःशासन]] सहित सौ [[कौरव]] भाइयों और बहन [[दुशला]] के पिता; [[युयुत्सु]] के पिता (दासी सुगदा द्वारा); [[पांडु]] और [[विदुर]] के भाई; * [[धृष्टकेतु]] - [[चेदि राज्य|चेदि]] राजा [[शिशुपाल]] के पुत्र; [[पुरूजीत]] और [[वृहद्क्षत्र]] के भाई; * [[धनुमती]] - [[भगदत्त]] की पुत्री, प्राग्ज्योतिष की राजकुमारी, [[धृष्टद्युम्न]] की पत्नी और [[भानुमती]] की जुड़वां बहन; * धृष्टकेतु - [[कैकेय]] के शासक; श्रुतकीर्ति के पति; == न == * [[नल-दमयन्ती|नल]] - निषाद के राजा; [[दमयन्ती|दमयंती]] के पति; * [[नहुष]] - चंद्रवंशी राजा; [[शांतनु]] के पूर्वज; [[अशोक सुंदरी]] के पति; ययाति के पिता; * [[नकुल]] - [[पांडु]] और [[माद्री]] के पुत्र; [[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|अश्विनीकुमार]] के अध्यात्मिक पुत्र; [[सहदेव]] का जुड़वा भाई; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]] और [[अर्जुन]] के सौतेले भाई; [[कुंती]] के सौतेले पुत्र; [[द्रौपदी]] और करेणुमति के पति; [[शतानीक]] और [[निरमित्र]] के पिता; * [[नन्द बाबा|नंद]] - [[कृष्ण]] के पालक पिता; [[यशोदा]] के पति; [[वसुदेव]] के चचेरे भाई; * [[नरकासुर]] - [[भूमि (देवी)|भूमिदेवी]] का पुत्र; * [[निरमित्र]] - [[नकुल]] और करेणुमती के पुत्र; == प == * पद्मावती - एक देवी; * [[पराशर ऋषि]] - [[शक्ति ऋषि|शक्ति महर्षि]] के पुत्र; [[ऋषि वसिष्ठ|वसिष्ठ]] के पौत्र; [[वेदव्यास|व्यास]] के पिता; * [[परशुराम]] - महान ऋषि; हिन्दू देवता विष्णु के अवतार; [[भीष्म]], [[द्रोणाचार्य|द्रौणाचार्य]] और [[कर्ण]] के गुरु; * [[परीक्षित]] - [[कुरुवंश]] के राजा; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] और उत्तरा के पुत्र; * [[पाण्डु|पांडु]] - [[विचित्रवीर्य]] और [[अम्बालिका|अंबालिका]] के पुत्र; [[कुंती]] और [[माद्री]] के पति; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]] और [[सहदेव]] के आध्यात्मिक पिता; [[धृतराष्ट्र]] और [[विदुर]] के भाई; * पंड्या - एक महारथी; पंड्या साम्राज्य के राजा; * पौरव - एक राजा; * प्रभा - [[स्वरभानु]] की पुत्री; आयु की पत्नी; [[नहुष]] की माता; * [[प्रद्युम्न]] - [[कृष्ण]] और [[रुक्मिणी]] के पुत्र; मायावती, प्रभावती और [[रुक्मावती]] के पति; अनिरुद्ध के पिता; * प्रतिपद - एक राजा; [[शांतनु]] के पिता; [[भीष्म]] के पितामह; * [[प्रतिविंध्य]] - [[युधिष्ठिर]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; * पृशती - राजा [[द्रुपद]] की पत्नी; [[शिखण्डी|शिखंडिनी]], [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के माता; * पुरोचन - [[लाक्षाग्रह]] के निर्माता * पुरुरावस - चंद्र वंश के पहले राजा; बुद्ध और इला के पुत्र; [[उर्वशी]] के पति; आयु के पिता; == ब == * [[बभ्रुवाहन]] - [[अर्जुन]] और [[चित्रांगदा]] के पुत्र; * बहलिका - बहलिका साम्राज्य का राजा; [[शान्तनु|शांतनु]] का बड़ा भाई; [[भीष्म]] का चाचा; [[सोमदत्त]] के पिता; [[भूरिश्र्वा|भूरिश्रवा]] के दादा; * [[बलराम]] - [[कृष्ण]] और [[सुभद्रा]] के बड़े भाई; [[वसुदेव]] और रोहिणी के पुत्र; * बनसेना - [[कर्ण]] का पुत्र; * बुद्ध - [[चंद्रदेव]] और तारा के नाजायज पुत्र; बृहस्पति के पालक पुत्र; इला के पति; पुरुरवा के पिता; * [[बर्बरीक]] - महारथी; [[घटोत्कच]] और अहिलावती के पुत्र; [[भीम]] और [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] के पौत्र; == भ == * भद्रा - [[वसुदेव]] की पत्नी; * [[भद्रकाली]] - देवी * [[भगदत्त]] - [[प्राग्ज्योतिष साम्राज्य]] के राजा [[नरकासुर]] के पुत्र; वज्रदत्त के पिता; [[इंद्र]] के मित्र; * भानु - [[कृष्ण]] और [[सत्यभामा]] के पुत्र; सुतनु के पति; वज्र के पिता; * [[भानुमति]] - दुर्योधन की अंतिम पत्नी ; लक्ष्मण कुमार और लक्ष्मणा की मां,दुर्योधन की दूसरी पत्नी मयूरी की बहन; * [[भारद्वाज ऋषि|भारद्वाज]] - एक ऋषि; भगवान ब्रहस्पति के पुत्र; [[द्रोणाचार्य|द्रौणाचार्य]] के पिता; * [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] - एक चक्रवर्ती राजा; [[कौरव|कौरवों]] और [[पाण्डव|पांडवों]] के पूर्वज; दुष्यंत और शकुंतला के पुत्र; * [[भीम]] - [[पवनदेव]] और [[कुन्ती|कुंती]] के पुत्र; [[पाण्डु]] के आध्यात्मिक पुत्र; [[युधिष्ठिर]] और [[अर्जुन]] के भाई; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] के सौतेले भाई; [[माद्री]] के सौतेला पुत्र; [[द्रौपदी]], [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] और बलन्धरा के पति; [[घटोत्कच]], [[सुतसोम]] और [[सवर्ग]] के पिता; * भीम - विदर्भ के राजा; [[दमयन्ती|दमयंती]] के पिता; * [[भीष्म]] - मूल नम देवव्रत; राजा [[शांतनु]] और देवी [[गंगा देवी|गंगा]] के पुत्र; * [[भृगु]] - एक ऋषि; [[ब्रह्मा]] के पुत्र; * [[भूरिश्र्वा|भूरिश्रवा]] - [[सोमदत्त]] के पुत्र; == म == * मदंजय - [[विदुर]] के पहले कुरु साम्राज्य के प्रधान मंत्री; * मद्रंजय - [[शल्य]] और अवन्तिनी का सबसे बड़ा पुत्र; * मदरसेना - [[शल्य]] के छोटे भाई और [[माद्री]] के बड़े भाई; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] के मामा; * [[माद्री]] - [[मद्र|मद्र साम्राज्य]] की राजकुमारी; [[पांडु]] की दूसरी पत्नी; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] ([[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|अश्विनीकुमार]] से) के माता; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]] और [[अर्जुन]] के सौतेली माता; [[शल्य]], मद्रंजय, मदरसेना की बहन; * मालिनी - [[द्रौपदी]] की दासी; [[द्रुपद]] के अंगरक्षक नकुश की माता; * [[मनसा देवी|मनसा]] - नाग देवी; * मणिमत - एक राजा; * मारिशा - एक नाग; * [[मार्कण्डेय ऋषि|मार्कंडेय]] - एक ऋषि; * [[मेघवर्ण]] - [[घटोत्कच]] और मौरवी का पुत्र; [[भीम]] और [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] के पोते; अंजनापरवाना के भाई; * [[मेनका]] - एक सुंदर अप्सरा; * [[मयूरी]] - [[दुर्योधन]] की पत्नी, लक्ष्मणा और लक्ष्मण कुमार की माता, [[भानुमति]] की तथाकथित बहन; * [[मुचुकुन्द|मुचुकुंद]] - राजा [[मान्धातृ|मान्धाता]] के पुत्र; अंबरीश के भाई; == य == * [[यमराज|यम]] - हिन्दू देवता; * [[यमुना नदी|यमुना]] - नदी देवी; * [[यशोदा]] - [[नन्द बाबा|नंद]] की पत्नी; [[कृष्ण]] और [[बलराम]] के पालक माता; * यौधेय - [[युधिष्ठिर]] और देविका के पुत्र; * [[ययाति]] - [[नहुष]] और [[अशोक सुंदरी]] के पुत्र; देवयानी और शर्मिष्ठा के पति; [[शांतनु]] के पूर्वज; * [[योगमाया]] - [[नन्द बाबा|नंद]] और [[यशोदा]] के पुत्री; * [[युधिष्ठिर]] - [[यमराज]] और [[कुंती]] के पुत्र; [[पाण्डु]] के अध्यात्मिक पुत्र; [[भीम]] और [[अर्जुन]] के भाई; [[नकुल]]<nowiki/>-<nowiki/>[[सहदेव]] के सौतेले भाई; [[माद्री]] के सौतेले पुत्र; [[द्रौपदी]] और देविका के पति; [[प्रतिविन्ध्य]] और यौधेय के पिता; == र == * राधा - [[कर्ण]] की पालक माता; अधिरथ की पत्नी; शोण की माता; * [[रेवती (महाभारत)|रेवती]] - राजा ककुदमी की पुत्री; [[बलराम]] की पत्नी; निशाथ, उल्मुका और वत्सला की माता; [[कृष्ण]] के भाभी; * [[रोहिणी ( महाभारत )|रोहिणी]] - [[वसुदेव]] की पत्नी; [[बलराम]] की माता; * रोचमान - अश्वमेध साम्राज्य के राजा; * [[रुक्मी]] - [[विदर्भ]] का शासक; राजा भीष्मक के पुत्र; [[रुक्मिणी]] के बड़े भाई; * [[रुक्मिणी]] - [[विदर्भ]] की राजकुमारी; [[कृष्ण]] की पहली पत्नी; राजा भीष्मक की पुत्री; [[रुक्मी]] की बहन; * रत्नमाला - [[कर्ण]] और वर्षा का पुत्री; * रुरु - एक ऋषि == ल == * लक्ष्मण कुमार - [[दुर्योधन]] के पुत्र; [[धृतराष्ट्र]] के पौत्र; लक्ष्मणा का जुड़वा भाई; * लक्ष्मणा - [[दुर्योधन]] की पुत्री; लक्ष्मण कुमार की जुड़वा बहन; सांब की पत्नी; * == व == * वज्र - अनिरुद्ध के पुत्र; * [[वज्रनाभ]] - भानु के पुत्र; [[कृष्ण]] और [[सत्यभामा]] के पौत्र; भानुसमति की भाई; * वलंधरा - काशी साम्राज्य की राजकुमारी; राजा देवेश की पुत्री; [[भीम]] की पत्नी; सर्वगा की माता; * वपुष्ठमा - काशी की राजकुमारी; राजा सर्वगा की पोती; [[भीम]] और वलंधरा की परपोती; [[जनमेजय]] की पत्नी; कटनिका और शंकुकर्ण के माता; * [[वराहावतार|वराह]] - [[विष्णु]] भगवान का अवतार; * [[वसुदेव]] - [[कृष्ण]], [[बलराम]] और [[सुभद्रा]] के पिता; राजा [[शूरसेन]] के पुत्र; [[कुंती]] के भाई; * वसुंधरा - मणिपुर की रानी; राजा चित्रवाहन की पत्नी; [[चित्रांगदा]] की माता; [[बभ्रुवाहन|बब्रुवाहन]] की नानी; * [[वायु देव]] - हिन्दू देवता; [[भीम]] के अध्यात्मिक पिता; * [[वीरभद्र]] - हिन्दू देवता; * [[विचित्रवीर्य]] - राजा [[शांतनु]] और [[सत्यवती]] के छोटे पुत्र; * [[विदुर]] - कुरु सम्राज्य के प्रधानमंत्री; [[अंबिका]] और [[अंबालिका]] के दासी परिश्रमी के पुत्र; [[धृतराष्ट्र]] और [[पांडु]] के सौतेले भाई; * विजयद्रथ - सिंधु साम्राज्य के पूर्व राजा वृद्धाक्षत्र के पुत्र; [[जयद्रथ]] के भाई; * विजया - [[मद्र]] के राजा द्युतिमाता की पुत्री; [[सहदेव]] की पत्नी; [[सुहोत्र]] के माता; * विजयसिद्धसेन - [[बर्बरीक]] के गुरु; * [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] - [[धृतराष्ट्र]] और [[गांधारी]] के तीसरे पुत्र; 100 कौरव भाइयों और बहन [[दुशला]] के भाई; * विनता - [[दक्ष प्रजापति|दक्ष]] की पुत्री; ऋषि [[कश्यप]] की पत्नी; [[अरुण (हिन्दू धर्म)|अरुण]] और [[गरुड़]] की माता; * विंदा - अवंती के राजा; जयसेना और राजाधिदेवी के पुत्र; मित्रविंदा और अनुविंदा के भाई; [[दुर्योधन]] के अच्छे मित्र; *विरजा - [[नहुष]] की पत्नी; *[[राजा विराट|विराट]] - विराट साम्राज्य और मत्स्य साम्राज्य के राजा; सुदेशना के पति; राजकुमार [[उत्तर (महाभारत)|उत्तर]] और राजकुमारी [[उत्तरा (महाभारत)|उत्तरा]] के पिता; [[कीचक]] के जीजा; *विशोक - भीम के सारथी; *वृहंत - उलूकाओं के राजा; *वृद्धाक्षत्र - सिंघू साम्राज्य के पूर्व राजा; [[जयद्रथ]] और विजयद्रथ के पिता; *[[वृषकेतु]] - [[अंगदेश]] के राजा; [[कर्ण]] के पुत्र; [[वृषसेन]], [[चित्रसेन]], सत्यसेन, सुषेन, वनसेन, द्विपाल, प्रसेन और शत्रुंजय के भाई; *[[वृषसेन]] - [[कर्ण]] के पुत्र; [[वृषकेतु]], [[चित्रसेन]], सत्यसेन, सुषेन, वनसेन, द्विपाल, प्रसेन और शत्रुंजय के भाई; *[[वेदव्यास]] - [[सत्यवती]] और [[पराशर ऋषि|पराशर]] के पुत्र; [[धृतराष्ट्र]], [[पांडु]] और [[विदुर]] के पिता ([[नियोग]] द्वारा); *[[वर्षा (महाभारत)|वर्षा]] - कर्पजोत की राजकुमारी, रजयसेन की पुत्री, [[कर्ण]] की पांचवीं पत्नी, रत्नमाला की माता; == श == * [[शकुनि]] - [[गांधार (जनपद)|गांधार]] साम्राज्य का राजकुमार; [[गांधारी]] के भाई; [[दुर्योधन]], [[दुशासन]], [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] सहित 100 कौरव भाइयों और बहन दुशला के मामा; * [[शकुन्तला (मेनका पुत्री)|शकुंतला]] - [[दुष्यंत]] की पत्नी; चक्रवर्ती सम्राट [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] की माता; * [[शाल्व]] - शाल्व राज्य के राजा; काशी के राजकुमारी [[अम्बा|अंबा]] की प्रेमी; * [[शल्य]] - [[मद्र]] साम्राज्य के शासक; [[माद्री]] के भाई; [[नकुल]] और [[सहदेव]] के मामा; * शंख - राजा [[राजा विराट|विराट]] के पुत्र; * [[शांतनु]] - [[हस्तिनापुर]] के कुरु राजा; राजा प्रतिप के सबसे छोटे पुत्र; [[गंगा देवी|गंगा]] और [[सत्यवती]] के पति; [[भीष्म]], [[चित्रांगद]] और [[विचित्रवीर्य]] के पिता; * शर्मिष्ठा - एक असुर राजकुमारी; [[शांतनु]] के पूर्वज [[ययाति]] की पत्नी; * शतनीक - [[नकुल]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; * शौनक * [[शिखण्डी|शिखंडी]] - पांचाल के राजा [[द्रुपद]] की पुत्री; [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के बहन; * [[शिशुपाल]] - दमघोष का पुत्र; * [[शुक्राचार्य]] - ऋषि [[भृगु]] और काव्यमाता के पुत्र; * श्वेत - [[राजा विराट]] का दूसरा पुत्र; * श्वेतकी - एक राजा; * शमिक - एक ऋषि; * [[श्वेता (दुशासन की पत्नी)|श्वेता]] - [[दुशासन]] की दूसरी रानी और आरोही की माँ; == स == * [[सहदेव]] - अश्विनीकुमार दस्र और [[माद्री]] के पुत्र; पाण्डु के अध्यात्मिक पुत्र; [[नकुल]] के भाई; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]] और [[अर्जुन]] के सौतेले भाई; [[कुंती]] की सौतेला पुत्र; [[द्रौपदी]] और विजया के पति; [[श्रुतसेन]] और [[सुहोत्र]] के पिता; * सहदेव - राजा [[जरासंध]] के पुत्र; * सकरदेव - कलिंग के राजा श्रुतयुध और रानी सकरयानी के पुत्र; * [[संजय (महाभारत)|संजय]] - [[धृतराष्ट्र]] के सलाहकार; * सुलभा - [[विदुर]] की पत्नी; * सांब - [[कृष्ण]] और [[जाम्बवंती|जाम्बवती]] के पुत्र; लक्ष्मणा के पति; * समुद्रसेन - क्षत्रिय राजा; चंद्रसेन के पिता; * * संवरण - चंद्रवंशी राजा; राजा [[शांतनु]] के पूर्वज; सूर्य की पुत्री [[ताप्ती नदी|तापती]] के पति; राजा कुरु के पिता; * सरमा - एक आकाशीय मादा कुत्ता; * सत्रजीत - यादव राजा; [[सत्यभामा]] के पिता; [[सूर्य देवता|सूर्य देव]] का सबसे बड़ा भक्त; * [[सत्यभामा]] - [[कृष्ण]] की तीसरी पत्नी; * सत्यजीत - राजा द्रुपद के बहनोई; रानी पृष्ति के भाई; [[शिखंडी]], [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के छोटे मामा; * सत्यकी - एक योद्धा; * [[सत्यवती]] - राजा [[शांतनु]] की पत्नी; [[चित्रांगद]] और [[विचित्रवीर्य]] के माता; [[भीष्म]] के सौतेली माता; * [[सावित्री एवं सत्यवान|सावित्री]] - एक राजकुमारी; सत्यवान की पत्नी; * [[सावित्री एवं सत्यवान|सत्यवान]] - एक राजकुमार; सावित्री का पति; * सेनाविंदु - क्षत्रिय राजा; *सेरीमन - कुमारदेश का राजा; *सुबल - गांधार सम्राज्य के राजा; सुधर्मा के पति; [[शकुनि]] और [[गांधारी]] के पिता; *[[सुभद्रा]] - [[कृष्ण]] और [[बलराम]] के बहन; [[अर्जुन]] की पत्नी; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] की माता; [[वसुदेव]] और [[रोहिणी ( महाभारत )|रोहिणी]] की पुत्री; *सुदक्षिणा - कंबोजों का राजा; *सुदेशना - [[राजा विराट]] की पत्नी; [[उत्तर (महाभारत)|उत्तर]], [[उत्तरा (महाभारत)|उत्तरा]], श्वेत और शंख के माता; [[कीचक]] के बहन; *सुनका - ऋषि रुरु और प्रमद्वारा के पुत्र; [[युधिष्ठिर]] की सभा का सदस्य; *[[सूर्य देवता|सूर्य देव]] - हिन्द देवता; [[कर्ण]] का अध्यात्मिक पिता; *सुशर्मा - त्रिगर्त साम्राज्य के राजा; *सुत्सुम - [[भीम]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; *स्वाहा - [[दक्ष प्रजापति|प्रजापति दक्ष]] की पुत्री; [[अग्नि देव|अग्नि]] की पत्नी; *शशिरेखा - [[बृहद्रथ वंश]] की राजकुमारी, [[जरासंध]] की बहन और बृहद्रथ की बेटी, [[धृष्टद्युम्न]] की दूसरी पत्नी; *[[सुदेष्णावती]] - [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] की पहली रानी, एक कुरु रानी, मयूरी की बहन और भानुमती की सहेली, ज्योत्स्याना की मां; == ह == * [[हनुमान]] - हिन्दू देवता; * [[हयग्रीव]] - भगवान [[विष्णु]] का अवतार; * [[हिडिंब]] - एक राक्षस; [[हिडिंबा|हिडिंबी]] का भाई; * [[हिडिंबा|हिडिंबी]] - [[भीम]] की पत्नी; [[घटोत्कच]] के माता; [[हिडिंब]] की बहन; == श्र == * [[श्रुत्कर्मा|श्रुतकर्मा]] - [[अर्जुन]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; * [[श्रुतसेन]] - [[सहदेव]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; == टिप्पणीसूची == {{Reflist|33em}} == स्रोतग्रंथ == {{refbegin}} * <!-- {{sfn|John Dowson|2013|p=}} --> {{cite book|ref=harv|author=John Dowson|title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature|url=https://books.google.com/books?id=leH7AQAAQBAJ&pg=PA52|date=5 November 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-39029-6}} {{refend}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] f0210o4zydz3q0qkixmrg8aebuivu6w 6591688 6591654 2026-07-25T13:49:06Z ~2026-41524-55 938209 6591688 wikitext text/x-wiki [[महाभारत]] प्राचीन [[भारत]] के दो प्रमुख संस्कृत महाकाव्यों में से एक है, इसकी रचना ऋषि व्यास ने की थी। '''महाभारत के सबसे महत्वपूर्ण पात्रों''' में: [[कृष्ण]]; [[पांडव]]<nowiki/>- [[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]] और [[सहदेव]], उनकी पत्नी [[द्रौपदी]] के साथ; और [[कौरव]] (जो सौ भाई थे), सबसे बड़े भाई [[दुर्योधन]] के नेतृत्व में। सबसे महत्वपूर्ण अन्य पात्रों में [[भीष्म]], [[कर्ण]], [[द्रोणाचार्य]], [[शकुनि]], [[धृतराष्ट्र]], [[गांधारी]] और [[कुन्ती|कुंती]] शामिल हैं। कुछ महत्वपूर्ण अतिरिक्त पात्रों में [[बलराम]], [[सुभद्रा]], [[विदुर]], [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]], [[कृपाचार्य]], [[पाण्डु|पांडु]], [[सत्यवती]], [[अश्वत्थामा]] और [[अम्बा]] शामिल हैं। महाकाव्य में महत्वपूर्ण भूमिका निभाने वाले देवताओं में [[विष्णु]], [[ब्रह्मा]], [[शिव]], [[गंगा देवी|गंगा]], [[इन्द्र|इंद्र]], [[सूर्य देवता|सूर्य]] और [[यमराज|यम]] शामिल हैं। == कुरु वंश== <!--for instructions on editing, see [[Template:Familytree]]--> {{familytree/start}} {{familytree | | | | | | |KUR| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |KUR = [[कुरु वंश|कुरु]]<sup>'''क'''</sup>|boxstyle_KUR=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | | | | | | |:| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{familytree | | | | | | | |:| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{familytree | | |GAN |y|SAN |y|SAT|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|y|PAR |PAR=[[पराशर]]|boxstyle_PAR=border: 2px solid blue;|SAT=[[सत्यवती]]|boxstyle_SAT=border: 2px solid red;|SAN=[[शांतनु]]<sup>'''क'''</sup>|boxstyle_SAN=border: 2px solid blue;|GAN=[[गंगा]]|boxstyle_GAN=border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |}} {{familytree | | | |,|-|'| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | |`|-|.|BHI=[[भीष्म]]|boxstyle_BHI=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | |BHI | | | |CHI | | | |AMB |y|VIC |y|AML | | | |VYA |AML=[[अंबालिका]]|boxstyle_AML=border: 2px solid red;|VIC=[[विचित्रवीर्य]]|boxstyle_VIC=border: 2px solid blue;|AMB=[[अंबिका]]|boxstyle_AMB=border: 2px solid red;|CHI=[[चित्रांगद]]|boxstyle_CHI=border: 2px solid blue;|VYA=[[व्यास]]|boxstyle_VYA=border: 2px solid blue;|BHI=[[भीष्म]]|boxstyle_BHI=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|'| | | |!| | | | | |}} {{familytree | | |!| | | |,|~|~|~|.| | | | | | | | | | |!| | | | | |}} {{familytree | |DHR |y|GAN | |SHA| | | |y|KUN|y|PAN |y|MAD | | | KUN=[[कुंती]]|boxstyle_KUN=border: 2px solid red;|PAN=[[पांडु]]<sup>'''ख'''</sup>|boxstyle_PAN=border: 2px solid blue;|MAD=[[माद्री]]|boxstyle_MAD=border: 2px solid red;|DHR=[[धृतराष्ट्र]]<sup>'''ख'''</sup>|boxstyle_DHR=border: 2px solid blue;|GAN =[[गांधारी]]|boxstyle_GAN=border: 2px solid red;|SHA = [[शकुनि]]|boxstyle_SHA=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | | | |!| |,|-|-|-|-|-|-|-|-|'| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | }} {{familytree | | | | |!| |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|'| | | |`|-|-|v|-|-|-|.| | | |}} {{familytree | | | | |!|KAR | |YUD | |BHI | |ARJ |y|SUB | |NAK| |SAH| |KAR = [[कर्ण]]<sup>'''ग'''</sup>|boxstyle_KAR=border: 2px solid blue; |YUD=[[युधिष्ठिर]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_YUD=background:#8D8; border: 2px solid blue;|BHI=[[भीम]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_BHI=background:#8D8; border: 2px solid blue;|ARJ=[[अर्जुन]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_ARJ=background:#8D8;border: 2px solid blue;|SUB=[[सुभद्रा]] |boxstyle_SUB=border: 2px solid red;|NAK=[[नकुल]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_NAK=background:#8D8; border: 2px solid blue;|SAH=[[सहदेव]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_SAH=background:#8D8; border: 2px solid blue;}} {{familytree | |,|-|-|^|v|-|-|-|v|-|-|-|.| | | | | | |!| | |}} {{familytree |DUR | |DU1 | |DU2 | |ETC | | | | | |!| | | | | | | | |DUR=[[दुर्योधन]]<sup>'''च'''</sup>|boxstyle_DUR=background:#ff0;border: 2px solid blue;|DU2=[[दुशासन]]|boxstyle_DU2=background:#ff0;border: 2px solid blue;|ETC= (अन्य ९८ पुत्र)|boxstyle_ETC=background:#ff0;border: 2px solid blue;|DU1=[[दुशला]]|boxstyle_DU1=background:#ff0;border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |ABM |y|UTR | | |ABM=[[अभिमन्यु]]|boxstyle_ABM=border: 2px solid blue;|UTR=[[उत्तरा]]|boxstyle_UTR=border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |PAR|y|MA1|PAR=[[परीक्षित]]|boxstyle_PAR=border: 2px solid blue;|MA1=[[माद्रवती]]|boxstyle_MA1=border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |JAN |JAN=[[जनमेजय]]|boxstyle_JAN=border: 2px solid blue;}} {{familytree/end}}<syntaxhighlight lang="html5" line="1"> ! </syntaxhighlight> == अ == * [[अर्जुन]] - [[इंद्र]] और [[कुंती]] के पुत्र; [[पाण्डु]] का आध्यात्मिक पुत्र; [[युधिष्ठिर]] और [[भीम]] के भाई; [[नकुल|नकु]]<nowiki/>[[नकुल|ल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] के सौतेले भाई; [[माद्री]] के सौतेले पुत्र; [[द्रौपदी]], [[सुभद्रा]], [[चित्रांगदा]] और [[उलूपी]] के पति; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]], ईरावान, [[बभ्रुवाहन|वभ्रुवाहन]] और [[श्रुतकीर्ति, द्रौपदी पुत्र|श्रुतकीर्ति]] के पिता; * [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] - [[अर्जुन]] और [[सुभद्रा]] के पुत्र; * अधिरथ - [[कर्ण]] के पालक पिता; [[भीष्म]] के सारथी; * अद्रिका - एक अप्सरा; * [[अग्नि देव|अग्नि]] - देवता; * [[अलम्बुष]] - एक राक्षस; * [[अलायुध]] - एक राक्षस; अलम्बुष का मित्र; *अर्शी - [[शकुनि]] की पत्नी; केतुराज और केतुसेन की बहन; * अमितौजस - [[पांचाल]] राज्य का शक्तिशाली योद्धा; * अरुणि - एक ऋषि; * [[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|अश्विनीकुमार]] - जुड़वां देवता; * [[अश्वत्थामा]] - द्रौणाचार्य के पुत्र; भारद्वाज ऋषि के पौत्र; दुर्योधन के मित्र; * अस्तिक - एक ऋषि; * अवंतिनी - [[शल्य]] की पत्नी और मद्रंजय, रुक्मनागदा और रुक्मनारथ की मां; * अयोध्या - एक ऋषि; * अनुविंदा - अवंती के राजा; जयसेन और राजाधिदेवी के पुत्र; मित्रविंदा और विंदा के भाई; [[दुर्योधन]] के अच्छे मित्र; == आ == * आयु - [[शान्तनु|शांतनु]] के पूर्वज * आरोही - [[दुशासन]] और श्वेता की बेटी, हस्तिनापुर की राजकुमारी, लक्ष्मण के दोस्तों में से एक, [[दुर्योधन]] की बेटी; == इ == * इल - [[चंद्रदेव|चंद्र]] के पुत्र; पुरुरवा के पिता; * [[इंद्र]] - [[कश्यप]] और [[अदिति]] के पुत्र; अर्जुन के पिता; * इरावन - [[अर्जुन]] और [[उलूपी]] के पुत्र; * == उ == * उषा - सोनितपुर के राजा [[बाणासुर]] की बेटी; [[शिव]] की भक्त; [[कृष्ण]] के पौत्र [[अनिरुद्ध]] की पत्नी; * उग्रसेन - मथुरा का राजा; * उग्रश्रवस सौति - लोमहर्षन के पुत्र; * [[उलूक]] - [[शकुनि]] और [[आरशी|अर्शी]] का सबसे बड़ा पुत्र; * [[उलूपी]] - नागों की राजा कौरव की बेटी; [[अर्जुन]] की पत्नी; [[इरावन]] की माता; * [[उर्वशी]] - स्वर्ग की अप्सरा; * उत्तंक - एक ऋषि; * उत्तर - मत्स्य साम्राज्य के राजकुमार; राजा विराट के पुत्र; उत्तरा के भाई; * उत्तरा - राजा विराट की पुत्री; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] की पत्नी; परिक्षीत की माता; == ए == * [[एकलव्य]] - [[निषाद जाति|निषाद]] जनजाति का एक युवा राजकुमार था; जरासंध के प्रधान सेनापति हिरण्यधनु का पुत्र * == अं == * [[अम्बा|अंबा]] - काशी के राजा कश्य की सबसे बड़ी बेटी; [[अम्बिका (महाभारत)|अंबिका]] और [[अम्बालिका|अंबालिका]] की बहन * [[अम्बिका (महाभारत)|अंबिका]] - काशी के राजा कश्य की बेटी; [[विचित्रवीर्य]] की पत्नी; [[धृतराष्ट्र]] की माता, [[पाण्डु|पांडु]] की सौतेली माता और कौरवों की दादी; * [[अम्बालिका|अंबालिका]] - काशी के राजा कश्य की बेटी; [[विचित्रवीर्य]] की पत्नी; [[पाण्डु|पांडु]] की माता, [[धृतराष्ट्र]] की सौतेली माता और पांडवों की दादी; == क == * [[कद्रू]] - [[दक्ष प्रजापति|दक्ष]] की पुत्री; [[कश्यप]] की पत्नी; नागों की माता; * कालवक्र - [[कंस]] का सबसे वफादार साथी, सेनापति और मुख्य अंगरक्षक * [[कालरात्रि]] - देवी [[दुर्गा]] का सातवां रूप; * [[कल्कि]] - विष्णु के अंतिम अवतार; * कच्छ - बृहस्पति और तारा के पुत्र; * [[कंस]] - [[वृष्णि]] साम्राज्य का शासक; [[देवकी]] का भाई; [[कृष्ण]] के मामा; * कणिका - एक ऋषि; * करेणुमति - [[चेदि]] राजा [[शिशुपाल]] की पुत्री; [[धृष्टकेतु]] की बहन; नकुल की पत्नी; निरामित्र की माता; * [[कर्ण]] - महारथी; [[अंगदेश]] के शासक; [[सूर्य देवता|सूर्यदेव]] और [[कुंती]] के पुत्र; राधा और अधिरथ के दत्तक पुत्र; [[दुर्योधन]] के घनिष्ठ मित्र; [[चित्रसेन]] के पिता; * [[कर्ण]] के दत्तक भाई - अधिरथ और राधा के कुछ जैविक बच्चे थे, जो [[कुरुक्षेत्र युद्ध]] के दौरान मारे गए। उनमें से एक का नाम शॉन था। * [[कर्ण]] की पत्नियाँ - कर्ण की पत्नियों का कुछ उल्लेख मिलता है, लेकिन उनके नाम प्रकट नहीं किया गया है। * [[कौरव]] - [[धृतराष्ट्र]] के 102 संतान ([[गांधारी]] द्वारा [[दुर्योधन]], [[दुशासन]] सहित 100 पुत्र तथा इकलौती पुत्री [[दुशला]]; गांधारी की दासी सुगदा द्वारा [[युयुत्सु]]) * कौरव - विश्ववाहिनी के पति; [[उलूपी]] के पिता; [[इरावन]] के दादा; * [[कीचक]] - [[मत्स्य राज|मत्स्य]] साम्राज्य का सेनापति; रानी सुदेशना के भाई; * किरमीरा - एक राक्षस; * क्रथा - एक क्षत्रिय राजा; * [[कृपाचार्य]] - शारदवान और जनपदी के पुत्र; [[महर्षि गौतम]] के पौत्र; ऋषि अंगिरस के वंशज; [[कृपी]] की जुड़वा भाई; राजा [[शांतनु]] के दत्तक पुत्र; * [[कृपी]] - [[कृपाचार्य]] की जुड़वा बहन; शारदवान और जनपदी के पुत्र; राजा [[शांतनु]] के दत्तक पुत्री; * [[कृष्ण]] - [[वसुदेव]] और [[देवकी]] के पुत्र; [[नन्द बाबा|नन्द]] और [[यशोदा]] के पालक पुत्र; [[बलराम]] और [[सुभद्रा]] के भाई; *[[कृतवर्मा]] - यादव योद्धाओं और नारायणी सेना का एक सरदार; *कुंतीभोज - कुंती सम्राज्य के शासक; [[कुंती]] के दत्तक पिता और [[शूरसेन]] के चचेरे भाई; *[[कुंती]] - शूरसेन की पुत्री; कुंतीभोज की दत्तक पुत्री; [[पांडु]] की पहली पत्नी; [[कर्ण]] ([[सूर्यदेव]] से), [[युधिष्ठिर]] ([[धर्मराज]] से), [[भीम]] ([[वायुदेव]] से) और [[अर्जुन]] ([[इंद्रदेव]] से) की माता; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] की सौतेली माता; [[कृष्ण]], [[बलराम]] और [[सुभद्रा]] की बुआ *कुरु - कुरु सम्राज्य के संस्थापक; [[कौरव|कौरवों]] और [[पांडव|पांडवों]] के पूर्वज; संवरना और [[ताप्ती नदी|ताप्ती]] के पुत्र; शुभांगी और वाहिनी के पति; विदुरथ, अश्ववत, अभिश्यात, चित्ररथ, मुनि और जनमेजय के पिता; *किमवेका - [[बब्रुवाहन]] की पत्नी, [[मणिपुर (महाभारत)|मणिपुर]] की रानी, आरुष और पुत्री कृतिका की मां; == ग == * [[गांधारी]] - [[गांधार (जनपद)|गांधार]] की राजकुमारी; [[धृतराष्ट्र]] की पत्नी * ; [[दुर्योधन]], [[दुश्शासन]] सहित 100 कौरव भाइयों और बहन [[दुशला]] की माता; [[शकुनि]] की बहन; * [[गणेश]] - हिन्दू देवता * [[गंगा]] - नदी देवी; [[शांतनु]] की पहली पत्नी; [[भीष्म]] और 7 [[वसु|वसुओं]] की माता; == घ == *[[घटोत्कच]] - [[भीम]] और [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] के पुत्र; *घृतची - एक अप्सरा; == च == * [[चंद्रदेव|चंद्र]] - देवता; * चंद्रवर्मा - पहला [[कम्बोज]] राजा; [[दुर्योधन]] की पत्नी [[भानुमती|भानुमति]] के पूर्वज; * चित्रसेन - [[गंधर्व|गंधर्वों]] के राजा; * [[चित्रसेन]] - कर्ण का पुत्र; * चित्रसेन - अभिसार सम्राज्य के राजा; चित्रा के भाई; * चित्रा - अभिसार साम्राज्य के राजा; चित्रसेन के भाई; * [[चेकीतन|चेकितन]] - [[केकय]] राजा धृष्टकेतु और रानी श्रुतकीर्ति के पुत्र; * * * [[चित्रांगद]] - एक राजा; [[शांतनु]] और [[सत्यवती]] के बड़े पुत्र; * चित्रांगदा - एक गंधर्व; * चित्रांगदा - [[कलिंग]] साम्राज्य के राजा; * [[चित्रांगदा]] - मणिपुर की राजकुमारी; चित्रवाहन और वसुंधरा की पुत्री; अर्जुन की पत्नी; [[बभ्रुवाहन]] की माता; * चित्रवाहन - मणिपुर के राजा; वसुंधरा के पति; [[चित्रांगदा]] के पिता; == ज == * [[जाम्बवंती|जम्बवती]] - [[कृष्ण]] की दूसरी पत्नी; [[जाम्बवन्त|जाम्बवान]] की इकलौती पुत्री; * [[जनमेजय]] - [[अर्जुन]] के वंशज; [[परीक्षित]] के पुत्र; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] और उत्तरा के पौत्र; * जनपदी - एक अप्सरा; * जरा - एक राक्षसी; [[जरासंध]] की दत्तक माता; * [[जरासंध]] - जरासंध [[मगध महाजनपद|मगध]] का एक शक्तिशाली राजा; राजा बृहद्रथ के पुत्र; राक्षसी जरा की दत्तक पुत्र; * जरतकारु - एक ऋषि; * जटासुर - एक राक्षस; * [[जयद्रथ]] - सिंधु साम्राज्य के राजा; [[दुशला|दुशाला]] के पति; * [[जयत्सेन|जयतसेन]] - [[मगध महाजनपद|मगध]] के राजा; [[जरासंध]] के पुत्र; * [[महाभारत के पात्र#ज्योत्स्याना|ज्योत्स्याना]] - राजा [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] और रानी सुदेशनावती की बेटी, एक कुरु राजकुमारी, [[दुर्योधन]] की बेटी लक्ष्मणा की एक और दोस्त; == त == * तक्षक - नागों का राजा; * [[ताप्ती नदी|तापती]] - नदी देवी; [[सूर्य देवता|सूर्य]] और छाया की पुत्री; संवरना की पत्नी; राजा कुरु की माता; * तिलोत्तमा - दिव्य वास्तुकार; * तारा - बृहस्पति की पत्नी; कच्छ की माता; == द == * [[दमयन्ती|दमयंती]] - [[विदर्भराज|विदर्भ]] साम्राज्य की एक राजकुमारी; [[निषादराज|निषाद]] साम्राज्य के राजा [[नल-दमयन्ती|नल]] की पत्नी; * [[दन्तवक्र|दंतवक्र]] - कुरुश के राजा; * दंड और दंडधर - [[मगध महाजनपद|मगध]] साम्राज्य के दो राजकुमार; * दशराज - एक मछुवारा सरदार; [[सत्यवती]] के पिता; * दाराद - बहलिका साम्राज्य के राजा; * [[देवकी]] - देवक की पुत्री; [[वसुदेव]] की पत्नी; [[कृष्ण]] की जैविक माता; * देवयानी - असुर गुरु [[शुक्राचार्य]] की पुत्री; ययाति की पत्नी; यदु, तुर्वसु और माधवी की माता; * [[द्रौपदी]] - [[पंचाल]] की राजकुमारी; [[द्रुपद]] की पुत्री तथा [[धृष्टद्युम्न]], [[शिखण्डी|शिखंडी]], [[उत्तमानुज]], [[युद्धमन्यु]] और [[सत्यजीत]] की बहन; पांच [[पांडव|पांडवों]] ([[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]], [[सहदेव]]) की पत्नी; [[प्रतिविन्ध्य]], [[सुतसोम]], [[शतानीक]], [[श्रुतसेन]] और [[श्रुतकर्मण]] के माता; * [[द्रोणाचार्य]] - कौरवों और पांडवों के गुरु; ऋषि [[भारद्वाज ऋषि|भारद्वाज]] के पुत्र और ऋषि अंगिरस के वंशज; [[अश्वत्थामा]] के पिता; * [[द्रुपद]] - [[पंचाल]] के राजा; राजा पृषट के पुत्र; [[शिखंडी]], [[सत्यजीत]], [[उत्तमानुज]], [[युद्धमन्यु]], [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के पिता; * दुर्मासेन - [[दुःशासन]] का पुत्र; * [[दुर्गा]] - हिन्दू देवी; * [[दुशला]] - [[धृतराष्ट्र]] और [[गांधारी]] की इकलौती पुत्री; [[कौरव|कौरवों]] की बहन; [[जयद्रथ]] की पत्नी; * [[दुःशासन]] - [[धृतराष्ट्र]] और [[गांधारी]] के दूसरे पुत्र; [[दुर्योधन]] के छोटे भाई तथा अन्य कौरवों के बड़े भाई; * [[दुष्यंत]] - [[हस्तिनापुर]] के राजा; शकुंतला के पति और चक्रवर्ती सम्राट [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] के पिता; राजा [[शांतनु]] के पूर्वज; * [[दुर्योधन द्वितीय]] - [[दुशासन]] का उसकी योद्धा रानी निर्जरा से चौथा पुत्र। सीरत, द्रुमसेना, आरोही और कई भाई-बहनों का भाई, [[दुर्योधन]] पुत्र- लक्ष्मण कुमारा के बहुत अच्छे दोस्त। == ध == * [[धृष्टद्युम्न]] - [[पंचाल]] के राजकुमार; [[द्रुपद]] के पुत्र, [[द्रौपदी]], [[शिखंडी]], [[उत्तमानुज]], [[युद्धमन्यु]] और [[सत्यजीत]] के भाई; क्षत्रधर्मन, क्षत्रवर्मन, क्षत्रंजय और धृष्टकेतु के पिता; * [[धृतराष्ट्र]] - कुरु साम्राज्य के राजा; [[विचित्रवीर्य]] और [[अम्बिका (महाभारत)|अम्बिका]] के पुत्र; [[गांधारी]] के पति; [[दुर्योधन]], [[दुःशासन]] सहित सौ [[कौरव]] भाइयों और बहन [[दुशला]] के पिता; [[युयुत्सु]] के पिता (दासी सुगदा द्वारा); [[पांडु]] और [[विदुर]] के भाई; * [[धृष्टकेतु]] - [[चेदि राज्य|चेदि]] राजा [[शिशुपाल]] के पुत्र; [[पुरूजीत]] और [[वृहद्क्षत्र]] के भाई; * [[धनुमती]] - [[भगदत्त]] की पुत्री, प्राग्ज्योतिष की राजकुमारी, [[धृष्टद्युम्न]] की पत्नी और [[भानुमती]] की जुड़वां बहन; * धृष्टकेतु - [[कैकेय]] के शासक; श्रुतकीर्ति के पति; == न == * [[नल-दमयन्ती|नल]] - निषाद के राजा; [[दमयन्ती|दमयंती]] के पति; * [[नहुष]] - चंद्रवंशी राजा; [[शांतनु]] के पूर्वज; [[अशोक सुंदरी]] के पति; ययाति के पिता; * [[नकुल]] - [[पांडु]] और [[माद्री]] के पुत्र; [[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|अश्विनीकुमार]] के अध्यात्मिक पुत्र; [[सहदेव]] का जुड़वा भाई; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]] और [[अर्जुन]] के सौतेले भाई; [[कुंती]] के सौतेले पुत्र; [[द्रौपदी]] और करेणुमति के पति; [[शतानीक]] और [[निरमित्र]] के पिता; * [[नन्द बाबा|नंद]] - [[कृष्ण]] के पालक पिता; [[यशोदा]] के पति; [[वसुदेव]] के चचेरे भाई; * [[नरकासुर]] - [[भूमि (देवी)|भूमिदेवी]] का पुत्र; * [[निरमित्र]] - [[नकुल]] और करेणुमती के पुत्र; == प == * पद्मावती - एक देवी; * [[पराशर ऋषि]] - [[शक्ति ऋषि|शक्ति महर्षि]] के पुत्र; [[ऋषि वसिष्ठ|वसिष्ठ]] के पौत्र; [[वेदव्यास|व्यास]] के पिता; * [[परशुराम]] - महान ऋषि; हिन्दू देवता विष्णु के अवतार; [[भीष्म]], [[द्रोणाचार्य|द्रौणाचार्य]] और [[कर्ण]] के गुरु; * [[परीक्षित]] - [[कुरुवंश]] के राजा; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] और उत्तरा के पुत्र; * [[पाण्डु|पांडु]] - [[विचित्रवीर्य]] और [[अम्बालिका|अंबालिका]] के पुत्र; [[कुंती]] और [[माद्री]] के पति; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]] और [[सहदेव]] के आध्यात्मिक पिता; [[धृतराष्ट्र]] और [[विदुर]] के भाई; * पंड्या - एक महारथी; पंड्या साम्राज्य के राजा; * पौरव - एक राजा; * प्रभा - [[स्वरभानु]] की पुत्री; आयु की पत्नी; [[नहुष]] की माता; * [[प्रद्युम्न]] - [[कृष्ण]] और [[रुक्मिणी]] के पुत्र; मायावती, प्रभावती और [[रुक्मावती]] के पति; अनिरुद्ध के पिता; * प्रतिपद - एक राजा; [[शांतनु]] के पिता; [[भीष्म]] के पितामह; * [[प्रतिविंध्य]] - [[युधिष्ठिर]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; * पृशती - राजा [[द्रुपद]] की पत्नी; [[शिखण्डी|शिखंडिनी]], [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के माता; * पुरोचन - [[लाक्षाग्रह]] के निर्माता * पुरुरावस - चंद्र वंश के पहले राजा; बुद्ध और इला के पुत्र; [[उर्वशी]] के पति; आयु के पिता; == ब == * [[बभ्रुवाहन]] - [[अर्जुन]] और [[चित्रांगदा]] के पुत्र; * बहलिका - बहलिका साम्राज्य का राजा; [[शान्तनु|शांतनु]] का बड़ा भाई; [[भीष्म]] का चाचा; [[सोमदत्त]] के पिता; [[भूरिश्र्वा|भूरिश्रवा]] के दादा; * [[बलराम]] - [[कृष्ण]] और [[सुभद्रा]] के बड़े भाई; [[वसुदेव]] और रोहिणी के पुत्र; * बनसेना - [[कर्ण]] का पुत्र; * बुद्ध - [[चंद्रदेव]] और तारा के नाजायज पुत्र; बृहस्पति के पालक पुत्र; इला के पति; पुरुरवा के पिता; * [[बर्बरीक]] - महारथी; [[घटोत्कच]] और अहिलावती के पुत्र; [[भीम]] और [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] के पौत्र; == भ == * भद्रा - [[वसुदेव]] की पत्नी; * [[भद्रकाली]] - देवी * [[भगदत्त]] - [[प्राग्ज्योतिष साम्राज्य]] के राजा [[नरकासुर]] के पुत्र; वज्रदत्त के पिता; [[इंद्र]] के मित्र; * भानु - [[कृष्ण]] और [[सत्यभामा]] के पुत्र; सुतनु के पति; वज्र के पिता; * [[भानुमति]] - दुर्योधन की अंतिम पत्नी ; लक्ष्मण कुमार और लक्ष्मणा की मां,दुर्योधन की दूसरी पत्नी मयूरी की बहन; * [[भारद्वाज ऋषि|भारद्वाज]] - एक ऋषि; भगवान ब्रहस्पति के पुत्र; [[द्रोणाचार्य|द्रौणाचार्य]] के पिता; * [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] - एक चक्रवर्ती राजा; [[कौरव|कौरवों]] और [[पाण्डव|पांडवों]] के पूर्वज; दुष्यंत और शकुंतला के पुत्र; * [[भीम]] - [[पवनदेव]] और [[कुन्ती|कुंती]] के पुत्र; [[पाण्डु]] के आध्यात्मिक पुत्र; [[युधिष्ठिर]] और [[अर्जुन]] के भाई; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] के सौतेले भाई; [[माद्री]] के सौतेला पुत्र; [[द्रौपदी]], [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] और बलन्धरा के पति; [[घटोत्कच]], [[सुतसोम]] और [[सवर्ग]] के पिता; * भीम - विदर्भ के राजा; [[दमयन्ती|दमयंती]] के पिता; * [[भीष्म]] - मूल नम देवव्रत; राजा [[शांतनु]] और देवी [[गंगा देवी|गंगा]] के पुत्र; * [[भृगु]] - एक ऋषि; [[ब्रह्मा]] के पुत्र; * [[भूरिश्र्वा|भूरिश्रवा]] - [[सोमदत्त]] के पुत्र; == म == * मदंजय - [[विदुर]] के पहले कुरु साम्राज्य के प्रधान मंत्री; * मद्रंजय - [[शल्य]] और अवन्तिनी का सबसे बड़ा पुत्र; * मदरसेना - [[शल्य]] के छोटे भाई और [[माद्री]] के बड़े भाई; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] के मामा; * [[माद्री]] - [[मद्र|मद्र साम्राज्य]] की राजकुमारी; [[पांडु]] की दूसरी पत्नी; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] ([[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|अश्विनीकुमार]] से) के माता; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]] और [[अर्जुन]] के सौतेली माता; [[शल्य]], मद्रंजय, मदरसेना की बहन; * मालिनी - [[द्रौपदी]] की दासी; [[द्रुपद]] के अंगरक्षक नकुश की माता; * [[मनसा देवी|मनसा]] - नाग देवी; * मणिमत - एक राजा; * मारिशा - एक नाग; * [[मार्कण्डेय ऋषि|मार्कंडेय]] - एक ऋषि; * [[मेघवर्ण]] - [[घटोत्कच]] और मौरवी का पुत्र; [[भीम]] और [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] के पोते; अंजनापरवाना के भाई; * [[मेनका]] - एक सुंदर अप्सरा; * [[मयूरी]] - [[दुर्योधन]] की पत्नी, लक्ष्मणा और लक्ष्मण कुमार की माता, [[भानुमति]] की तथाकथित बहन; * [[मुचुकुन्द|मुचुकुंद]] - राजा [[मान्धातृ|मान्धाता]] के पुत्र; अंबरीश के भाई; == य == * [[यमराज|यम]] - हिन्दू देवता; * [[यमुना नदी|यमुना]] - नदी देवी; * [[यशोदा]] - [[नन्द बाबा|नंद]] की पत्नी; [[कृष्ण]] और [[बलराम]] के पालक माता; * यौधेय - [[युधिष्ठिर]] और देविका के पुत्र; * [[ययाति]] - [[नहुष]] और [[अशोक सुंदरी]] के पुत्र; देवयानी और शर्मिष्ठा के पति; [[शांतनु]] के पूर्वज; * [[योगमाया]] - [[नन्द बाबा|नंद]] और [[यशोदा]] के पुत्री; * [[युधिष्ठिर]] - [[यमराज]] और [[कुंती]] के पुत्र; [[पाण्डु]] के अध्यात्मिक पुत्र; [[भीम]] और [[अर्जुन]] के भाई; [[नकुल]]<nowiki/>-<nowiki/>[[सहदेव]] के सौतेले भाई; [[माद्री]] के सौतेले पुत्र; [[द्रौपदी]] और देविका के पति; [[प्रतिविन्ध्य]] और यौधेय के पिता; == र == * राधा - [[कर्ण]] की पालक माता; अधिरथ की पत्नी; शोण की माता; * [[रेवती (महाभारत)|रेवती]] - राजा ककुदमी की पुत्री; [[बलराम]] की पत्नी; निशाथ, उल्मुका और वत्सला की माता; [[कृष्ण]] के भाभी; * [[रोहिणी ( महाभारत )|रोहिणी]] - [[वसुदेव]] की पत्नी; [[बलराम]] की माता; * रोचमान - अश्वमेध साम्राज्य के राजा; * [[रुक्मी]] - [[विदर्भ]] का शासक; राजा भीष्मक के पुत्र; [[रुक्मिणी]] के बड़े भाई; * [[रुक्मिणी]] - [[विदर्भ]] की राजकुमारी; [[कृष्ण]] की पहली पत्नी; राजा भीष्मक की पुत्री; [[रुक्मी]] की बहन; * रत्नमाला - [[कर्ण]] और वर्षा का पुत्री; * रुरु - एक ऋषि == ल == * लक्ष्मण कुमार - [[दुर्योधन]] के पुत्र; [[धृतराष्ट्र]] के पौत्र; लक्ष्मणा का जुड़वा भाई; * लक्ष्मणा - [[दुर्योधन]] की पुत्री; लक्ष्मण कुमार की जुड़वा बहन; सांब की पत्नी; * == व == * वज्र - अनिरुद्ध के पुत्र; * [[वज्रनाभ]] - भानु के पुत्र; [[कृष्ण]] और [[सत्यभामा]] के पौत्र; भानुसमति की भाई; * वलंधरा - काशी साम्राज्य की राजकुमारी; राजा देवेश की पुत्री; [[भीम]] की पत्नी; सर्वगा की माता; * वपुष्ठमा - काशी की राजकुमारी; राजा सर्वगा की पोती; [[भीम]] और वलंधरा की परपोती; [[जनमेजय]] की पत्नी; कटनिका और शंकुकर्ण के माता; * [[वराहावतार|वराह]] - [[विष्णु]] भगवान का अवतार; * [[वसुदेव]] - [[कृष्ण]], [[बलराम]] और [[सुभद्रा]] के पिता; राजा [[शूरसेन]] के पुत्र; [[कुंती]] के भाई; * वसुंधरा - मणिपुर की रानी; राजा चित्रवाहन की पत्नी; [[चित्रांगदा]] की माता; [[बभ्रुवाहन|बब्रुवाहन]] की नानी; * [[वायु देव]] - हिन्दू देवता; [[भीम]] के अध्यात्मिक पिता; * [[वीरभद्र]] - हिन्दू देवता; * [[विचित्रवीर्य]] - राजा [[शांतनु]] और [[सत्यवती]] के छोटे पुत्र; * [[विदुर]] - कुरु सम्राज्य के प्रधानमंत्री; [[अंबिका]] और [[अंबालिका]] के दासी परिश्रमी के पुत्र; [[धृतराष्ट्र]] और [[पांडु]] के सौतेले भाई; * विजयद्रथ - सिंधु साम्राज्य के पूर्व राजा वृद्धाक्षत्र के पुत्र; [[जयद्रथ]] के भाई; * विजया - [[मद्र]] के राजा द्युतिमाता की पुत्री; [[सहदेव]] की पत्नी; [[सुहोत्र]] के माता; * विजयसिद्धसेन - [[बर्बरीक]] के गुरु; * [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] - [[धृतराष्ट्र]] और [[गांधारी]] के तीसरे पुत्र; 100 कौरव भाइयों और बहन [[दुशला]] के भाई; * विनता - [[दक्ष प्रजापति|दक्ष]] की पुत्री; ऋषि [[कश्यप]] की पत्नी; [[अरुण (हिन्दू धर्म)|अरुण]] और [[गरुड़]] की माता; * विंदा - अवंती के राजा; जयसेना और राजाधिदेवी के पुत्र; मित्रविंदा और अनुविंदा के भाई; [[दुर्योधन]] के अच्छे मित्र; *विरजा - [[नहुष]] की पत्नी; *[[राजा विराट|विराट]] - विराट साम्राज्य और मत्स्य साम्राज्य के राजा; सुदेशना के पति; राजकुमार [[उत्तर (महाभारत)|उत्तर]] और राजकुमारी [[उत्तरा (महाभारत)|उत्तरा]] के पिता; [[कीचक]] के जीजा; *विशोक - भीम के सारथी; *वृहंत - उलूकाओं के राजा; *वृद्धाक्षत्र - सिंघू साम्राज्य के पूर्व राजा; [[जयद्रथ]] और विजयद्रथ के पिता; *[[वृषकेतु]] - [[अंगदेश]] के राजा; [[कर्ण]] के पुत्र; [[वृषसेन]], [[चित्रसेन]], सत्यसेन, सुषेन, वनसेन, द्विपाल, प्रसेन और शत्रुंजय के भाई; *[[वृषसेन]] - [[कर्ण]] के पुत्र; [[वृषकेतु]], [[चित्रसेन]], सत्यसेन, सुषेन, वनसेन, द्विपाल, प्रसेन और शत्रुंजय के भाई; *[[वेदव्यास]] - [[सत्यवती]] और [[पराशर ऋषि|पराशर]] के पुत्र; [[धृतराष्ट्र]], [[पांडु]] और [[विदुर]] के पिता ([[नियोग]] द्वारा); *[[वर्षा (महाभारत)|वर्षा]] - कर्पजोत की राजकुमारी, रजयसेन की पुत्री, [[कर्ण]] की पांचवीं पत्नी, रत्नमाला की माता; == श == * [[शकुनि]] - [[गांधार (जनपद)|गांधार]] साम्राज्य का राजकुमार; [[गांधारी]] के भाई; [[दुर्योधन]], [[दुशासन]], [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] सहित 100 कौरव भाइयों और बहन दुशला के मामा; * [[शकुन्तला (मेनका पुत्री)|शकुंतला]] - [[दुष्यंत]] की पत्नी; चक्रवर्ती सम्राट [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] की माता; * [[शाल्व]] - शाल्व राज्य के राजा; काशी के राजकुमारी [[अम्बा|अंबा]] की प्रेमी; * [[शल्य]] - [[मद्र]] साम्राज्य के शासक; [[माद्री]] के भाई; [[नकुल]] और [[सहदेव]] के मामा; * शंख - राजा [[राजा विराट|विराट]] के पुत्र; * [[शांतनु]] - [[हस्तिनापुर]] के कुरु राजा; राजा प्रतिप के सबसे छोटे पुत्र; [[गंगा देवी|गंगा]] और [[सत्यवती]] के पति; [[भीष्म]], [[चित्रांगद]] और [[विचित्रवीर्य]] के पिता; * शर्मिष्ठा - एक असुर राजकुमारी; [[शांतनु]] के पूर्वज [[ययाति]] की पत्नी; * शतनीक - [[नकुल]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; * शौनक * [[शिखण्डी|शिखंडी]] - पांचाल के राजा [[द्रुपद]] की पुत्री; [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के बहन; * [[शिशुपाल]] - दमघोष का पुत्र; * [[शुक्राचार्य]] - ऋषि [[भृगु]] और काव्यमाता के पुत्र; * श्वेत - [[राजा विराट]] का दूसरा पुत्र; * श्वेतकी - एक राजा; * शमिक - एक ऋषि; * [[श्वेता (दुशासन की पत्नी)|श्वेता]] - [[दुशासन]] की दूसरी रानी और आरोही की माँ; == स == * [[सहदेव]] - अश्विनीकुमार दस्र और [[माद्री]] के पुत्र; पाण्डु के अध्यात्मिक पुत्र; [[नकुल]] के भाई; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]] और [[अर्जुन]] के सौतेले भाई; [[कुंती]] की सौतेला पुत्र; [[द्रौपदी]] और विजया के पति; [[श्रुतसेन]] और [[सुहोत्र]] के पिता; * सहदेव - राजा [[जरासंध]] के पुत्र; * सकरदेव - कलिंग के राजा श्रुतयुध और रानी सकरयानी के पुत्र; * [[संजय (महाभारत)|संजय]] - [[धृतराष्ट्र]] के सलाहकार; * सुलभा - [[विदुर]] की पत्नी; * सांब - [[कृष्ण]] और [[जाम्बवंती|जाम्बवती]] के पुत्र; लक्ष्मणा के पति; * समुद्रसेन - क्षत्रिय राजा; चंद्रसेन के पिता; * * संवरण - चंद्रवंशी राजा; राजा [[शांतनु]] के पूर्वज; सूर्य की पुत्री [[ताप्ती नदी|तापती]] के पति; राजा कुरु के पिता; * सरमा - एक आकाशीय मादा कुत्ता; * सत्रजीत - यादव राजा; [[सत्यभामा]] के पिता; [[सूर्य देवता|सूर्य देव]] का सबसे बड़ा भक्त; * [[सत्यभामा]] - [[कृष्ण]] की तीसरी पत्नी; * सत्यजीत - राजा द्रुपद के बहनोई; रानी पृष्ति के भाई; [[शिखंडी]], [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के छोटे मामा; * सत्यकी - एक योद्धा; * [[सत्यवती]] - राजा [[शांतनु]] की पत्नी; [[चित्रांगद]] और [[विचित्रवीर्य]] के माता; [[भीष्म]] के सौतेली माता; * [[सावित्री एवं सत्यवान|सावित्री]] - एक राजकुमारी; सत्यवान की पत्नी; * [[सावित्री एवं सत्यवान|सत्यवान]] - एक राजकुमार; सावित्री का पति; * सेनाविंदु - क्षत्रिय राजा; *सेरीमन - कुमारदेश का राजा; *[[सुबल]] - गांधार सम्राज्य के राजा; सुधर्मा के पति; [[शकुनि]] और [[गांधारी]] के पिता; *[[सुभद्रा]] - [[कृष्ण]] और [[बलराम]] के बहन; [[अर्जुन]] की पत्नी; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] की माता; [[वसुदेव]] और [[रोहिणी ( महाभारत )|रोहिणी]] की पुत्री; *सुदक्षिणा - कंबोजों का राजा; *सुदेशना - [[राजा विराट]] की पत्नी; [[उत्तर (महाभारत)|उत्तर]], [[उत्तरा (महाभारत)|उत्तरा]], श्वेत और शंख के माता; [[कीचक]] के बहन; *सुनका - ऋषि रुरु और प्रमद्वारा के पुत्र; [[युधिष्ठिर]] की सभा का सदस्य; *[[सूर्य देवता|सूर्य देव]] - हिन्द देवता; [[कर्ण]] का अध्यात्मिक पिता; *सुशर्मा - त्रिगर्त साम्राज्य के राजा; *सुत्सुम - [[भीम]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; *स्वाहा - [[दक्ष प्रजापति|प्रजापति दक्ष]] की पुत्री; [[अग्नि देव|अग्नि]] की पत्नी; *शशिरेखा - [[बृहद्रथ वंश]] की राजकुमारी, [[जरासंध]] की बहन और बृहद्रथ की बेटी, [[धृष्टद्युम्न]] की दूसरी पत्नी; *[[सुदेष्णावती]] - [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] की पहली रानी, एक कुरु रानी, मयूरी की बहन और भानुमती की सहेली, ज्योत्स्याना की मां; == ह == * [[हनुमान]] - हिन्दू देवता; * [[हयग्रीव]] - भगवान [[विष्णु]] का अवतार; * [[हिडिंब]] - एक राक्षस; [[हिडिंबा|हिडिंबी]] का भाई; * [[हिडिंबा|हिडिंबी]] - [[भीम]] की पत्नी; [[घटोत्कच]] के माता; [[हिडिंब]] की बहन; == श्र == * [[श्रुत्कर्मा|श्रुतकर्मा]] - [[अर्जुन]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; * [[श्रुतसेन]] - [[सहदेव]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; == टिप्पणीसूची == {{Reflist|33em}} == स्रोतग्रंथ == {{refbegin}} * <!-- {{sfn|John Dowson|2013|p=}} --> {{cite book|ref=harv|author=John Dowson|title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature|url=https://books.google.com/books?id=leH7AQAAQBAJ&pg=PA52|date=5 November 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-39029-6}} {{refend}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] bghe88xsstdpiu2ucjqv9yr5v1io108 6591689 6591688 2026-07-25T13:52:23Z ~2026-41524-55 938209 6591689 wikitext text/x-wiki [[महाभारत]] प्राचीन [[भारत]] के दो प्रमुख संस्कृत महाकाव्यों में से एक है, इसकी रचना ऋषि व्यास ने की थी। '''महाभारत के सबसे महत्वपूर्ण पात्रों''' में: [[कृष्ण]]; [[पांडव]]<nowiki/>- [[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]] और [[सहदेव]], उनकी पत्नी [[द्रौपदी]] के साथ; और [[कौरव]] (जो सौ भाई थे), सबसे बड़े भाई [[दुर्योधन]] के नेतृत्व में। सबसे महत्वपूर्ण अन्य पात्रों में [[भीष्म]], [[कर्ण]], [[द्रोणाचार्य]], [[शकुनि]], [[धृतराष्ट्र]], [[गांधारी]] और [[कुन्ती|कुंती]] शामिल हैं। कुछ महत्वपूर्ण अतिरिक्त पात्रों में [[बलराम]], [[सुभद्रा]], [[विदुर]], [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]], [[कृपाचार्य]], [[पाण्डु|पांडु]], [[सत्यवती]], [[अश्वत्थामा]] और [[अम्बा]] शामिल हैं। महाकाव्य में महत्वपूर्ण भूमिका निभाने वाले देवताओं में [[विष्णु]], [[ब्रह्मा]], [[शिव]], [[गंगा देवी|गंगा]], [[इन्द्र|इंद्र]], [[सूर्य देवता|सूर्य]] और [[यमराज|यम]] शामिल हैं। == कुरु वंश== <!--for instructions on editing, see [[Template:Familytree]]--> {{familytree/start}} {{familytree | | | | | | |KUR| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |KUR = [[कुरु वंश|कुरु]]<sup>'''क'''</sup>|boxstyle_KUR=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | | | | | | |:| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{familytree | | | | | | | |:| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{familytree | | |GAN |y|SAN |y|SAT|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|y|PAR |PAR=[[पराशर]]|boxstyle_PAR=border: 2px solid blue;|SAT=[[सत्यवती]]|boxstyle_SAT=border: 2px solid red;|SAN=[[शांतनु]]<sup>'''क'''</sup>|boxstyle_SAN=border: 2px solid blue;|GAN=[[गंगा]]|boxstyle_GAN=border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |}} {{familytree | | | |,|-|'| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | |`|-|.|BHI=[[भीष्म]]|boxstyle_BHI=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | |BHI | | | |CHI | | | |AMB |y|VIC |y|AML | | | |VYA |AML=[[अंबालिका]]|boxstyle_AML=border: 2px solid red;|VIC=[[विचित्रवीर्य]]|boxstyle_VIC=border: 2px solid blue;|AMB=[[अंबिका]]|boxstyle_AMB=border: 2px solid red;|CHI=[[चित्रांगद]]|boxstyle_CHI=border: 2px solid blue;|VYA=[[व्यास]]|boxstyle_VYA=border: 2px solid blue;|BHI=[[भीष्म]]|boxstyle_BHI=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|'| | | |!| | | | | |}} {{familytree | | |!| | | |,|~|~|~|.| | | | | | | | | | |!| | | | | |}} {{familytree | |DHR |y|GAN | |SHA| | | |y|KUN|y|PAN |y|MAD | | | KUN=[[कुंती]]|boxstyle_KUN=border: 2px solid red;|PAN=[[पांडु]]<sup>'''ख'''</sup>|boxstyle_PAN=border: 2px solid blue;|MAD=[[माद्री]]|boxstyle_MAD=border: 2px solid red;|DHR=[[धृतराष्ट्र]]<sup>'''ख'''</sup>|boxstyle_DHR=border: 2px solid blue;|GAN =[[गांधारी]]|boxstyle_GAN=border: 2px solid red;|SHA = [[शकुनि]]|boxstyle_SHA=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | | | |!| |,|-|-|-|-|-|-|-|-|'| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | }} {{familytree | | | | |!| |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|'| | | |`|-|-|v|-|-|-|.| | | |}} {{familytree | | | | |!|KAR | |YUD | |BHI | |ARJ |y|SUB | |NAK| |SAH| |KAR = [[कर्ण]]<sup>'''ग'''</sup>|boxstyle_KAR=border: 2px solid blue; |YUD=[[युधिष्ठिर]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_YUD=background:#8D8; border: 2px solid blue;|BHI=[[भीम]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_BHI=background:#8D8; border: 2px solid blue;|ARJ=[[अर्जुन]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_ARJ=background:#8D8;border: 2px solid blue;|SUB=[[सुभद्रा]] |boxstyle_SUB=border: 2px solid red;|NAK=[[नकुल]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_NAK=background:#8D8; border: 2px solid blue;|SAH=[[सहदेव]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_SAH=background:#8D8; border: 2px solid blue;}} {{familytree | |,|-|-|^|v|-|-|-|v|-|-|-|.| | | | | | |!| | |}} {{familytree |DUR | |DU1 | |DU2 | |ETC | | | | | |!| | | | | | | | |DUR=[[दुर्योधन]]<sup>'''च'''</sup>|boxstyle_DUR=background:#ff0;border: 2px solid blue;|DU2=[[दुशासन]]|boxstyle_DU2=background:#ff0;border: 2px solid blue;|ETC= (अन्य ९८ पुत्र)|boxstyle_ETC=background:#ff0;border: 2px solid blue;|DU1=[[दुशला]]|boxstyle_DU1=background:#ff0;border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |ABM |y|UTR | | |ABM=[[अभिमन्यु]]|boxstyle_ABM=border: 2px solid blue;|UTR=[[उत्तरा]]|boxstyle_UTR=border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |PAR|y|MA1|PAR=[[परीक्षित]]|boxstyle_PAR=border: 2px solid blue;|MA1=[[माद्रवती]]|boxstyle_MA1=border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |JAN |JAN=[[जनमेजय]]|boxstyle_JAN=border: 2px solid blue;}} {{familytree/end}}<syntaxhighlight lang="html5" line="1"> ! </syntaxhighlight> == अ == * [[अर्जुन]] - [[इंद्र]] और [[कुंती]] के पुत्र; [[पाण्डु]] का आध्यात्मिक पुत्र; [[युधिष्ठिर]] और [[भीम]] के भाई; [[नकुल|नकु]]<nowiki/>[[नकुल|ल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] के सौतेले भाई; [[माद्री]] के सौतेले पुत्र; [[द्रौपदी]], [[सुभद्रा]], [[चित्रांगदा]] और [[उलूपी]] के पति; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]], ईरावान, [[बभ्रुवाहन|वभ्रुवाहन]] और [[श्रुतकीर्ति, द्रौपदी पुत्र|श्रुतकीर्ति]] के पिता; * [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] - [[अर्जुन]] और [[सुभद्रा]] के पुत्र; * अधिरथ - [[कर्ण]] के पालक पिता; [[भीष्म]] के सारथी; * अद्रिका - एक अप्सरा; * [[अग्नि देव|अग्नि]] - देवता; * [[अलम्बुष]] - एक राक्षस; * [[अलायुध]] - एक राक्षस; अलम्बुष का मित्र; *अर्शी - [[शकुनि]] की पत्नी; केतुराज और केतुसेन की बहन; * अमितौजस - [[पांचाल]] राज्य का शक्तिशाली योद्धा; * अरुणि - एक ऋषि; * [[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|अश्विनीकुमार]] - जुड़वां देवता; * [[अश्वत्थामा]] - द्रौणाचार्य के पुत्र; भारद्वाज ऋषि के पौत्र; दुर्योधन के मित्र; * अस्तिक - एक ऋषि; * अवंतिनी - [[शल्य]] की पत्नी और मद्रंजय, रुक्मनागदा और रुक्मनारथ की मां; * अयोध्या - एक ऋषि; * अनुविंदा - अवंती के राजा; जयसेन और राजाधिदेवी के पुत्र; मित्रविंदा और विंदा के भाई; [[दुर्योधन]] के अच्छे मित्र; == आ == * आयु - [[शान्तनु|शांतनु]] के पूर्वज * आरोही - [[दुशासन]] और श्वेता की बेटी, हस्तिनापुर की राजकुमारी, लक्ष्मण के दोस्तों में से एक, [[दुर्योधन]] की बेटी; == इ == * इल - [[चंद्रदेव|चंद्र]] के पुत्र; पुरुरवा के पिता; * [[इंद्र]] - [[कश्यप]] और [[अदिति]] के पुत्र; अर्जुन के पिता; * इरावन - [[अर्जुन]] और [[उलूपी]] के पुत्र; * == उ == * उषा - सोनितपुर के राजा [[बाणासुर]] की बेटी; [[शिव]] की भक्त; [[कृष्ण]] के पौत्र [[अनिरुद्ध]] की पत्नी; * उग्रसेन - मथुरा का राजा; * उग्रश्रवस सौति - लोमहर्षन के पुत्र; * [[उलूक]] - [[शकुनि]] और [[आरशी|अर्शी]] का सबसे बड़ा पुत्र; * [[उलूपी]] - नागों की राजा कौरव की बेटी; [[अर्जुन]] की पत्नी; [[इरावन]] की माता; * [[उर्वशी]] - स्वर्ग की अप्सरा; * उत्तंक - एक ऋषि; * उत्तर - मत्स्य साम्राज्य के राजकुमार; राजा विराट के पुत्र; उत्तरा के भाई; * उत्तरा - राजा विराट की पुत्री; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] की पत्नी; परिक्षीत की माता; == ए == * [[एकलव्य]] - [[निषाद जाति|निषाद]] जनजाति का एक युवा राजकुमार था; जरासंध के प्रधान सेनापति हिरण्यधनु का पुत्र * == अं == * [[अम्बा|अंबा]] - काशी के राजा कश्य की सबसे बड़ी बेटी; [[अम्बिका (महाभारत)|अंबिका]] और [[अम्बालिका|अंबालिका]] की बहन * [[अम्बिका (महाभारत)|अंबिका]] - काशी के राजा कश्य की बेटी; [[विचित्रवीर्य]] की पत्नी; [[धृतराष्ट्र]] की माता, [[पाण्डु|पांडु]] की सौतेली माता और कौरवों की दादी; * [[अम्बालिका|अंबालिका]] - काशी के राजा कश्य की बेटी; [[विचित्रवीर्य]] की पत्नी; [[पाण्डु|पांडु]] की माता, [[धृतराष्ट्र]] की सौतेली माता और पांडवों की दादी; == क == * [[कद्रू]] - [[दक्ष प्रजापति|दक्ष]] की पुत्री; [[कश्यप]] की पत्नी; नागों की माता; * कालवक्र - [[कंस]] का सबसे वफादार साथी, सेनापति और मुख्य अंगरक्षक * [[कालरात्रि]] - देवी [[दुर्गा]] का सातवां रूप; * [[कल्कि]] - विष्णु के अंतिम अवतार; * कच्छ - बृहस्पति और तारा के पुत्र; * [[कंस]] - [[वृष्णि]] साम्राज्य का शासक; [[देवकी]] का भाई; [[कृष्ण]] के मामा; * कणिका - एक ऋषि; * करेणुमति - [[चेदि]] राजा [[शिशुपाल]] की पुत्री; [[धृष्टकेतु]] की बहन; नकुल की पत्नी; निरामित्र की माता; * [[कर्ण]] - महारथी; [[अंगदेश]] के शासक; [[सूर्य देवता|सूर्यदेव]] और [[कुंती]] के पुत्र; राधा और अधिरथ के दत्तक पुत्र; [[दुर्योधन]] के घनिष्ठ मित्र; [[चित्रसेन]] के पिता; * [[कर्ण]] के दत्तक भाई - अधिरथ और राधा के कुछ जैविक बच्चे थे, जो [[कुरुक्षेत्र युद्ध]] के दौरान मारे गए। उनमें से एक का नाम शॉन था। * [[कर्ण]] की पत्नियाँ - कर्ण की पत्नियों का कुछ उल्लेख मिलता है, लेकिन उनके नाम प्रकट नहीं किया गया है। * [[कौरव]] - [[धृतराष्ट्र]] के 102 संतान ([[गांधारी]] द्वारा [[दुर्योधन]], [[दुशासन]] सहित 100 पुत्र तथा इकलौती पुत्री [[दुशला]]; गांधारी की दासी सुगदा द्वारा [[युयुत्सु]]) * कौरव - विश्ववाहिनी के पति; [[उलूपी]] के पिता; [[इरावन]] के दादा; * [[कीचक]] - [[मत्स्य राज|मत्स्य]] साम्राज्य का सेनापति; रानी सुदेशना के भाई; * किरमीरा - एक राक्षस; * क्रथा - एक क्षत्रिय राजा; * [[कृपाचार्य]] - शारदवान और जनपदी के पुत्र; [[महर्षि गौतम]] के पौत्र; ऋषि अंगिरस के वंशज; [[कृपी]] की जुड़वा भाई; राजा [[शांतनु]] के दत्तक पुत्र; * [[कृपी]] - [[कृपाचार्य]] की जुड़वा बहन; शारदवान और जनपदी के पुत्र; राजा [[शांतनु]] के दत्तक पुत्री; * [[कृष्ण]] - [[वसुदेव]] और [[देवकी]] के पुत्र; [[नन्द बाबा|नन्द]] और [[यशोदा]] के पालक पुत्र; [[बलराम]] और [[सुभद्रा]] के भाई; *[[कृतवर्मा]] - यादव योद्धाओं और नारायणी सेना का एक सरदार; *कुंतीभोज - कुंती सम्राज्य के शासक; [[कुंती]] के दत्तक पिता और [[शूरसेन]] के चचेरे भाई; *[[कुंती]] - शूरसेन की पुत्री; कुंतीभोज की दत्तक पुत्री; [[पांडु]] की पहली पत्नी; [[कर्ण]] ([[सूर्यदेव]] से), [[युधिष्ठिर]] ([[धर्मराज]] से), [[भीम]] ([[वायुदेव]] से) और [[अर्जुन]] ([[इंद्रदेव]] से) की माता; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] की सौतेली माता; [[कृष्ण]], [[बलराम]] और [[सुभद्रा]] की बुआ *कुरु - कुरु सम्राज्य के संस्थापक; [[कौरव|कौरवों]] और [[पांडव|पांडवों]] के पूर्वज; संवरना और [[ताप्ती नदी|ताप्ती]] के पुत्र; शुभांगी और वाहिनी के पति; विदुरथ, अश्ववत, अभिश्यात, चित्ररथ, मुनि और जनमेजय के पिता; *किमवेका - [[बब्रुवाहन]] की पत्नी, [[मणिपुर (महाभारत)|मणिपुर]] की रानी, आरुष और पुत्री कृतिका की मां; == ग == * [[गांधारी]] - [[गांधार (जनपद)|गांधार]] की राजकुमारी; [[धृतराष्ट्र]] की पत्नी * ; [[दुर्योधन]], [[दुश्शासन]] सहित 100 कौरव भाइयों और बहन [[दुशला]] की माता; [[शकुनि]] की बहन; * [[गणेश]] - हिन्दू देवता * [[गंगा]] - नदी देवी; [[शांतनु]] की पहली पत्नी; [[भीष्म]] और 7 [[वसु|वसुओं]] की माता; == घ == *[[घटोत्कच]] - [[भीम]] और [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] के पुत्र; *घृतची - एक अप्सरा; == च == * [[चंद्रदेव|चंद्र]] - देवता; * चंद्रवर्मा - पहला [[कम्बोज]] राजा; [[दुर्योधन]] की पत्नी [[भानुमती|भानुमति]] के पूर्वज; * चित्रसेन - [[गंधर्व|गंधर्वों]] के राजा; * [[चित्रसेन]] - कर्ण का पुत्र; * चित्रसेन - अभिसार सम्राज्य के राजा; चित्रा के भाई; * चित्रा - अभिसार साम्राज्य के राजा; चित्रसेन के भाई; * [[चेकीतन|चेकितन]] - [[केकय]] राजा धृष्टकेतु और रानी श्रुतकीर्ति के पुत्र; * * * [[चित्रांगद]] - एक राजा; [[शांतनु]] और [[सत्यवती]] के बड़े पुत्र; * चित्रांगदा - एक गंधर्व; * चित्रांगदा - [[कलिंग]] साम्राज्य के राजा; * [[चित्रांगदा]] - मणिपुर की राजकुमारी; चित्रवाहन और वसुंधरा की पुत्री; अर्जुन की पत्नी; [[बभ्रुवाहन]] की माता; * चित्रवाहन - मणिपुर के राजा; वसुंधरा के पति; [[चित्रांगदा]] के पिता; == ज == * [[जाम्बवंती|जम्बवती]] - [[कृष्ण]] की दूसरी पत्नी; [[जाम्बवन्त|जाम्बवान]] की इकलौती पुत्री; * [[जनमेजय]] - [[अर्जुन]] के वंशज; [[परीक्षित]] के पुत्र; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] और उत्तरा के पौत्र; * जनपदी - एक अप्सरा; * जरा - एक राक्षसी; [[जरासंध]] की दत्तक माता; * [[जरासंध]] - जरासंध [[मगध महाजनपद|मगध]] का एक शक्तिशाली राजा; राजा बृहद्रथ के पुत्र; राक्षसी जरा की दत्तक पुत्र; * जरतकारु - एक ऋषि; * जटासुर - एक राक्षस; * [[जयद्रथ]] - सिंधु साम्राज्य के राजा; [[दुशला|दुशाला]] के पति; * [[जयत्सेन|जयतसेन]] - [[मगध महाजनपद|मगध]] के राजा; [[जरासंध]] के पुत्र; * [[महाभारत के पात्र#ज्योत्स्याना|ज्योत्स्याना]] - राजा [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] और रानी सुदेशनावती की बेटी, एक कुरु राजकुमारी, [[दुर्योधन]] की बेटी लक्ष्मणा की एक और दोस्त; == त == * तक्षक - नागों का राजा; * [[ताप्ती नदी|तापती]] - नदी देवी; [[सूर्य देवता|सूर्य]] और छाया की पुत्री; संवरना की पत्नी; राजा कुरु की माता; * तिलोत्तमा - दिव्य वास्तुकार; * तारा - बृहस्पति की पत्नी; कच्छ की माता; == द == * [[दमयन्ती|दमयंती]] - [[विदर्भराज|विदर्भ]] साम्राज्य की एक राजकुमारी; [[निषादराज|निषाद]] साम्राज्य के राजा [[नल-दमयन्ती|नल]] की पत्नी; * [[दन्तवक्र|दंतवक्र]] - कुरुश के राजा; * दंड और दंडधर - [[मगध महाजनपद|मगध]] साम्राज्य के दो राजकुमार; * दशराज - एक मछुवारा सरदार; [[सत्यवती]] के पिता; * दाराद - बहलिका साम्राज्य के राजा; * [[देवकी]] - देवक की पुत्री; [[वसुदेव]] की पत्नी; [[कृष्ण]] की जैविक माता; * देवयानी - असुर गुरु [[शुक्राचार्य]] की पुत्री; ययाति की पत्नी; यदु, तुर्वसु और माधवी की माता; * [[द्रौपदी]] - [[पंचाल]] की राजकुमारी; [[द्रुपद]] की पुत्री तथा [[धृष्टद्युम्न]], [[शिखण्डी|शिखंडी]], [[उत्तमानुज]], [[युद्धमन्यु]] और [[सत्यजीत]] की बहन; पांच [[पांडव|पांडवों]] ([[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]], [[सहदेव]]) की पत्नी; [[प्रतिविन्ध्य]], [[सुतसोम]], [[शतानीक]], [[श्रुतसेन]] और [[श्रुतकर्मण]] के माता; * [[द्रोणाचार्य]] - कौरवों और पांडवों के गुरु; ऋषि [[भारद्वाज ऋषि|भारद्वाज]] के पुत्र और ऋषि अंगिरस के वंशज; [[अश्वत्थामा]] के पिता; * [[द्रुपद]] - [[पंचाल]] के राजा; राजा पृषट के पुत्र; [[शिखंडी]], [[सत्यजीत]], [[उत्तमानुज]], [[युद्धमन्यु]], [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के पिता; * दुर्मासेन - [[दुःशासन]] का पुत्र; * [[दुर्गा]] - हिन्दू देवी; * [[दुशला]] - [[धृतराष्ट्र]] और [[गांधारी]] की इकलौती पुत्री; [[कौरव|कौरवों]] की बहन; [[जयद्रथ]] की पत्नी; * [[दुःशासन]] - [[धृतराष्ट्र]] और [[गांधारी]] के दूसरे पुत्र; [[दुर्योधन]] के छोटे भाई तथा अन्य कौरवों के बड़े भाई; * [[दुष्यंत]] - [[हस्तिनापुर]] के राजा; शकुंतला के पति और चक्रवर्ती सम्राट [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] के पिता; राजा [[शांतनु]] के पूर्वज; * [[दुर्योधन द्वितीय]] - [[दुशासन]] का उसकी योद्धा रानी निर्जरा से चौथा पुत्र। सीरत, द्रुमसेना, आरोही और कई भाई-बहनों का भाई, [[दुर्योधन]] पुत्र- लक्ष्मण कुमारा के बहुत अच्छे दोस्त। == ध == * [[धृष्टद्युम्न]] - [[पंचाल]] के राजकुमार; [[द्रुपद]] के पुत्र, [[द्रौपदी]], [[शिखंडी]], [[उत्तमानुज]], [[युद्धमन्यु]] और [[सत्यजीत]] के भाई; क्षत्रधर्मन, क्षत्रवर्मन, क्षत्रंजय और धृष्टकेतु के पिता; * [[धृतराष्ट्र]] - कुरु साम्राज्य के राजा; [[विचित्रवीर्य]] और [[अम्बिका (महाभारत)|अम्बिका]] के पुत्र; [[गांधारी]] के पति; [[दुर्योधन]], [[दुःशासन]] सहित सौ [[कौरव]] भाइयों और बहन [[दुशला]] के पिता; [[युयुत्सु]] के पिता (दासी सुगदा द्वारा); [[पांडु]] और [[विदुर]] के भाई; * [[धृष्टकेतु]] - [[चेदि राज्य|चेदि]] राजा [[शिशुपाल]] के पुत्र; [[पुरूजीत]] और [[वृहद्क्षत्र]] के भाई; * [[धनुमती]] - [[भगदत्त]] की पुत्री, प्राग्ज्योतिष की राजकुमारी, [[धृष्टद्युम्न]] की पत्नी और [[भानुमती]] की जुड़वां बहन; * धृष्टकेतु - [[कैकेय]] के शासक; श्रुतकीर्ति के पति; == न == * [[नल-दमयन्ती|नल]] - निषाद के राजा; [[दमयन्ती|दमयंती]] के पति; * [[नहुष]] - चंद्रवंशी राजा; [[शांतनु]] के पूर्वज; [[अशोक सुंदरी]] के पति; ययाति के पिता; * [[नकुल]] - [[पांडु]] और [[माद्री]] के पुत्र; [[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|अश्विनीकुमार]] के अध्यात्मिक पुत्र; [[सहदेव]] का जुड़वा भाई; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]] और [[अर्जुन]] के सौतेले भाई; [[कुंती]] के सौतेले पुत्र; [[द्रौपदी]] और करेणुमति के पति; [[शतानीक]] और [[निरमित्र]] के पिता; * [[नन्द बाबा|नंद]] - [[कृष्ण]] के पालक पिता; [[यशोदा]] के पति; [[वसुदेव]] के चचेरे भाई; * [[नरकासुर]] - [[भूमि (देवी)|भूमिदेवी]] का पुत्र; * [[निरमित्र]] - [[नकुल]] और करेणुमती के पुत्र; == प == * पद्मावती - एक देवी; * [[पराशर ऋषि]] - [[शक्ति ऋषि|शक्ति महर्षि]] के पुत्र; [[ऋषि वसिष्ठ|वसिष्ठ]] के पौत्र; [[वेदव्यास|व्यास]] के पिता; * [[परशुराम]] - महान ऋषि; हिन्दू देवता विष्णु के अवतार; [[भीष्म]], [[द्रोणाचार्य|द्रौणाचार्य]] और [[कर्ण]] के गुरु; * [[परीक्षित]] - [[कुरुवंश]] के राजा; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] और उत्तरा के पुत्र; * [[पाण्डु|पांडु]] - [[विचित्रवीर्य]] और [[अम्बालिका|अंबालिका]] के पुत्र; [[कुंती]] और [[माद्री]] के पति; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]] और [[सहदेव]] के आध्यात्मिक पिता; [[धृतराष्ट्र]] और [[विदुर]] के भाई; * पंड्या - एक महारथी; पंड्या साम्राज्य के राजा; * पौरव - एक राजा; * प्रभा - [[स्वरभानु]] की पुत्री; आयु की पत्नी; [[नहुष]] की माता; * [[प्रद्युम्न]] - [[कृष्ण]] और [[रुक्मिणी]] के पुत्र; मायावती, प्रभावती और [[रुक्मावती]] के पति; अनिरुद्ध के पिता; * प्रतिपद - एक राजा; [[शांतनु]] के पिता; [[भीष्म]] के पितामह; * [[प्रतिविंध्य]] - [[युधिष्ठिर]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; * पृशती - राजा [[द्रुपद]] की पत्नी; [[शिखण्डी|शिखंडिनी]], [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के माता; * पुरोचन - [[लाक्षाग्रह]] के निर्माता * पुरुरावस - चंद्र वंश के पहले राजा; बुद्ध और इला के पुत्र; [[उर्वशी]] के पति; आयु के पिता; == ब == * [[बभ्रुवाहन]] - [[अर्जुन]] और [[चित्रांगदा]] के पुत्र; * बहलिका - बहलिका साम्राज्य का राजा; [[शान्तनु|शांतनु]] का बड़ा भाई; [[भीष्म]] का चाचा; [[सोमदत्त]] के पिता; [[भूरिश्र्वा|भूरिश्रवा]] के दादा; * [[बलराम]] - [[कृष्ण]] और [[सुभद्रा]] के बड़े भाई; [[वसुदेव]] और रोहिणी के पुत्र; * बनसेना - [[कर्ण]] का पुत्र; * बुद्ध - [[चंद्रदेव]] और तारा के नाजायज पुत्र; बृहस्पति के पालक पुत्र; इला के पति; पुरुरवा के पिता; * [[बर्बरीक]] - महारथी; [[घटोत्कच]] और अहिलावती के पुत्र; [[भीम]] और [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] के पौत्र; == भ == * भद्रा - [[वसुदेव]] की पत्नी; * [[भद्रकाली]] - देवी * [[भगदत्त]] - [[प्राग्ज्योतिष साम्राज्य]] के राजा [[नरकासुर]] के पुत्र; वज्रदत्त के पिता; [[इंद्र]] के मित्र; * भानु - [[कृष्ण]] और [[सत्यभामा]] के पुत्र; सुतनु के पति; वज्र के पिता; * [[भानुमति]] - दुर्योधन की अंतिम पत्नी ; लक्ष्मण कुमार और लक्ष्मणा की मां,दुर्योधन की दूसरी पत्नी मयूरी की बहन; * [[भारद्वाज ऋषि|भारद्वाज]] - एक ऋषि; भगवान ब्रहस्पति के पुत्र; [[द्रोणाचार्य|द्रौणाचार्य]] के पिता; * [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] - एक चक्रवर्ती राजा; [[कौरव|कौरवों]] और [[पाण्डव|पांडवों]] के पूर्वज; दुष्यंत और शकुंतला के पुत्र; * [[भीम]] - [[पवनदेव]] और [[कुन्ती|कुंती]] के पुत्र; [[पाण्डु]] के आध्यात्मिक पुत्र; [[युधिष्ठिर]] और [[अर्जुन]] के भाई; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] के सौतेले भाई; [[माद्री]] के सौतेला पुत्र; [[द्रौपदी]], [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] और बलन्धरा के पति; [[घटोत्कच]], [[सुतसोम]] और [[सवर्ग]] के पिता; * भीम - विदर्भ के राजा; [[दमयन्ती|दमयंती]] के पिता; * [[भीष्म]] - मूल नम देवव्रत; राजा [[शांतनु]] और देवी [[गंगा देवी|गंगा]] के पुत्र; * [[भृगु]] - एक ऋषि; [[ब्रह्मा]] के पुत्र; * [[भूरिश्र्वा|भूरिश्रवा]] - [[सोमदत्त]] के पुत्र; == म == * मदंजय - [[विदुर]] के पहले कुरु साम्राज्य के प्रधान मंत्री; * मद्रंजय - [[शल्य]] और अवन्तिनी का सबसे बड़ा पुत्र; * मदरसेना - [[शल्य]] के छोटे भाई और [[माद्री]] के बड़े भाई; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] के मामा; * [[माद्री]] - [[मद्र|मद्र साम्राज्य]] की राजकुमारी; [[पांडु]] की दूसरी पत्नी; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] ([[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|अश्विनीकुमार]] से) के माता; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]] और [[अर्जुन]] के सौतेली माता; [[शल्य]], मद्रंजय, मदरसेना की बहन; * मालिनी - [[द्रौपदी]] की दासी; [[द्रुपद]] के अंगरक्षक नकुश की माता; * [[मनसा देवी|मनसा]] - नाग देवी; * मणिमत - एक राजा; * मारिशा - एक नाग; * [[मार्कण्डेय ऋषि|मार्कंडेय]] - एक ऋषि; * [[मेघवर्ण]] - [[घटोत्कच]] और मौरवी का पुत्र; [[भीम]] और [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] के पोते; अंजनापरवाना के भाई; * [[मेनका]] - एक सुंदर अप्सरा; * [[मयूरी]] - [[दुर्योधन]] की पत्नी, लक्ष्मणा और लक्ष्मण कुमार की माता, [[भानुमति]] की तथाकथित बहन; * [[मुचुकुन्द|मुचुकुंद]] - राजा [[मान्धातृ|मान्धाता]] के पुत्र; अंबरीश के भाई; == य == * [[यमराज|यम]] - हिन्दू देवता; * [[यमुना नदी|यमुना]] - नदी देवी; * [[यशोदा]] - [[नन्द बाबा|नंद]] की पत्नी; [[कृष्ण]] और [[बलराम]] के पालक माता; * यौधेय - [[युधिष्ठिर]] और देविका के पुत्र; * [[ययाति]] - [[नहुष]] और [[अशोक सुंदरी]] के पुत्र; देवयानी और शर्मिष्ठा के पति; [[शांतनु]] के पूर्वज; * [[योगमाया]] - [[नन्द बाबा|नंद]] और [[यशोदा]] के पुत्री; * [[युधिष्ठिर]] - [[यमराज]] और [[कुंती]] के पुत्र; [[पाण्डु]] के अध्यात्मिक पुत्र; [[भीम]] और [[अर्जुन]] के भाई; [[नकुल]]<nowiki/>-<nowiki/>[[सहदेव]] के सौतेले भाई; [[माद्री]] के सौतेले पुत्र; [[द्रौपदी]] और देविका के पति; [[प्रतिविन्ध्य]] और यौधेय के पिता; == र == * राधा - [[कर्ण]] की पालक माता; अधिरथ की पत्नी; शोण की माता; * [[रेवती (महाभारत)|रेवती]] - राजा ककुदमी की पुत्री; [[बलराम]] की पत्नी; निशाथ, उल्मुका और वत्सला की माता; [[कृष्ण]] के भाभी; * [[रोहिणी ( महाभारत )|रोहिणी]] - [[वसुदेव]] की पत्नी; [[बलराम]] की माता; * रोचमान - अश्वमेध साम्राज्य के राजा; * [[रुक्मी]] - [[विदर्भ]] का शासक; राजा भीष्मक के पुत्र; [[रुक्मिणी]] के बड़े भाई; * [[रुक्मिणी]] - [[विदर्भ]] की राजकुमारी; [[कृष्ण]] की पहली पत्नी; राजा भीष्मक की पुत्री; [[रुक्मी]] की बहन; * रत्नमाला - [[कर्ण]] और वर्षा का पुत्री; * रुरु - एक ऋषि == ल == * लक्ष्मण कुमार - [[दुर्योधन]] के पुत्र; [[धृतराष्ट्र]] के पौत्र; लक्ष्मणा का जुड़वा भाई; * लक्ष्मणा - [[दुर्योधन]] की पुत्री; लक्ष्मण कुमार की जुड़वा बहन; सांब की पत्नी; * == व == * वज्र - अनिरुद्ध के पुत्र; * [[वज्रनाभ]] - भानु के पुत्र; [[कृष्ण]] और [[सत्यभामा]] के पौत्र; भानुसमति की भाई; * वलंधरा - काशी साम्राज्य की राजकुमारी; राजा देवेश की पुत्री; [[भीम]] की पत्नी; सर्वगा की माता; * वपुष्ठमा - काशी की राजकुमारी; राजा सर्वगा की पोती; [[भीम]] और वलंधरा की परपोती; [[जनमेजय]] की पत्नी; कटनिका और शंकुकर्ण के माता; * [[वराहावतार|वराह]] - [[विष्णु]] भगवान का अवतार; * [[वसुदेव]] - [[कृष्ण]], [[बलराम]] और [[सुभद्रा]] के पिता; राजा [[शूरसेन]] के पुत्र; [[कुंती]] के भाई; * वसुंधरा - मणिपुर की रानी; राजा चित्रवाहन की पत्नी; [[चित्रांगदा]] की माता; [[बभ्रुवाहन|बब्रुवाहन]] की नानी; * [[वायु देव]] - हिन्दू देवता; [[भीम]] के अध्यात्मिक पिता; * [[वीरभद्र]] - हिन्दू देवता; * [[विचित्रवीर्य]] - राजा [[शांतनु]] और [[सत्यवती]] के छोटे पुत्र; * [[विदुर]] - कुरु सम्राज्य के प्रधानमंत्री; [[अंबिका]] और [[अंबालिका]] के दासी परिश्रमी के पुत्र; [[धृतराष्ट्र]] और [[पांडु]] के सौतेले भाई; * विजयद्रथ - सिंधु साम्राज्य के पूर्व राजा वृद्धाक्षत्र के पुत्र; [[जयद्रथ]] के भाई; * विजया - [[मद्र]] के राजा द्युतिमाता की पुत्री; [[सहदेव]] की पत्नी; [[सुहोत्र]] के माता; * विजयसिद्धसेन - [[बर्बरीक]] के गुरु; * [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] - [[धृतराष्ट्र]] और [[गांधारी]] के तीसरे पुत्र; 100 कौरव भाइयों और बहन [[दुशला]] के भाई; * विनता - [[दक्ष प्रजापति|दक्ष]] की पुत्री; ऋषि [[कश्यप]] की पत्नी; [[अरुण (हिन्दू धर्म)|अरुण]] और [[गरुड़]] की माता; * विंदा - अवंती के राजा; जयसेना और राजाधिदेवी के पुत्र; मित्रविंदा और अनुविंदा के भाई; [[दुर्योधन]] के अच्छे मित्र; *विरजा - [[नहुष]] की पत्नी; *[[राजा विराट|विराट]] - विराट साम्राज्य और मत्स्य साम्राज्य के राजा; सुदेशना के पति; राजकुमार [[उत्तर (महाभारत)|उत्तर]] और राजकुमारी [[उत्तरा (महाभारत)|उत्तरा]] के पिता; [[कीचक]] के जीजा; *विशोक - भीम के सारथी; *वृहंत - उलूकाओं के राजा; *वृद्धाक्षत्र - सिंघू साम्राज्य के पूर्व राजा; [[जयद्रथ]] और विजयद्रथ के पिता; *[[वृषकेतु]] - [[अंगदेश]] के राजा; [[कर्ण]] के पुत्र; [[वृषसेन]], [[चित्रसेन]], सत्यसेन, सुषेन, वनसेन, द्विपाल, प्रसेन और शत्रुंजय के भाई; *[[वृषसेन]] - [[कर्ण]] के पुत्र; [[वृषकेतु]], [[चित्रसेन]], सत्यसेन, सुषेन, वनसेन, द्विपाल, प्रसेन और शत्रुंजय के भाई; *[[वेदव्यास]] - [[सत्यवती]] और [[पराशर ऋषि|पराशर]] के पुत्र; [[धृतराष्ट्र]], [[पांडु]] और [[विदुर]] के पिता ([[नियोग]] द्वारा); *[[वर्षा (महाभारत)|वर्षा]] - कर्पजोत की राजकुमारी, रजयसेन की पुत्री, [[कर्ण]] की पांचवीं पत्नी, रत्नमाला की माता; == श == * [[शकुनि]] - [[गांधार (जनपद)|गांधार]] साम्राज्य का राजकुमार; [[गांधारी]] के भाई; [[दुर्योधन]], [[दुशासन]], [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] सहित 100 कौरव भाइयों और बहन दुशला के मामा; * [[शकुन्तला (मेनका पुत्री)|शकुंतला]] - [[दुष्यंत]] की पत्नी; चक्रवर्ती सम्राट [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] की माता; * [[शाल्व]] - शाल्व राज्य के राजा; काशी के राजकुमारी [[अम्बा|अंबा]] की प्रेमी; * [[शल्य]] - [[मद्र]] साम्राज्य के शासक; [[माद्री]] के भाई; [[नकुल]] और [[सहदेव]] के मामा; * शंख - राजा [[राजा विराट|विराट]] के पुत्र; * [[शांतनु]] - [[हस्तिनापुर]] के कुरु राजा; राजा प्रतिप के सबसे छोटे पुत्र; [[गंगा देवी|गंगा]] और [[सत्यवती]] के पति; [[भीष्म]], [[चित्रांगद]] और [[विचित्रवीर्य]] के पिता; * शर्मिष्ठा - एक असुर राजकुमारी; [[शांतनु]] के पूर्वज [[ययाति]] की पत्नी; * शतनीक - [[नकुल]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; * शौनक * [[शिखण्डी|शिखंडी]] - पांचाल के राजा [[द्रुपद]] की पुत्री; [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के बहन; * [[शिशुपाल]] - दमघोष का पुत्र; * [[शुक्राचार्य]] - ऋषि [[भृगु]] और काव्यमाता के पुत्र; * श्वेत - [[राजा विराट]] का दूसरा पुत्र; * श्वेतकी - एक राजा; * शमिक - एक ऋषि; * [[श्वेता (दुशासन की पत्नी)|श्वेता]] - [[दुशासन]] की दूसरी रानी और आरोही की माँ; == स == * [[सहदेव]] - अश्विनीकुमार दस्र और [[माद्री]] के पुत्र; पाण्डु के अध्यात्मिक पुत्र; [[नकुल]] के भाई; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]] और [[अर्जुन]] के सौतेले भाई; [[कुंती]] की सौतेला पुत्र; [[द्रौपदी]] और विजया के पति; [[श्रुतसेन]] और [[सुहोत्र]] के पिता; * सहदेव - राजा [[जरासंध]] के पुत्र; * सकरदेव - कलिंग के राजा श्रुतयुध और रानी सकरयानी के पुत्र; * [[संजय (महाभारत)|संजय]] - [[धृतराष्ट्र]] के सलाहकार; * सुलभा - [[विदुर]] की पत्नी; * सांब - [[कृष्ण]] और [[जाम्बवंती|जाम्बवती]] के पुत्र; लक्ष्मणा के पति; * समुद्रसेन - क्षत्रिय राजा; चंद्रसेन के पिता; * * संवरण - चंद्रवंशी राजा; राजा [[शांतनु]] के पूर्वज; सूर्य की पुत्री [[ताप्ती नदी|तापती]] के पति; राजा कुरु के पिता; * सरमा - एक आकाशीय मादा कुत्ता; * सत्रजीत - यादव राजा; [[सत्यभामा]] के पिता; [[सूर्य देवता|सूर्य देव]] का सबसे बड़ा भक्त; * [[सत्यभामा]] - [[कृष्ण]] की तीसरी पत्नी; * सत्यजीत - राजा द्रुपद के बहनोई; रानी पृष्ति के भाई; [[शिखंडी]], [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के छोटे मामा; * सत्यकी - एक योद्धा; * [[सत्यवती]] - राजा [[शांतनु]] की पत्नी; [[चित्रांगद]] और [[विचित्रवीर्य]] के माता; [[भीष्म]] के सौतेली माता; * [[सावित्री एवं सत्यवान|सावित्री]] - एक राजकुमारी; सत्यवान की पत्नी; * [[सावित्री एवं सत्यवान|सत्यवान]] - एक राजकुमार; सावित्री का पति; * सेनाविंदु - क्षत्रिय राजा; *सेरीमन - कुमारदेश का राजा; *[[सुबल]] - गांधार सम्राज्य के राजा; सुधर्मा के पति; [[शकुनि]] और [[गांधारी]] के पिता; *[[सुदर्मा]] – गांधार साम्राज्य की साम्राज्ञी; सुबल की पत्नी; शकुनि और गांधारी की माता। *[[सुभद्रा]] - [[कृष्ण]] और [[बलराम]] के बहन; [[अर्जुन]] की पत्नी; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] की माता; [[वसुदेव]] और [[रोहिणी ( महाभारत )|रोहिणी]] की पुत्री; *सुदक्षिणा - कंबोजों का राजा; *सुदेशना - [[राजा विराट]] की पत्नी; [[उत्तर (महाभारत)|उत्तर]], [[उत्तरा (महाभारत)|उत्तरा]], श्वेत और शंख के माता; [[कीचक]] के बहन; *सुनका - ऋषि रुरु और प्रमद्वारा के पुत्र; [[युधिष्ठिर]] की सभा का सदस्य; *[[सूर्य देवता|सूर्य देव]] - हिन्द देवता; [[कर्ण]] का अध्यात्मिक पिता; *सुशर्मा - त्रिगर्त साम्राज्य के राजा; *सुत्सुम - [[भीम]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; *स्वाहा - [[दक्ष प्रजापति|प्रजापति दक्ष]] की पुत्री; [[अग्नि देव|अग्नि]] की पत्नी; *शशिरेखा - [[बृहद्रथ वंश]] की राजकुमारी, [[जरासंध]] की बहन और बृहद्रथ की बेटी, [[धृष्टद्युम्न]] की दूसरी पत्नी; *[[सुदेष्णावती]] - [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] की पहली रानी, एक कुरु रानी, मयूरी की बहन और भानुमती की सहेली, ज्योत्स्याना की मां; == ह == * [[हनुमान]] - हिन्दू देवता; * [[हयग्रीव]] - भगवान [[विष्णु]] का अवतार; * [[हिडिंब]] - एक राक्षस; [[हिडिंबा|हिडिंबी]] का भाई; * [[हिडिंबा|हिडिंबी]] - [[भीम]] की पत्नी; [[घटोत्कच]] के माता; [[हिडिंब]] की बहन; == श्र == * [[श्रुत्कर्मा|श्रुतकर्मा]] - [[अर्जुन]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; * [[श्रुतसेन]] - [[सहदेव]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; == टिप्पणीसूची == {{Reflist|33em}} == स्रोतग्रंथ == {{refbegin}} * <!-- {{sfn|John Dowson|2013|p=}} --> {{cite book|ref=harv|author=John Dowson|title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature|url=https://books.google.com/books?id=leH7AQAAQBAJ&pg=PA52|date=5 November 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-39029-6}} {{refend}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] mieucv2swverwzrs5oghi1fiokokf2h 6591691 6591689 2026-07-25T13:53:06Z ~2026-41524-55 938209 6591691 wikitext text/x-wiki [[महाभारत]] प्राचीन [[भारत]] के दो प्रमुख संस्कृत महाकाव्यों में से एक है, इसकी रचना ऋषि व्यास ने की थी। '''महाभारत के सबसे महत्वपूर्ण पात्रों''' में: [[कृष्ण]]; [[पांडव]]<nowiki/>- [[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]] और [[सहदेव]], उनकी पत्नी [[द्रौपदी]] के साथ; और [[कौरव]] (जो सौ भाई थे), सबसे बड़े भाई [[दुर्योधन]] के नेतृत्व में। सबसे महत्वपूर्ण अन्य पात्रों में [[भीष्म]], [[कर्ण]], [[द्रोणाचार्य]], [[शकुनि]], [[धृतराष्ट्र]], [[गांधारी]] और [[कुन्ती|कुंती]] शामिल हैं। कुछ महत्वपूर्ण अतिरिक्त पात्रों में [[बलराम]], [[सुभद्रा]], [[विदुर]], [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]], [[कृपाचार्य]], [[पाण्डु|पांडु]], [[सत्यवती]], [[अश्वत्थामा]] और [[अम्बा]] शामिल हैं। महाकाव्य में महत्वपूर्ण भूमिका निभाने वाले देवताओं में [[विष्णु]], [[ब्रह्मा]], [[शिव]], [[गंगा देवी|गंगा]], [[इन्द्र|इंद्र]], [[सूर्य देवता|सूर्य]] और [[यमराज|यम]] शामिल हैं। == कुरु वंश== <!--for instructions on editing, see [[Template:Familytree]]--> {{familytree/start}} {{familytree | | | | | | |KUR| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |KUR = [[कुरु वंश|कुरु]]<sup>'''क'''</sup>|boxstyle_KUR=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | | | | | | |:| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{familytree | | | | | | | |:| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{familytree | | |GAN |y|SAN |y|SAT|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|y|PAR |PAR=[[पराशर]]|boxstyle_PAR=border: 2px solid blue;|SAT=[[सत्यवती]]|boxstyle_SAT=border: 2px solid red;|SAN=[[शांतनु]]<sup>'''क'''</sup>|boxstyle_SAN=border: 2px solid blue;|GAN=[[गंगा]]|boxstyle_GAN=border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |}} {{familytree | | | |,|-|'| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | |`|-|.|BHI=[[भीष्म]]|boxstyle_BHI=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | |BHI | | | |CHI | | | |AMB |y|VIC |y|AML | | | |VYA |AML=[[अंबालिका]]|boxstyle_AML=border: 2px solid red;|VIC=[[विचित्रवीर्य]]|boxstyle_VIC=border: 2px solid blue;|AMB=[[अंबिका]]|boxstyle_AMB=border: 2px solid red;|CHI=[[चित्रांगद]]|boxstyle_CHI=border: 2px solid blue;|VYA=[[व्यास]]|boxstyle_VYA=border: 2px solid blue;|BHI=[[भीष्म]]|boxstyle_BHI=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|'| | | |!| | | | | |}} {{familytree | | |!| | | |,|~|~|~|.| | | | | | | | | | |!| | | | | |}} {{familytree | |DHR |y|GAN | |SHA| | | |y|KUN|y|PAN |y|MAD | | | KUN=[[कुंती]]|boxstyle_KUN=border: 2px solid red;|PAN=[[पांडु]]<sup>'''ख'''</sup>|boxstyle_PAN=border: 2px solid blue;|MAD=[[माद्री]]|boxstyle_MAD=border: 2px solid red;|DHR=[[धृतराष्ट्र]]<sup>'''ख'''</sup>|boxstyle_DHR=border: 2px solid blue;|GAN =[[गांधारी]]|boxstyle_GAN=border: 2px solid red;|SHA = [[शकुनि]]|boxstyle_SHA=border: 2px solid blue;}} {{familytree | | | | |!| |,|-|-|-|-|-|-|-|-|'| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | }} {{familytree | | | | |!| |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|'| | | |`|-|-|v|-|-|-|.| | | |}} {{familytree | | | | |!|KAR | |YUD | |BHI | |ARJ |y|SUB | |NAK| |SAH| |KAR = [[कर्ण]]<sup>'''ग'''</sup>|boxstyle_KAR=border: 2px solid blue; |YUD=[[युधिष्ठिर]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_YUD=background:#8D8; border: 2px solid blue;|BHI=[[भीम]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_BHI=background:#8D8; border: 2px solid blue;|ARJ=[[अर्जुन]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_ARJ=background:#8D8;border: 2px solid blue;|SUB=[[सुभद्रा]] |boxstyle_SUB=border: 2px solid red;|NAK=[[नकुल]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_NAK=background:#8D8; border: 2px solid blue;|SAH=[[सहदेव]]<sup>'''घ'''</sup>|boxstyle_SAH=background:#8D8; border: 2px solid blue;}} {{familytree | |,|-|-|^|v|-|-|-|v|-|-|-|.| | | | | | |!| | |}} {{familytree |DUR | |DU1 | |DU2 | |ETC | | | | | |!| | | | | | | | |DUR=[[दुर्योधन]]<sup>'''च'''</sup>|boxstyle_DUR=background:#ff0;border: 2px solid blue;|DU2=[[दुशासन]]|boxstyle_DU2=background:#ff0;border: 2px solid blue;|ETC= (अन्य ९८ पुत्र)|boxstyle_ETC=background:#ff0;border: 2px solid blue;|DU1=[[दुशला]]|boxstyle_DU1=background:#ff0;border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |ABM |y|UTR | | |ABM=[[अभिमन्यु]]|boxstyle_ABM=border: 2px solid blue;|UTR=[[उत्तरा]]|boxstyle_UTR=border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |PAR|y|MA1|PAR=[[परीक्षित]]|boxstyle_PAR=border: 2px solid blue;|MA1=[[माद्रवती]]|boxstyle_MA1=border: 2px solid red;}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |JAN |JAN=[[जनमेजय]]|boxstyle_JAN=border: 2px solid blue;}} {{familytree/end}}<syntaxhighlight lang="html5" line="1"> ! </syntaxhighlight> == अ == * [[अर्जुन]] - [[इंद्र]] और [[कुंती]] के पुत्र; [[पाण्डु]] का आध्यात्मिक पुत्र; [[युधिष्ठिर]] और [[भीम]] के भाई; [[नकुल|नकु]]<nowiki/>[[नकुल|ल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] के सौतेले भाई; [[माद्री]] के सौतेले पुत्र; [[द्रौपदी]], [[सुभद्रा]], [[चित्रांगदा]] और [[उलूपी]] के पति; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]], ईरावान, [[बभ्रुवाहन|वभ्रुवाहन]] और [[श्रुतकीर्ति, द्रौपदी पुत्र|श्रुतकीर्ति]] के पिता; * [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] - [[अर्जुन]] और [[सुभद्रा]] के पुत्र; * अधिरथ - [[कर्ण]] के पालक पिता; [[भीष्म]] के सारथी; * अद्रिका - एक अप्सरा; * [[अग्नि देव|अग्नि]] - देवता; * [[अलम्बुष]] - एक राक्षस; * [[अलायुध]] - एक राक्षस; अलम्बुष का मित्र; *अर्शी - [[शकुनि]] की पत्नी; केतुराज और केतुसेन की बहन; * अमितौजस - [[पांचाल]] राज्य का शक्तिशाली योद्धा; * अरुणि - एक ऋषि; * [[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|अश्विनीकुमार]] - जुड़वां देवता; * [[अश्वत्थामा]] - द्रौणाचार्य के पुत्र; भारद्वाज ऋषि के पौत्र; दुर्योधन के मित्र; * अस्तिक - एक ऋषि; * अवंतिनी - [[शल्य]] की पत्नी और मद्रंजय, रुक्मनागदा और रुक्मनारथ की मां; * अयोध्या - एक ऋषि; * अनुविंदा - अवंती के राजा; जयसेन और राजाधिदेवी के पुत्र; मित्रविंदा और विंदा के भाई; [[दुर्योधन]] के अच्छे मित्र; == आ == * आयु - [[शान्तनु|शांतनु]] के पूर्वज * आरोही - [[दुशासन]] और श्वेता की बेटी, हस्तिनापुर की राजकुमारी, लक्ष्मण के दोस्तों में से एक, [[दुर्योधन]] की बेटी; == इ == * इल - [[चंद्रदेव|चंद्र]] के पुत्र; पुरुरवा के पिता; * [[इंद्र]] - [[कश्यप]] और [[अदिति]] के पुत्र; अर्जुन के पिता; * इरावन - [[अर्जुन]] और [[उलूपी]] के पुत्र; * == उ == * उषा - सोनितपुर के राजा [[बाणासुर]] की बेटी; [[शिव]] की भक्त; [[कृष्ण]] के पौत्र [[अनिरुद्ध]] की पत्नी; * उग्रसेन - मथुरा का राजा; * उग्रश्रवस सौति - लोमहर्षन के पुत्र; * [[उलूक]] - [[शकुनि]] और [[आरशी|अर्शी]] का सबसे बड़ा पुत्र; * [[उलूपी]] - नागों की राजा कौरव की बेटी; [[अर्जुन]] की पत्नी; [[इरावन]] की माता; * [[उर्वशी]] - स्वर्ग की अप्सरा; * उत्तंक - एक ऋषि; * उत्तर - मत्स्य साम्राज्य के राजकुमार; राजा विराट के पुत्र; उत्तरा के भाई; * उत्तरा - राजा विराट की पुत्री; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] की पत्नी; परिक्षीत की माता; == ए == * [[एकलव्य]] - [[निषाद जाति|निषाद]] जनजाति का एक युवा राजकुमार था; जरासंध के प्रधान सेनापति हिरण्यधनु का पुत्र * == अं == * [[अम्बा|अंबा]] - काशी के राजा कश्य की सबसे बड़ी बेटी; [[अम्बिका (महाभारत)|अंबिका]] और [[अम्बालिका|अंबालिका]] की बहन * [[अम्बिका (महाभारत)|अंबिका]] - काशी के राजा कश्य की बेटी; [[विचित्रवीर्य]] की पत्नी; [[धृतराष्ट्र]] की माता, [[पाण्डु|पांडु]] की सौतेली माता और कौरवों की दादी; * [[अम्बालिका|अंबालिका]] - काशी के राजा कश्य की बेटी; [[विचित्रवीर्य]] की पत्नी; [[पाण्डु|पांडु]] की माता, [[धृतराष्ट्र]] की सौतेली माता और पांडवों की दादी; == क == * [[कद्रू]] - [[दक्ष प्रजापति|दक्ष]] की पुत्री; [[कश्यप]] की पत्नी; नागों की माता; * कालवक्र - [[कंस]] का सबसे वफादार साथी, सेनापति और मुख्य अंगरक्षक * [[कालरात्रि]] - देवी [[दुर्गा]] का सातवां रूप; * [[कल्कि]] - विष्णु के अंतिम अवतार; * कच्छ - बृहस्पति और तारा के पुत्र; * [[कंस]] - [[वृष्णि]] साम्राज्य का शासक; [[देवकी]] का भाई; [[कृष्ण]] के मामा; * कणिका - एक ऋषि; * करेणुमति - [[चेदि]] राजा [[शिशुपाल]] की पुत्री; [[धृष्टकेतु]] की बहन; नकुल की पत्नी; निरामित्र की माता; * [[कर्ण]] - महारथी; [[अंगदेश]] के शासक; [[सूर्य देवता|सूर्यदेव]] और [[कुंती]] के पुत्र; राधा और अधिरथ के दत्तक पुत्र; [[दुर्योधन]] के घनिष्ठ मित्र; [[चित्रसेन]] के पिता; * [[कर्ण]] के दत्तक भाई - अधिरथ और राधा के कुछ जैविक बच्चे थे, जो [[कुरुक्षेत्र युद्ध]] के दौरान मारे गए। उनमें से एक का नाम शॉन था। * [[कर्ण]] की पत्नियाँ - कर्ण की पत्नियों का कुछ उल्लेख मिलता है, लेकिन उनके नाम प्रकट नहीं किया गया है। * [[कौरव]] - [[धृतराष्ट्र]] के 102 संतान ([[गांधारी]] द्वारा [[दुर्योधन]], [[दुशासन]] सहित 100 पुत्र तथा इकलौती पुत्री [[दुशला]]; गांधारी की दासी सुगदा द्वारा [[युयुत्सु]]) * कौरव - विश्ववाहिनी के पति; [[उलूपी]] के पिता; [[इरावन]] के दादा; * [[कीचक]] - [[मत्स्य राज|मत्स्य]] साम्राज्य का सेनापति; रानी सुदेशना के भाई; * किरमीरा - एक राक्षस; * क्रथा - एक क्षत्रिय राजा; * [[कृपाचार्य]] - शारदवान और जनपदी के पुत्र; [[महर्षि गौतम]] के पौत्र; ऋषि अंगिरस के वंशज; [[कृपी]] की जुड़वा भाई; राजा [[शांतनु]] के दत्तक पुत्र; * [[कृपी]] - [[कृपाचार्य]] की जुड़वा बहन; शारदवान और जनपदी के पुत्र; राजा [[शांतनु]] के दत्तक पुत्री; * [[कृष्ण]] - [[वसुदेव]] और [[देवकी]] के पुत्र; [[नन्द बाबा|नन्द]] और [[यशोदा]] के पालक पुत्र; [[बलराम]] और [[सुभद्रा]] के भाई; *[[कृतवर्मा]] - यादव योद्धाओं और नारायणी सेना का एक सरदार; *कुंतीभोज - कुंती सम्राज्य के शासक; [[कुंती]] के दत्तक पिता और [[शूरसेन]] के चचेरे भाई; *[[कुंती]] - शूरसेन की पुत्री; कुंतीभोज की दत्तक पुत्री; [[पांडु]] की पहली पत्नी; [[कर्ण]] ([[सूर्यदेव]] से), [[युधिष्ठिर]] ([[धर्मराज]] से), [[भीम]] ([[वायुदेव]] से) और [[अर्जुन]] ([[इंद्रदेव]] से) की माता; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] की सौतेली माता; [[कृष्ण]], [[बलराम]] और [[सुभद्रा]] की बुआ *कुरु - कुरु सम्राज्य के संस्थापक; [[कौरव|कौरवों]] और [[पांडव|पांडवों]] के पूर्वज; संवरना और [[ताप्ती नदी|ताप्ती]] के पुत्र; शुभांगी और वाहिनी के पति; विदुरथ, अश्ववत, अभिश्यात, चित्ररथ, मुनि और जनमेजय के पिता; *किमवेका - [[बब्रुवाहन]] की पत्नी, [[मणिपुर (महाभारत)|मणिपुर]] की रानी, आरुष और पुत्री कृतिका की मां; == ग == * [[गांधारी]] - [[गांधार (जनपद)|गांधार]] की राजकुमारी; [[धृतराष्ट्र]] की पत्नी * ; [[दुर्योधन]], [[दुश्शासन]] सहित 100 कौरव भाइयों और बहन [[दुशला]] की माता; [[शकुनि]] की बहन; * [[गणेश]] - हिन्दू देवता * [[गंगा]] - नदी देवी; [[शांतनु]] की पहली पत्नी; [[भीष्म]] और 7 [[वसु|वसुओं]] की माता; == घ == *[[घटोत्कच]] - [[भीम]] और [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] के पुत्र; *घृतची - एक अप्सरा; == च == * [[चंद्रदेव|चंद्र]] - देवता; * चंद्रवर्मा - पहला [[कम्बोज]] राजा; [[दुर्योधन]] की पत्नी [[भानुमती|भानुमति]] के पूर्वज; * चित्रसेन - [[गंधर्व|गंधर्वों]] के राजा; * [[चित्रसेन]] - कर्ण का पुत्र; * चित्रसेन - अभिसार सम्राज्य के राजा; चित्रा के भाई; * चित्रा - अभिसार साम्राज्य के राजा; चित्रसेन के भाई; * [[चेकीतन|चेकितन]] - [[केकय]] राजा धृष्टकेतु और रानी श्रुतकीर्ति के पुत्र; * * * [[चित्रांगद]] - एक राजा; [[शांतनु]] और [[सत्यवती]] के बड़े पुत्र; * चित्रांगदा - एक गंधर्व; * चित्रांगदा - [[कलिंग]] साम्राज्य के राजा; * [[चित्रांगदा]] - मणिपुर की राजकुमारी; चित्रवाहन और वसुंधरा की पुत्री; अर्जुन की पत्नी; [[बभ्रुवाहन]] की माता; * चित्रवाहन - मणिपुर के राजा; वसुंधरा के पति; [[चित्रांगदा]] के पिता; == ज == * [[जाम्बवंती|जम्बवती]] - [[कृष्ण]] की दूसरी पत्नी; [[जाम्बवन्त|जाम्बवान]] की इकलौती पुत्री; * [[जनमेजय]] - [[अर्जुन]] के वंशज; [[परीक्षित]] के पुत्र; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] और उत्तरा के पौत्र; * जनपदी - एक अप्सरा; * जरा - एक राक्षसी; [[जरासंध]] की दत्तक माता; * [[जरासंध]] - जरासंध [[मगध महाजनपद|मगध]] का एक शक्तिशाली राजा; राजा बृहद्रथ के पुत्र; राक्षसी जरा की दत्तक पुत्र; * जरतकारु - एक ऋषि; * जटासुर - एक राक्षस; * [[जयद्रथ]] - सिंधु साम्राज्य के राजा; [[दुशला|दुशाला]] के पति; * [[जयत्सेन|जयतसेन]] - [[मगध महाजनपद|मगध]] के राजा; [[जरासंध]] के पुत्र; * [[महाभारत के पात्र#ज्योत्स्याना|ज्योत्स्याना]] - राजा [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] और रानी सुदेशनावती की बेटी, एक कुरु राजकुमारी, [[दुर्योधन]] की बेटी लक्ष्मणा की एक और दोस्त; == त == * तक्षक - नागों का राजा; * [[ताप्ती नदी|तापती]] - नदी देवी; [[सूर्य देवता|सूर्य]] और छाया की पुत्री; संवरना की पत्नी; राजा कुरु की माता; * तिलोत्तमा - दिव्य वास्तुकार; * तारा - बृहस्पति की पत्नी; कच्छ की माता; == द == * [[दमयन्ती|दमयंती]] - [[विदर्भराज|विदर्भ]] साम्राज्य की एक राजकुमारी; [[निषादराज|निषाद]] साम्राज्य के राजा [[नल-दमयन्ती|नल]] की पत्नी; * [[दन्तवक्र|दंतवक्र]] - कुरुश के राजा; * दंड और दंडधर - [[मगध महाजनपद|मगध]] साम्राज्य के दो राजकुमार; * दशराज - एक मछुवारा सरदार; [[सत्यवती]] के पिता; * दाराद - बहलिका साम्राज्य के राजा; * [[देवकी]] - देवक की पुत्री; [[वसुदेव]] की पत्नी; [[कृष्ण]] की जैविक माता; * देवयानी - असुर गुरु [[शुक्राचार्य]] की पुत्री; ययाति की पत्नी; यदु, तुर्वसु और माधवी की माता; * [[द्रौपदी]] - [[पंचाल]] की राजकुमारी; [[द्रुपद]] की पुत्री तथा [[धृष्टद्युम्न]], [[शिखण्डी|शिखंडी]], [[उत्तमानुज]], [[युद्धमन्यु]] और [[सत्यजीत]] की बहन; पांच [[पांडव|पांडवों]] ([[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]], [[सहदेव]]) की पत्नी; [[प्रतिविन्ध्य]], [[सुतसोम]], [[शतानीक]], [[श्रुतसेन]] और [[श्रुतकर्मण]] के माता; * [[द्रोणाचार्य]] - कौरवों और पांडवों के गुरु; ऋषि [[भारद्वाज ऋषि|भारद्वाज]] के पुत्र और ऋषि अंगिरस के वंशज; [[अश्वत्थामा]] के पिता; * [[द्रुपद]] - [[पंचाल]] के राजा; राजा पृषट के पुत्र; [[शिखंडी]], [[सत्यजीत]], [[उत्तमानुज]], [[युद्धमन्यु]], [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के पिता; * दुर्मासेन - [[दुःशासन]] का पुत्र; * [[दुर्गा]] - हिन्दू देवी; * [[दुशला]] - [[धृतराष्ट्र]] और [[गांधारी]] की इकलौती पुत्री; [[कौरव|कौरवों]] की बहन; [[जयद्रथ]] की पत्नी; * [[दुःशासन]] - [[धृतराष्ट्र]] और [[गांधारी]] के दूसरे पुत्र; [[दुर्योधन]] के छोटे भाई तथा अन्य कौरवों के बड़े भाई; * [[दुष्यंत]] - [[हस्तिनापुर]] के राजा; शकुंतला के पति और चक्रवर्ती सम्राट [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] के पिता; राजा [[शांतनु]] के पूर्वज; * [[दुर्योधन द्वितीय]] - [[दुशासन]] का उसकी योद्धा रानी निर्जरा से चौथा पुत्र। सीरत, द्रुमसेना, आरोही और कई भाई-बहनों का भाई, [[दुर्योधन]] पुत्र- लक्ष्मण कुमारा के बहुत अच्छे दोस्त। == ध == * [[धृष्टद्युम्न]] - [[पंचाल]] के राजकुमार; [[द्रुपद]] के पुत्र, [[द्रौपदी]], [[शिखंडी]], [[उत्तमानुज]], [[युद्धमन्यु]] और [[सत्यजीत]] के भाई; क्षत्रधर्मन, क्षत्रवर्मन, क्षत्रंजय और धृष्टकेतु के पिता; * [[धृतराष्ट्र]] - कुरु साम्राज्य के राजा; [[विचित्रवीर्य]] और [[अम्बिका (महाभारत)|अम्बिका]] के पुत्र; [[गांधारी]] के पति; [[दुर्योधन]], [[दुःशासन]] सहित सौ [[कौरव]] भाइयों और बहन [[दुशला]] के पिता; [[युयुत्सु]] के पिता (दासी सुगदा द्वारा); [[पांडु]] और [[विदुर]] के भाई; * [[धृष्टकेतु]] - [[चेदि राज्य|चेदि]] राजा [[शिशुपाल]] के पुत्र; [[पुरूजीत]] और [[वृहद्क्षत्र]] के भाई; * [[धनुमती]] - [[भगदत्त]] की पुत्री, प्राग्ज्योतिष की राजकुमारी, [[धृष्टद्युम्न]] की पत्नी और [[भानुमती]] की जुड़वां बहन; * धृष्टकेतु - [[कैकेय]] के शासक; श्रुतकीर्ति के पति; == न == * [[नल-दमयन्ती|नल]] - निषाद के राजा; [[दमयन्ती|दमयंती]] के पति; * [[नहुष]] - चंद्रवंशी राजा; [[शांतनु]] के पूर्वज; [[अशोक सुंदरी]] के पति; ययाति के पिता; * [[नकुल]] - [[पांडु]] और [[माद्री]] के पुत्र; [[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|अश्विनीकुमार]] के अध्यात्मिक पुत्र; [[सहदेव]] का जुड़वा भाई; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]] और [[अर्जुन]] के सौतेले भाई; [[कुंती]] के सौतेले पुत्र; [[द्रौपदी]] और करेणुमति के पति; [[शतानीक]] और [[निरमित्र]] के पिता; * [[नन्द बाबा|नंद]] - [[कृष्ण]] के पालक पिता; [[यशोदा]] के पति; [[वसुदेव]] के चचेरे भाई; * [[नरकासुर]] - [[भूमि (देवी)|भूमिदेवी]] का पुत्र; * [[निरमित्र]] - [[नकुल]] और करेणुमती के पुत्र; == प == * पद्मावती - एक देवी; * [[पराशर ऋषि]] - [[शक्ति ऋषि|शक्ति महर्षि]] के पुत्र; [[ऋषि वसिष्ठ|वसिष्ठ]] के पौत्र; [[वेदव्यास|व्यास]] के पिता; * [[परशुराम]] - महान ऋषि; हिन्दू देवता विष्णु के अवतार; [[भीष्म]], [[द्रोणाचार्य|द्रौणाचार्य]] और [[कर्ण]] के गुरु; * [[परीक्षित]] - [[कुरुवंश]] के राजा; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] और उत्तरा के पुत्र; * [[पाण्डु|पांडु]] - [[विचित्रवीर्य]] और [[अम्बालिका|अंबालिका]] के पुत्र; [[कुंती]] और [[माद्री]] के पति; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]] और [[सहदेव]] के आध्यात्मिक पिता; [[धृतराष्ट्र]] और [[विदुर]] के भाई; * पंड्या - एक महारथी; पंड्या साम्राज्य के राजा; * पौरव - एक राजा; * प्रभा - [[स्वरभानु]] की पुत्री; आयु की पत्नी; [[नहुष]] की माता; * [[प्रद्युम्न]] - [[कृष्ण]] और [[रुक्मिणी]] के पुत्र; मायावती, प्रभावती और [[रुक्मावती]] के पति; अनिरुद्ध के पिता; * प्रतिपद - एक राजा; [[शांतनु]] के पिता; [[भीष्म]] के पितामह; * [[प्रतिविंध्य]] - [[युधिष्ठिर]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; * पृशती - राजा [[द्रुपद]] की पत्नी; [[शिखण्डी|शिखंडिनी]], [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के माता; * पुरोचन - [[लाक्षाग्रह]] के निर्माता * पुरुरावस - चंद्र वंश के पहले राजा; बुद्ध और इला के पुत्र; [[उर्वशी]] के पति; आयु के पिता; == ब == * [[बभ्रुवाहन]] - [[अर्जुन]] और [[चित्रांगदा]] के पुत्र; * बहलिका - बहलिका साम्राज्य का राजा; [[शान्तनु|शांतनु]] का बड़ा भाई; [[भीष्म]] का चाचा; [[सोमदत्त]] के पिता; [[भूरिश्र्वा|भूरिश्रवा]] के दादा; * [[बलराम]] - [[कृष्ण]] और [[सुभद्रा]] के बड़े भाई; [[वसुदेव]] और रोहिणी के पुत्र; * बनसेना - [[कर्ण]] का पुत्र; * बुद्ध - [[चंद्रदेव]] और तारा के नाजायज पुत्र; बृहस्पति के पालक पुत्र; इला के पति; पुरुरवा के पिता; * [[बर्बरीक]] - महारथी; [[घटोत्कच]] और अहिलावती के पुत्र; [[भीम]] और [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] के पौत्र; == भ == * भद्रा - [[वसुदेव]] की पत्नी; * [[भद्रकाली]] - देवी * [[भगदत्त]] - [[प्राग्ज्योतिष साम्राज्य]] के राजा [[नरकासुर]] के पुत्र; वज्रदत्त के पिता; [[इंद्र]] के मित्र; * भानु - [[कृष्ण]] और [[सत्यभामा]] के पुत्र; सुतनु के पति; वज्र के पिता; * [[भानुमति]] - दुर्योधन की अंतिम पत्नी ; लक्ष्मण कुमार और लक्ष्मणा की मां,दुर्योधन की दूसरी पत्नी मयूरी की बहन; * [[भारद्वाज ऋषि|भारद्वाज]] - एक ऋषि; भगवान ब्रहस्पति के पुत्र; [[द्रोणाचार्य|द्रौणाचार्य]] के पिता; * [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] - एक चक्रवर्ती राजा; [[कौरव|कौरवों]] और [[पाण्डव|पांडवों]] के पूर्वज; दुष्यंत और शकुंतला के पुत्र; * [[भीम]] - [[पवनदेव]] और [[कुन्ती|कुंती]] के पुत्र; [[पाण्डु]] के आध्यात्मिक पुत्र; [[युधिष्ठिर]] और [[अर्जुन]] के भाई; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] के सौतेले भाई; [[माद्री]] के सौतेला पुत्र; [[द्रौपदी]], [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] और बलन्धरा के पति; [[घटोत्कच]], [[सुतसोम]] और [[सवर्ग]] के पिता; * भीम - विदर्भ के राजा; [[दमयन्ती|दमयंती]] के पिता; * [[भीष्म]] - मूल नम देवव्रत; राजा [[शांतनु]] और देवी [[गंगा देवी|गंगा]] के पुत्र; * [[भृगु]] - एक ऋषि; [[ब्रह्मा]] के पुत्र; * [[भूरिश्र्वा|भूरिश्रवा]] - [[सोमदत्त]] के पुत्र; == म == * मदंजय - [[विदुर]] के पहले कुरु साम्राज्य के प्रधान मंत्री; * मद्रंजय - [[शल्य]] और अवन्तिनी का सबसे बड़ा पुत्र; * मदरसेना - [[शल्य]] के छोटे भाई और [[माद्री]] के बड़े भाई; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] के मामा; * [[माद्री]] - [[मद्र|मद्र साम्राज्य]] की राजकुमारी; [[पांडु]] की दूसरी पत्नी; [[नकुल]]<nowiki/>-[[सहदेव]] ([[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|अश्विनीकुमार]] से) के माता; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]] और [[अर्जुन]] के सौतेली माता; [[शल्य]], मद्रंजय, मदरसेना की बहन; * मालिनी - [[द्रौपदी]] की दासी; [[द्रुपद]] के अंगरक्षक नकुश की माता; * [[मनसा देवी|मनसा]] - नाग देवी; * मणिमत - एक राजा; * मारिशा - एक नाग; * [[मार्कण्डेय ऋषि|मार्कंडेय]] - एक ऋषि; * [[मेघवर्ण]] - [[घटोत्कच]] और मौरवी का पुत्र; [[भीम]] और [[हिडिंबा|हिडिम्बी]] के पोते; अंजनापरवाना के भाई; * [[मेनका]] - एक सुंदर अप्सरा; * [[मयूरी]] - [[दुर्योधन]] की पत्नी, लक्ष्मणा और लक्ष्मण कुमार की माता, [[भानुमति]] की तथाकथित बहन; * [[मुचुकुन्द|मुचुकुंद]] - राजा [[मान्धातृ|मान्धाता]] के पुत्र; अंबरीश के भाई; == य == * [[यमराज|यम]] - हिन्दू देवता; * [[यमुना नदी|यमुना]] - नदी देवी; * [[यशोदा]] - [[नन्द बाबा|नंद]] की पत्नी; [[कृष्ण]] और [[बलराम]] के पालक माता; * यौधेय - [[युधिष्ठिर]] और देविका के पुत्र; * [[ययाति]] - [[नहुष]] और [[अशोक सुंदरी]] के पुत्र; देवयानी और शर्मिष्ठा के पति; [[शांतनु]] के पूर्वज; * [[योगमाया]] - [[नन्द बाबा|नंद]] और [[यशोदा]] के पुत्री; * [[युधिष्ठिर]] - [[यमराज]] और [[कुंती]] के पुत्र; [[पाण्डु]] के अध्यात्मिक पुत्र; [[भीम]] और [[अर्जुन]] के भाई; [[नकुल]]<nowiki/>-<nowiki/>[[सहदेव]] के सौतेले भाई; [[माद्री]] के सौतेले पुत्र; [[द्रौपदी]] और देविका के पति; [[प्रतिविन्ध्य]] और यौधेय के पिता; == र == * राधा - [[कर्ण]] की पालक माता; अधिरथ की पत्नी; शोण की माता; * [[रेवती (महाभारत)|रेवती]] - राजा ककुदमी की पुत्री; [[बलराम]] की पत्नी; निशाथ, उल्मुका और वत्सला की माता; [[कृष्ण]] के भाभी; * [[रोहिणी ( महाभारत )|रोहिणी]] - [[वसुदेव]] की पत्नी; [[बलराम]] की माता; * रोचमान - अश्वमेध साम्राज्य के राजा; * [[रुक्मी]] - [[विदर्भ]] का शासक; राजा भीष्मक के पुत्र; [[रुक्मिणी]] के बड़े भाई; * [[रुक्मिणी]] - [[विदर्भ]] की राजकुमारी; [[कृष्ण]] की पहली पत्नी; राजा भीष्मक की पुत्री; [[रुक्मी]] की बहन; * रत्नमाला - [[कर्ण]] और वर्षा का पुत्री; * रुरु - एक ऋषि == ल == * लक्ष्मण कुमार - [[दुर्योधन]] के पुत्र; [[धृतराष्ट्र]] के पौत्र; लक्ष्मणा का जुड़वा भाई; * लक्ष्मणा - [[दुर्योधन]] की पुत्री; लक्ष्मण कुमार की जुड़वा बहन; सांब की पत्नी; * == व == * वज्र - अनिरुद्ध के पुत्र; * [[वज्रनाभ]] - भानु के पुत्र; [[कृष्ण]] और [[सत्यभामा]] के पौत्र; भानुसमति की भाई; * वलंधरा - काशी साम्राज्य की राजकुमारी; राजा देवेश की पुत्री; [[भीम]] की पत्नी; सर्वगा की माता; * वपुष्ठमा - काशी की राजकुमारी; राजा सर्वगा की पोती; [[भीम]] और वलंधरा की परपोती; [[जनमेजय]] की पत्नी; कटनिका और शंकुकर्ण के माता; * [[वराहावतार|वराह]] - [[विष्णु]] भगवान का अवतार; * [[वसुदेव]] - [[कृष्ण]], [[बलराम]] और [[सुभद्रा]] के पिता; राजा [[शूरसेन]] के पुत्र; [[कुंती]] के भाई; * वसुंधरा - मणिपुर की रानी; राजा चित्रवाहन की पत्नी; [[चित्रांगदा]] की माता; [[बभ्रुवाहन|बब्रुवाहन]] की नानी; * [[वायु देव]] - हिन्दू देवता; [[भीम]] के अध्यात्मिक पिता; * [[वीरभद्र]] - हिन्दू देवता; * [[विचित्रवीर्य]] - राजा [[शांतनु]] और [[सत्यवती]] के छोटे पुत्र; * [[विदुर]] - कुरु सम्राज्य के प्रधानमंत्री; [[अंबिका]] और [[अंबालिका]] के दासी परिश्रमी के पुत्र; [[धृतराष्ट्र]] और [[पांडु]] के सौतेले भाई; * विजयद्रथ - सिंधु साम्राज्य के पूर्व राजा वृद्धाक्षत्र के पुत्र; [[जयद्रथ]] के भाई; * विजया - [[मद्र]] के राजा द्युतिमाता की पुत्री; [[सहदेव]] की पत्नी; [[सुहोत्र]] के माता; * विजयसिद्धसेन - [[बर्बरीक]] के गुरु; * [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] - [[धृतराष्ट्र]] और [[गांधारी]] के तीसरे पुत्र; 100 कौरव भाइयों और बहन [[दुशला]] के भाई; * विनता - [[दक्ष प्रजापति|दक्ष]] की पुत्री; ऋषि [[कश्यप]] की पत्नी; [[अरुण (हिन्दू धर्म)|अरुण]] और [[गरुड़]] की माता; * विंदा - अवंती के राजा; जयसेना और राजाधिदेवी के पुत्र; मित्रविंदा और अनुविंदा के भाई; [[दुर्योधन]] के अच्छे मित्र; *विरजा - [[नहुष]] की पत्नी; *[[राजा विराट|विराट]] - विराट साम्राज्य और मत्स्य साम्राज्य के राजा; सुदेशना के पति; राजकुमार [[उत्तर (महाभारत)|उत्तर]] और राजकुमारी [[उत्तरा (महाभारत)|उत्तरा]] के पिता; [[कीचक]] के जीजा; *विशोक - भीम के सारथी; *वृहंत - उलूकाओं के राजा; *वृद्धाक्षत्र - सिंघू साम्राज्य के पूर्व राजा; [[जयद्रथ]] और विजयद्रथ के पिता; *[[वृषकेतु]] - [[अंगदेश]] के राजा; [[कर्ण]] के पुत्र; [[वृषसेन]], [[चित्रसेन]], सत्यसेन, सुषेन, वनसेन, द्विपाल, प्रसेन और शत्रुंजय के भाई; *[[वृषसेन]] - [[कर्ण]] के पुत्र; [[वृषकेतु]], [[चित्रसेन]], सत्यसेन, सुषेन, वनसेन, द्विपाल, प्रसेन और शत्रुंजय के भाई; *[[वेदव्यास]] - [[सत्यवती]] और [[पराशर ऋषि|पराशर]] के पुत्र; [[धृतराष्ट्र]], [[पांडु]] और [[विदुर]] के पिता ([[नियोग]] द्वारा); *[[वर्षा (महाभारत)|वर्षा]] - कर्पजोत की राजकुमारी, रजयसेन की पुत्री, [[कर्ण]] की पांचवीं पत्नी, रत्नमाला की माता; == श == * [[शकुनि]] - [[गांधार (जनपद)|गांधार]] साम्राज्य का राजकुमार; [[गांधारी]] के भाई; [[दुर्योधन]], [[दुशासन]], [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] सहित 100 कौरव भाइयों और बहन दुशला के मामा; * [[शकुन्तला (मेनका पुत्री)|शकुंतला]] - [[दुष्यंत]] की पत्नी; चक्रवर्ती सम्राट [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] की माता; * [[शाल्व]] - शाल्व राज्य के राजा; काशी के राजकुमारी [[अम्बा|अंबा]] की प्रेमी; * [[शल्य]] - [[मद्र]] साम्राज्य के शासक; [[माद्री]] के भाई; [[नकुल]] और [[सहदेव]] के मामा; * शंख - राजा [[राजा विराट|विराट]] के पुत्र; * [[शांतनु]] - [[हस्तिनापुर]] के कुरु राजा; राजा प्रतिप के सबसे छोटे पुत्र; [[गंगा देवी|गंगा]] और [[सत्यवती]] के पति; [[भीष्म]], [[चित्रांगद]] और [[विचित्रवीर्य]] के पिता; * शर्मिष्ठा - एक असुर राजकुमारी; [[शांतनु]] के पूर्वज [[ययाति]] की पत्नी; * शतनीक - [[नकुल]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; * शौनक * [[शिखण्डी|शिखंडी]] - पांचाल के राजा [[द्रुपद]] की पुत्री; [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के बहन; * [[शिशुपाल]] - दमघोष का पुत्र; * [[शुक्राचार्य]] - ऋषि [[भृगु]] और काव्यमाता के पुत्र; * श्वेत - [[राजा विराट]] का दूसरा पुत्र; * श्वेतकी - एक राजा; * शमिक - एक ऋषि; * [[श्वेता (दुशासन की पत्नी)|श्वेता]] - [[दुशासन]] की दूसरी रानी और आरोही की माँ; == स == * [[सहदेव]] - अश्विनीकुमार दस्र और [[माद्री]] के पुत्र; पाण्डु के अध्यात्मिक पुत्र; [[नकुल]] के भाई; [[युधिष्ठिर]], [[भीम]] और [[अर्जुन]] के सौतेले भाई; [[कुंती]] की सौतेला पुत्र; [[द्रौपदी]] और विजया के पति; [[श्रुतसेन]] और [[सुहोत्र]] के पिता; * सहदेव - राजा [[जरासंध]] के पुत्र; * सकरदेव - कलिंग के राजा श्रुतयुध और रानी सकरयानी के पुत्र; * [[संजय (महाभारत)|संजय]] - [[धृतराष्ट्र]] के सलाहकार; * सुलभा - [[विदुर]] की पत्नी; * सांब - [[कृष्ण]] और [[जाम्बवंती|जाम्बवती]] के पुत्र; लक्ष्मणा के पति; * समुद्रसेन - क्षत्रिय राजा; चंद्रसेन के पिता; * * संवरण - चंद्रवंशी राजा; राजा [[शांतनु]] के पूर्वज; सूर्य की पुत्री [[ताप्ती नदी|तापती]] के पति; राजा कुरु के पिता; * सरमा - एक आकाशीय मादा कुत्ता; * सत्रजीत - यादव राजा; [[सत्यभामा]] के पिता; [[सूर्य देवता|सूर्य देव]] का सबसे बड़ा भक्त; * [[सत्यभामा]] - [[कृष्ण]] की तीसरी पत्नी; * सत्यजीत - राजा द्रुपद के बहनोई; रानी पृष्ति के भाई; [[शिखंडी]], [[धृष्टद्युम्न]] और [[द्रौपदी]] के छोटे मामा; * सत्यकी - एक योद्धा; * [[सत्यवती]] - राजा [[शांतनु]] की पत्नी; [[चित्रांगद]] और [[विचित्रवीर्य]] के माता; [[भीष्म]] के सौतेली माता; * [[सावित्री एवं सत्यवान|सावित्री]] - एक राजकुमारी; सत्यवान की पत्नी; * [[सावित्री एवं सत्यवान|सत्यवान]] - एक राजकुमार; सावित्री का पति; * सेनाविंदु - क्षत्रिय राजा; *सेरीमन - कुमारदेश का राजा; *[[सुबल]] - गांधार सम्राज्य के राजा; सुधर्मा के पति; [[शकुनि]] और [[गांधारी]] के पिता; *[[सुदर्मा]] – गांधार साम्राज्य की साम्राज्ञी; सुबल की पत्नी; [[शकुनि]] और [[गांधारी]] की माता। *[[सुभद्रा]] - [[कृष्ण]] और [[बलराम]] के बहन; [[अर्जुन]] की पत्नी; [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] की माता; [[वसुदेव]] और [[रोहिणी ( महाभारत )|रोहिणी]] की पुत्री; *सुदक्षिणा - कंबोजों का राजा; *सुदेशना - [[राजा विराट]] की पत्नी; [[उत्तर (महाभारत)|उत्तर]], [[उत्तरा (महाभारत)|उत्तरा]], श्वेत और शंख के माता; [[कीचक]] के बहन; *सुनका - ऋषि रुरु और प्रमद्वारा के पुत्र; [[युधिष्ठिर]] की सभा का सदस्य; *[[सूर्य देवता|सूर्य देव]] - हिन्द देवता; [[कर्ण]] का अध्यात्मिक पिता; *सुशर्मा - त्रिगर्त साम्राज्य के राजा; *सुत्सुम - [[भीम]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; *स्वाहा - [[दक्ष प्रजापति|प्रजापति दक्ष]] की पुत्री; [[अग्नि देव|अग्नि]] की पत्नी; *शशिरेखा - [[बृहद्रथ वंश]] की राजकुमारी, [[जरासंध]] की बहन और बृहद्रथ की बेटी, [[धृष्टद्युम्न]] की दूसरी पत्नी; *[[सुदेष्णावती]] - [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]] की पहली रानी, एक कुरु रानी, मयूरी की बहन और भानुमती की सहेली, ज्योत्स्याना की मां; == ह == * [[हनुमान]] - हिन्दू देवता; * [[हयग्रीव]] - भगवान [[विष्णु]] का अवतार; * [[हिडिंब]] - एक राक्षस; [[हिडिंबा|हिडिंबी]] का भाई; * [[हिडिंबा|हिडिंबी]] - [[भीम]] की पत्नी; [[घटोत्कच]] के माता; [[हिडिंब]] की बहन; == श्र == * [[श्रुत्कर्मा|श्रुतकर्मा]] - [[अर्जुन]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; * [[श्रुतसेन]] - [[सहदेव]] और [[द्रौपदी]] के पुत्र; == टिप्पणीसूची == {{Reflist|33em}} == स्रोतग्रंथ == {{refbegin}} * <!-- {{sfn|John Dowson|2013|p=}} --> {{cite book|ref=harv|author=John Dowson|title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature|url=https://books.google.com/books?id=leH7AQAAQBAJ&pg=PA52|date=5 November 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-39029-6}} {{refend}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] ga3urpc8oucbk9f9yf1u2v7axtgvrqn जेम्स कैमरून 0 218342 6591800 6560738 2026-07-26T04:09:53Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591800 wikitext text/x-wiki {{for|अन्य प्रयोगों|जेम्स}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = जेम्स कैमरून |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|edit@end|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''जेम्स फ्रांसिस कैमरून'''<ref name="Space Foundation">स्पेस फाउंडेशन. (एन.डी.) ''[http://astro.cornell.edu/~randerson/TheCaseForSpace.pdf America's vision: The case for space exploration,]'' पी. 42. 5 दिसम्बर 2009 को प्राप्त किया गया।</ref> (जन्म 16 अगस्त 1954), एक कनाडाई फिल्म निर्देशक, निर्माता, पटकथालेखक, आविष्कारक, इंजीनियर, परोपकारी, पर्यावरणविद् और गहरे समुद्र के अन्वेषक हैं।<ref name="Sony2009">सोनी (2009). ''[http://www.sony.co.uk/biz/view/ShowContent.action?site=biz_en_GB&amp;contentId=1166605179323&amp;sectiontype=BC+CaseStudies+HDCAM+MoviesEurope James Cameron returns to abyss with Reality Camera System.]'' 5 दिसम्बर 2009 को प्राप्त किया गया।</ref><ref name="Thompson2009">थोम्प्सन ए (2009). [http://www.foxnews.com/scitech/2009/12/11/innovative-new-d-tech-james-camerons-avatar/ "The innovative new 3D tech behind James Cameron's ''Avatar'' ". ] ''फॉक्स न्यूज़. '' 25 दिसम्बर 2009 को प्राप्त किया गया।</ref> विशेष प्रभाव में काम करने के बाद, उन्हें विज्ञान कथा एक्शन फिल्म [[द टर्मिनेटर]] (1984) को निर्देशन और लिखने के बाद बड़ी सफलता मिली। वह तब एक लोकप्रिय हॉलीवुड निर्देशक बन गए और उन्हें '''एलियंस''' (1986) लिखने और निर्देशित करने के लिए काम पर रखा गया; तीन साल बाद वह '''द ऐबिस'''(1989) के साथ पीछा किया। [[टर्मिनेटर २: जजमेंट डे]] (1991) में विशेष प्रभाव के उपयोग के लिए उन्हें और आलोचनात्मक प्रशंसा मिली। उनकी फिल्म '''ट्रू लाइज़''' (1994) के बाद, कैमरुन ने अपनी सबसे बड़ी फिल्म ''[[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|टाइटैनिक]]'' (1997) पर काम किया, जिसने उन्हें सर्वश्रेष्ठ चित्र, सर्वश्रेष्ठ निर्देशक और बेस्ट फिल्म एडिटिंग के लिए अकादमी पुरस्कार (ऑस्कर) प्रदान किया गया। टाइटैनिक के बाद, कैमरुन ने एक ऐसा प्रोजेक्ट शुरू किया जो लगभग 10 साल लग गए: अपने विज्ञान-कथा महाकाव्य ''[[अवतार (२००९ फ़िल्म)|अवतार]]'' (2009), जो विशेष रूप से 3 डी तकनीक के लिए एक माइलस्टोऩ था, जिसके लिए उन्हें इसी [[अकेडमी पुरस्कार]] के लिए नामांकन प्राप्त हुआ। ''अवतार'' 3 डी में आने वाली उनकी एकमात्र फिल्म होने के बावजूद, कैमरून बॉक्स ऑफिस राजस्व के मामले में सबसे सफल 3 डी फिल्म निर्माता है। ''टाइटैनिक'' और ''अवतार'' बनाने के बीच में, कैमरुन ने कई सालों में कई वृत्तचित्र फिल्मों (विशेष रूप से पानी के नीचे वृत्तचित्र) बनाने और डिजिटल 3 डी फ्यूजन कैमरा सिस्टम का सह-विकसित किया। एक बायोग्राफर ने उन्हें "आंशिक रूप से वैज्ञानिक एवं आंशिक रूप<ref name="latimes">मिलियन एम; कीगन आर (2009). [http://latimesblogs.latimes.com/herocomplex/2009/12/james-cameron-futurist.html "James Cameron biographer says the 'Avatar' director is half scientist, half artist <nowiki>[Updated]"]</nowiki>. ''लॉस एंजिल्स टाइम्स.'' ट्रांसक्रिप्ट. 5 जनवरी 2010 को प्राप्त किया गया। ]</ref> से कलाकार" के रूप में वर्णित किया है। कैमरून ने पानी के अंदर फिल्माने तथा रिमोट व्हिकल टेक्नोलोजी के क्षेत्रों में भी अपना योगदान दिया है।<ref name="Sony2009" /><ref name="Thompson2009" /><ref name="Parisi">पेरीसी पी (1998). टाइटैनिक ''एंड दी मेकिंग ऑफ जेम्स कैमरून: दी इनसाइड स्टोरी ऑफ दी थ्री-ईयर एडवेंचर दैट रिरोट मोशन पिक्चर हिस्ट्री.'' न्यू यॉर्क: न्यूमार्केट. [http://books.google.com/books?id=KbKXvTvkALYC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_v2_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Partial text]. 5 जनवरी 2010 को प्राप्त किया गया।</ref> 26 मार्च 2012 को, कैमरून ''डीप-सी चैलेंजर'' में पनडुब्बी में ''मरियाना ट्रेंच'', समुद्र के गहरे हिस्से के नीचे पहुंचे। वह ऐसा पहला व्यक्ति है जो एक एकल वंश में ऐसा करता है, और ऐसा करने वाला केवल तीसरा व्यक्ति है। कुल मिलाकर, कैमरून के निर्देशन प्रयासों ने उत्तरी अमरीका में लगभग 2 बिलियन अमरीकी डॉलर और दुनिया भर<ref name="Mojo2010">बॉक्स ऑफिस मोजो (2010). [http://boxofficemojo.com/people/chart/?id=jamescameron.htm "James Cameron movie box office results".] 2 फ़रवरी 2010 को प्राप्त किया गया।</ref> में 6 अरब अमेरिकी डॉलर की कमाई की है। मुद्रास्फीति के लिए समायोजित नहीं किया गया, कैमरुन के ''टाइटैनिक'' और ''अवतार'' क्रमशः 2.19 बिलियन डॉलर और 2.78 बिलियन डॉलर के दो सबसे अधिक कमाई वाली फिल्में हैं। कैमरुन ने इतिहास की तीन फिल्मों में से दो फिल्मों को दुनिया भर में 2 अरब डॉलर से अधिक के लिए निर्देशित करने की उपलब्धि हासिल की है। मार्च 2011 में, उन्हें हॉलीवुड की कमाई के नाम पर ''वैनिटी फ़ेर'' ने 257 मिलियन डॉलर की अनुमानित कमाई के साथ नामित किया था। अक्टूबर 2013 में, [[वेनेज़ुएला]] के मेंढक ''प्रिस्टिमंतिस जेम्सकेमेरोनी'' की एक नई प्रजाति का नाम पर्यावरण के प्रति जागरूकता में अपने प्रयासों अौर इसके अलावा उनके शाकाहारों के सार्वजनिक प्रचार के लिए नामित किया गया था। == बैकग्राउंड (पृष्ठभूमि) == [[चित्र:James Cameron.jpg|thumb|right|200px|सितंबर 1986 में कैमरून]] कैमरून का जन्म [[ओंटारियो]], कनाडा के कापुसकासिंग में हुआ था। वे शर्ली (पूर्व कुलनाम लोव) जो कि एक कलाकार तथा नर्स थीं और फिलिप कैमरून (एक इलेक्ट्रिकल इंजिनियर) के पुत्र हैं।<ref name="nytimesref">{{cite news|last=Keegan|first=Rebecca|coauthors=|title=‘The Futurist: The Life and Films of James Cameron’|pages=|publisher=New York Times|date= जनवरी 15, 2010|url=http://www.nytimes.com/2010/01/17/books/excerpt-the-futurist.html?pagewanted=1|accessdate=February 18, 2010}}</ref><ref>[http://www.filmreference.com/film/71/James-Cameron.html ''James Cameron Biography (1954-). '' ] film Reference.com.</ref> उनके पैतृक पर-पर-परदादा 1825 में [[स्कॉटलैंड]] के बाल्कहिदेर से यहाँ बसने आये थे।<ref name="nytimesref" /> इस प्रकार से वे कैमरून कबीले के वंशज हैं। कैमरून चिप्पावा, ओंटारियो में बड़े हुए और [[नायाग्रा]] फॉल्स के स्टैमफोर्ड कॉलेजिएट में शिक्षा प्राप्त की; उनका परिवार 1971 में ब्रिया, [[कैलिफ़ोर्निया]] में रहने चला गया।<ref>{{Cite journal| last = Goodyear| first = Dana | title = Man of Extremes: The Return of James Cameron | journal = [[The New Yorker]]| date = October 26, 2009 | url = http://www.newyorker.com/reporting/2009/10/26/091026fa_fact_goodyear | accessdate = January 29, 2010}}</ref> [[फुलर्टन कॉलेज]] तथा [[कैलिफोर्निया स्टेट यूनिवर्सिटी]] में [[भौतिक विज्ञान]] तथा [[अंग्रेजी]] का अध्ययन करते समय कैमरून, [[यूनिवर्सिटी ऑफ साउथर्न कैलिफोर्निया]] के फिल्म आर्काइव (संग्रह) में जाने का कोई भी मौका छोड़ते नहीं थे। हालांकि [[प्राकृतिक विज्ञान]] के क्षेत्र में कैमरून की शैक्षिक पृष्ठभूमि काफी सुदृढ़ थी, उन्होंने 1973 में फुलर्टन कॉलेज से दर्शनशास्त्र को अपना प्रमुख विषय बनाने का निर्णय किया।<ref name="latimes"/> कैमरून वहां अपने द्वारा बिताए गए समय के बारे में कहते हैं, <blockquote> "स्पेशल इफेक्ट्स के क्षेत्र में मैं पूर्ण रूप से स्व-शिक्षित हूँ. मैं यूएससी पुस्तकालय में जाता था और स्नातक छात्रों द्वारा ऑप्टिकल प्रिंटिंग, या फ्रंट स्क्रीन प्रोजेक्शन, या डाई ट्रांसफर, अथवा फिल्म प्रौद्योगिकी से संबंधित किसी भी चीज के बारे लिखी गयी थीसिस को निकाल लेता था। .. और यदि वे मुझे उसकी फोटोकॉपी करने की अनुमति देते तो कर लेता. यदि नहीं, तो उसके नोट्स बना लेता." </blockquote> बीच में ही छोड़ने के बाद उन्होंने ट्रक ड्राइविंग जैसे कई काम किये और समय मिलने पर लेखन करने बैठ जाते।<ref name="filmmakers.com">{{Cite web |url=http://www.filmmakers.com/artists/cameron/biography/page2.htm |title=James Cameron Biography by FilmMakers Magazine |access-date=27 सितंबर 2010 |archive-date=17 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617162554/http://www.filmmakers.com/artists/cameron/biography/page2.htm |url-status=dead }}</ref> 1977 में मूल ''[[स्टार वॉर्स एपिसोड IV: अ न्यू होप|स्टार वॉर्स]]'' फिल्म देखने के बाद कैमरून ने ट्रक चालक की नौकरी छोड़कर फिल्म इंडस्ट्री में प्रवेश करने का निर्णय कर लिया।<ref>''दी फोर्स इज़ विथ देम: दी लीजेसी ऑफ स्टार वार्स, 2004.''</ref> सिड फील्ड की किताब ''स्क्रीनप्ले'' पढ़ने के बाद उन्हें लगा कि विज्ञान और कला का संगम संभव है और उन्होंने दो मित्रों के साथ '''ज़ेनोजेनेसिस''' नामक एक दस मिनट की साइंस फिक्शन स्क्रिप्ट को लिखा। उन्होंने धन जुटाया और एक कैमरा, लेंस, फिल्म स्टॉक्स, तथा स्टूडियो को किराये पर लेकर 35 मिमी में उसको शूट किया। यह समझने के लिए कि कैमरे को किस प्रकार चलाया जाता है, उन्होंने उसे खोल दिया और शूटिंग के पहले दिन आधे समय तक केवल इसी कोशिश में जुटे रहे कि इसे चलाया कैसे जाएँ। == शुरूआती करियर == विभिन्न तकनीकों में स्वयं को शिक्षित करने के साथ ही कैमरून ने रोजर कौर्मन स्टूडियो में मिनिएचर मॉडल मेकर का काम शुरू कर दिया।<ref name="filmmakers.com"/> तेज और कम बजट की प्रस्तुतियों के निर्माण ने कैमरून को कुशलतापूर्वक और प्रभावी ढंग से काम करना सिखाया. जल्द ही वे साई-फाई फिल्म ''बैटल बियोंड दी स्टार्स'' (1980) के आर्ट डाइरेक्टर बन गए। उन्होंने जॉन कारपेंटर की ''एस्केप फ्रॉम न्यूयॉर्क'' (1981) में स्पेशल इफेक्ट्स वर्क डिजाइन तथा निर्देशन का काम किया, ''गैलेक्सी ऑफ टेरर'' (1981) में प्रोडक्शन डिजाइनर के तौर पर काम किया और ''एनड्रोइड'' (1982) के डिज़ाइन के लिए परामर्श प्रदान किया। कैमरून को 1981 में ''Piranha II: The Spawning'' नामक ''[[पिरान्हा]]'' की अगली कड़ी के स्पेशल इफेक्ट्स निर्देशक के रूप में काम पर रखा गया। हालांकि, उसके निर्देशक ने फिल्म को छोड़ दिया और कैमरून को इतालवी निर्माता एसोनाईटिस द्वारा काम पर रख लिया गया, इस प्रकार उन्हें उनका प्रथम निर्देशन कार्य मिला। उन्होंने निर्माता रोजर कौर्मन के साथ काम किया। आंतरिक दृश्यों को इटली के [[रोम]] में फिल्माया गया जबकि पानी के नीचे के डाइविंग दृश्यों को ग्रैंड केमैन आइलैंड में शूट किया गया। फिल्म का निर्माण [[जमैका]] में किया जाना था, लेकिन जब कैमरून स्टूडियो में पहुंचे तो उन्हें पता लगा कि धन की कमी है और उनके दल के सदस्यों में से अधिकांश इतालवी मूल के हैं जिन्हें [[अंग्रेजी]] बोलनी नहीं आती है। कैमरून ने कहा, तनावग्रस्त होने के कारण उन्होंने एक बुरा स्वप्न देखा जिसमे उन्हें मारने के लिए भविष्य से एक अजेय [[रोबोट]] हिटमैन (हत्यारे) को भेजा जाता है। इससे उन्हें ''द टर्मिनेटर'' फिल्म की प्रेरणा मिली जिसने बाद में उनके करियर को नई ऊँचाइयाँ प्रदान कीं। == प्रमुख फिल्में == === ''द टर्मिनेटर'' (1984) === {{Main|The Terminator}} '''[[द टर्मिनेटर]]''' के लिए एक स्क्रीनप्ले को पूरा करने के बाद, कैमरून ने उसको बेचने का फैसला किया ताकि वे उसका निर्देशन कर सकें. हालांकि जिन प्रोडक्शन कंपनियों से उन्होंने संपर्क किया उन्होंने इसमें रुचि तो व्यक्त की परन्तु पहली बार फिल्म का निर्देशन करने वाले को निर्देशन का काम दिए जाने के लिए वे तैयार नहीं थे। अंत में कैमरून हेमडेल पिक्चर्स नामक एक कंपनी के संपर्क में आये जो उनसे निर्देशन करवाने के लिए तैयार थी। पैसिफिक वेस्टर्न प्रोडक्शंस नामक अपनी स्वयं की प्रोडक्शन कंपनी खोलने वाली [[गेल एन्न हर्ड]], कैमरून के साथ रोजर कौर्मन की कंपनी में पहले काम कर चुकी थीं और कैमरून के स्क्रीनप्ले को एक डॉलर में इस शर्त पर खरीदने को राजी हो गयीं कि कैमरून ही इसका निर्देशन करेंगे। हर्ड को निर्माता के रूप में साइन कर लिया गया और कैमरून को अंततः निर्देशक के रूप में अपना पहला मौका मिल गया। ओरियन पिक्चर्स ने इस फिल्म को वितरित किया। प्रारंभ में, टर्मिनेटर की भूमिका के लिए कैमरून किसी ऐसे व्यक्ति को चाहते थे जो अत्यधिक हृष्ट-पुष्ट न हो और सामान्य भीड़-भाड़ में आसानी से "घुल-मिल" जाये. प्रमुख भूमिका के लिए '''पिरान्हा II: दी स्पौनिंग''' के स्टार लांस हेनरिक्सन के नाम पर विचार किया गया, लेकिन जब [[अर्नोल्ड श्वार्ज़नेगर]] द्वारा '''काइल रीज़''' की भूमिका पर चर्चा के लिए अर्नोल्ड और कैमरून पहली बार खाने पर मिले तब दोनों इसी निष्कर्ष पर पहुंचे कि साइबोर्ग विलेन की भूमिका के लिए [[ऑस्ट्रिया]] का यह बॉडी बिल्डर ही अधिक उपयुक्त रहेगा; हेनरिक्सन को एलएपीडी डिटेक्टिव हाल व्युकोविच की छोटी भूमिका दी गयी और काइल रीज़ की भूमिका [[माइकल बीन]] को मिली। इसके अलावा, [[लिंडा हैमिल्टन]] इस फिल्म में पहली बार सारा कॉनर की आइकोनिक (अति प्रसिद्द) भूमिका में दिखाई दीं और बाद में कैमरून से शादी कर ली। ''द टर्मिनेटर'' बॉक्स ऑफिस पर एक हिट फिल्म साबित हुई और ओरायन पिक्चर्स के अधिकारियों की इस भविष्यवाणी को चकनाचूर कर दिया कि इस फिल्म को मात्र एक साई-फाई फिल्म के तौर पर लिया जायेगा और थियटरों में यह एक सप्ताह से अधिक नहीं टिक पायेगी। यह एक कम बजट की फिल्म थी जिसकी लागत महज 6.5 मिलियन डॉलर आयी थी। खर्च में कटौती करने के लिए ऑडियो ट्रैक को मोनो में रिकॉर्ड करने जैसे तरीकों का प्रयोग किया गया था। हालांकि, ''द टर्मिनेटर'' ने बाद में पूरी दुनिया में $78 मिलियन से अधिक की कमाई की। === ''रैम्बो: फर्स्ट ब्लड पार्ट II'' (1985) === {{Main|Rambo: First Blood Part II}} 1980 के दशक की शुरुआत में कैमरून ने एक साथ तीन फिल्मों के स्क्रीनप्ले को लिखा: ''द टर्मिनेटर'', ''एलियंस'', और ''[[Rambo: First Blood Part II]]'' का पहला ड्राफ्ट. जबकि कैमरून ने ''दी टर्मिनेटर'' तथा ''एलियंस'' पर अपने काम को जारी रखा, [[सिल्वेस्टर स्टेलोन]] ने फ़िल्म की स्क्रिप्ट का जिम्मा अपने ऊपर लेते हुए उसके ड्राफ्ट को अंतिम रूप दिया जो कि कैमरून के प्रारंभिक संस्करण से काफी हद तक अलग था। फ़िल्म के आखिरी के क्रेडिट्स (श्रेय) में उनके स्क्रीनप्ले के लिए कैमरून को क्रेडिट दिया गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.amazingcameron.com/biography.html |title=Biography |access-date=27 सितंबर 2010 |archive-date=12 दिसंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212021823/http://amazingcameron.com/biography.html |url-status=dead }}</ref> === ''एलियंस'' (1986) === {{Main|Aliens (film)}} [[चित्र:Gale Ann Hurd and James Cameron.jpg|300px|thumb|right|एलियंस की प्रोडक्शन टीम, जेम्स कैमरून और गेल एन्न हर्ड]] कैमरून ने उसके बाद [[रिडली स्कॉट]] द्वारा 1979 में बनाई गयी फिल्म ''एलियन'' की अगली कड़ी (सीक्वेल) पर काम शुरू किया। कैमरून ने इस सीक्वेल का नाम रखा ''एलियंस'', और [[सिगौरनी व्हिवर]] को फिर से एलेन रिप्ले की आइकोनिक भूमिका निभाने को दी। कैमरून के अनुसार ''एलियंस'' का दल उनके प्रतिकूल था क्योंकि उनके हिसाब से वे रिडली स्कॉट की तुलना में कहीं नहीं बैठते थे। कैमरून ने उनको ''द टर्मिनेटर'' दिखाने की कोशिश की लेकिन दल के अधिकांश सदस्यों ने मना कर दिया और पूरे प्रोडक्शन के दौरान उन्हें संदेह की दृष्टि से देखते रहे। इसके और अन्य संबंधित समस्याओं के बावजूद (जैसे, एक असहयोगी कैमरामेन के साथ संघर्ष और एक प्रमुख अभिनेता जेम्स रीमार को निकालकर उनकी जगह ''द टर्मिनेटर'' के माइकल बीएन को कॉर्पोरल हिक्स की भूमिका देना), ''एलियंस'' बॉक्स ऑफिस पर एक सफल फिल्म साबित हुई और उसे [[अकेडमी पुरस्कार|एकेडेमी अवार्ड्स]] के बेस्ट ऐक्ट्रेस इन अ लीडिंग रोल (व्हिवर के लिए), बेस्ट आर्ट डाइरेक्शन, बेस्ट फिल्म एडिटिंग, बेस्ट ओरिजिनक स्कोर, बेस्ट साउंड के नॉमिनेशन प्राप्त हुए और बेस्ट इफेक्ट्स एडिटिंग तथा बेस्ट विजुअल इफेक्ट्स के पुरस्कार भी जीते। इसके अलावा, महिलाओं से संबंधित सशक्त नारीवादी विषय को उजागर करने के लिए, फिल्म तथा उसकी अग्रणी अभिनेत्री व्हिवर की तस्वीर [[टाइम]] मैगज़ीन के आवरण पृष्ठ पर छपी. फिल्म की जबरदस्त सफलता के बाद, कैमरून को अब अपनी इच्छानुसार फ़िल्में बनाने के लिए और अधिक स्वतंत्रता मिल गयी। === ''द एबिस'' (1989) === {{Main|The Abyss}} कैमरून की अगली फिल्म का जन्म एक ऐसे विचार से हुआ जो हाई स्कूल की एक बायोलॉजी ([[जीव विज्ञान]]) कक्षा के दौरान उनके दिमाग में उत्पन्न हुआ था। तेल के कुँए में काम करने वाले कर्मचारियों की एक कहानी जिन्हें पानी के नीचे दूसरी दुनिया के प्राणियों के बारे में पता चलता है, ''एबिस'' के लिए कैमरून के स्क्रीनप्ले का आधार बनी। इस फिल्म में ''एड हैरिस'', ''मैरी एलिज़ाबेथ मास्त्रान्तोनियो'' तथा ''माइकल बीएन'' ने काम किया है। शुरुआत में इसका बजट रखा गया $41 मिलियन (हालांकि बाद में यह इससे कहीं ऊपर चला गया) जिसके कारण इसे अपने समय की सबसे महँगी फिल्मों में से एक कहा गया और इसके स्पेश्यल इफेक्ट्स के लिए अत्याधुनिक तकनीक की आवश्यकता पड़ी. चूँकि फिल्म का अधिकांश हिस्से पानी के अंदर का है और तकनीक इतनी उन्नत नहीं थी कि [[डिजिटल]] रूप से पानी के अंदर के वातावरण को बनाया जा सके। कैमरून ने फिल्म के अधिकांश हिस्से को {{convert|40|ft|m}} की गहराई पर शूट करने का निर्णय किया। सेट के निर्माण के लिए एक अधूरे [[परमाणु ऊर्जा]] संयंत्र की कन्टेनमेंट बिल्डिंग को परिवर्तित किया गया और दो विशाल टैंकों का इस्तेमाल किया गया। मुख्य टैंक में {{convert|7500000|usgal|L}} तथा दूसरे में {{convert|2500000|usgal|L}} पानी भरा गया। शूटिंग के अधिकांश समय में दल के सभी सदस्य वहीं पर रहते थे। === ''टर्मिनेटर २: जजमेंट डे'' (1991) === {{Main|टर्मिनेटर २: जजमेंट डे}} ''द टर्मिनेटर'' की सफलता के बाद, हंमेशा से ही एक सीक्वेल की बात कही जाती रही जिसमे भविष्य की मशीनों के खिलाफ सारा कॉनर के संघर्ष की कहानी को जारी रखा जाये. हालांकि सीक्वेल का मूल विचार कैमरून का था और श्वार्ज़नेगर ने भी कहानी में अपनी दिलचस्पी दिखाई, कहानी के अधिकारों तथा सीक्वेल को बनाने के लिए आवश्यक स्पेशल इफेक्ट्स के संबंध में अभी भी समस्याएं बनी हुई थीं। अंत में 1980 के दशक के अंत में कारोल्को पिक्चर्स के मारियो कासार ने सीक्वेल के अधिकारों को प्राप्त कर लिया जिससे कैमरून को फिल्म (जिसका नाम अब ''[[टर्मिनेटर २: द जजमेंट डे]]'' था) का निर्माण शुरू करने की अनुमति मिल गयी। इस फिल्म में ''[[लिंडा हैमिल्टन]]'' फिर से सारा कॉनर की आइकोनिक भूमिका में दिखाई दीं। <ref>[http://www.ew.com/ew/report/0,6115,314767_7%7C14651%7C%7C0_0_,00.html A NEW BODY OF WORK | Linda Hamilton | Cover Story | News + Notes | Entertainment Weekly]{{Dead link|date=दिसंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इसके अलावा, श्वार्ज़नेगर भी टर्मिनेटर की भूमिका में वापस लौटे, लेकिन इस बार वे रक्षक बने थे। मेटल एंडोस्केलेटन से बने टी-800 के विपरीत, इस सीक्वेल का टी-1000 नामक लिक्विड मेटल (तरल धातु) से निर्मित नया खलनायक एक अधिक उन्नत टर्मिनेटर था और वह पौलीमॉर्फिक (बहुरूपीय) क्षमताओं से लैस था। टी-1000 टी-800 की तुलना में काफी हल्का भी था। इस भूमिका के लिए कैमरून रॉबर्ट पैट्रिक को लेकर आये जो श्वार्ज़नेगर के बिलकुल विपरीत थे। कैमरून ने बताया, "मैं ऐसे किसी को चाहता था जो अत्यंत तेज एंव फुर्तीला हो. यदि टी-800 एक ह्यूमन पैन्ज़र टैंक है तो टी-1000 एक पॉर्श के समान है।" कैमरून मूलतः इस उन्नत मॉडल के टर्मिनेटर को अपनी पहली फिल्म में शामिल करना चाहते थे लेकिन उस समय के स्पेशल इफेक्ट्स पर्याप्त रूप से उन्नत नहीं थे। ''द एबिस'' में डिजिटल तरीके से वॉटर टेन्टकल को दिखाने के लिए इस्तेमाल किये गए अति उन्नत इफेक्ट्स से कैमरून को विश्वास हो गया कि उनके लिक्विड मेटल खलनायक का निर्माण अब संभव हो सकता है। ट्राईस्टार पिक्चर्स फिल्म को वितरित करने के लिए तैयार हो गया, लेकिन इस शर्त पर कि फिल्म को शूटिंग शुरू होने के एक साल के भीतर रिलीज (जारी) कर दिया जायेगा. कैमरून तथा उनके पुराने मित्र ''विलियम विशर जूनियर'' द्वारा सह-लिखित इस फिल्म को स्क्रीनप्ले से लेकर रिलीज तक का सफर मात्र उतने ही समय में पूरा करना था। $100 मिलियन के बजट के साथ, कैमरून की पिछली फिल्म की तरह ही यह भी अपने युग की सबसे महंगी फिल्मों में से एक थी। फिल्म की सबसे बड़ी चुनौती थी टी-1000 को बनाने में इस्तेमाल किये जाने स्पेशल इफेक्ट्स. फिर भी फिल्म समय पर समाप्त हो गयी और इसे 3 जुलाई 1991 को सिनेमाघरों में जारी कर दिया गया। ''टर्मिनेटर २'', या ''टी २'' (इसका लघु नाम) ने बॉक्स ऑफिस के सभी रिकॉर्डों (एक आर-रेटेड फिल्म के लिए पहले सप्ताहांत के रिकॉर्ड सहित) को तोड़ दिया। इसने अमेरिका तथा कनाडा में $200 मिलियन से अधिक तथा अन्य क्षेत्रों में $300 मिलियन से अधिक की कमाई की और उस वर्ष की सबसे अधिक कमाई करने वाली फिल्म बन गयी। इसने चार एकेडेमी पुरस्कार जीते: सर्वश्रेष्ठ मेकअप, सर्वश्रेष्ठ ध्वनि, सर्वश्रेष्ठ साउंड इफेक्ट्स एडिटिंग और सर्वश्रेष्ठ विजुअल इफेक्ट्स. इसको सर्वश्रेष्ठ सिनेमेटोग्राफी (छायांकन) तथा सर्वश्रेष्ठ फिल्म एडिटिंग के लिए भी नॉमिनेट किया गया था, लेकिन ये दोनों पुरस्कार ''जेएफके'' को मिल गए। जेम्स कैमरून ने 1990 के दशक में कई बार तीसरी टर्मिनेटर फिल्म की घोषणा की लेकिन कोई भी स्क्रिप्ट पेश नहीं की। कासार और वजना ने दिवालियेपन के कारण होने वाले कैरोल्को के एसेट्स की बिक्री में टर्मिनेटर के अधिकारों को खरीद लिया।<ref>{{cite web|title=More 'Terminator' on the way|author=Michael Fleming|work=Variety|url=http://www.variety.com/article/VR1117964592.html?categoryid=13&cs=1|year=2007|accessdate=मई 8, 2008}}</ref> ''[[Terminator 3: Rise of the Machines]]'' को अंततः निर्मित किया गया और कैमरून की भागीदारी के बिना जुलाई 2003 में रिलीज कर दिया गया। जोनाथन मॉसटो ने फिल्म का निर्देशन किया और श्वार्ज़नेगर टर्मिनेटर के रूप में लौटें। कैमरून ने टर्मिनेटर 2 के मुख्य कलाकारों के साथ मिलकर ''[[T2 3-D: Battle Across Time]]'' को फिल्माया जिसे यूनिवर्सल स्टूडियो [[फ्लोरिडा]], यूनिवर्सल स्टूडियो हॉलीवुड और यूनिवर्सल स्टूडियो [[जापान]] में काफी पसंद किया गया। इसे 1996 में रिलीज किया गया और यह [[टर्मिनेटर २: जजमेंट डे]] का एक लघु-सीक्वेल था। यह शो दो भागों में है: एक प्रीक्वेल खंड जिसमे एक प्रवक्ता साइबरडाइन के बारे में बताता है और एक मुख्य भाग जिसमे कलाकार एक ३-डी फिल्म के साथ बातचीत करते हैं। === ''ट्रू लाइज़ '' (1994) === {{Main|True Lies}} ''टी 2'' की रिलीज के पहले, श्वार्जेनेगर फ्रेंच कॉमेडी '''ला टोटेल !''' का रीमेक बनाने के विचार से कैमरून के पास आये। '''ट्रू लाइज़''' नामक इस फिल्म को टी2 की रिलीज के बाद शुरू किया गया। इसकी कहानी एक सीक्रेट-एजेंट जासूस के इर्द-गिर्द घूमती है जो एक शादीशुदा मर्द की तरह एक दोहरी जिंदगी जी रहा होता है, जबकि उसकी पत्नी को लगता है कि वह एक कंप्यूटर सेल्समैन है। श्वार्जेनेगर ने हैरी टास्कर नामक एक जासूस की भूमिका निभाई है, जिसे एक आतंकवादी द्वारा अमेरिका के खिलाफ परमाणु हथियारों का इस्तेमाल करने की एक योजना को रोकने का जिम्मा दिया गया है। [[जेमी ली कर्टिस]] और एलिज़ा दुश्कू ने उनके परिजनों तथा [[टॉम अर्नोल्ड]] ने जिगरी यार का चरित्र निभाया है। कैमरून की '''लाइटस्टॉर्म एंटरटेनमेंट''' ने ''ट्रू लाइज़'' के प्रोडक्शन के लिए [[20यथ सेंचुरी फॉक्स]] के साथ करार पर हस्ताक्षर किये। $115 मिलियन के बजट में बनाई गयी और 1994 में रिलीज की गयी इस फिल्म ने उत्तरी अमेरिका में $146 मिलियन तथा विदेशों में $232 मिलियन कमाए, इस फिल्म ने बेस्ट विजुअल इफेक्ट्स के लिए एकेडेमी अवार्ड्स का नॉमिनेशन भी प्राप्त किया। === ''टाइटैनिक'' (1997) === {{Main|टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)}} कैमरून ने [[टाइटैनिक|आरएमएस ''टाइटैनिक'']] जहाज के डूबने की प्रसिद्द घटना के प्रति अपनी दिलचस्पी दिखाई. उन्होंने इस घटना पर आधारित स्क्रिप्ट को अपनी अगली फिल्म के तौर पर बनाने का फैसला किया। यह फिल्म अलग अलग सामाजिक वर्गों से आने वाले दो युवा प्रेमियों की काल्पनिक प्रेमकथा के इर्द-गिर्द घूमती है जो इस जहाज की पहली यात्रा के दौरान मिले थे। प्रोडक्शन शुरू करने से पहले उन्होंने एटलांटिक के तल तक [[ग़ोताख़ोरी]] करके पानी के अंदर पड़े हुए जहाज की वास्तविक शूटिंग की और और अपनी फिल्म में उसे स्थान दिया। ''[[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|टाइटैनिक]]'' फिल्म के लिए कैमरून ने [[लियोनार्डो डिकैप्रियो]], [[केट विंसलेट|केट विंस्लेट]] तथा बिली ज़ेन को चुना। इस फिल्म के लिए कैमरून का बजट $200 मिलियन तक पहुँच गया और यह उस समय तक की सबसे महँगी फिल्म बन गयी। इसकी रिलीज से पहले, अपने अत्यधिक खर्च तथा लंबे समय तक खिंचने वाले प्रोडक्शन के कारण इस फिल्म का काफी मजाक बनाया गया। [[File:James Cameron in Moscow, April 2012.jpg|thumb|left|200px|2012 [[मास्को]] में ''[[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|टाइटैनिक]]'' ३ड़ी के बारे में प्रेस सम्मेलन में जेम्स कैमरुन।]] 19 दिसम्बर 1997 को थियेटरों में रिलीज की गयी ''टाइटैनिक'' ने अपने पहले ही सप्ताहांत (वीकेंड) में $28 मिलियन की कमाई की। अगले कुछ हफ़्तों में इसकी कमाई तेजी से बढ़ने लगी। इस फिल्म द्वारा पहले सप्ताहांत में कमाए गए $28.6 मिलियन, दूसरे सप्ताहांत में कमाए गए $35.4 मिलियन से कम था, जो कि 23.8% की बढ़ोत्तरी को दर्शाता है। एक व्यापक रूप से रिलीज की गयी फिल्म के लिए यह अनसुनी सी बात है और फिल्म की बेहतरीन क्वालिटी को दर्शाता है। यह विशेष रूप से उल्लेखनीय था क्योंकि फिल्म की अवधि के तीन घंटे से अधिक होने के कारण सिनेमाघरों में इसके शोज की संख्या भी काफी सीमित रह जाती थी। कई महीनों तक यह बॉक्स-ऑफिस चार्ट्स में नंबर एक की पायदान पर बनी रही और अंततः अमेरिका तथा कनाडा में कुल $600 मिलियन तथा पूरे विश्व में $1.8 बिलियन डॉलर से अधिक की कमाई की। ''टाइटैनिक'' अब तक की सबसे अधिक कमाई करने वाली फिल्म बन गयी (मुद्रास्फीति को शामिल करने के बाद यह फिल्म अब तक की सर्वाधिक कमाई करने वाली फिल्मों में छठे स्थान पर रही),<ref>गेर्रिस, डैनियल, [http://www.boxofficereport.com/atbon/adjusted.shtml "All Time Adjusted Box Office",] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514034316/http://www.boxofficereport.com/atbon/adjusted.shtml |date=14 मई 2007 }} ''बॉक्स ऑफिस रिपोर्ट.'' 19 मार्च 2010 को प्राप्त किया गया।</ref> कैमरून की 2009 की फिल्म ''अवतार'' के आने तक. जहाज के डूबने और नष्ट होने के सीजी विजुअल्स (दृश्यों) को अत्यंत शानदार माना गया।<ref>[45] ^ हंटर, स्टीफन (23 मार्च 1998) [http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/movies/oscars/titanicrecord.htm {{" '}} Titanic' Weighs Anchor With Record-Tying 11 Oscars at Academy Awards"], ''दी वाशिंगटन पोस्ट.'' 19 मार्च 2010 को प्राप्त किया गया।</ref> फिल्म के निर्माण के दौरान आलोचना के बावजूद, 1998 एकेडेमी अवार्ड्स में इसे 14 ऑस्कर नॉमिनेशन प्राप्त हुए (जो ''ऑल अबाउट ईव'' के साथ एक संयुक्त रिकॉर्ड है). बेस्ट पिक्चर, एडिटिंग, साउंड, स्पेशल इफेक्ट्स, म्यूजिक एंड स्कोर, तथा कैमरून के लिए बेस्ट निर्देशक अवार्ड सहित इसने 11 ऑस्कर जीते (यह भी [[बेन-हर (1959 की फ़िल्म)]] तथा बाद में [[द लॉर्ड ऑफ़ द रिंग्स: द रिटर्न ऑफ़ द किंग]], के साथ एक संयुक्त रिकॉर्ड है).<ref>वेनरॉब, बर्नार्ड (24 मार्च 1998), [http://www.nytimes.com/1998/03/24/movies/titanic-ties-record-with-11-oscars-including-best-picture.html {{" '}}Titanic' Ties Record With 11 Oscars, Including Best Picture",] ''[[दी न्यूयॉर्क टाइम्स]].'' 19 मार्च 2010 को प्राप्त किया गया।</ref> पुरस्कार प्राप्त करने पर कैमरून ने उत्तेजित होकर कहा, ''मैं दुनिया का राजा हूँ!''. यह फिल्म के एक प्रमुख चरित्र का चर्चित डायलॉग था। मार्च 2010 में कैमरून ने खुलासा किया कि अप्रैल 2012 में वास्तविक जहाज के डूबने की 100वीं वर्षगांठ के मौके पर, ''टाइटेनिक'' को 3-डी स्वरूप में फिर से रिलीज किया गया।<ref>[http://content.usatoday.com/communities/technologylive/post/2010/03/james-cameron/1 {{" '}}Avatar' director James Cameron: 3D promising, but caution needed",] ''यूएसए टूडे'', 11 मार्च 2010. 19 मार्च 2010 को प्राप्त किया गया।</ref> === ''स्पाइडर मैन'' एंड ''डार्क एंजेल'' (2000-2002) === {{Main|Spider-Man film series#Development|Dark Angel (TV series)}} कैमरून ने शुरू में [[स्पाइडर मैन|स्पाइडरमैन]] नामक कॉमिक बुक के एक चरित्र पर अपनी अगली फिल्म बनाने की योजना बनाई थी। इस प्रोजेक्ट को कैनन फिल्म्स के मीनाहेम गोलान द्वारा विकसित किया गया था। ''कोलंबिया'' ने कैमरून के कार्य पर आधारित स्क्रीनप्ले बनाने के लिए ''डेविड कोप'' को काम पर रखा था। कोप का प्रथम ड्राफ्ट शब्दशः कैमरून की कहानी {{Citation needed|date=दिसम्बर 2009}} जैसा ही था, हालांकि बाद के ड्राफ्ट्स को स्वयं कोप, स्कॉट रोसेनबर्ग, एल्विन सार्जेंट और (कथित तौर पर) {{By whom|date=दिसम्बर 2009}} इवान रैमी, निर्देशक ''सैम रैमी'' के भाई द्वारा फिर से लिखा गया था। कोलंबिया ने केवल डेविड कोप को श्रेय देने का निर्णय किया और उचित श्रेय का निर्धारण करने के लिए ''राइटर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका'', ईस्ट द्वारा उनके पहले या बाद की किसी भी अन्य स्क्रिप्ट की जाँच नहीं की गयी।{{Citation needed|date=दिसम्बर 2009}} कैमरून और अन्य लेखकों ने आपत्ति प्रकट की लेकिन कोलंबिया और डब्लूजीए की ही बात मानी गयी। 2002 में रिलीज की गयी ''[[स्पाइडर-मैन (फ़िल्म)|स्पाइडरमैन]]'' के स्क्रीनप्ले का श्रेय केवल कोप को ही दिया गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywood.com/news/detail/id/311891 |title=Who Is Spider-Man? |access-date=6 सितंबर 2012 |archive-date=3 मार्च 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303120956/http://www.hollywood.com/general/who-is-spider-man-57159110/ |url-status=dead }}</ref> ''स्पाइडरमैन'' बनाने में नाकाम रहने के बाद कैमरून टीवी की दुनिया की तरफ गए और ''डार्क एंजेल'' का निर्माण किया, एक सुपरहेरोइन केंद्रित श्रंखला जो साइबरपंक, बायोपंक, समकालीन सुपरहीरो फ्रेंचाइज, तथा थर्ड-वेव फेमिनिज्म से प्रभावित थी। चार्ल्स एच एग्ली के साथ सह-निर्मित ''डार्क एंजेल'' में ''[[जेसिका एल्बा]]'' तथा ''मैक्स ग्यूवेरा'' ने काम किया, जो एक गुप संगठन द्वारा निर्मित जेनेटिक रूप से संवर्धित एक सुपर-सोल्जर हैं। कैमरून के काम के बारे में कहा गया, "सशक्त महिला योद्धाओं को यह टीवी पर वापस लेकर आया है।.. अपने ''दी टर्मिनेटर'' तथा ''एलियंस'' के चरित्रों के सुशील नारीवाद का मिश्रण [[ब्रिटनी स्पीयर्स]] के कॉन्सर्ट के सेक्स्द-अप गर्ल पॉवर के साथ करने के द्वारा."<ref>[http://www.darkangelfan.com/news/254.shtml Eyes Only.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080105035505/http://www.darkangelfan.com/news/254.shtml |date=5 जनवरी 2008 }} DarkAngelFan.com.</ref> हालांकि अपने पहले प्रसारण में यह सफल रहा था, दूसरी बार में कम रेटिंग्स के कारण इसे हटा दिया गया। सीरीज के अंतिम भाग का निर्देशन कैमरून ने स्वयं किया था और इस दो घंटे के एपिसोड में कहानी की कई कमजोर कड़ियों को ठीक करने की कोशिश की थी। === वृत्तचित्र (2002-2012) === [[चित्र:ETalk2008-James Cameron.jpg|thumb|right|सितंबर 2007 में कैमरून]] कैमरून की हाल की परियोजनाओं में शामिल हैं ''बिस्मार्क'' (''[[Expedition: Bismarck]]'', 2002) और ''[[टाइटैनिक]]'', ''घोस्ट्स ऑफ दी एबिस'' (''[[Ghost Of The Abyss]]'' 2003, आइमैक्स 3डी में) पर पानी के भीतर के वृत्तचित्र और ''टोनी रॉबिन्सन की टाइटैनिक एडवेंचर्स'' (2005).<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0497987/ ''Titanic Adventure'' (2005 (TV) ] at IMDb</ref> वे 2002 की फिल्म ''सोलारिस'' के निर्माता थे तथा ''दी एक्सोडस डीकोडेड'' (2006) में अपनी आवाज दी थी। कैमरून स्टीरियोस्कोपिक डिजिटल [[त्रिआयामी चलचित्र|3-डी फिल्म्स]] के अग्रणी समर्थक रहे हैं। 2003 में अपनी आइमैक्स 3डी वृत्तचित्र '''घोस्ट्स ऑफ दी एबिस'' के बारे में एक साक्षात्कार में उन्होंने कहा कि वे "सबकुछ अब 3डी में ही करेंगे."<ref>{{cite news | url=http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0, 942591,00.html | work=द गार्डियन | location=London | title=James Cameron - part two | date=अप्रैल 24, 2003 | accessdate=अप्रैल 2, 2010 }}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> उन्होंने अन्य साक्षात्कारों में भी इसी तरह के बयान दिए हैं। ''घोस्ट्स ऑफ दी एबिस'' तथा ''एलियंस ऑफ दी डीप'' (आइमैक्स का ही एक वृत्तचित्र), इन दोनों की शूटिंग 3डी में की गयी थी और ''वॉल्ट डिज़्नी पिक्चर्स'' तथा ''वॉलडेन मीडिया'' द्वारा रिलीज किया गया था। और कैमरून ने ''20यथ सेंचुरी फॉक्स'' के लिए अपने नए प्रोजेक्ट ''अवतार'' में भी ऐसा ही किया है। वे ''दी डाइव'', ''सैंक्टम'' तथा माँगा सीरीज के नए प्रोजेक्ट ''एलिटा: बैटल एंजेल'' के एक एडाप्टेशन के लिए भी इसी तकनीक का उपयोग करने का इरादा रखते हैं। कैमरून, ''डिजिटल डोमेन'' नामक एक विजुअल इफेक्ट्स प्रोडक्शन तथा टेक्नोलोजी कंपनी के एक सह-संस्थापक और पूर्व सीईओ थे। इसके अलावा, वे [[मंगल ग्रह|मंगल]] गृह की पहली यात्रा के बारे में एक 3डी प्रोजेक्ट बनाने की भी इच्छा रखते हैं। ("मैं मनुष्यों के मंगल ग्रह पर जाने के विषय ''दी मार्स अंडरग्राउंड'' में काफी रूचि रखता हूँ और मैंने एक नॉवेल, एक लघु श्रृंखला, तथा एक 3-डी फिल्म के लिए निजी तौर पर काफी शोध कार्य किया है।")<ref name="astrobio.net">{{cite web| url= http://www.astrobio.net/news/article813.html| title=James Cameron's Mars Reference Design|work=[[Astrobiology Magazine]] | date=January 30, 2004 | accessdate=January 10, 2007}}</ref><ref name="astrobio.net"/> वे 2011 मार्स साइंस लेबोरेटरी के वैज्ञानिक दल के एक सदस्य हैं।<ref>[http://www.msss.com/msl/team.html MSL Mastcam, MAHLI, MARDI Science Team]</ref> कैमरून ने 26 फ़रवरी 2007 को घोषित किया कि निर्देशक ''सिम्चा जैकोबोवीची'' के साथ उन्होंने ''टैल्पियोट टोम्ब'' (जो कथित तौर पर यीशु की कब्र है) की खुदाई के बारे में लिखा है। कैमरून के अनुसार 1980 में इजरायली श्रमिकों द्वारा खोदी गयी इस कब्र पर लिखे गए नाम, यीशु तथा उनसे करीबी रूप से जुड़े कई व्यक्तियों के नामों से मेल खाते हैं। इसके अतिरिक्त, कैमरून के अनुसार उनके पास इस दावे के समर्थन में [[डीऑक्सीराइबोन्यूक्लिक अम्ल|डीएनए]] परीक्षण, पुरातात्विक साक्ष्य तथा बाइबिल के शोध अध्ययन भी मौजूद हैं।<ref>{{cite web| url=http://time-blog.com/middle_east/2007/02/jesus_tales_from_the_crypt.html| title=Jesus : Tales From The Crypt| work=[[Time Middle East Blog]]| date=February 24, 2007| accessdate=February 24, 2007| archive-date=24 सितंबर 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20080924174502/http://time-blog.com/middle_east/2007/02/jesus_tales_from_the_crypt.html| url-status=dead}}</ref> ''दी लॉस्ट टोम्ब ऑफ जीसस'' नामक इस वृत्तचित्र को 4 मार्च 2007 को [[डिस्कवरी चैनल]] पर दिखाया गया था। नैशनल ज्यॉग्रैफिक एक्सप्लोरर-इन-निवास के रूप में, कैमरुन ने 2012 में आठ विशेषज्ञों के साथ [[टाइटैनिक]] के डूबने की पुनः जांच की। जांच में टीवी [[वृत्तचित्र]] विशेष ''टाइटैनिक: द फाइनल वर्ड विद जेम्स कैमरुन'', जो अप्रैल में प्रीमियर हुआ था। [[नैशनल ज्यॉग्रैफिक चैनल]] पर विश्लेषण के समापन में, सहमति ने सीजीआई [[एनीमेशन]] को 1995 में डूबने के लिए संशोधित किया। === ''अवतार'' (2009) === {{Main|अवतार (२००९ फ़िल्म)}} [[चित्र:JamesCameronCCJuly09.jpg|thumb|left|200px|कैमरून, 2009 सैन डिएगो कॉमिक-कौन के दौरान अवतार का प्रचार करते हुए।]] जून 2005 में यह खबर आयी कि कैमरून, एक अन्य परियोजना '''बैटल एंजेल'' ' के साथ साथ "प्रोजेक्ट 880" (जिसे अब ''अवतार'' के नाम से जानते हैं) पर भी काम कर रहे हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000956665 |title=Cameron turns to new project |access-date=17 जनवरी 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070117152625/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000956665 |archive-date=17 जनवरी 2007 |url-status=live }}</ref> दोनों फिल्मों की शूटिंग 3 डी में की जानी थी। दिसंबर तक कैमरून ने कहा कि वे ''अवतार'' से पहले ''बैटल एंजेल'' की शूटिंग करना चाहते हैं। फरवरी 2006 में हालांकि, उन्होंने अपने लक्ष्यों की अदला-बदली करते हुए ''अवतार'' को पहले बनाने का निर्णय कर लिया। उन्होंने कहा कि अगर दोनों फिल्मों सफल रहती हैं, तो वे इन दोनों की ट्रायोलॉजी (तिकड़ी) बनाने में अवश्य दिलचस्पी लेंगे.<ref name="mtv.com">{{Cite web |url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1535402/06292006/story.jhtml |title='Titanic' King James Cameron's Big Comeback - Movie News Story {{!}} MTV Movie News |access-date=27 सितंबर 2010 |archive-date=10 जनवरी 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110115502/http://www.mtv.com/news/articles/1535402/titanic-king-james-camerons-big-comeback.jhtml |url-status=dead }}</ref> ''अवतार'' का अनुमानित बजट $300 मिलियन से अधिक था और इसे दिसंबर 18, 2009 को रिलीज किया गया था।<ref>{{cite web| url = http://www.avatarmovie.com/index.html| title = www.avatarmovie.com | accessdate = January 30, 2010 | publisher = 20th Century Fox}}</ref> यह 1997 में ''[[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|टाइटेनिक]]'' के बाद से उनकी पहली फीचर फिल्म थी।<ref>{{cite web| url = http://www.imdb.com/news/wenn/2007-01-10/#2| title = Cameron To Direct First Movie in 10 Years| accessdate = January 10, 2007| date = January 10, 2007| publisher = [[इंटरनेट मूवी डेटाबेस]]| archive-date = 15 मई 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20100515043549/http://www.imdb.com/news/wenn/2007-01-10/#2| url-status = dead}}</ref> यह लगभग पूर्ण रूप से कंप्यूटर रचित एनीमेशन द्वारा निर्मित है। इसमें निर्देशक ''रॉबर्ट ज़ेमेकिस'' द्वारा ''[[दी पोलर एक्सप्रेस]]'' में इस्तेमाल की गयी "परफॉर्मेंस कैप्चर" तकनीक के एक अधिक उन्नत संस्करण का प्रयोग किया गया है।<ref>{{cite web | author=Harry Knowles | url=http://www.aintitcool.com/node/31191 | title=Harry interviews James Cameron regarding AVATAR - No, Not that one, The One You're Dying To See! - Part 1! | publisher=[[Ain't It Cool News]] | date=January 9, 2007 | accessdate=January 10, 2007}}</ref> जेम्स कैमरून ने 1995<ref>{{cite web |url = http://www.ew.com/ew/article/0, 20007998,00.html |title = James Cameron talks ''Avatar'' |publisher = Entertainment Weekly }}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> में ''अवतार'' के लिए एक 80 पृष्ठ की स्क्रिप्ट लिखी थी और 1996 में घोषित किया था कि ''टाइटेनिक'' को पूरा करने के बाद वे इस फिल्म को बनायेंगे. दिसम्बर 2006 में कैमरून ने बताया कि 1990 के बाद से फिल्म निर्माण में देरी इसलिए हुई क्योंकि वे तकनीक के पर्याप्त रूप से उन्नत होने का इंतजार कर रहे थे।<ref>{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2007/01/09/movies/09came.html?ei=5088&en=a04547b0447818e8&ex=1325998800&adxnnl=1&partner=rssnyt&emc=rss&adxnnlx=1188209207-Eot0a/VzVL5PO0muPKzKNA | work=दि न्यू यॉर्क टाइम्स | title=Computers Join Actors in Hybrids On Screen | first=Sharon | last=Waxman | date=January 9, 2007 | accessdate=अप्रैल 2, 2010}}</ref> इस फिल्म को मूलतः मई 2009 में रिलीज किया जाना था लेकिन आगे बढ़ाकर दिसंबर 2010 कर दिया गया ताकि जटिल सीजीआई के पोस्ट प्रोडक्शन के लिए अधिक समय दिया जा सके और दुनिया भर के थियेटरों को 3-डी प्रोजेक्टर लगाने के लिए भी अधिक समय दिया जा सके। <ref>[http://www.variety.com/article/VR1117977544.html?categoryid=13&amp;cs=1 Fox shifts 'Avatar,' 'Museum' - Entertainment News, Film News, Media - Variety]</ref> कैमरून का मूल रूप से इरादा ''अवतार'' को केवल 3-डी में ही रिलीज़ करने का था।<ref>{{cite news| url = http://www.telegraph.co.uk/culture/film/6840357/Avatar-changing-the-face-of-film-for-ever.html| title = Avatar: changing the face of film for ever| accessdate = January 5, 2010 | date = December 19, 2009| publisher = [[Telegraph.co.uk]] | location=London | first=Tim | last=Robey}}</ref> [[File:Cameronavatar.jpg|thumb|200px|कैमरुन, उनकी फिल्म 'अवतार' के बारे में इन्टरव्युं देते हुए।]] यह फिल्म कैमरून की पिछली फिल्म ''[[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|टाइटेनिक]]'' को पीछे छोड़ते हुए सर्वकालीन सर्वाधिक कमाई करने वाली फिल्म बन गयी।<ref>{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2010/01/26/2010-01-26_avatar_ends_titanics_reign_as_highest_grossing_movie_ever.html|title='Avatar' ends 'Titanic's reign as highest grossing movie ever|date= जनवरी 26, 2010|work=NY Daily News|accessdate=January 26, 2010}}</ref> ''अवतार'' ऐसी पहली फिल्म बनी जिसने पूरी दुनिया में $2 बिलियन से अधिक की कमाई की है। इसे बेस्ट पिक्चर तथा बेस्ट डाइरेक्टर<ref name="List of Academy Award nominations">{{cite news|work=CNN|title=List of Academy Award nominations|url=http://www.cnn.com/2010/SHOWBIZ/Movies/02/02/academy.award.nominations.list/index.html?hpt=C1|date= फ़रवरी 2, 2010|accessdate=February 2, 2010}}</ref> सहित नौ [[अकेडमी पुरस्कार]] के लिए नॉमिनेट किया गया और तीन पुरस्कार जीते, बेस्ट सिनेमेटोग्राफी, बेस्ट विजुअल इफेक्ट्स तथा बेस्ट आर्ट डाइरेक्शन. बेस्ट डाइरेक्टर पुरस्कार की दौड़ में कैमरून अपनी पूर्व पत्नी ''कैथरीन बिग्लो'' से मात खा गए, जिन्हें अपनी फिल्म ''दी हर्ट लॉकर'' के लिए बेस्ट पिक्चर का पुरस्कार भी मिला था। अवतार की सफलता ने कैमरुन को हॉलीवुड में 2010 में सबसे ज्यादा कमाई करने का मौका दिया, वेनिटी फेऱ द्वारा रिपोर्ट के अनुसार उन्हें 257 मिलियन डॉलर की कमाइ हुई। डिज़नी ने सितंबर 2011 में घोषणा की कि यह जेम्स कैमरुन की फिल्म ''अवतार'' को '''पेंडोरा-द वर्ल्ड ऑफ़ अवतार''' के लिए, झील ब्यूना विस्टा, [[फ्लोरिडा]] के ''डिज्नीज एनिमल किंगडम'' में थीम पार्क क्षेत्र को अनुकूलित करेगा। === ''सैंक्टम'' (2011) === वे ''सैंक्टम'' (पूर्व में ''जेम्स कैमरून की सैंक्टम'') नामक शीर्षक वाली एक 3-डी केव-डाइव एक्शन ड्रामा के एक्जिक्यूटिव निर्माता हैं। इस फिल्म की शूटिंग [[ऑस्ट्रेलिया]] में की जा रही है, एलिस्टर ग्रियर्सन (कोकोडा) इसके निर्देशक हैं और ''लोआन ग्रुफड'' तथा रिचर्ड रॉक्सबर्ग ने इसमें काम किया है।<ref>सिडनी मॉर्निंग हेराल्ड 21 फ़रवरी 2010</ref> ''एंड्रयू राईट'' तथा ''जॉन गार्विन'' द्वारा लिखित इसकी स्क्रिप्ट, एक [[ग़ोताख़ोरी]] अभियान के दौरान एक गुफा के गिर जाने के कारण राईट द्वारा मृत्यु का एकदम निकट से एहसास करने वाले अनुभव पर आधारित है। इस घटना में 15 गोताखोर फंस गए थे। ''सैंक्टम'', फ्यूजन कैमरा सिस्टम तकनीक का उपयोग कर रही है लेकिन इसका बजट एकदम मामूली है। इसकी रिलीज की तारीख फरवरी 2011 होने का अनुमान है।<ref>वैराइटी 9 सितम्बर 2009</ref><ref>{{Cite web |url=http://au.movies.ign.com/articles/102/1022975p1.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 सितंबर 2010 |archive-date=1 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301175857/http://au.movies.ign.com/articles/102/1022975p1.html |url-status=dead }}</ref> ===भविष्य की परियोजनाएं=== '''अवतार सीकवल्स (2020-2040)''' :अगस्त 2013 में, कैमरुन ने अवतार के साथ-साथ दिसंबर 2016, 2017, और 2018 में रिलीज़ होने के तीन सीक्वेल फिल्में करने की अपनी इच्छा की घोषणा की। हालांकि, 14 जनवरी 2015 को कैमरुन ने घोषणा की कि रिलीज की तारीख तीन सीक्वेल के लिए प्रत्येक वर्ष में देरी हुई थी, जिसमें पहली बार अगली कड़ी दिसंबर 2017 में रिलीज़ होने वाली है। सितंबर 2017 में, अवतार की अगली कड़ी के साथ योजना तैयार की गई, जिसे पहले 2020 में जारी किया जाएगा, 2021 में दूसरा और क्रमशः 2024 और 2025 में रिलीज़ किया जाएगा। [[डेडलाइन]] डॉट ने अनुमान लगाया है कि इनमें से बजट 1 अरब डॉलर से अधिक होगा। :अवतार 2 और अवतार 3 ने 15 अगस्त 2017 को [[मैनहट्टन]] बीच, [[कैलिफोर्निया]] में एक साथ प्रारंभिक शूटिंग शुरू की, 25 सितंबर 2017 को न्यूज़ीलैंड में प्रिंसिपल [[फोटोग्राफी]] के बाद अवतार 2 और 3 के फिल्माने के रूप में जल्द ही शूटिंग शुरू होने की उम्मीद है। हालांकि पिछले दो सीक्वेल ग्रीनलिट हैं, कैमरुन ने 26 नवंबर 2017 की साक्षात्कार में कहा: "मैं यह बात पूर्णरूप से कहता हूँ की अगर अवतार 2 और 3 पर्याप्त पैसा नहीं बनाते हैं, तो अवतार 4 और 5 होने वाला नहीं है।" '''अन्य परियोजनाए''' :उनकी मूल योजना अगले युद्ध परीक्षक को करना थी, लेकिन उन्होंने अवतार की सफलता के कारण अपना मन बदल दिया। "मेरा इरादा ''अवतार'' से पहले ''एलिटा: बैटल एंजेल'' फ़िल्म करना था, लेकिन फिर, अवतार के लिए सकारात्मक प्रतिक्रिया और अवतार के संदेश का समर्थन करने से मुझे उन फिल्मों में अधिक काम करने के लिए प्रोत्साहित किया गया।" :कैमरुन के लाइटस्टॉर्म एंटरटेनमेंट ने फिल्म के अधिकार खरीदे अक्टूबर 2012 में टेलर स्टीवंस उपन्यास ''द इन्फॉर्मिस्टिस्ट'' के साथ कैमरून को निर्देश देने के लिए योजनाएं हैं। उपन्यास को अनुकूलित करने के लिए एक पटकथालेखक किराए पर लिया जाएगा जबकि कैमरन अवतार सीकल्स पर काम करता है। एक अन्य परियोजना कैमरून ने घोषणा की है कि [[हिरोशिमा]] और [[नागासाकी]], [[परमाणु बम]] विस्फोटों पर एक फिल्म शूट करने के लिए एक व्यक्तिगत प्रतिबद्धता है, जैसा कि एक व्यक्ति जो दोनों हमलों से बच गयें [[त्सुतोमु यामागुची]] की कहानी के माध्यम से बताया 2010 में यामागुची की मृत्यु होने के कुछ दिनों पहले ही कैमरूनने यामागुची से मुलाकात की थी। :जनवरी 2017 में, यह बताया गया कि कैमरुन [[टर्मिनेटर (फ़्रैंचाईज़ी)]] के लिए अगली फिल्म किस्त के निर्माता और रचनात्मक परामर्शदाता के रूप में लौट रहे थे, साथ ही टिम मिलर ने निर्देशक के रूप में हस्ताक्षर किए। मई 2017 में, [[अर्नोल्ड श्वार्ज़नेगर]] ने पुष्टि की कि वह फिल्म में लौट आएंगे और जेम्स कैमरुन भी इसमें शामिल होंगे। जनवरी 2017 में यह भी घोषणा की गई थी कि कैमरुन [[विज्ञान कथा]] के इतिहास के बारे में एक वृत्तचित्र बना रहेगा कैमरुन ने कहा, "[[जूल्स वर्न]] और [[ऍच॰ जी॰ वेल्स]] के बिना, [[रे ब्रैडबेरि]] या रॉबर्ट ए हेनलीन नहीं होंगे, और उनके बिना, [[जॉर्ज लूकस]], [[स्टीवन स्पिलबर्ग]], रिडले स्कॉट या मैं नहीं हो सकता।" '''रद्द फ़िल्म्स''' :1990 के दशक के मध्य में, कैमरुन ने घोषणा की कि वह एक [[स्पाइडर-मैन]] फिल्म बनाएँगे, जिसमें [[लियोनार्डो डिकैप्रियो]] के साथ स्पाइडर मैन और अर्नोल्ड श्वार्ज़नेगर के रूप में भूमिका निभाई गई है, जो डॉक्टर ऑक्टोपस के रूप में अभिनय करता है। परियोजना को रद्द कर दिया गया और कैमरुन ने इसे हटा दिया, और उनकी स्क्रिप्ट को डेविड कोप द्वारा 2002 की फिल्म स्पाइडर-मैन के लिए फिर से लिखा गया था, जो सैम रैमी द्वारा निर्देशित किया गया था। 1996 में जेम्स कैमरुन ने एपस फ्रेंचाइजी के ग्रह में नई किस्त का निर्माण करने का निर्णय लिया, लेकिन टिम बर्टन संस्करण के पहले इसे रद्द कर दिया गया। == पुरस्कार == [[चित्र:JamesCameronStarDec09.jpg|thumb|right|कैमरून दिसंबर 2009 में हौलीवुड वॉल्क ऑफ फ़ेम में एक स्टार प्राप्त करते हुए]] कैमरून को साइंस फिक्शन एंड फैन्टेसी राइटर्स ऑफ अमेरिका द्वारा 1991 में ''ब्रेडबरी अवार्ड'' दिया गया, लेकिन चूँकि उन्हें मुख्य रूप से शैलीगत फिल्मों का निर्माता समझा जाता था इसलिए ''[[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|टाइटैनिक]]'' से पहले उन्हें फ़िल्में बनाने के लिए कोई भी मुख्यधारा पुरस्कार नहीं मिला था। ''टाइटैनिक'' के साथ कैमरून को [[अकेडमी पुरस्कार|एकेडेमी अवार्ड्स]] में सर्वश्रेष्ठ फिल्म संपादन (जिसे उन्होंने कॉनरेड बफ था रिचर्ड ए हैरिस के साथ संयुक्त रूप से प्राप्त किया), सर्वश्रेष्ठ पिक्चर (''जॉन लैन्डो'' के साथ), तथा सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए पुरस्कार प्राप्त हुआ। उन्होंने इस फिल्म के लिए [[गोल्डेन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब]] का सर्वश्रेष्ठ निर्देशक का पुरस्कार भी जीता। "कनाडा के फिल्म निर्माता के रूप में एक प्रतिष्ठित कैरियर" के लिए कार्लटन विश्वविद्यालय, [[ओटावा]] ने 13 जून 1998 को कैमरून को डॉक्टर ऑफ फाइन आर्ट्स की मानद उपाधि से सम्मानित किया। कैमरून ने इस डिग्री को व्यक्तिगत रूप से स्वीकार किया और दीक्षांत समारोह को संबोधित भी किया। उन्होंने अक्टूबर, 1998 में अंतरराष्ट्रीय फिल्म उद्योग में अपनी उपलब्धियों के लिए सेंट कैथेरींस, [[ओंटारियो]] स्थित ब्रॉक विश्वविद्यालय से एक मानद डॉक्टरेट की उपाधि भी प्राप्त की। 1998 में कैमरून ने रायरसन विश्वविद्यालय, [[टोरंटो]] से कानून की एक मानद डॉक्टरेट उपाधि को प्राप्त करने के लिए दीक्षांत समारोह में भाग लिया। विश्वविद्यालय, [[कनाडा]] या अंतरराष्ट्रीय स्तर पर असाधारण योगदान करने वाले लोगों को ही अपने सर्वोच्च सम्मान से सम्मानित करती है। 1999 में कैमरून ने [[कैलिफ़ोर्निया राज्य विश्वविद्यालय]], फुलर्टन (जहाँ वे 1970 के दशक में छात्र रह चुके थे) से डॉक्टर ऑफ फाइन आर्ट्स की मानद उपाधि<ref>{{Cite web |url=http://www.calstate.edu/honorarydegrees/campus.shtml |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 सितंबर 2010 |archive-date=10 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100810164041/http://www.calstate.edu/honorarydegrees/campus.shtml |url-status=dead }}</ref> प्राप्त की। उन्होंने इस डिग्री को विश्वविद्यालय के वार्षिक सत्र के प्रारंभिक समारोह के अवसर पर प्राप्त किया और साथ ही मुख्य भाषण भी दिया। पानी के नीचे फिल्मांकन तथा रिमोट वेहिकल तकनीक के क्षेत्रों में योगदान करने के लिए, [[साउथेम्प्टन विश्वविद्यालय]] ने कैमरून को डॉक्टर ऑफ यूनिवर्सिटी की मानद डिग्री से सम्मानित किया। कैमरून ने जुलाई 2004 में इस डिग्री को व्यक्तिगत रूप से प्राप्त किया। 3 जून 2008 को यह घोषणा की गयी उन्हें कनाडा के हॉल ऑफ फ़ेम में शामिल किया जायेगा.<ref>{{cite web |url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20080603/walk_fame_080603/20080603?hub=TopStories |title=Steve Nash, kd lang among new Walk of Fame inductees |accessdate=जून 3, 2008 |date=जून 3, 2008 |publisher=[[CTV News|CTV]].ca |archive-date=4 जून 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604075102/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20080603/walk_fame_080603/20080603?hub=TopStories |url-status=dead }}</ref> 18 दिसम्बर 2009 को कैमरून ने [[हॉलीवुड वॉक ऑफ़ फ़ेम]] का 2396वां सितारा हासिल किया।<ref>{{cite web|url=http://cbs2.com/local/titanic.avatar.james.2.1377279.html|title='Avatar' Director Gets Star On Walk Of Fame|accessdate=दिसम्बर 19, 2009|date=दिसम्बर 18, 2009|publisher=[[CBS]]|archive-date=2 फ़रवरी 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202201530/http://cbs2.com/local/titanic.avatar.james.2.1377279.html|url-status=dead}}</ref> 28 फ़रवरी 2010 को जेम्स कैमरून को ''विजुअल इफेक्ट्स सोसायटी'' (वीईएस) के लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार से सम्मानित किया गया था। ''अवतार'' के साथ, कैमरून को एकेडेमी अवार्ड्स के तीन पुरस्कारों सर्वश्रेष्ठ पिक्चर (जॉन लैन्डो के साथ), सर्वश्रेष्ठ निर्देशक तथा सर्वश्रेष्ठ फिल्म एडिटिंग (जॉन रेफो तथा स्टीफेन ई रिव्किन के साथ) के लिए नॉमिनेट किया जा चुका है और साथ ही वे गोल्डन ग्लोब के सर्वश्रेष्ठ पिक्चर तथा सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के पुरस्कारों को जीत चुके हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.goldenglobes.org/nominations/|title=67th Annual Golden Globe Awards|accessdate=January 10, 2010|date=जनवरी 10, 2010|archive-date=22 अक्तूबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022120719/http://www.goldenglobes.org/nominations/|url-status=dead}}</ref> कैमरून और ''अवतार'', एकेडेमी अवार्ड्स के सर्वश्रेष्ठ पिक्चर तथा सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के पुरस्कारों की दौड़ में उनकी पूर्व पत्नी<ref name="Ridley">रिडले जे (2010). ''[http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2010/02/03/2010-02-03_james_cameron_and_kathryn_bigelow_exes_go_from_divorce_contention_to_oscarc_cont.html James Cameron and Kathryn Bigelow: Exes go from divorce contention to Oscar contention. ]'' NYDailyNews. 8 मार्च 2010 को प्राप्त किया गया।</ref> ''कैथरीन बिग्लो'' की फिल्म ''द हर्ट लॉकर'' से मात खा गए। == फिल्म - पुरस्कार == {| class="wikitable" |- style="background:#B0C4DE" ! वर्ष ! फिल्म ! भूमिका ! टिप्पणियां (नोट्स) |- | style="width:40px;text-align:center"| 1981 | [[Piranha II: The Spawning]] | निर्देशक, लेखक | नॉमिनेटेड - फेंटेसपोर्टो इंटरनेशनल फेंटेसी फिल्म एवार्ड बेस्ट फिल्म |- | style="text-align:center"| 1984 | ''[[द टर्मिनेटर]]'' | निर्देशक, लेखक | सैटर्न एवार्ड बेस्ट राइटिंग <br />एवोरिज़ फेंटास्टिक फिल्म फेस्टिवल ग्रांड प्राइज़ <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ डाइरेक्शन के लिए सैटर्न एवार्ड |- | style="text-align:center"| 1985 | ''[[Rambo: First Blood Part II]]'' | लेखक | नॉमिनेटेड - राइटर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका बेस्ट ड्रामा रिटेन डाइरेक्टली फॉर दी स्क्रीन |- | style="text-align:center"| 1986 | ''एलियंस (फिल्म)'' | निर्देशक, लेखक | सर्वश्रेष्ठ डायरेक्शन के लिए सैटर्न एवार्ड <br />सैटर्न एवार्ड बेस्ट राइटिंग<br /> किनेमा जुंपो एवार्ड्स बेस्ट फॉरेन लैंग्वेज फिल्म <br /> हुगो एवार्ड बेस्ट ड्रेमेटिक प्रजेंटेशन |- | style="text-align:center"| 1989 | ''दी एबिस'' | निर्देशक, लेखक | सर्वश्रेष्ठ डायरेक्शन के लिए सैटर्न एवार्ड<br /> नॉमिनेटेड - सैटर्न एवार्ड बेस्ट राइटिंग <br />नॉमिनेटेड - हुगो एवार्ड बेस्ट ड्रेमेटिक प्रजेंटेशन |- | style="text-align:center"| 1991 | ''[[टर्मिनेटर २: जजमेंट डे]]'' | निर्देशक, लेखक और निर्माता | सर्वश्रेष्ठ डायरेक्शन के लिए सैटर्न एवार्ड <br /> सर्वश्रेष्ठ साइंस फिक्शन फिल्म के लिए सैटर्न एवार्ड <br /> मैनिची फिल्म एवार्ड बेस्ट फॉरेन लैंग्वेज फिल्म <br /> हुगो एवार्ड बेस्ट ड्रेमेटिक प्रजेंटेशन <br /> साइंस फिक्शन एंड फेंटेसी राइटर्स ऑफ अमेरिका ब्राडबूरी एवार्ड <br /> नॉमिनेटेड - सैटर्न एवार्ड बेस्ट राइटिंग |- | style="text-align:center"| 1994 | ''ट्रू लाइज़ '' | निर्देशक, लेखक और निर्माता | सर्वश्रेष्ठ डायरेक्शन के लिए सैटर्न एवार्ड |- | style="text-align:center"| 1995 | ''स्ट्रेंज डेज़'' | लेखक | नॉमिनेटेड - सैटर्न एवार्ड बेस्ट राइटिंग |- | style="text-align:center"| 1997 | ''[[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|टाइटैनिक]]'' | निर्देशक/ लेखक / निर्माता/ एडिटर | सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए एकेडमी एवार्ड <br />सर्वश्रेष्ठ पिक्चर के लिए एकेडमी एवार्ड <br />सर्वश्रेष्ठ फिल्म एडिटिंग के लिए एकेडमी एवार्ड <br />अमांडा एवार्ड बेस्ट फॉरेन फिल्म <br />एड्डी एवार्ड बेस्ट एडिटेड फीचर फिल्म <br />ब्लू रिबन एवार्ड बेस्ट फॉरेन लैंग्वेज फिल्म<br /> सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए ब्रॉडकास्ट फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड <br />सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए शिकागो फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड <br /> डायरेक्टर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका एवार्ड फॉर आउटस्टेंडिंग डायरेक्टोरियल अचीवमेंट इन मोशन पिक्चर्स<br /> सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए डलास-फ़ोर्ट वर्थ फ़िल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड <br />सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए एम्पायर एवार्ड <br />फ्लोरिडा फिल्म क्रिटिक्स सर्कल एवार्ड बेस्ट फिल्म <br />सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए गोल्डन ग्लोब एवार्ड <br />सर्वश्रेष्ठ मोशन पिक्चर के लिए गोल्डन ग्लोब एवार्ड - ड्रामा <br /> होची फिल्म एवार्ड बेस्ट फॉरेन लैंग्वेज फिल्म <br />कैनसस सिटी फिल्म क्रिटिक्स सर्किल एवार्ड बेस्ट निर्देशक <br />कैनसस सिटी फिल्म क्रिटिक्स सर्किल एवार्ड बेस्ट फिल्म <br />सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए लास वेगास फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी एवार्ड <br />सर्वश्रेष्ठ पिक्चर के लिए लास वेगास फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी एवार्ड <br /> मैनिची फिल्म एवार्ड बेस्ट फॉरेन लैंग्वेज फिल्म <br /> नेशनल बोर्ड ऑफ रिव्यू एवार्ड स्पेशल किटेशन फॉर दी यूज़ ऑफ स्पेशल इफेक्ट्स टेक्नोलोजी <br />सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए ऑनलाइन फिल्म क्रिटिक्स सोसायटी एवार्ड <br /> प्रोड्यूसर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका मोशन पिक्चर प्रोड्यूसर ऑफ दी ईयर एवार्ड <br /> सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए सैटेलाइट एवार्ड <br /> सर्वश्रेष्ठ एडिटिंग के लिए सैटेलाइट एवार्ड <br /> सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए सैटेलाइट एवार्ड - ड्रामा <br /> नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ डाइरेक्शन के लिए बाफ्टा (बीएएफटीए) एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए बाफ्टा (बीएएफटीए) एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ एडिटिंग के लिए बाफ्टा (बीएएफटीए) एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए ब्रॉडकास्ट फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए शिकागो फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सेसर एवार्ड बेस्ट फॉरेन लैंग्वेज फिल्म<br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ स्क्रीनप्ले के लिए गोल्डन ग्लोब एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - डायरेक्टर ऑफ दी ईयर के लिए लन्दन फिल्म क्रिटिक्स सर्कल एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ पिक्चर के लिए ऑन-लाइन फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ ऑरिजनल स्क्रीनप्ले के लिए सैटेलाइट एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ ऑरिजनल स्क्रीनप्ले के लिए राइटर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका एवार्ड |- | style="text-align:center"| 2002 | ''सोलेरिस'' | निर्माता | |- | style="text-align:center"| 2003 | ''घोस्ट ऑफ दी एबिस'' | निर्देशक/निर्माता | नॉमिनेटेड - ब्रॉडकास्ट फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड बेस्ट डॉक्यूमेंट्री |- | style="text-align:center"| 2003 | ''वॉल्केनोज़ ऑफ दी डीप सी'' | निर्माता | |- | style="text-align:center"| 2005 | ''एलिन्स ऑफ दी डीप'' | निर्देशक/निर्माता | |- | style="text-align:center"| 2009 | ''[[अवतार]]'' | निर्देशक/ लेखक / निर्माता/ एडिटर | सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए गोल्डन ग्लोब एवार्ड<br />सर्वश्रेष्ठ मोशन पिक्चर के लिए गोल्डन ग्लोब एवार्ड - ड्रामा <br />सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए एम्पायर एवार्ड<br />सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए एम्पायर एवार्ड <br /> ब्रॉडकास्ट फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड बेस्ट एडिटिंग <br /> ब्रॉडकास्ट फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड बेस्ट एक्शन मूवी <br /> सर्वश्रेष्ठ एडिटिंग के लिए फीनिक्स फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी एवार्ड <br /> सर्वश्रेष्ठ डायरेक्शन के लिए सैटर्न एवार्ड<br />सर्वश्रेष्ठ राइटिंग के लिए सैटर्न अवॉर्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए एकेडमी एवार्ड <br /> नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ पिक्चर के लिए एकेडमी एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ फिल्म एडिटिंग के लिए एकेडमी एवार्ड<br /> नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ डाइरेक्शन के लिए बाफ्टा (बीएएफटीए) एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए बाफ्टा (बीएएफटीए) एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ एडिटिंग के लिए बाफ्टा (बीएएफटीए) एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - एड्डी एवार्ड बेस्ट एडिटेड फीचर फिल्म <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए ब्रॉडकास्ट फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सेसर एवार्ड बेस्ट फॉरेन लैंग्वेज फिल्म <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए शिकागो फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड <br /> नॉमिनेटेड - डायरेक्टर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका एवार्ड फॉर आउटस्टेंडिंग डायरेक्टोरियल अचीवमेंट इन मोशन पिक्चर्स <br />नॉमिनेटेड - आईओएमए एवार्ड बेस्ट डायरेक्टर <br />नॉमिनेटेड - आईओएमए एवार्ड बेस्ट फिल्म <br />नॉमिनेटेड - डायरेक्टर ऑफ दी ईयर के लिए लन्दन फिल्म क्रिटिक्स सर्कल एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए ऑन-लाइन फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - प्रोड्यूसर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका मोशन पिक्चर प्रोड्यूसर ऑफ दी ईयर एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ ऑरिजनल स्क्रीनप्ले के लिए राइटर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका एवार्ड |- | style="text-align:center"| 2010 | ''सैंक्टम'' | निर्माता | |} == पात्र-चयन (कास्टिंग) == कैमरून अक्सर कुछ अभिनेताओं को अपनी फिल्मों में एक से अधिक बार मौका देते हैं। कैमरून नियमित रूप से [[बिल पैक्सटन]] (उन्होंने ''दी एबिस के घोस्ट'' के लिए अपनी आवाज भी दी थी), [[माइकल बीएन]], [[लांस हेनरिक्सन]] (जिन्होंने ''[[Expedition: Bismarck]]'' के लिये भी अपनी आवाज दी), [[जैनेट गोल्डस्टीन]] तथा [[अर्नोल्ड श्वार्ज़नेगर]] के साथ काम करते रहे हैं। {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:95%" |- style="vertical-align:bottom" ! अभिनेता (एक्टर) ! ''ज़ेनोजेनेसिस'' (1978) ! ''[[Piranha II: The Spawning]]'' (1981) ! ''[[द टर्मिनेटर]]'' (1984) ! ''एलियंस '' (1986) ! ''दी एबिस'' (1989) ! ''[[टर्मिनेटर २: जजमेंट डे]]'' (1991) ! ''ट्रू लाइज़'' (1994) ! [[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|''टाइटैनिक'']] (1997) ! ''[[अवतार]]'' (2009) |- ! बिल पेक्सटन | | | {{U2713}} | {{U2713}} | | | {{U2713}} | {{U2713}} | |- ! माइकल बीएन | | | {{U2713}} | {{U2713}} | {{U2713}} | {{U2713}}* | | | |- ! लिंडा हैमिल्टन | | | {{U2713}} | | | {{U2713}} | | | |- ! लांस हेन्रिकसेन | | {{U2713}} | {{U2713}} | {{U2713}} | | | | | |- ! विलियम विशर जूनियर | {{U2713}} | | {{U2713}} | | {{U2713}} | {{U2713}} | | | |- ! जेनेट गोल्डस्टीन | | | | {{U2713}} | | {{U2713}} | | {{U2713}} | |- ! अर्नोल्ड श्वार्जेनेगर | | | {{U2713}} | | | {{U2713}} | {{U2713}} | | |- ! सिगोर्नी वीवर | | | | {{U2713}} | | | | | {{U2713}} |- ! अर्ल बोएन | | | {{U2713}} | | | {{U2713}} | | | |} <nowiki>*</nowiki> रीज़ की उनकी भूमिका को थियेटर रिलीज से हटा दिया गया था, लेकिन डीवीडी के विशेष संस्करण में वापस डाल दिया गया था। == विषयों की पुनरावृत्ति == कैमरून के पूरे कैरियर के दौरान उनकी कई फिल्मों में विषयों तथा सबटेक्स्ट को दोहराया जाता रहा है। इनमे शामिल हैं: परमाणु प्रलय की संभावना (दोनों टर्मिनेटर फिल्मों में स्काईनेट द्वारा अधिग्रहण किये का परिदृश्य),<ref name="newy">{{cite journal|last=Dana Goodyear |date=अक्टूबर 26, 2009|title=Man of Extremes|journal=The New Yorker|language=en|url=http://www.newyorker.com/reporting/2009/10/26/091026fa_fact_goodyear|accessdate=January 2, 2010}}</ref> मानवता तथा तकनीक में सामंजस्य स्थापित करने का प्रयास (जैसा कि ''एलियंस'' तथा ''टर्मिनेटर २: जजमेंट डे'' में देखा गया), मानवता द्वारा गलतियों को दोहराया जाना,<ref>{{cite web|url=http://etatsdulieu.wordpress.com/2009/12/27/de-star-wars-a-avatar-prouesse-technologique-et-science-fiction-politique/|title=De Star Wars à Avatar : prouesse technologique et science-fiction politique|last=P Vlad|date=दिसम्बर 27, 2009|language=fr|accessdate=January 2, 2010}}</ref> कॉर्पोरेट लालच के खतरे,<ref>{{cite web|url=http://www.celluloidfun.com/avatar-in-3d-scifi-fantasy-action-drama-film-review/|title=Avatar in 3D ; sci-fi fantasy action drama film review|last=Linh|date=दिसम्बर 17, 2009|language=en|accessdate=January 2, 2010|archive-date=18 दिसंबर 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091218030826/http://www.celluloidfun.com/avatar-in-3d-scifi-fantasy-action-drama-film-review/|url-status=dead}}</ref> सशक्त महिला चरित्र (सारा कॉनर तथा एलेन रिप्ले सर्वाधिक प्रसिद्द रही हैं),<ref name="Popc">{{cite web|url=http://popculturezoo.com/archives/5016|title=Review: James Cameron’s ‘Avatar’|last=Joseph Dilworth Jr.|date=दिसम्बर 18, 2009|language=en|accessdate=January 2, 2010|archive-date=21 दिसंबर 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091221072023/http://popculturezoo.com/archives/5016|url-status=dead}}</ref> प्रेम का एक सशक्त सबप्लॉट (उप-कथानक), कॉर्पोरेट विरोधी (''एलियंस'', ''अवतार''), सैन्य विरोधी (''दी एबिस'', ''अवतार'') और नारीवाद की एक अंतर्धारा. इसको ''ट्रू लाइज़'' में जेमी ली कर्टिस के चरित्र तथा ''टाइटेनिक'' में केट विंस्लेट की भूमिकाओं में भी देखा गया था। जबकि ''दी एबिस'' में समुद्र की गहराइयों में अन्वेषण के बारे में दिखाया गया था (जिसे एक स्टूडियो के सेट में शूट किया गया),<ref>{{cite web|url=http://www.thehollywoodprojects.com/2008/06/hollywood-project-1-james-cameron.html|title=Hollywood Project # 1 – James Cameron|last=Andrew Kemp|date=जून 26, 2008|language=en|accessdate=January 2, 2010|archive-date=25 मार्च 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100325093314/http://www.thehollywoodprojects.com/2008/06/hollywood-project-1-james-cameron.html|url-status=dead}}</ref> कैमरून ने स्वयं समुद्र की गहराइयों में मलबे को खोज निकालने के क्षेत्र में महारत हासिल कर ली और टाइटेनिक तथा बिस्मार्क के मलबों का अन्वेषण किया।<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/artist/cameron-10397|title=Who2 Biography: James Cameron, Filmmaker |last=Nathan Southern|publisher=All Movie Guide |accessdate=January 2, 2010}}</ref> कैमरून, ''दी डाइव'' के साथ इस विषय पर वापस लौट कर आएंगे और एक मिनीसब से शूटिंग करेंगे। कैमरून की फिल्मों में तकनीकी का इतना महत्त्व है कि उन्होंने ''अवतार'' (जिसके लिए उन्होंने विशेष प्रकार के 3-डी कैमरा को विकसित करवाया था) के अपने सपने के लिए कई वर्षों तक इंतजार किया, ताकि तकनीकी उपकरण आदि पर्याप्त रूप से विकसित हो सकें और वे अपने को साकार कर सकें।<ref>{{cite web|url=http://video.google.ca/videoplay?docid=-241532803911842846&q=stereoscopic&total=480&start=0&num=10&so=0&type=search&plindex=0&hl=en-CA#|title=James Cameron Stereoscopic 3D camera|language=en|accessdate=January 2, 2010|archive-date=12 मई 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110512185511/http://video.google.ca/videoplay?docid=-241532803911842846&q=stereoscopic&total=480&start=0&num=10&so=0&type=search&plindex=0&hl=en-CA|url-status=dead}}</ref> == फिल्मोग्राफी == {{Main|James Cameron filmography}} == व्यक्तिगत जीवन == कैमरून ने पांच शादियां की, शेरोन विलियम्स (1978-1984), गेल एन्न हर्ड (1985-1989), कैथरीन बिग्लो (1989-1991), लिंडा हैमिल्टन (1997-1999, एक बेटी) और सूजी एमिस (2000 से, एक बेटा, दो बेटियों). हर्ड कैमरून की ''द टर्मिनेटर'', ''एलियंस'' तथा ''द एबिस'' की प्रोड्यूसर तथा ''टर्मिनेटर २: जजमेंट डे'' की एक्जीक्यूटिव प्रोड्यूसर थीं। एमिस ने ''[[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|टाइटैनिक]]'' में रोज की पोती लिज़ी कैल्वर्ट की भूमिका निभाई है। हैमिल्टन ने दोनों ''टर्मिनेटर'' फिल्मों में सारा कॉनर की भूमिका निभाई है। कैमरून (''अवतार'') तथा बिग्लो (''द हर्ट लॉकर'') को 2009 में रिलीज फिल्मों के लिए ''ऑस्कर'', ''गोल्डन ग्लोब'' तथा ''बाफ्टा'' के सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के पुरस्कार के लिए नॉमिनेट किया गया था। कैमरून ने गोल्डन ग्लोब जीता जबकि बिग्लो ने सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए ऑस्कर तथा बाफ्टा के पुरस्कारों को जीता और इनमे से किसी को भी जीतने वाली वे पहली महिला बन गई। इसी तरह, ''अवतार'' ने सर्वश्रेष्ठ मोशन पिक्चर के लिए गोल्डन ग्लोब जीता, जबकि ''द हर्ट लॉकर'' ने सर्वश्रेष्ठ पिक्चर के लिए बाफ्टा तथा एकेडेमी अवार्ड्स को जीता। कैमरुन मशहूर अभिनेता [[अर्नोल्ड श्वार्ज़नेगर]] और बिल पैक्सटन के बहुत क़रीबी दोस्त माने जाते है। कैमरून [[नासा]] सलाहकार परिषद के एक सदस्य हैं और [[मंगल ग्रह|मंगल]] गृह पर भेजे जाने वाले एक आगामी मानव संचालित अभियान में कैमरा लगाने की परियोजना पर काम कर रहे हैं।<ref>Space.com [http://www.space.com/entertainment/ft_cameron_mars_050209.html "Director James Cameron Works with NASA on Future Mars Mission"], साइंस चैनल्स मार्स राइजिंग</ref> जून 2010 में कैमरून ने बी.पी. तेल रिसाव के संभव समाधान पर चर्चा करने के लिए [[वॉशिंगटन]] में ईपीए के साथ मुलाकात की। उसी सप्ताह बाद में ''ऑल थिंग्स डिजिटल'' सम्मेलन में उन्होंने इस बयान को देकर कुछ कुख्याति प्राप्त की, "पिछले कुछ हफ्तों से मैं देख रहा हूँ ... और सोंच रहा हूँ कि, उन बेवकूफों को पता नहीं है कि वे क्या कर रहे हैं". कथित तौर पर कैमरून ने बीपी को तेल के कुँए को बंद करने में मदद करने की पेशकश की थी, लेकिन उन्होंने मना कर दिया। <ref>{{cite web | 1= | url=http://www.nypost.com/p/news/national/titanic_shot_at_morons_hYqgoQtaxRQuAxkBhzMTtL#ixzz0pt0inPqt | title='Titanic' shot at 'morons' | publisher=[[Ny Post]] | date=2010-6-04 | accessdate=2010-604 | archiveurl=https://archive.today/20120906014531/http://www.nypost.com/p/news/national/titanic_shot_at_morons_hYqgoQtaxRQuAxkBhzMTtL%23ixzz0pt0inPqt#ixzz0pt0inPqt | archivedate=6 सितंबर 2012 | url-status=live }}</ref> कैमरून [[नास्तिक]] है,<ref>http://www.celebatheists.com/wiki/James_Cameron</ref><ref>{{Cite book|title=The Futurist|author="Rebecca Meegan"|chapter= Chapter1|page= 8|edition=hardcover}}</ref> और बचपन में एक बार उन्होंने कहा था कि "भगवान की प्रार्थना" एक "आदिवासी मंत्र" है। <ref>{{Cite web |url=http://io9.com/5433164/the-epic-movie+making-adventures-of-james-cameron |title=संग्रहीत प्रति |access-date=29 सितंबर 2010 |archive-date=12 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100212224302/http://io9.com/5433164/the-epic-movie+making-adventures-of-james-cameron |url-status=dead }}</ref><ref>http://books.google.com/books?id=nTIHmEmXe_IC&pg=PT15&dq=The+Futurist+agnosticism&hl=en&ei=KV6WTJmgE4OWsgOkmPy_Cg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false</ref> == साथियों की धारणाएं == कैमरून पर एक सहयोगी, लेखक ओरसन स्कॉट कार्ड, द्वारा स्वार्थी और क्रूर का ठप्पा लगाया गया है। जब ''द एबिस'' के लेखन के लिए कैमरून के साथ काम करने के बारे में पूछा गया, तो कार्ड ने कहा कि अनुभव पहियों पर नरक झेलने के समान था। <blockquote> "मेरे साथ उनका व्यवहार काफी अच्छा था क्योंकि मेरे पास वहां से चले जाने की क्षमता थी। लेकिन उन्होंने अपने आसपास के बाकी लोगों को काफी दुखी कर रखा था और उनकी इस कठोरता ने फिल्म की बेहतरी में किसी प्रकार का कोई योगदान नहीं किया। न ही इसने लोगों को तेजी से या बेहतर काम करने के लिए प्रेरित किया। और जब तक वे लोगों के साथ काम करने के अपने तरीके को बदलते नहीं हैं, मैं उम्मीद करता हूँ कि वे मेरी किसी भी चीज का निर्देशन नहीं करेंगे".<ref>[http://timp.net/osclistgallery/transcript990831.htm Author Chat Transcript] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991128201359/http://timp.net/osclistgallery/transcript990831.htm |date=28 नवंबर 1999 }}, बार्न्स एंड नोबल, 31 अगस्त 1999</ref> </blockquote> कैमरून के साथ ''टाइटैनिक'' के सेट पर काम करने के बाद [[केट विंसलेट|केट विंस्लेट]] ने निर्णय लिया कि वे कैमरून के साथ तब तक काम नहीं करेंगी जब तक वे "ढेर सारे पैसे" न कमा लें. उन्होंने स्वीकार किया कि कैमरून एक अच्छे इंसान हैं, लेकिन उन्हें लगा कि वे बहुत गुस्सैल भी हैं।<ref name="return">एंड्रयू गुम्बेल, [http://news.independent.co.uk/world/americas/article2144052.ece "The Return of James Cameron",] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214191737/http://news.independent.co.uk/world/americas/article2144052.ece |date=14 दिसंबर 2007 }}", ''दी (लंदन) इन्डिपेन्डेन्ट,'' 11 जनवरी 2007</ref> एक संपादकीय में ब्रिटिश अखबार ''[[द इंडिपेंडेंट]]'' ने कहा की कैमरून के साथ "काम करना एक बुरे स्वप्न के समान है। स्टूडियो, शिड्यूल से काफी अधिक भटकने तथा बजट को लांघने की उनकी आदत से खौफ खाने लगे हैं। सेट पर समझौता न करने तथा अपने तानाशाही तरीके के साथ साथ अपने अत्यंत गुस्सैल स्वभाव के कारण वे काफी अप्रचलित हैं।<ref name="return" /> कैमरून के साथ सबसे हाल में काम करने वाले प्रमुख कलाकार [[सैम वर्थटिंगटन|सैम वर्थिंगटन]] ने ''जे लीनो शो'' पर कहा कि : <blockquote> "कैमरून को सभी से बहुत अधिक उम्मीदें रहती है और बार बार घंटी बजने से गुस्साकर वे अक्सर दल के सदस्यों के सेल फोन को एक नेल गन से उठाकर एक्जिट दीवार के ऊपर टांग देते थे।"<ref>[http://www.hulu.com/watch/116108/the-jay-leno-show-sam-worthingtons-avatar-clip-and-car-crash Worthington's appearance]{{Dead link|date=जनवरी 2021 |bot=InternetArchiveBot }} ऑन दी जेय लीनो शो</ref> ''अवतार'' के प्रचार के दौरान कैमरून ने ''जिमी किम्मल लाइव!'' कार्यक्रम पर बताया कि, "हालांकि शायद ही कोई होगा जो उन्हें विनम्र व्यक्ति की संज्ञा दे, लेकिन कम से कम पहले की तुलना में अब वे कहीं अधिक विनम्र हैं।"<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=gIJJyiNoiio&amp;feature=channel Cameron on Jimmy Kimmel]</ref> </blockquote> ''बिल पैक्सटन'' तथा ''[[सिगौरनी व्हिवर]]'' जैसे अन्य कलाकारों ने कैमरून की परफेक्शनिस्ट (पूर्णतावादी) कार्य शैली की प्रशंसा की है। व्हिवर ने कैमरून के बारे में कहा: "वे वास्तव में चाहते हैं कि हम शॉट के लिए अपने जीवन तथा अंगों को जोखिम में डाल दें, लेकिन वे स्वयं भी ऐसा करने से हिचकते नहीं हैं और हरवक्त हम सबकी सलामती का पूरा ख़्याल रखते हैं।"<ref>{{Cite web |url=http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/james-cameron-another-planet-1838793.html |title=James Cameron: Another Planet, The Independent, December 12, 2009 |access-date=27 सितंबर 2010 |archive-date=25 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325235644/http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/james-cameron-another-planet-1838793.html |url-status=dead }}</ref> == उपस्थितियाँ == * ''एंटाउर्ज'' - कैमरून खुद के रूप में दिखाई दिए। इस श्रृंखला की कहानी में वे सुपरहीरो एक्वामैन पर आधारित एक फिल्म के निर्देशक हैं। इस परियोजना में कैमरॉन की भागीदारी ने नायक विंसेंट चेज को प्रमुख भूमिका की तरफ आकर्षित किया। * ''दी म्यूज़'' * ''सैटरडे नाईट लाइव'' - जिस एपिसोड की मेजबानी ''सिगौरनी व्हिवर'' ने की थी, कैमरून एक एसएनएल डिजिटल शॉर्ट में खुद के रूप में दिखाई देते हैं और लॉर्न माइकल्स के समक्ष एक नयी फिल्म का विचार रखते हैं जो, माइकल्स की आशाओं के विपरीत, लेजर कैट्स 4, [http://www.hulu.com/watch/121061/saturday-night-live-digital-short-laser-cats-5 लेजर कैट्स 5 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923064902/http://www.hulu.com/watch/121061/saturday-night-live-digital-short-laser-cats-5 |date=23 सितंबर 2010 }}(सिगौरनी व्हिवर द्वारा अभिनीत) का एक सीक्वेल है जिसमे ''द टर्मिनेटर'', ''एलियंस'', ''टाइटेनिक'' तथा ''अवतार'' की नक़ल उतारी गयी है। == सन्दर्भ == {{Reflist|colwidth=30em}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons|James Cameron}} * {{imdb|0000116}} * {{Amg name|10397|James Cameron}} * जेम्स कैमरून एट [http://www.northernstars.ca/directorsal/cameron_james.html Northern Stars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510163624/http://www.northernstars.ca/directorsal/cameron_james.html |date=10 मई 2010 }} * [http://www.bafta.org/access-all-areas/videos/james-cameron,946,BA.html James Cameron: A Life in Pictures, filmed BAFTA career retrospective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325155549/http://www.bafta.org/access-all-areas/videos/james-cameron,946,BA.html |date=25 मार्च 2010 }}, December 11, 2009 * [http://marsartists.blogspot.com/2009/10/james-cameron-last-hope-for-hollywood.html James Cameron: Mars and Space Exploration Advocacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008164643/http://marsartists.blogspot.com/2009/10/james-cameron-last-hope-for-hollywood.html |date=8 अक्तूबर 2011 }} * [http://www.democracynow.org/2010/4/27/avatar_director_james_cameron_follows_box James Cameron Follows ''Avatar'' Box Office Success with Advocacy for Indigenous Struggles ]- वीडियो रिपोर्ट बाय ''डेमोक्रेसी नाओ!'' * [http://www.icv2.com/articles/news/16902.html Alita: Battle Angel after Avatar 2] * [http://www.cbsnews.com/stories/2010/06/25/60minutes/main6617769.shtml?tag=contentMain;cbsCarousel Jim Cameron: "Avatar" A Dream Come True]{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{James Cameron Films}} {{Terminator}} {{Avatar (2009 film)}} {{AcademyAwardBestDirector 1981-2000}} {{Academy Award for Best Film Editing 1990-1999}} {{Golden Globe Award for Best Director 1991-2015}} {{DEFAULTSORT:Cameron, James}} [[श्रेणी:1954 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:एकेडमी एवार्ड के सर्वश्रेष्ठ निर्देशक विजेता]] [[श्रेणी:गोल्डन ग्लोब के सर्वश्रेष्ठ डाईरेक्टर विजेता]] [[श्रेणी:एकेडमी एवार्ड के सर्वश्रेष्ठ फिल्म एडिटिंग विजेता]] [[श्रेणी:स्कॉटिश मूल के कनाडा के लोग]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका में कनाडा के प्रवासी फिल्म निर्देशक]] [[श्रेणी:कैनेडियन फिल्म डायरेक्टर्स]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका में कैनेडियन अप्रवासी]] [[श्रेणी:अमेरिकी फिल्म निर्देशक]] [[श्रेणी:अंग्रेजी भाषा के फिल्म डायरेक्टर्स]] [[श्रेणी:केपुस्कासिंग के लोग]] [[श्रेणी:ओंटारियो, नियाग्रा फॉल्स के लोग]] [[श्रेणी:निर्माताओं के नाम, जिन्होंने सर्वश्रेष्ठ पिक्चर एकेडमी एवार्ड को जीता]] [[श्रेणी:सैटर्न एवार्ड के विजेता]] [[श्रेणी:विशेष प्रभावकारी लोग]] [[श्रेणी:कैलिफोर्निया, ऑरेंज काउंटी के लोग]] [[श्रेणी:कनाडा स्क्रीनराइटर्स]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 78mpzbil5n98umofj0hl4rtt7prwncl ऍच॰ जी॰ वेल्स 0 219327 6591777 6564053 2026-07-25T23:44:59Z Spiritualvishesh 706638 6591777 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer|name=हर्बर्ट जॉर्ज वेल्स|image=H.G. Wells by Beresford.jpg|birth_date=21 सितंबर 1866|birth_place=[[ब्रॉम्ली]], [[केंट]], [[इंग्लैंड]]|death_date=13 अगस्त 1946 (आयु 79)|death_place=[[लन्दन]], इंग्लैंड|signature=H.G. Wells signature at the Hollywood Roosevelt Hotel.svg}} '''हर्बर्ट जॉर्ज वेल्स''' (२१ सितंबर १८६६ - १३ अगस्त १९४६) एक [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] लेखक थे। कई विधाओं में विपुल, उन्होंने पचास से अधिक [[अंग्रेजी उपन्यास|उपन्यास]] और दर्जनों [[लघुकथा|लघु कथा]]एँ लिखीं। उनके गैर-काल्पनिक उत्पादों में सामाजिक टिप्पणी, राजनीति, इतिहास, लोकप्रिय विज्ञान, व्यंग्य, जीवनी और आत्मकथा के काम शामिल थे। वेल्स को अब उनके विज्ञान कथा उपन्यासों के लिए सबसे ज्यादा याद किया जाता है और उन्हें "विज्ञान कथा साहित्य का पिता" कहा जाता है। एक लेखक के रूप में अपनी प्रसिद्धि के अलावा, वह अपने जीवनकाल में एक परिणामदर्शी, यहां तक कि भविष्यसूचक सामाजिक आलोचक के रूप में प्रमुख थे, जिन्होंने वैश्विक स्तर पर एक [[प्रगतिवादी]] दृष्टि के विकास के लिए अपनी साहित्यिक प्रतिभा को समर्पित किया। एक भविष्यवाणी, उन्होंने कई [[आदर्शवाद|आदर्शवादी]] काम लिखे और विमान, टैंक, अंतरिक्ष यात्रा, परमाणु हथियार, उपग्रह टेलीविजन और [[विश्व व्यापी वेब|विश्व व्यापी जाल]] जैसी कुछ चीजों के आगमन की भविष्यवाणी की। उनकी विज्ञान कथा में [[समय यात्रा]], [[परग्रही जीवन|परग्रही]] आक्रमण, [[अदृश्य]]ता और जैविक अभियांत्रिकी की कल्पना की गई थी। [[ब्रायन औल्डिस]] ने वेल्स को "विज्ञान कथा साहित्य के [[शेक्स्पियर]]" के रूप में संबोधित किया, जबकि चार्ल्स फोर्ट ने उन्हें "जंगली प्रतिभा" के रूप में संदर्भित किया। वेल्स ने प्रति कार्य एक असाधारण धारणा के साथ-साथ "वेल्स नियम" के रूप में सामान्य विवरण को स्थापित करके अपने कार्यों को आश्वस्त किया - 1898 में योज़ेफ़ कॉन्राड को "ओ रियलिस्ट ऑफ़ दी फ़ैंटास्टिक!" के रूप में संबोधित किया। उनकी सबसे उल्लेखनीय विज्ञान कथा कार्यों में द टाइम मशीन (1895) शामिल है, जो उनका पहला उपन्यास, द आइलैंड ऑफ डॉक्टर मोरो (1896), द इनविजिबल मैन (1897), द वॉर ऑफ द वर्ल्ड्स (1898) और [[सैन्य विज्ञान]] कथा थी। वायु में युद्ध (1907)। सामाजिक यथार्थवाद के उपन्यास जैसे किप्स (1905) और द हिस्ट्री ऑफ मिस्टर पोली (1910), जो निम्न-मध्यम वर्ग के अंग्रेजी जीवन का वर्णन करते हैं, ने सुझाव दिया कि वह [[चार्ल्स डिकेंस]] के एक योग्य उत्तराधिकारी थे, लेकिन वेल्स ने एक श्रेणी का वर्णन किया टोनो-बंगे (1909) में सामाजिक स्तर और यहां तक कि प्रयास किया गया, समग्र रूप से अंग्रेजी समाज का निदान। वेल्स को चार बार [[साहित्य में नोबेल पुरस्कार]] के लिए नामांकित किया गया था। वेल्स का प्रारंभिक विशिष्ट प्रशिक्षण [[जीव विज्ञान]] में था, और नैतिक मामलों पर उनकी सोच [[डार्विनवाद|डार्विन]] के सन्दर्भ में हुई। वह छोटी उम्र से ही एक मुखर [[समाजवादी]] थे, अक्सर (लेकिन हमेशा नहीं, जैसा कि [[पहला विश्व युद्ध|प्रथम विश्व युद्ध]] की शुरुआत में) [[शान्तिवाद|शांतिवादी]] विचारों के प्रति सहानुभूति रखते थे। अपने बाद के वर्षों में, उन्होंने अपने राजनैतिक और सामाजिक विचारों को उजागर करते हुए कम कथा साहित्य और अधिक रचनाएँ लिखीं, कभी-कभी पत्रकार के रूप में अपना पेशा दिया। वेल्स एक [[मधुमेह]] रोगी थे और उन्होंने 1934 में परोपकार के लिए मधुमेह संघ (जिसे आज [[मधुमेह यू॰के॰]] के नाम से जाना जाता है) की सह-स्थापना की। == जीवन == === प्रारंभिक जीवन === हर्बट जॉर्ज वेल्स का जन्म एटलस हाउस, ४६ हाई स्ट्रीट, ब्रोम्ले, केंट में २१ सितंबर १८६६ को हुआ। परिवार में 'बर्टी' कहें जाने वाले, वे जोजे़फ़ वेल्स (पूर्वभूत घरेलू माली, और उस समय एक दुकानदार, एवं व्यवसायी क्रिकेटर), और सारा नील (पूर्वभूत गृह सेविका) की चौथी एवं आखिरी संतान थे। एक दाय ने परिवार को एक दुकान परिग्रहित करने के लिए अनुज्ञात कर दिया था, जिसमें वे चीनी-मिट्टी एवं खेल संबंधी वस्तुओं का विक्रय करते, हालाँकि वह दुकान उन्नति करने में असफल रहीं: भंडार पुराना एवं घिसा-पिटा, और स्थान अनुपजाऊ था। जोजे़फ़ वेल्स एक अत्यल्प आय अर्जित करने में सफल रहें, परंतु दुकान से उसका एक छोटा सा हिस्सा ही आता था और वे एक अनियमित धनराशि केंट काउंटी टीम के लिए व्यवसायी क्रिकेट खेलकर अर्जित करते। कुशल गेंदबाजों एवं बल्लेबाजों के लिए वेतन तत्पश्चात या तो ऐच्छिक चंदे द्वारा आता था, या खेल आयोजित करवाने वाले गोष्ठी गृहों के छोटे-मोटे भुगतानों से। युवा वेल्स के जीवन को परिभाषित करने वाली एक घटना १८७४ की वह दुर्घटना थी जिसने उन्हें एक टूटे पैर के साथ शय्याग्रस्त छोड़ दिया था। समय व्यतीत करने के लिए उन्होंने पिता द्वारा स्थानीय पुस्तकालय से उनके लिए लायी हुई पुस्तकें पढ़ना शुरू कर दीं। वह जल्द ही उन दुनियाँओं और जीवों के लिए समर्पित हो गए जिसमें पुस्तकों ने उन्हें प्रवेश दिया था; इसने उनकी लिखने की इच्छा को भी प्रोत्साहित किया। बाद में उसी वर्ष उन्होंने थॉमस मोर्ले कमर्शियल एकेडमी में प्रवेश लिया, एक अशासकिय विद्यालय जिसकी स्थापना १८४९ में हुई, मोर्ले के पिछले विद्यालय का दिवालिया होने के बाद। अध्यापन अनियमित था, वेल्स ने बाद में कहा, किं पाठ्यक्रम मुख्य रूप से ताँबे के छापे पर लिखावट के उत्पादन एवं दस्तकारों के लिए उपयोगी योग पर केंद्रित था। वेल्स ने १८८० तक मोर्ले एकेडमी में जारी रखा। १८७७ में उनके पिता, जोजे़फ़ वेल्स, की जांघ अस्थिभंग हो गई। इस दुर्घटना ने वास्तविक रूप से जोजे़फ़ के एक क्रिकेटर के व्यवसाय पर विराम लगा दिया, और दुकान से होने वाली अनुगामी कमाई पर्याप्त ना होने के कारण परिवारिक मूल आयस्त्रोत की हानि की क्षतिपूर्ति ना हों सकीं। स्वयं का आर्थिक रूप से भरण-पोषण करने में अब असफल, परिवार अपने पुत्रों की विभिन्न व्यवसायों में शिक्ष्यमान के रूप में नियुक्ति के अवसर तलाशने लगा। १८८० से १८८३ तक, वेल्स की एक बजाज के रूप में हाइड के दक्षिणी समुद्र वाले बजाजी विक्रयालय में एक दुखद प्रशिक्षुता हुई। उनका हाइड का अनुभव, जहाँ वे तेरह पहर कार्य कर, शयनगृह में दूसरे शिष्शमानों के संग विश्राम करते, बाद में उनके उपन्यास 'दी व्हीलज़ आॅफ़ चांस' एवं 'किप्स' जो एक बजाज के शिक्ष्यमान के जीवन को चित्रित करते हैं, समाज में धन के वितरण की समीक्षा करते हुए, के लिए प्रेरणास्रोत बना। वेल्स के माता-पिता का वैवाहिक जीवन अशांति भरा था, मुख्य रूप से उनकी माता के प्रोटेस्टेंट और उनके पिता के स्वतंत्र विचारक होने के कारण। जब उनकी माता कार्यस्थल एक कुलीन महिला की दासी के रूप में लौटी (अपार्क, ससेक्स में एक ग्रामीण आवास) तो कई सारे प्रतिबंधों में से एक यह भी था कि उन्हें अपने पति एवं पुत्र के लिए रहने का स्थान नहीं स्वीकारा जाएगा। तब से, वह और जोजे़फ़ अलग-अलग रहें, मगर उनका कभी पृथकीकरण ना हुआ, एवं वे एक-दूसरे के प्रति निष्ठावान बने रहें। परिणामस्वरूप, हर्बट की निजी समस्याएँ बढ़ने लगी जैसे बाद में वे एक बजाज के रूप में भी असफल हो गए, और उसके पश्चात, रसायनज्ञ सहायक के रूप में भी। सौभाग्यवश, अपार्क में एक भव्य पुस्तकालय था, जिसमें हर्बट ने स्वयं को उत्कृष्ट साहित्य कार्यों को पढ़ने में, जिसमें प्लेटो की रिपब्लिक और मोर की यूटोपिया भी सम्मिलित थी, में मगन कर लिया। यह हर्बट जार्ज वेल्स के साहित्य में उपक्रम का आरंभ होगा। === अध्यापक === अक्टूबर १८७९ में वेल्स की माता ने उनके लिए एक दूर के रिश्तेदार, आर्थर विलियम्स के माध्यम से प्रबंध किया कि वे नेशनल स्कूल, वूकी समरसेट में प्रवेश ले सकें एक शिष्य-अध्यापक के रूप में, अर्थात् एक वरिष्ठ छात्र जो युवा छात्रों के लिए अध्यापक की भांति होता हैं। हालाँकि, उसी वर्ष दिसंबर में विलियम्स की योग्यताओं में अनियमितता के कारण उनका पदच्युत कर दिया गया, और वेल्स को अपार्क लौटा दिया गया। निकट ही मिडहरट्स के एक रसायनज्ञ के यहाँ संक्षिप्त प्रशिक्षुता, और उससे भी कम समय तक मिडहरट्स ग्रामर स्कूल में एक आवासी के रूप में रुकने के बाद, उन्होंने हाइड के यहाँ अपनी प्रशिक्षुता के लेख्य पत्र पर हस्ताक्षर करवाएं। १८८३ में वेल्स ने अपने माता-पिता को समझाया कि वे उन्हें प्रशिक्षुता से मुक्त करें, ताकि वे मिडहरट्स ग्रामर स्कूल द्वारा पुनः प्रदान किए छात्र-अध्यापक बनने के अवसर को स्वीकार कर सकें; उनके पिछले संक्षिप्त प्रवास के दौरान उनकी लैटिन एवं विज्ञान में विद्वत्ता, स्मरण की गई थी। जो वर्ष उन्होंने दक्षिणी समुद्र में व्यतीत किए थे, वे उस समय तक के उनके जीवन के सबसे दयनीय वर्षों में थे, परंतु उनका सौभाग्य देखिए, क्योंकिं मिडहरट्स ग्रामर स्कूल में पद पाने का यह अर्थ था कि वे अपनी शिक्षा उत्साह के साथ जारी रख सकते थे। आगामी वर्षों में, वेल्स ने लंडन में, नार्मल स्कूल आॅफ़ साइंस (बाद में राॅयल काॅलेज आफ़ साइंस दक्षिण केनसिंगटन में, अब इंपीरियल काॅलेज लंडन का अंग) से छात्रवृति प्राप्त की, थाॅमस हेनरी हक्ज़ली के नीचे जीवविज्ञान का अध्ययन करने के लिए। एक भूतपूर्व छात्र होने के नाते, बाद में उन्होंने राॅयल काॅलेज आफ़ साइंस एसोसिएशन की स्थापना में सहयोग दिया, १९०९ में जिसके वे पहले अध्यक्ष बने। वेल्स ने अपने नवनिर्मित विद्यालय में १८८७ तक अध्ययन किया, २१ शीलिंग (एक गिन्नी) की साप्ताहिक वृत्ति के साथ जो उनकी छात्रवृत्ति के कारण था। यह एक पर्याप्त धनराशि होनी चाहिए थीं (उस समय कई श्रमजीवी वर्गीय परिवार 'लगभग एक पाउंड प्रति सप्ताह' अपनी पूरी घरेलू आय के रूप में पाते थे) तथापि अपनी एक्सपेरिमेंट इन आॅटोबाईग्राफ़ी में, वेल्स सदा भूखे रहने की बात कहते हैं, और वास्तविकता में, उनके उस समय के छायाचित्र एक बहुत ही क्षीण एवं कुपोषित नवयुवक को दिखाते हैं। वे शीघ्र ही विद्यालय की 'डिबेटिंग सोसाइटी' में प्रविष्ट हुए। ये वर्ष समाज के संभवत सुधार में उत्पन्न हुई उनकी आरंभिक रूचि को चिन्हित करते हैं। शुरू में प्लेटो की रिपब्लिक के माध्यम से विषय के समीप पहुँचते हुए, वे शीघ्र ही नई-नई गठित हुई फे़बियन सोसायटी एवं विलियम मोरिस के घर, केल्मस्काॅट हाउस में सुपुर्द किए जाने वाले स्वतंत्रत व्याख्यान के द्वारा व्यक्त किए गए समकालीन समाजवादी विचारों की ओर मुड़ चले। वे 'दी साईंस स्कूल जर्नल', एक विद्यालय पत्रिका जिसने उन्हें साहित्य एवं समाज पर अपने विचार व्यक्त करने का अवसर प्रदान किया, एवं कथा साहित्य पर प्रयास करने का भी, के संस्थापकों में से एक थे; उनका उपन्यास 'दी टाइम मशीन' पत्रिका में 'दी क्रोनिक एग्रोनोट्स' शीर्षक से पूर्ववर्ती के रूप में प्रकाशित हुआ। शालीय वर्ष १८८६-८७ उनके अध्ययन का अंतिम वर्ष था। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20160118081516/http://www.gutenberg.net.au/plusfifty-n-z.html#letterW Works by H. G. Wells] at [[Project Gutenberg Australia]], post-1923. * [https://web.archive.org/web/20101013193155/http://librivox.org/newcatalog/search.php?title=&author=H.+G.+Wells&action=Search Works by H. G. Wells] in free audio format from [[LibriVox]]. * [https://web.archive.org/web/20090628225803/http://www.archive.org/search.php?query=creator%3Ah%20g%20wells%20-contributor%3Agutenberg%20AND%20mediatype%3Atexts Works by H. G. Wells] at [[Internet Archive]] (scanned books original editions color illustrated) * [https://web.archive.org/web/20091019174104/http://www.bartleby.com/86/ A Short History of the World], at bartleby.com. * [https://web.archive.org/web/20110325062554/http://www.readmefree.com/h-g-wells/ Works by H. G. Wells] to read online at ReadmeFree. [[श्रेणी:H. G. Wells| ]] [[श्रेणी:1866 births]] [[श्रेणी:1946 deaths]] [[श्रेणी:Alumni of Imperial College London]] [[श्रेणी:Alumni of the University of London External System]] [[श्रेणी:British republicans]] [[श्रेणी:अंग्रेजी उपान्यासकार]] [[श्रेणी:अंग्रेजी विज्ञान गल्प लेखक]] [[श्रेणी:English short story writers]] [[श्रेणी:English socialists]] [[श्रेणी:Members of the Fabian Society]] [[श्रेणी:Old Midhurstians]] [[श्रेणी:PEN]] [[श्रेणी:People from Bromley]] [[श्रेणी:People of the Edwardian era]] [[श्रेणी:People of the Victorian era]] [[श्रेणी:Prejudice and discrimination]] [[श्रेणी:Science Fiction Hall of Fame]] [[श्रेणी:Western writers about Soviet Russia]] 6fkbjz6ha6msgsaopxt9jqd5b88749w जवाबदेही 0 248214 6591727 6578114 2026-07-25T16:54:58Z Manaklal 938254 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 6591727 wikitext text/x-wiki '''उत्तरदायित्व''', [[आचारशास्त्र|नैतिकता]] और शासन की एक ऐसी संकल्पना है, जिसके कई अर्थ हैं। इसका इस्तेमाल अक्सर जिम्मेदारी, जवाबदेही, दोषारोपण, दायित्व जैसी संकल्पनाओं तथा जवाबदेही से जुड़े अन्य शब्दों के पर्यावाची के तौर पर भी किया जाता है।<ref>{{cite journal|last=Dykstra|first=Clarence A.|year=1939|title=The Quest for Responsibility|url=http://jstor.org/stable/1949761|journal=American Political Science Review|month=February|volume=33|issue=1|pages=1–25|doi=10.2307/1949761|publisher=The American Political Science Review, Vol. 33, No. 1|access-date=10 फ़रवरी 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307031013/http://www.jstor.org/stable/1949761|archive-date=7 मार्च 2016|url-status=dead}}</ref>जवाबदेही का अर्थ सरकारी अधिकारियों में निहित विवेकाधिकारो तथा प्राधिकारों की राज्य व्यवस्था के विभिन्न अंगों द्वारा बाह्य समीक्षा करना है| शासन के एक पहलू के तौर पर, यह [[सार्वजनिक प्रतिष्ठान|सार्वजनिक क्षेत्र]], गैर-लाभकारी और निजी क्षेत्रों की समस्याओं से जुड़ी बहस का केंद्र रहा है। नेतृत्व की भूमिका में जवाबदेही के अंतर्गत कार्यों, उत्पादों, फैसलों को स्वीकार करना और उनकी जिम्मेदारी लेने के साथ-साथ प्रशासन, शासन और उन्हें अपनी भूमिका के दायरे में लागू करने तथा उसकी परिणति के प्रति जवाबदेह होना भी शामिल है। प्रशासन से संबंधित शब्द के तौर पर जवाबदेही को परिभाषित करना मुश्किल है।<ref>{{cite journal|last=Mulgan|first=Richard |year=2000|title='Accountability': An Ever-Expanding Concept?|url=https://archive.org/details/sim_public-administration_2000_78_3/page/555|journal=Public Administration|month=|volume=78|issue=3|pages=555–573|doi=10.1111/1467-9299.00218}}</ref><ref>{{cite journal|last=Sinclair|first=Amanda |year=1995|title=The Chameleon of Accountability: Forms and Discourses|url=https://archive.org/details/sim_accounting-organizations-and-society_february-april-1995_20_2-3/page/219|journal=Accounting, Organizations and Society |month=|volume=20|issue=2/3|pages=219–237|doi=10.1016/0361-3682(93)E0003-Y}}</ref> अक्सर इसका वर्णन अलग-अलग व्यक्तियों के बीच जवाबदेह रिश्ते के तौर पर किया जाता है, जैसे, "ए बी के प्रति जवाबदेह है जहां ए बी को ए के (भूत और भविष्य के) कार्यों और फैसलों की सूचना देता है, उसे न्यायोचित करार देता है और अगर कोई गलती होती है, तो उसकी सजा भी भुगतता है".<ref>{{cite book|last=Schedler|first=Andreas|editor=Andreas Schedler, Larry Diamond, Marc F. Plattner|authorlink=|title=The Self-Restraining State: Power and Accountability in New Democracies|url=https://archive.org/details/selfrestrainings0000andr|chapter=Conceptualizing Accountability|publisher=Lynne Rienner Publishers|location=London|year=1999|isbn=1-55587-773-7|pages=[https://archive.org/details/selfrestrainings0000andr/page/13 13]–28}}</ref>जवाबदेही बिना उचित जिम्मेदारी के अस्तित्व में नहीं रह सकती, दूसरे शब्दों में कहा जा सकता है कि जहां जिम्मेदारी नहीं होगी, वहां जवाबदेही नहीं होगी. == इतिहास और व्युत्पत्ति == "जवाबदेही" लैटिन शब्द ''accomptare'' (हिसाब करना) से निकला है, ये ''computare'' (गिनती करना) का एक उपसर्ग है, जो कि ''putare'' (to reckon) से निकला है।<ref> ऑक्सफोर्ड अंग्रेजी शब्दकोश दूसरा संस्करण</ref> हालांकि अंग्रेजी में यह शब्द तब तक सामने नहीं आया था जब तक कि 13वीं सदी के नॉर्मैन इंग्लैंड<ref>{{cite book|last=Dubnick|first=Melvin|editor=Charles Sampford, Noel Preston and C. A. Bois|authorlink=|title=Public Sector Ethics: Finding And Implementing Values|url=https://archive.org/details/publicsectorethi00samf|chapter=Clarifying Accountability: An Ethical Theory Framework|publisher=The Federation Press/Routledge|location=Leichhardt, NSW, Australia|year=1998|pages=[https://archive.org/details/publicsectorethi00samf/page/n78 68]–8l}}</ref><ref>{{cite journal|last=Seidman|first=Gary I|year=2005|title=The Origins of Accountability: Everything I Know About the Sovereign's Immunity, I Learned from King Henry III|url=|journal=St. Louis University Law Journal|month=Winter|volume=49|issue=2|pages=393–480}}</ref> में इसका इस्तेमाल शुरु नहीं हो गया था, हिसाब रखने की ये संकल्पना शासन और रुपये के लेन-देन से जुड़े रिकॉर्ड रखने की प्राचीन गतिविधियों से जुड़ी है जिसे कि पहली बार प्राचीन [[इज़रायल|इजराइल]]<ref>{{cite book|last=Walzer|first=Michael|editor=Ian Shapiro|authorlink=|title=the Rule of Law|chapter=The Legal Codes of Ancient Israel|publisher=New York University Press|location=NY|year=1994|pages=101–119}}</ref>, [[बाबिल|बेबिलोन]]<ref>{{cite journal|last=Urch|first=Edwin J.|year=1929|title=The Law Code of Hammurabi|url=|journal=American Bar Association Journal|month=July|volume=15|issue=7|pages=437–441}}</ref>, [[मिस्र]]<ref>{{cite journal|last=Ezzamel|first=Mahmoud|year=1997|title=Accounting, Control and Accountability: Preliminary Evidence from Ancient Egypt|url=|journal=Critical Perspectives on Accounting|month=December|volume=8|issue=6|pages=563–601|doi=10.1006/cpac.1997.0123}}</ref>, [[यूनान]]<ref>{{cite book|last=Roberts|first=Jennnifer T.|title=Accountability in Athenian Government|url=https://archive.org/details/accountabilityin0000robe|publisher=University of Wisconsin Press|location=Madison, WI|year=1982}}</ref> और बाद में [[प्राचीन रोम सभ्यता|रोम]] में विकसित किया गया।<ref>{{cite journal|last=Plescia|first=Joseph|year=2001|title=Judicial Accountability and Immunity in Roman Law|url=http://jstor.org/stable/3185349|journal=American Journal of Legal History|month=January|volume=45|issue=1|pages=51–70|doi=10.2307/3185349|publisher=The American Journal of Legal History, Vol. 45, No. 1|access-date=10 फ़रवरी 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107005256/https://www.jstor.org/stable/3185349|archive-date=7 नवंबर 2016|url-status=dead}}</ref> == जवाबदेही के प्रकार == ब्रूस स्टोन, ओमप्रकाश द्विवेदी और जोसफ जी जाबरा ने 8 प्रकार की जवाबदेही के बारे में बताया है, इनमें नैतिक, प्रशासनिक, राजनैतिक, प्रबंधकीय, बाजार, कानूनी/न्यायिक, निर्वाचन क्षेत्र के संबंध और पेशेवर शामिल हैं।<ref> जब्बरा, जे.जी और द्विवेदी, ओ. पी. (एड्स.), ''पब्लिक सर्विस एकाउंटबिलीटी: ए'' तुलनात्मक परिप्रेक्ष्य'', कुमारियन प्रेस, हार्टफोर्ड, सीटी, 1989, आईएसबीएन 0783775814'' </ref> नेतृत्व की जवाबदेही इनमें से कइयों में शामिल होती है। ==== राजनीतिक जवाबदेही ==== राजनीतिक जवाबदेही [[सरकार]], नौकरशाहों और राजनेताओं की जनता और कांग्रेस अथवा [[भारत की संसद|संसद]] जैसी विधायिका के प्रति जवाबदेही है। कुछ मामलों में चुने हुए अधिकारी को हटाने के लिए पुनर्मतदान का भी इस्तेमाल किया जा सकता है। हालांकि आमतौर पर मतदाताओं के पास चुने हुए प्रतिनिधियों को उनके चुने हुए कार्यकाल के दौरान प्रत्यक्ष तौर पर जवाबदेह ठहराने का कोई तरीका नहीं होता है। इसके अतिरिक्त कुछ अधिकारियों और विधायकों को चुनने के बजाए नियुक्त किया जा सकता है। [[संविधान]] अथवा कानून एक विधायिका को ये अधिकार दे सकता है कि वो अपने सदस्यों, सरकार और सरकारी निकायों को जवाबदेह ठहरा सके. ऐसा आंतरिक या स्वतंत्र जांच के माध्यम से किया जा सकता है। आमतौर पर किसी कदाचार या भ्रष्टाचार के आरोप पर ही जांच कराई जाती है। इस मामले में शक्ति, प्रक्रिया और प्रतिबंध अलग-अलग देशों में अलग होते हैं। विधायिका के पास ये अधिकार हो सकता है कि वो किसी व्यक्ति पर महाभियोग चलाए, उन्हें हटा दे या फिर उन्हें उनके पद से कुछ समय के लिए निलंबित कर सके. आरोपी व्यक्ति सुनवाई से पहले खुद भी इस्तीफा देने का फैसला कर सकता है। अमेरिका में महाभियोग का इस्तेमाल चुने हुए प्रतिनिधियों और जिला अदालत के जजों जैसे अन्य सार्वजनिक दफ्तरों के प्रतिनिधियों पर भी किया जाता है। संसदीय प्रक्रियाओं में सरकार समर्थन या संसद पर निर्भर रहती है, जिससे संसद को सरकार को जवाबदह ठहराने का अधिकार मिल जाता है। जैसे कुछ संसदों में सरकार के प्रति [[अविश्वास प्रस्ताव]] पारित किया जा सकता है। ==== नैतिक जवाबदेही ==== नैतिक जवाबदेही समग्र निजी और सांगठनिक प्रदर्शन को जिम्मेदार उपायों और पेशेवर विशेषज्ञता विकसित और उसे प्रचारित कर उन्नत करने का तरीका है और इसके साथ ही प्रभावी माहौल की वकालत कर लोगों तथा संगठनों को टिकाऊ विकास अपनाने के लिए प्रेरित करने का भी तरीका है। नैतिक जवाबदेही में व्यक्ति के साथ-साथ छोटे व बड़े कारोबार, गैर-लाभकारी संगठनों, शोध संस्थानों और शिक्षाविदों तथा सरकार को शामिल किया जा सकता है। किसी विद्वान ने अपने लेख में लिखा है कि सामाजिक बदलाव के लिए लोगों की जानकारी और ज्ञान की खोज किए बिना किसी योजना पर काम शुरू करना अनैतिक होगा, क्योंकि उस कार्य योजना को लागू करने की जिम्मेदारी लोगों की होगी, साथ ही उससे उन्हीं की जिंदगी प्रभावित होगी.<ref>[http://www3.interscience.wiley.com/journal/121356758/abstract?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 कम्यूनिकेशन प्रेक्सिस फॉर एथिकल एकाउंटबिलीटी]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} वाई. लॉरियस, आर. लॉरी और एलेको क्रिसटेकिस; साइप्रस न्यूरोसाइन्स एंड टेक्नोलॉजी इंस्टीट्यूट, साइप्रस; जुलाई 2008</ref> ==== प्रशासनिक जवाबदेही ==== सरकार के प्रशासन में नौकरशाहों को जवाबदेह बनाने के लिए आंतरिक नियमों और मानदंडों के साथ-साथ कुछ स्वतंत्र आयोग भी होते हैं। विभाग या मंत्रालय के अंदर सबसे पहले बर्ताव नियमों और विनियमों से घिरा होता है; दूसरे नौकरशाह पदों के मुताबिक अपने वरिष्ठों के मातहत होते हैं और उन्हीं के प्रति जवाबदेह होते हैं। फिर भी विभागों पर नजर रखने और उन्हें जवाबदेह बनाने के लिए कुछ स्वतंत्र निगरानी ईकाइयां होती हैं; इन आयोगों की वैधता उनकी स्वतंत्रता पर निर्भर होती है, जो हितों के टकराव होने से बचाती है। आंतरिक जांच के अलावा कुछ निगरानी ईकाइयां होती हैं जो नागरिकों से शिकायतें लेती हैं, इससे सरकार और समाज नौकरशाहों को सिर्फ सरकारी विभागों के प्रति नहीं बल्कि नागरिकों के प्रति भी जवाबदेह बनाते हैं। ==== बाजार जवाबदेही ==== सरकार की विकेंद्रीकरण और निजीकरण की आवाज के तहत इन दिनों ग्राहकों को केंद्र कर सेवाएं मुहैया कराई जा रही हैं और इसका उद्देश्य नागरिकों को सुविधा और विभिन्न विकल्प मुहैया कराना होना चाहिए; इस परिप्रेक्ष्य में सार्वजनिक और निजी सेवाओं के बीच तुलना और प्रतिस्पर्धा होती है और इससे सेवा की गुणवत्ता उन्नत होती है। जैसा कि ब्रूस स्टोन ने उल्लेख किया है कि जवाबदेही का मूल्यांकन संप्रभू ग्राहकों के प्रति सेवा प्रदाताओं प्रभावनीय हो और जो उन्नत क्वालिटी की सेवा मुहैया कराए. बाहर से सेवा हासिल करना बाजार की जवाबदेही अपनाने का एक माध्यम हो सकता है। आउटसोर्स सेवा के लिए सरकार चिन्हित की हुई कंपनियों में से चुन सकती है; सरकार करार की अवधि के दौरान करार की शर्तें बदलकर कंपनी को रोक सकती है अथवा उस काम के लिए किसी दूसरी कंपनी का चयन कर सकती है। ==== निर्वाचन क्षेत्र के संबंध ==== किसी निर्वाचन क्षेत्र या इलाके की विभिन्न एजेंसियों, समूहों या संस्थानों के जो कि सार्वजनिक क्षेत्र से अलग और नागरिकों के हितों का प्रतिनिधित्व करने वालों के परिप्रेक्ष्य में जो आवाज उठती है और सुनी जाती है, उसके लिए विशेष एजेंसी या सरकार जवाबदेह होती है। फिर भी सरकार एजेंसियों के सदस्यों को ये अधिकार प्रदान करने के लिए बाध्य है जिससे कि उन्हें चुनाव में खड़ा होने और चुने जाने का राजनीतिक अधिकार मिले. या फिर उन्हें सार्वजनिक क्षेत्र में सरकारी प्रतिनिधि के तौर पर नियुक्त करे और नीति-निर्धारण की प्रक्रिया में सभी निर्वाचन क्षेत्रों की आवाज को शामिल किए जाने को सुनिश्चित करे. === सार्वजनिक/निजी ओवरलैप === पिछले कुछ दशकों के दौरान सार्वजनिक सेवा के प्रावधानों में निजी संस्थाओं की, खासकर ब्रिटेन और अमेरिका में बढ़ती भागीदारी की वजह से कई लोग मांग करने लगे हैं कि गैर-राजनीतिक संस्थाओं पर भी राजनीतिक जवाबदेही का ये तंत्र लागू किया जाए. उदाहरण के लिए कानून की विद्वान एन्ने डेविस का तर्क है कि यूनाइटेड किंगडम में सार्वजनिक सेवा के प्रावधानों में सरकारी संस्थानों और निजी संस्थानों के बीच का फर्क कुछ खास क्षेत्रों में घटता जा रहा है और इससे उन क्षेत्रों में राजनीतिक जवाबदेही में समझौता किया जा सकता है। उनके साथ-साथ दूसरों का भी तर्क है कि जवाबदेही के इस खालीपन को भरने के लिए प्रशासनिक कानून में कुछ सुधार की जरूरत है।<ref>{{cite web |url=http://www.competition-law.ox.ac.uk/members/profile.phtml?lecturer_code=daviesa |title=oxford law - the faculty and its members : anne davies |publisher=Competition-law.ox.ac.uk |date= |accessdate=2009-08-26 |archive-date=13 दिसंबर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213152325/http://www.competition-law.ox.ac.uk/members/profile.phtml?lecturer_code=daviesa |url-status=dead }}</ref> अमेरिका में हाल ही में सार्वजनिक/निजी ओवरलैप की वजह से सरकारी सेवाओं का निजी क्षेत्रों में जाने और उससे जवाबदेही में कमी आने के मामले पर लोगों की चिंता तब जाहिर हुई थी, जब इराक की सुरक्षा संस्था ब्लैकवाटर में गोलीबारी की घटना हुई थी।<ref>{{cite news |url=http://commentisfree.guardian.co.uk/ed_harriman/2007/09/blackwater_poisons_the_well.html |title=Blackwater poisons the well |publisher=Commentisfree.guardian.co.uk |date=2007-09-28 |accessdate=2009-08-26 |location=London |first=Ed |last=Harriman |archive-url=https://web.archive.org/web/20080412224819/http://commentisfree.guardian.co.uk/ed_harriman/2007/09/blackwater_poisons_the_well.html |archive-date=12 अप्रैल 2008 |url-status=dead }}</ref> == समकालीन विकास == जवाबदेही में जवाब देने के बर्ताव की उम्मीद अथवा धारणा शामिल होती है। एक सामाजिक कार्य के तौर पर हिसाब देने संबंधी अध्ययन के बारे में हाल ही में मार्विन स्कॉट, स्टैनफोर्ड लायमैन<ref>{{cite journal|last=Scott|first=Marvin B.|author2=Lyman, Stanford M.|year=1968|title=Accounts|url=http://jstor.org/stable/2092239|journal=American Sociological Review|month=February|volume=33|issue=1|pages=46–62|doi=10.2307/2092239|pmid=5644339|publisher=American Sociological Review, Vol. 33, No. 1|access-date=10 फ़रवरी 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307071341/http://www.jstor.org/stable/2092239|archive-date=7 मार्च 2016|url-status=dead}}</ref> तथा स्टीफेन सोरोका{{Citation needed|date=June 2009}} के 1968 के "एकाउंट्स" लेख में जिक्र किया गया था; हालांकि इसे जे. एल. ऑस्टिन के 1956 के लेख "ए प्ली फॉर एक्सक्यूजेज"<ref> ऑस्टिन, जे.एल. 1956-7. बहाने के लिए एक दलील. अरस्तु सोसायटी की कार्यवाही. जे. ओ. उर्मसन और जी.जे. वार्नॉक, आदि में पुनःप्रकाशित, 1979, जे.एल. ऑस्टिन: फिलोसोफिकल पेपर्स, 3 संस्करण. ऑक्सफोर्ड: क्लेंरेंडन प्रेस, 175-204.</ref> ("A Plea for Excuses") में भी देखा जा सकता है जिसमें उन्होंने बहाना बनाने को भाषण-बाजी के उदाहरण के तौर पर इस्तेमाल किया था। संचार क्षेत्र के विद्वानों ने इस कार्य को व्यक्तियों तथा कंपनियों द्वारा दिए जाने वाले बहानों, प्रामाणिकता, तर्कों, क्षमा-याचना तथा जवाबदेही संबंधी बर्ताव के अन्य रूपों के सामरिक उपयोगों के परीक्षण के माध्यम से विस्तारित किया है; फिलिप टेटलॉक तथा उनके सहयोगियों ने जवाबदेही की मांग करने वाली विभिन्न परिस्थितियों तथा परिदृश्यों में व्यक्तियों द्वारा किये जाने वाले बर्ताव पर प्रयोगात्मक डिजाइन तकनीकों का इस्तेमाल किया है। हाल ही में अंतर्राष्ट्रीय संस्थानों की वैधता के बारे में होने वाली बहस में जवाबदेही एक महत्वपूर्ण मुद्दा रही है।<ref>{{cite journal|last=Grant|first=Ruth W.|author2=Keohane, Robert O.|year=2005|title=Accountability and Abuses of Power in World Politics|url=https://archive.org/details/sim_american-political-science-review_2005-02_99_1/page/29|journal=American Political Science Review|volume=99|issue=1|pages=29–43|doi=10.1017/S0003055405051476}}</ref> चूंकि दुनिया में लोकतांत्रिक तरीके से चुना हुआ कोई निकाय नहीं है जिसके प्रति संगठन जवाबदेह हो, इसलिए सभी क्षेत्रों के वैश्विक संगठनों की गैर-जवाबदेही को लेकर अक्सर आलोचना की जाती है। वन वर्ल्ड ट्रस्ट के नेतृत्व वाले वैश्विक लोकतंत्र के चार्टर 99<ref>{{Cite web |url=http://www.oneworldtrust.org/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=14&Itemid=55 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924060430/http://www.oneworldtrust.org/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=14&Itemid=55 |archive-date=24 सितंबर 2015 |url-status=dead }}</ref> में पहली बार विभिन्न क्षेत्रों में लोगों और उनकी कानूनी स्थिति की स्वतंत्रता को प्रभावित करने वाले जवाबदेही के नियमों का संस्थानों द्वारा अध्ययन और पालन कराने का प्रस्ताव दिया था। वैश्विक संदर्भ में [[विश्व बैंक]] और [[अंतर्राष्ट्रीय आर्थिक निधि|इंटरनेशनल मॉनेटरी फंड]] जैसी संस्थाओं की समस्या काफी अद्भुत है; ये संस्थाएं अमीर देशों द्वारा स्थापित और समर्थित हैं और ऋण तथा अनुदान के रूप में विकासशील देशों को मदद मुहैया कराती हैं। तो क्या उन संस्थानों को उनके संस्थापकों और निवेशकों या फिर उन लोगों या देशों के प्रति जवाबदेह होना चाहिए जिनकी वो मदद करते हैं। वैश्विक न्याय और इसके वितरण के परिणामों पर बहस में विश्वराजनीतिकविद पारंपरिक तौर पर हाशिए पर रही आबादियों और विकासशील देशों के अवहेलना किए हुए हितों के लिए ज्यादा से ज्यादा जवाबदेही तय करने की वकालत करते हैं। वहीं दूसरी ओर, जो [[राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादी]] और राज्यों की समाज परंपरा में हैं वो नैतिक सार्वभौमिकतावाद की विशेषताओं से इंकार करते हैं और ये तर्क देते हैं कि वैश्विक विकास की कोशिशों के लाभार्थियों को किसी अंतर्राष्ट्रीय संस्था को उनके प्रति जवाबदेह होने की मांग करने की पात्रता नहीं है। 2006 से 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.oneworldtrust.org/index.php?option=com_content&view=article&id=73&Itemid=60 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924060426/http://www.oneworldtrust.org/index.php?option=com_content&view=article&id=73&Itemid=60 |archive-date=24 सितंबर 2015 |url-status=dead }}</ref> में प्रकाशित दि वन वर्ल्ड ट्रस्ट ग्लोबल एकाउंटैबिलिटी रिपोर्ट वैश्विक संगठनों को उनके लाभार्थियों के प्रति जवाबदेह बनाने की एक कोशिश थी। गैर-लाभकारी क्षेत्र के लिए जवाबदेह तेजी से एक महत्वपूर्ण मुद्दा बन गया है। 2005 में विभिन्न गैर-सरकारी संगठनों ने एकाउंटेबिलिटी चार्टर पर हस्ताक्षर किए. मानवतावाद के क्षेत्र में एचएपीआई (मानवीय जवाबदेह भागीदारी इंटरनेशनल) (Humanitarian Accountability Partnership International) जैसी कुछ पहल दिखाई दी हैं। व्यक्तिगत गैर-सरकारी संगठनों ने खुद की जवाबदेह प्रणालियां (उदाहरण के लिए दि एएलपीएस, एकाउंटैबिलिटी और एकशन-एड की प्लानिंग सिस्टम) विकसित की हैं। === शिक्षा के क्षेत्र में जवाबदेही === सडब्यूरी स्कूल्स मानते थे कि छात्र अपने कार्यों के लिए निजी तौर पर खुद ही जिम्मेदार होते हैं, ये धारणा आज के दूसरे स्कूलों के बिलकुल उलट है जो इससे इंकार करते हैं। ये इंकार तीन पराक्र से है: स्कूल छात्रों को पूरी तरह से अपने तरीके का चयन करने की इजाजत नहीं देता है; एक बार तय करने के बाद स्कूल छात्रों को कोर्स शुरू करने की इजाजत नहीं देते हैं और एक बार स्वीकार करने के बाद स्कूल छात्रों को कोर्स के परिणाम भुगतने की इजाजत नहीं देते हैं। चुनने की आजादी, काम करने की आजादी, काम का नतीजा सहन करने की आजादी-ऐसी तीन महान आजादी हैं जिनसे निजी जिम्मेदारी बनती है। सडब्यूरी स्कूल्स का दावा है कि ''"एथिक्स" यानी आचार एक ऐसा पाठ्यक्रम है जिसे जिंदगी के अनुभव से ही सीखा जाता है।'' उन्होंने मूल्यों को हासिल करने और नैतिक कार्य के लिए जो सबसे जरूरी घटक पेश किया है वो है निजी जिम्मेदारी. स्कूलों को तब नैतिकता की सीख देने में शामिल हो जाना चाहिए जब वो लोगों का समुदाय बन जाते हैं और जो एक-दूसरे के विकल्प चुनने के हक का आदर करते हैं। सही मायने में स्कूलों को नैतिक मूल्यों का पैरोकार बनने के लिए सही तरीका यही है कि अगर वो छात्रों और वयस्कों को नैतिक मूल्यों को आयात करने वाले जिंदगी के अनुभवों से सीखने का मौका मुहैया कराए. छात्रों को उनकी शिक्षा के लिए पूरी जिम्मेदारी दी जाती है और स्कूल [[प्रत्यक्ष लोकतंत्र]] से संचालित किया जाता है जहां छात्र और कर्मचारी समान होते हैं।<ref>ग्रीनबर्ग, डी. (1992), अमेरिका में शिक्षा - सुड्बुरी वैली से एक दृश्य, [http://books.google.com/books?id=YQn_BA76TF4C&amp;pg=PA60&amp;lpg=PA60&amp;dq=%E2%80%9DEthics%E2%80%9D+is+a+Course+Taught+By+Life+Experience,+DANIEL+GREENBERG,++EDUCATION+IN+AMERICA,+A+View+From+Sudbury+Valley&amp;source=bl&amp;ots=Mg-gISVCwd&amp;sig=k0nRX2sR8yRek3fp3ymUI_JRGTo&amp;hl=en&amp;ei=XVbKSf_uNNKrjAee57TPAw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=1&amp;ct=result "'एथिक्स' इज ए कोर्स टॉट बाय लाइफ एक्सपीरियंस."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502003706/http://books.google.com/books?id=YQn_BA76TF4C&pg=PA60&lpg=PA60&dq=%E2%80%9DEthics%E2%80%9D+is+a+Course+Taught+By+Life+Experience,+DANIEL+GREENBERG,++EDUCATION+IN+AMERICA,+A+View+From+Sudbury+Valley&source=bl&ots=Mg-gISVCwd&sig=k0nRX2sR8yRek3fp3ymUI_JRGTo&hl=en&ei=XVbKSf_uNNKrjAee57TPAw&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result |date=2 मई 2014 }} 24 अक्टूबर 2009 को प्राप्त किया गया।</ref><ref>ग्रीनबर्ग, डी. (1987) सुड्बुरी वैली स्कूल का अनुभव [http://www.sudval.com/05_underlyingideas.html#09 "बैक टू बेसिक्स - मोरल बेसिक्स."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511175026/http://www.sudval.com/05_underlyingideas.html#09 |date=11 मई 2011 }} 24 अक्टूबर 2009 को प्राप्त किया गया।</ref><ref>फेल्ड्मन, जे. (2001) [http://eric.ed.gov/ERICWebPortal/contentdelivery/servlet/ERICServlet?accno=ED453128 "दी मोरल बिहेवियर ऑफ चिल्ड्रेन एंड ऐडोलेसन्टस एट ए डेमोक्रेटिक स्कूल."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619205352/http://eric.ed.gov/ERICWebPortal/contentdelivery/servlet/ERICServlet?accno=ED453128 |date=19 जून 2013 }} [http://eric.ed.gov/ERICWebPortal/contentdelivery/servlet/ERICServlet?accno=ED453128 पीडीएफ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619205352/http://eric.ed.gov/ERICWebPortal/contentdelivery/servlet/ERICServlet?accno=ED453128 |date=19 जून 2013 }} इस अध्ययन ने एक स्कूल समुदाय में लॉरेंस कोलबर्ग द्वारा वर्णित प्रक्रिया के समान ही एक प्रक्रिया द्वारा नैतिकता, विचार, तथा विकास का परीक्षण किया। डेटा को सडबरी वैली स्कूल (फ्रामिंघिम, एमए में स्थित एक स्नातक, तथा लोकतान्त्रिक तरीके से संरचित स्कूल) में किये गए एक नृवंशविज्ञान अध्ययन के व्यापक काफी विस्तृत नोट्स से उठाया गया, जहां 4 से 19 वर्ष की आयु के छात्रों को अपनी गतिविधियों तथा साथियों को चुनने की आजादी है। गुणात्मक विश्लेषण की ग्राउन्डेड थ्योरी एप्रोच का इस्तेमाल कर लघुचित्रों का विश्लेषण किया गया और बैठकों के विश्लेषण के आधार पर परिदृश्यों को विकसित किया गया। प्रत्येक परिदृश्य, प्रक्रिया में छात्रों की भागीदारी स्तर तथा एक समुदाय के भीतर व्यक्तिगत अधिकारों और जिम्मेदारियों के संतुलन की समझ को विकसित और गहन करने के लिए मिलने वाले अवसरों को वर्णित करता है। यह अध्ययन, अपने तौर-तरीकों में व्यापक शैक्षिक समुदाय से काफी अलग स्कूल के वर्णन तथा नैतिक तर्क के विकास के बारे में कोलबर्ग की थीसिस के प्रमाणीकरण के माध्यम से शिक्षा और बाल विकास संबंधी समझ को आगे बढ़ाता है। 24 अक्टूबर 2009 को प्राप्त किया गया।</ref><ref>सुड्बुरी वैली स्कूल (1970), [http://books.google.com/books?id=MAqxzEss8k4C&amp;pg=PA49&amp;dq=The+Crisis+in+American+Education+%E2%80%94+An+Analysis+and+a+Proposal,+The+Sudbury+Valley+School+(1970),+Law+and+Order:+Foundations+of+Discipline "लॉ ऑर्डर: फाउन्डेशन्स ऑफ डिसिप्लिन"] [http://books.google.com/books?id=MAqxzEss8k4C&amp;dq=The+Sudbury+Valley+School+The+Crisis+in+American+Education+%E2%80%94+An+Analysis+and+a+Proposal&amp;printsec=frontcover&amp;source=bl&amp;ots=SxfbDj7JFo&amp;sig=uIMBDP2jZ4zZQMRSh6L9a06Mm-I&amp;hl=en&amp;ei=oiVVStLHJ4WInQP1zf0F&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1 दी क्राइसिस इन अमेरिका एजुकेशन - एन एनालिसिस एंड ए प्रपोजल.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191011233713/https://books.google.com/books?id=MAqxzEss8k4C&pg=PA49&dq=The+Crisis+in+American+Education+%E2%80%94+An+Analysis+and+a+Proposal%2C+The+Sudbury+Valley+School+%281970%29%2C+Law+and+Order%3A+Foundations+of+Discipline |date=11 अक्तूबर 2019 }} (पी. 49-55). 24 अक्टूबर 2009 को प्राप्त किया गया।</ref><ref> ग्रीनबर्ग, डी. (1992) [http://books.google.com/books?id=YQn_BA76TF4C&amp;pg=PA103&amp;lpg=PA103&amp;dq=Democracy+Must+be+Experienced+to+be+Learned+!+Education+in+America+--+A+View+from+Sudbury+Valley,+Daniel+Greenberg&amp;source=bl&amp;ots=Mg0bzPQBuk&amp;sig=0_8jBKqYW0PK8d66SZXYtJIX4ZQ&amp;hl=en&amp;ei=1VwISsCIAYGlsAbd4birCA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1#PPA103,M1 "डेमोक्रेसी मस्ट बी एक्सपीरियंस्ड टू बी लर्नड!"] अमेरिका में शिक्षा - सुड्बुरी वैली से एक दृश्य. 24 अक्टूबर 2009 को प्राप्त किया गया।</ref><ref>रिस, एस. (2010), [http://www.psychologytoday.com/blog/who-we-are/201006/whatever-happened-personal-responsibility ''वॉटएवर हैपेंड टू प्रपोजल रेस्पॉन्सिबिलीटी?'' ]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}. 18 अगस्त 2010 को प्राप्त किया गया।</ref> == प्रतीकात्मकता == न्यूरोलॉजिस्ट और मनोचिकित्सक, लोगो थेरेपी के संस्थापक और एग्जीस्टेंशियल (अस्तित्वपरक) थेरेपी के अहम शख्सियत विद्वान विक्टर फ्रैंकल ने अपनी किताब मैन्स सर्च फॉर मीनिंग में अनुशंसा की है कि "पूर्वी तट पर स्थित स्टेच्यू ऑफ लिबर्टी (जो स्वाधीनता और आजादी का प्रतीक बन चुकी है) के एक पूरक के रूप में पश्चिमी तट पर स्टेच्यू ऑफ रेस्पोंसिबिलिटी की स्थापना की जानी चाहिए. उनकी सोच के अनुसार, "आखिरकार, स्वतंत्रता अंतिम वस्तु नहीं है। वह कहानी का एक हिस्सा मात्र है और अर्ध-सत्य के समान है। स्वतंत्रता, उस पूरे तथ्य का एक नकारात्मक पहलू है जिसका सकारात्मक पहलू जिम्मेदारी है। वास्तव में, जिम्मेदारीपूर्वक निर्वाह न किये जाने पर स्वतंत्रता के मनमानेपन में तब्दील होने के खतरा बना रहता है।<ref> फ्रेंकल, विक्टर एमिल (1956) मैन्स सर्च फॉर मीनिंग, पी. 209-210.</ref><ref>वार्नोक्क, सी. (2005) [http://www.heraldextra.com/news/article_21e93a1f-94db-5533-9e5c-0560fff08972.html "स्टैचू ऑफ रेस्पॉन्सबिलीटी,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170602185255/http://www.heraldextra.com/news/article_21e93a1f-94db-5533-9e5c-0560fff08972.html |date=2 जून 2017 }} डेली हेराल्ड. 24 अक्टूबर 2009 को प्राप्त किया गया।</ref> == इन्हें भी देखें == {{Wiktionary}} * चुनाव खर्च संबंधी सुधार * सार्वजनिक जीवन में मानकों पर समिति * सूचना कानून की स्वतंत्रता * सरकारी जवाबदेही कार्यालय * वन वर्ल्ड ट्रस्ट * [[ट्रान्सपैरेंसी इंटरनेशनल|ट्रांसपेरेंसी इंटरनेशनल]] * जवाबदेह * विश्वव्यापी शासन के सूचक * विश्व बैंक के निरीक्षण कक्ष * विशेष-प्रयोजन के क्षेत्र == पादलेख == {{reflist}} == सन्दर्भ == * हंट, जी. 'दी प्रिंसिपल ऑफ कंप्लेमेंटेरिटी: फ्रीडम ऑफ इन्फोर्मेशन, पब्लिक एकाउंटबिलिटी एंड विसिलब्लोइंग', आर ए चैपमेन और एम हंट (आदि) में ओपन गवर्नमेंट इन ए थ्योरेटिकल एंड प्रेक्टिकल कॉन्टेस्ट. एश्गेट, एल्डरशोट, 2006. * हंट, जी. (आदि) विसिलब्लोइंग इन दी सोशल सर्विसेज: पब्लिक एकाउंटबिलिटी एंड प्रोफेशनल प्रेक्टिस, अर्नोल्ड (होडर), 1998. == अग्रिम पठन == * स्टर्लिंग हारवुड, "एकाउंटबिलिटी," जॉन के.रोथ, आदि में, एथिक्स: रेडी रेफरेन्सेस (सेलम प्रेस, 1994), स्टर्लिंग हारवुड आदि में पुनःप्रकाशित, बिजनेस एज़ एथिकल एंड बिजनेस एज़ यूज्वल (वेड्सवर्थ पब्लिशिंग कंपनी, 1996). == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20191015010113/http://www.accountabilitycircle.org/ सिटिजंस सर्किल फॉर एकाउंटबिलिटी] [[श्रेणी:नैतिकता में बुनियादी मुद्दे]] [[श्रेणी:मूल्यांकन]] [[श्रेणी:राजनीतिक भ्रष्टाचार]] [[श्रेणी:सामाजिक दर्शनशास्त्र]] [[श्रेणी:लोकतंत्र]] [[श्रेणी:जवाबदेही|*]] b6haa68v4k5rw0mmlpn1uowdfahis09 जेपी समूह 0 248540 6591794 6229258 2026-07-26T03:44:38Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591794 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी | company_name = जेपी समूह | type = [[Privately held company|Private]]<ref>{{cite web |url=http://www.jalindia.com |title=Jaypee Group |publisher=Jalindia.com |date= |accessdate=2010-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421125512/http://www.jalindia.com/ |archive-date=21 अप्रैल 2010 |url-status=dead }}</ref> | slogan = No Dream Too Big | company_logo = [[चित्र:Jaypee group logo.jpg|200px]] | founder = Jaiprakash Gaur | foundation = 1957<ref>{{cite web |author=25 Mar, 2009, 12.27AM IST, Sanjeev Choudhary,ET Bureau |url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Company/Corporate-Trends/Jaypee-Group-keeps-head-above-water/articleshow/4311743.cms |title=Jaypee Group keeps head above water - दि इकॉनोमिक टाइम्स |publisher=Economictimes.indiatimes.com |date=2009-03-25 |accessdate=2010-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807013159/http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Company/Corporate-Trends/Jaypee-Group-keeps-head-above-water/articleshow/4311743.cms |archive-date=7 अगस्त, 2016 |url-status=live }}</ref> | location = [[Noida, भारत]] | | industry = [[संगुटिका (कंपनी)|Conglomerate]] | products = [[Engineering]] <br /> [[निर्माण|Construction]] <br /> [[Cement]] <br /> [[Energy industry|Power]] <br /> [[Hospitality]] <br /> [[Real Estate]] <br /> [[Expressways and Highways]] | subsidiaries = [[Jaiprakash Power Ventures Limited (JPVL)]] <br /> [[Jaypee Karcham Hydro Corporation Limited (JKHCL)]] <br /> [[Jaypee Arunachal Power Limited]] <br /> [[Bina Power Supply Co. Limited]] <br /> [[Jaypee Power Grid Ltd.(JPL)]] <br /> [[Bhilai Jaypee Cement Limited (BJCL)]] <br /> [[Gujarat Jaypee Cement & Infrastructure Limited (GJCIL)]] <br /> [[Bokaro Jaypee Cement Limited (BOJCL)]] <br /> [[Madhya Pradesh Jaypee Minerals Limited (MPJML)]] <br /> [[Jaypee Infratech Limited (JIL)]] <br /> [[Jaypee Ganga Infrastructure Corporation Limited (JGICL)]] <br /> [[Himalayan Expressway Ltd.]] <br /> [[JPSK Sports Pvt. Ltd.]]<ref>{{cite web |url=http://www.jalindia.com/subsidiaries.htm |title=Jaypee Group &#124; Corporate-Subsidiaries |publisher=Jalindia.com |date= |accessdate=2010-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818014333/http://www.jalindia.com/subsidiaries.htm |archive-date=18 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref> | key_people = '''Jaiprakash Gaur''' (Chairman)| | revenue = [[अमेरिकी डॉलर|US$]] 1.3 billion (FY 2008-09)<ref>{{cite web |url=http://www.jalindia.com/highlights.htm |title=Jaypee Group &#124; Investors-Highlights |publisher=Jalindia.com |date= |accessdate=2010-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818014227/http://www.jalindia.com/highlights.htm |archive-date=18 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref> | net_income = {{profit}} {{INRConvert|897.01|c}} (FY 2008-09) | num_employees = Over 10,000 | homepage = [http://www.jalindia.com www.jalindia.com] }} '''जेपी समूह''' (Jaypee Group) [[भारत]] का औद्योगिक समूह है। इसकी स्थापना श्री [[जयप्रकाश गौड़]] ने की थी। यह समूह इंजीनियरी, निर्माण, सीमेंट, विद्युत उर्जा, स्वास्थ्य सेवा (Hospitality), [[वास्तविक पूँजी]] (Real Estate), सड़क, शिक्षा सहित अनेकानेक क्षेत्रों में कार्यरत है। == सन्दर्भ == {{reflist}} == इन्हें भी देखें == * [[बुद्ध अन्तरराष्ट्रीय परिपथ]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20111105131645/http://www.jalindia.com/index.htm जेपी समूह का जालघर] * [https://web.archive.org/web/20120111081134/http://newsmediatoday.net/index.php?option=com_content&view=article&id=64:------2011&catid=287:business&Itemid=73&tmpl=component जयप्रकाश समूह के लिए खास होगा 2011] * [http://in.jagran.yahoo.com/news/local/bihar/4_4_7058836.html जेपी समूह देश का तीसरा सबसे बड़ा सीमेंट उत्पादक]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.amarujala.com/city/rampur/Rampur-15695-141.html अब तकनीकी शिक्षा दिलाएगा जेपी समूह]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/7982773.cms डेयरी कारोबार में जेपी ग्रुप] * [https://ssmtbusiness.com/jaypee-infratech-news-21-january-2023/ जेपी इंफ्राटेक लिमिटेड हाल फिलहाल की जानकारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230121025813/https://ssmtbusiness.com/jaypee-infratech-news-21-january-2023/ |date=21 जनवरी 2023 }} {{बीएसई सेंसेक्स}} [[श्रेणी:बीएसई सेंसेक्स]] [[श्रेणी:जेपी समूह]] {{प्रमुख भारतीय कंपनियाँ}} {{आधार}} 1v7blrqubliurc1yoxpr29h3v1mra0x जेम्स एंडरसन 0 434036 6591796 6401683 2026-07-26T04:03:10Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591796 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer biography | playername = जिमी एंडरसन | image = Anderson at Edgbaston, 2009 (cropped).jpg | caption = 2009 में एंडरसन | country = इंग्लैंड | fullname = जेम्स माइकल एंडरसन | nickname = जिमी, जिम, जिम्जा, घुमाओ के राजा, बर्नले एक्सप्रेस,<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=/sport/2008/06/09/schugh109.xml |title=James Anderson's search for perfection |author=साइमन ह्यूजेस |publisher=Telegraph.co.uk ऑनलाइन |date=9 जून 2008 |location=लंदन |accessdate=22 अगस्त 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080721003101/http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=%2Fsport%2F2008%2F06%2F09%2Fschugh109.xml |archive-date=21 जुलाई 2008 |url-status=live }}</ref> डेज़ी<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/8608.html |title=Cricinfo James Anderson |author=रोब स्मिथ |publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |date=9 अक्टूबर 2009 |accessdate=22 अगस्त 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818135147/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/8608.html |archive-date=18 अगस्त 2011 |url-status=live }}</ref> | living = true | dayofbirth = 30 | monthofbirth = 7 | yearofbirth = 1982 | placeofbirth = बर्नले, [[लैंकाशिर]] | countryofbirth = इंग्लैंड | heightft = 6 | heightinch = 2 | role = गेंदबाज | batting = बाएँ-हाथ | bowling = दाएं हाथ के तेज-मध्यम | international = true | testdebutdate = 22 मई | testdebutyear = 2003 | testdebutagainst = ज़िम्बाब्वे | testcap = 613 | lasttestdate =16 augest 2021 | lasttestyear = 2021 | lasttestagainst = भारत | odidebutdate = 15 दिसम्बर | odidebutyear = 2002 | odidebutagainst = ऑस्ट्रेलिया | odicap = 172 | odishirt = 9 (पिछली 40) | lastodidate = 13 मार्च | lastodiyear = 2015 | lastodiagainst = अफ़ग़ानिस्तान | club1 = [[लैंकाशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|लैंकाशिर]] | year1 = 2002–वर्तमान | clubnumber1 = 9 | club2 = [[ऑकलैंड क्रिकेट टीम|ऑकलैंड]] | year2 = 2007/08 | club3 = [[लैंकाशिर क्रिकेट बोर्ड]] | year3 = 2000 | deliveries = balls | columns = 4 | column1 = [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]] | matches1 = 172 | runs1 = 1137 | bat avg1 = 10.69 | 100s/50s1 = 0/1 | top score1 = 81 | deliveries1 = 36,974 | wickets1 = 657 | bowl avg1 = 26.31 | fivefor1 = 25 | tenfor1 = 3 | best bowling1 = 7/43 | catches/stumpings1 = 59/– | column2 = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|ओडीआई]] | matches2 = 194 | runs2 = 273 | bat avg2 = 7.58 | 100s/50s2 = 0/0 | top score2 = 28 | deliveries2 = 9,584 | wickets2 = 269 | bowl avg2 = 29.22 | fivefor2 = 2 | tenfor2 = n/a | best bowling2 = 5/23 | catches/stumpings2 = 53/– | column3 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम-श्रेणी]] | matches3 = 176 | runs3 = 1,474 | bat avg3 = 10.52 | 100s/50s3 = 0/1 | top score3 = 81 | deliveries3 = 35,746 | wickets3 = 674 | bowl avg3 = 27.08 | fivefor3 = 32 | tenfor3 = 5 | best bowling3 = 7/43 | catches/stumpings3 = 97/– | column4 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|लिस्ट ए]] | matches4 = 247 | runs4 = 366 | bat avg4 = 9.15 | 100s/50s4 = 0/0 | top score4 = 28 | deliveries4 = 11,994 | wickets4 = 343 | bowl avg4 = 28.15 | fivefor4 = 2 | tenfor4 = n/a | best bowling4 = 5/23 | catches/stumpings4 = 62/– | date = 25 अप्रैल | year = 2015 | source = http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/10/10687/10687.html क्रिकेट-आर्काइव }} जेम्स माइकल 'जिमी' एंडरसन, ओबीई (जन्म 30 जुलाई 1982) एक अंग्रेजी अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेटर है जो लंकाशायर और इंग्लैंड के लिए खेलते हैं। व्यापक रूप से सभी समय के सबसे महान तेज गेंदबाजों में से एक के रूप में माना जाता है, एंडरसन तेज गेंदबाजों के बीच सर्वकालिक अग्रणी विकेट लेने वाले गेंदबाज हैं और टेस्ट और वन-डे इंटरनेशनल (वनडे) क्रिकेट में इंग्लैंड के लिए सबसे अधिक विकेट लेने का रिकॉर्ड रखते हैं। वह 500 टेस्ट विकेट पारित करने वाले एकमात्र इंग्लिश गेंदबाज और कुल मिलाकर 6 वें स्थान पर हैं। एंडरसन ने लंकाशायर के लिए प्रथम श्रेणी क्रिकेट खेला है और 2002/03 में (काउंटी क्रिकेट के अपने पहले पूर्ण सत्र से पहले) अंतरराष्ट्रीय मैच में पहुंचने पर 140 से अधिक टेस्ट मैचों और लगभग 200 एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय मैचों में इंग्लैंड का प्रतिनिधित्व किया है। [5] वह इंग्लैंड के सर्वकालिक सबसे अधिक अंतरराष्ट्रीय विकेट लेने वाले खिलाड़ी हैं, जब तीनों प्रारूपों में संयुक्त रहे। उन्होंने और जो रूट ने भारत के 2014 के इंग्लैंड दौरे के पहले टेस्ट में सबसे अधिक 10 वीं विकेट टेस्ट बल्लेबाजी साझेदारी पोस्ट की। दाएं हाथ के तेज गेंदबाज, एंडरसन ने इंग्लैंड के 2002/03 के ऑस्ट्रेलिया दौरे पर महज 20 साल की उम्र में अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट में पदार्पण किया था। जब उन्होंने अपना पहला एकदिवसीय मैच खेला तो उन्होंने केवल पाँच लिस्ट ए मैच खेले थे। एंडरसन 2003 के आईसीसी विश्व कप में शामिल होने गए और अगले गर्मियों में लॉर्ड्स में जिम्बाब्वे के खिलाफ अपने टेस्ट मैच की शुरुआत की। बाद में 2003 में उन्होंने दक्षिण अफ्रीका के खिलाफ फॉर्म और आत्मविश्वास में गिरावट का अनुभव किया। इसके बाद वह टीम से बाहर थे और कई चोटों का अनुभव किया, जिसमें पीठ का तनाव फ्रैक्चर भी था, जिसने उन्हें 2006 के अधिकांश सत्रों के लिए बाहर रखा। वह एक्शन में लौटे और अब इंग्लैंड की टेस्ट टीम में सलामी बल्लेबाज हैं। वह इंग्लैंड की एक दिवसीय टीम में एक नियमित स्ट्राइक गेंदबाज था, लेकिन 2015 विश्व कप के बाद से उस प्रारूप में नहीं खेला है। वह टेस्ट मैचों में 400 और 500 विकेट तक पहुंचने वाले पहले इंग्लिश गेंदबाज हैं, और 11 सितंबर 2018 को वह सर्वकालिक 4 सबसे ज्यादा टेस्ट विकेट लेने वाले गेंदबाज बन गए। वह इस स्थिति में पहुंच गए जब उन्होंने अपना 564 वां टेस्ट विकेट लिया, जिसमें ग्लेन मैकग्राथ तेज गेंदबाजों में अग्रणी विकेट लेने वाले के रूप में थे। जनवरी 2019 तक वह ICC टेस्ट बॉलिंग रैंकिंग में नंबर 2 पर है, जो पहले 2016 और 2018 के बीच कई बार शीर्ष स्थान पर पहुंचा था। 25 जुलाई 2016 को ओल्ड ट्रैफर्ड में उस वर्ष की इंग्लैंड-पाकिस्तान सीरीज़ के दूसरे टेस्ट के दौरान, वह अन्य सभी 7 प्रमुख टेस्ट खेलने वाले देशों, ऑस्ट्रेलिया, भारत, न्यूजीलैंड, पाकिस्तान, दक्षिण अफ्रीका के खिलाफ 50 विकेट लेने वाले पहले तेज़ गेंदबाज़ बने। , श्रीलंका और वेस्ट इंडीज। [६] 3 अगस्त 2017 को लंकाशायर ने घोषणा की कि ओल्ड ट्रैफर्ड पवेलियन एंड का नाम बदलकर जेम्स एंडरसन एंड कर दिया जाएगा ==प्रारंभिक और व्यक्तिगत जीवन == जेम्स एंडरसन सेंट मेरीज़ और सेंट थियोडोर के आरसी हाई स्कूल, बर्नले में एक शिष्य थे। उन्होंने छोटी उम्र से बर्नले क्रिकेट क्लब में क्रिकेट खेला। उनका बचपन का सपना एक क्रिकेटर बनने का था, और 17 साल की उम्र में, विकास की गति के बाद, एंडरसन लंकाशायर लीग के सबसे तेज गेंदबाजों में से एक थे। [8] उन्होंने कहा कि "मैंने हमेशा सीम बॉलिंग की है, लेकिन जब मैं 17 साल का था, तो मुझे नहीं पता कि यह क्या था, लेकिन मैंने अचानक तेज गेंदबाजी करना शुरू कर दिया।" [9] अपने डेब्यू के कुछ महीने बाद ही वह इंग्लिश क्रिकेट के सबसे बड़े सितारों में से एक बन गए थे। हेयर स्टाइल, आकर्षक लुक और अप-टू-मिनट आउटफिट में लगातार बदलाव ने उन्हें डेविड बेकहम सहित आसपास के कुछ सबसे पहचानने योग्य खेल हस्तियों के साथ तुलना की। [hair] 2006 में, होली एंजेल्स के आरसी चर्च, हेल में, उन्होंने डेनिएला लॉयड से शादी की, एक मॉडल जो उन्होंने 2004 में लंदन में इंग्लैंड में ड्यूटी पर रहते हुए मुलाकात की थी; उन्होंने कहा कि शादी ने उन्हें "बहुत खुश व्यक्ति" बना दिया है। [१०] 8 जनवरी 2009 को, डेनिला एंडरसन ने एक बच्ची, लोला रोज को जन्म दिया। दंपति की दूसरी बेटी रूबी लक्स का जन्म 9 दिसंबर 2010 को हुआ था। [11] फैशन डिजाइन संपादित करें एंडरसन ने 2012 के बाद से फैशन डिजाइन में कदम रखा, एल्विस जीसस के लिए डिजाइन की बिक्री की आय उनके प्रायोजित दान, नोर्डॉफ-रॉबिंस पर जा रही थी। अप्रैल 2014 में, उन्होंने अपना पहला संग्रह लंदन स्थित मेन्सेवियर ब्रांड, शतरंज लंदन के साथ लॉन्च किया। उन्होंने कहा है कि वह "डिजाइनर बनने वाले पहले क्रिकेटर" बनना चाहेंगे। [१२] उन्होंने अक्टूबर 2014 के अंत में अपना खुद का मेन्डरवियर ब्रांड लॉन्च किया, [13] और 2015 में एक घड़ी जारी करने के लिए ब्रिटिश घड़ी निर्माता हेरोल्ड पिंचबेक के साथ मिलकर काम कर रहे हैं। [14] मीडिया संपादित करें सितंबर 2010 में एंडरसन एटिट्यूड, "ब्रिटेन की सबसे ज्यादा बिकने वाली समलैंगिक पत्रिका" के लिए नग्न होने वाला पहला क्रिकेटर बन गया। उन्होंने कहा कि अगर कोई समलैंगिक क्रिकेट खिलाड़ी है तो उन्हें आत्मविश्वास से भरपूर होना चाहिए क्योंकि मुझे नहीं लगता कि कोई भी है। क्रिकेट में होमोफोबिया। "[15] पूर्व क्रिकेटर ग्रीम स्वान और बीबीसी रेडियो 1 के रेडियो प्रस्तोता ग्रेग जेम्स के साथ, एंडरसन बीबीसी रेडियो 5 लाइव, "नॉट जस्ट क्रिकेट" पर क्रिकेट-थीम वाले रेडियो शो की मेजबानी करते हैं। 2013 के रेडियो अकादमी पुरस्कारों में रेडियो शो को सर्वश्रेष्ठ खेल कार्यक्रम के लिए नामांकित किया गया था। 15 नवंबर 2017 को, एंडरसन ने फेलिक्स व्हाइट और ग्रेग जेम्स के साथ, क्रिकेटिंग पॉडकास्ट 'टेलेंडर्स' की मेजबानी शुरू की। यह शुरुआत में 2017-18 की एशेज श्रृंखला को कवर करने वाला एक साप्ताहिक पॉडकास्ट था, 23 मई 2018 से इसे साप्ताहिक आधार पर जारी रखने के लिए नवीनीकृत किया गया था। [9] फीचर्स में 'जनरल क्रिकेटिंग सैडनेस', 'माचिन क्विज' और 'ब्लैक बुधवार / एक्समास शो / ऐप लॉन्च'.0 शामिल हैं == घरेलू करिअर == 2002 में लंकाशायर के लिए एंडरसन ने प्रथम श्रेणी में पदार्पण किया; उन्होंने 13 मैच खेले और 22.28 की औसत से 50 विकेट लिए, जिसमें तीन पाँच विकेट लिए। [16] 2002 के सीज़न में लंकाशायर के सबसे होनहार युवा काउंटी खिलाड़ी के लिए उन्हें एनबीसी डेनिस कॉम्पटन पुरस्कार से सम्मानित किया गया। [५] 2003 में, एंडरसन जिम्बाब्वे के खिलाफ टेस्ट मैच की शुरुआत से ठीक एक सप्ताह पहले लंकाशायर के लिए हैट्रिक लेने वाले सबसे युवा खिलाड़ी बने; यह आठ वर्षों में [[ओल्ड ट्रैफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रैफोर्ड]] में पहली हैट्रिक थी। [१-] मई 2004 में वोरसेस्टरशायर के खिलाफ एक मैच में, एंडरसन ने अपने पहले प्रथम श्रेणी के दस-विकेट के रिकॉर्ड को दर्ज किया। [18] 2005 में लंकाशायर के लिए एंडरसन का पहला पूर्ण सत्र था। लंकाशायर के पदार्पण के तुरंत बाद उन्हें इंग्लैंड की टीम में शामिल कर लिया गया और इंग्लैंड के साथ शीतकालीन दौरों के बाद अपने फॉर्म को फिर से तैयार करने के लिए लौट आए, जहां उन्होंने अपना अधिकांश समय साइडलाइन पर बिताया था, और जब इंग्लैंड के लिए मौका दिया गया तो उन्होंने अक्सर खराब गेंदबाजी की। मैच अभ्यास की कमी। [१ ९] उन्होंने 30.21 की औसत से 60 प्रथम श्रेणी के विकेटों के साथ सत्र समाप्त किया और 22.00 के औसत से 27 एक दिन के विकेट लिए। [16] [20] एंडरसन को 2006 के सीज़न में लंकाशायर के लिए ज्यादा खेलने से रोका गया था, जो मई की शुरुआत में बनी एक पीठ के तनाव फ्रैक्चर द्वारा था। [२१] उन्होंने लंकाशायर के लिए केवल दो मैचों में खेला, और एक समय पर अपनी फिटनेस साबित करने के लिए एंडरसन को ग्लैमरगन के लिए भेजने पर विचार किया गया; हालांकि, लंकाशायर ने फैसला किया कि वे एंडरसन को उनके लिए खेलना चाहते हैं यदि केवल एक सीमित क्षमता में। उस सत्र में लंकाशायर के लिए खेले गए एकमात्र प्रथम श्रेणी मैच में, वह ईसीबी द्वारा तीन चार ओवर के मंत्र तक सीमित था, जो उसे फिर से घायल करने से सावधान थे। [२३] 2008 में, दक्षिण अफ्रीका के खिलाफ टेस्ट और वन-डे सीरीज सितंबर की शुरुआत में समाप्त होने के बाद, एंडरसन को लंकाशायर के बाकी सत्र के लिए खेलने के लिए अनुपलब्ध बना दिया गया था। [२४] उन्होंने लंकाशायर के लिए 7.75 पर 20 प्रथम श्रेणी विकेटों के साथ सीज़न समाप्त किया। [16] [25] 2009 के अंग्रेजी क्रिकेट सीज़न की शुरुआत में, एंडरसन ने प्रथम श्रेणी मैच में ससेक्स के खिलाफ 11/109 के साथ कैरियर-बेस्ट मैच के आंकड़े लिए, क्योंकि लंकाशायर ने 8 विकेट से जीत हासिल की। वेस्ट इंडीज के खिलाफ श्रृंखला के लिए इंग्लैंड टीम में बुलाए जाने से पहले वह एकमात्र प्रथम श्रेणी मैच था, जो उन्होंने लंकाशायर के लिए खेला था। [२६] 26 अप्रैल 2009 तक, एंडरसन ने लंकाशायर के साथ 48 प्रथम श्रेणी मैचों में 24.37 पर 188 विकेट लिए, [27] और 66 विकेट 44.7 ए मैचों में 21.78 पर == अंतरराष्ट्रीय करिअर == '''2002–03:''' विश्व कप, ज़िम्बाब्वे और दक्षिण अफ्रीका संपादित करें जब एंडरसन को इंग्लैंड के एक दिवसीय टीम के लिए चुना गया, तो उन्होंने 26.75 के औसत से 9 विकेट लेते हुए केवल पांच लिस्ट ए मैच खेले। [29] 20 साल की उम्र में, उन्होंने 15 दिसंबर 2002 को मेलबर्न में ऑस्ट्रेलिया के खिलाफ अपने वनडे की शुरुआत की। उन्होंने गेंदबाजी की और छह ओवरों से 1/46 के आंकड़े दर्ज किए। [30] उनका पदार्पण तब हुआ जब उन्हें 2003 में काउंटी कैप से सम्मानित किया गया था। [31] उन्होंने इस श्रृंखला में अच्छा वादा दिखाया - एक तीन-टीम टूर्नामेंट जिसमें श्रीलंका भी शामिल है - जिसने उन्हें 2003 विश्व कप टीम में जगह दी। यह यहां था कि वह वास्तव में पाकिस्तान के खिलाफ मैच जीतने वाले स्पेल के साथ अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट में टूट गए, जहां उन्होंने मैन ऑफ द मैच पुरस्कार लेने के लिए दिन / रात के खेल में चार विकेट लिए। टूर्नामेंट के अंतिम मैच में इंग्लैंड के आखिरी मैच में उन्होंने 12 रनों की पारी खेली और अंतिम विश्व चैंपियन ऑस्ट्रेलिया के खिलाफ जीत हासिल की और इंग्लैंड एक करीबी मुकाबला हार गया। 2003 की गर्मियों में, उन्होंने लॉर्ड्स में जिम्बाब्वे के खिलाफ अपनी पहली टेस्ट क्रिकेट में उपस्थिति दर्ज कराई, और पदार्पण पर एक पारी में पांच विकेट लिए, [32] ऐसा करने वाले 42 वें अंग्रेज बन गए। उनकी सफलता पाकिस्तान के खिलाफ बाद के एक दिवसीय टूर्नामेंट में जारी रही (जिनके खिलाफ उन्होंने द ओवल में हैट्रिक ली), दक्षिण अफ्रीका और जिम्बाब्वे। पाकिस्तान के खिलाफ उनकी हैट्रिक, एक वनडे में एक अंग्रेजी गेंदबाज द्वारा पहली, अब्दुल रज्जाक, शोएब अख्तर और मोहम्मद सामी के विकेटों का दावा है। [33] दक्षिण अफ्रीका के खिलाफ टेस्ट श्रृंखला ने एंडरसन की प्रतिष्ठा को इंग्लैंड के स्वर्णिम लड़के के रूप में प्रतिष्ठित किया; [३४] एक श्रृंखला में इंग्लैंड ने २-२ से पीछे किया, एंडरसन ने पाँच मैचों की श्रृंखला ३५.6६ की औसत से १५ विकेट के साथ समाप्त की। [३५] 5/102 के उनके सर्वश्रेष्ठ आंकड़े तीसरे टेस्ट में ट्रेंट ब्रिज में आए, जहां उन्होंने अपने पांचवें टेस्ट में अपने दूसरे पांच विकेटों के लिए दावा करने के लिए सीम के आंदोलन का इस्तेमाल किया। [36] हालाँकि एंडरसन इंग्लैंड के प्रमुख विकेट लेने वाले गेंदबाज थे, [३em] [[ग्रीम स्मिथ]] - दक्षिण अफ्रीकी कप्तान - विशेषकर एंडरसन की गेंदबाजी, ९ ०.२३ की स्ट्राइक रेट से १५ runs रन बनाकर सीरीज में अपनी गेंदबाजी के दम पर १५ runs रन बनाकर केवल एक बार आउट हुए। [३'s] अगस्त में, दक्षिण अफ्रीका के खिलाफ मिश्रित श्रृंखला के बावजूद, एंडरसन को यंग क्रिकेटर ऑफ द ईयर नामित किया गया; वह सर्वसम्मति से पुरस्कार प्राप्त करने वाले पहले खिलाड़ी बने। [३ ९] सितंबर में, एंडरसन को ईसीबी के साथ एक केंद्रीय अनुबंध से सम्मानित किया गया। [40] वह घुटने की चोट और थकान से पीड़ित था, जैसा कि सीज़न ने पहना था; [41] घुटने की चोट - उसके बाएँ घुटने के बाहर की तरफ एक कण्डरा के लिए - मतलब कि उसे बांग्लादेश के शीतकालीन दौरे के लिए आराम दिया गया था। [४२] बांग्लादेश दौरे के दौरान दक्षिण अफ्रीका श्रृंखला और अन्य गेंदबाजों द्वारा कुछ अच्छे प्रदर्शन के बाद, एंडरसन ने स्वीकार किया कि वह अब इंग्लैंड के लिए एक स्वचालित विकल्प नहीं था। [[इंग्लैंड और वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] ने जेम्स एंडरसन को वर्ष 2011-12 में इंग्लैंड का क्रिकेटर घोषित किया। [43] एंडरसन के पास एक असामान्य गेंदबाजी एक्शन है। प्रसव के समय उसने अपना सिर नीचे कर लिया, आँखें बंद कर लीं और यह नहीं देखा कि वह कहाँ गेंदबाजी कर रहा है; उन्होंने अपने सिर के साथ गेंदबाजी करने का प्रयास किया, लेकिन पाया कि उन्होंने ऐसा करने में गति खो दी, इसलिए अपनी मूल कार्रवाई पर वापस लौट आए। [with] 2003 में, पूर्व इंग्लैंड के तेज गेंदबाज बॉब विलिस ने दावा किया कि एंडरसन केवल अपनी कार्रवाई के साथ पांच साल तक खेल सकेंगे। [England] 2004 और 2005 के बीच, इंग्लैंड के कोचिंग स्टाफ ने एंडरसन की गेंदबाजी कार्रवाई को बदलने का प्रयास किया। [४४] एंडरसन को श्रीलंका दौरे के लिए वन-डे और टेस्ट टीम में चुना गया था, लेकिन चोटों ने उन्हें उस दौरे पर तीन टेस्ट मैचों में से एक में खेलने में सक्षम बनाया। उन्होंने अपनी एकमात्र उपस्थिति में 0–85 के आंकड़े एकत्र करने की अपनी क्षमता के नीचे अच्छी गेंदबाजी की। '''2004–05:''' वेस्टइंडीज, जिम्बाब्वे और पाकिस्तान हालांकि वेस्ट इंडीज के दौरे के लिए टेस्ट और एक दिवसीय टीम दोनों में फिट और शामिल थे, [45] एंडरसन ने टेस्ट श्रृंखला में नहीं खेला, जेम्स कीर्तिले जैसे खिलाड़ियों द्वारा अलग किया गया था। [४६] उन्होंने एकदिवसीय श्रृंखला में फ़ीचर किया, जिसे इंग्लैंड ने 2–2 से ड्रा किया, 4 मैचों में खेलते हुए और 37.00 के औसत से 4 विकेट लिए; [47] श्रृंखला के अंतिम मैच में, एंडरसन ने [[क्रिस गेल]] का 50 वां एकदिवसीय विकेट लिया; 41. [48] के लिए वेस्टइंडीज के खिलाफ एकदिवसीय श्रृंखला के बाद, एंडरसन ने 31 वनडे मैचों में 23.78 की औसत से 50 विकेट लिए थे। एंडरसन ने टेस्ट टीम में अपना स्थान बरकरार रखा और उनका अगला बड़ा ब्रेक तब आया जब साइमन जोन्स को लगी चोट ने वेस्ट इंडीज के खिलाफ 2004 की ग्रीष्मकालीन श्रृंखला के आखिरी तीन टेस्ट मैचों में वेल्शमैन को बाहर कर दिया। टीम में होने के बावजूद, एंडरसन की गेंदबाजी का जबरदस्त इस्तेमाल किया गया। अब यह स्पष्ट था कि एंडरसन अब न केवल अपने सभी रूप और लय खो चुके थे, बल्कि इसके परिणामस्वरूप उनका सारा आत्मविश्वास भी खो गया था। गर्मियों के अंतिम टेस्ट में एक रिसर्जेंट एंडरसन द्वारा किए गए प्रदर्शन ने अनुमान लगाया कि उन्होंने अपना आत्मविश्वास वापस पा लिया है और अपने खेल के शीर्ष पर वापस आ जाएंगे। [50] उन्हें जिम्बाब्वे और दक्षिण अफ्रीका के शीतकालीन दौरे के लिए चुना गया था। हालांकि, सीज़न के बाद की ज़्यादातर बातचीत इस बहस पर हावी रही कि जिम्बाब्वे दौरे पर जाना है या नहीं। नामीबिया में एक संक्षिप्त ठहराव के बाद, इंग्लैंड ने अंततः हरारे में अंत किया। एंडरसन एक बार फिर अपने तीन एक दिवसीय प्रदर्शनों में संघर्ष किया। हालाँकि, इंग्लैंड प्रबंधन ने अपनी क्षमता में विश्वास दिखाना जारी रखा। फॉर्म के लिए संघर्ष करते हुए शीतकालीन दक्षिण अफ्रीका के दौरे पर बमुश्किल इस्तेमाल होने वाले रिजर्व के रूप में यात्रा करना, एंडरसन को मोचन में एक और शॉट दिया गया था, दूसरे में खराब प्रदर्शन के बाद साइमन जोन्स को तीसरे टेस्ट के लिए छोड़ दिया गया था। हालांकि, एंडरसन ने अपनी दो पारियों में 2/117 और 0/32 के आंकड़े जमा करते हुए जोन्स से भी बदतर प्रदर्शन किया। एंडरसन ने निम्नलिखित गर्मियों में लंकाशायर के साथ बिताया; गेंदबाजी नियमित रूप से एक ओवर का कोटा एक नए गेंदबाज के साथ जुड़ेगा, कुछ ऐसा जो उसने अपने इंग्लैंड के कार्यकाल में पर्याप्त नहीं किया था। 2005 में लंकाशायर के लिए 60 विकेट लेने के बाद 2005 के एशेज श्रृंखला के आखिरी मैच के लिए उन्हें इंग्लैंड टीम में वापस बुलाया गया, एक बार फिर से चोटिल जोन्स के बदले, लेकिन ऑलराउंडर [[पॉल कॉलिंगवुड]] को टीम के लिए चुना गया। [51] एंडरसन को पाकिस्तान के दौरे के लिए टेस्ट टीम में चुना गया था, लेकिन स्पिनर शॉन उदल को गेंदबाज के स्थान को भरने के लिए चुना गया था और अभी भी चोटिल साइमन जोन्स द्वारा खाली छोड़ दिया गया था। जब एशले जाइल्स को चोट के कारण तीसरा टेस्ट खेलना पड़ा, तो युवा डरहम के डेब्यू सीमर लियाम प्लंकेट को एंडरसन से आगे चुना गया और एंडरसन ने दौरे पर एक भी टेस्ट नहीं खेला। [५२] इस निराशा के बावजूद, उन्होंने पाकिस्तान में इंग्लैंड के वन-डे के सभी पांच मैचों में खेला, जिसमें [[एंड्रयू फ्लिंटॉफ]] के साथ श्रृंखला में इंग्लैंड के संयुक्त अग्रणी विकेट लेने वाले खिलाड़ी के रूप में सुधार दिखा, जिसमें उन्होंने 25.57 पर 7 विकेट लिए। [53] '''2006:''' भारत और ऑस्ट्रेलिया संपादित करें जनवरी 2006 में सीनियर साइड के भारत दौरे के लिए एंडरसन को नहीं चुना गया था क्योंकि साइमन जोन्स चोट से वापस आ गए थे और उन्हें आगे चुना गया था। [54] इसके बजाय, एंडरसन को इंग्लैंड ए के वेस्टइंडीज दौरे के लिए चुना गया। [55] फरवरी में, इंग्लैंड और वेस्टइंडीज के बीच पहला ए-मैच शुरू होने से कुछ दिन पहले, जेम्स एंडरसन (बल्लेबाज एलेस्टेयर कुक और ओवैस शाह के साथ) को भारत में इंग्लैंड के सीनियर स्क्वाड के लिए चोट से बचाने के लिए बुलाया गया था, कप्तान माइकल के बाद वॉन और तेज गेंदबाज साइमन जोन्स ने घुटने की चोट के साथ घर से उड़ान भरी और उप-कप्तान मार्कस ट्रेस्कोथिक ने "व्यक्तिगत" कारणों से प्रस्थान किया। [56] मोहाली एंडरसन में दूसरे टेस्ट में लियाम प्लंकेट द्वारा एक असंबद्ध प्रदर्शन के बाद श्रृंखला के अंतिम मैच के लिए वापस बुलाया गया। उन्होंने पहली पारी में 4/40 के आंकड़े लेते हुए इंग्लैंड की जीत में प्रभावित किया। [57] भारत में अंतिम मैच में अपने प्रभावशाली प्रदर्शन के बाद, एंडरसन पाकिस्तान और श्रीलंका के खिलाफ एकदिवसीय श्रृंखला और टेस्ट मैच दोनों में इंग्लैंड के मुख्य गेंदबाजों में से एक के रूप में दिखाई दे सकते हैं; हालाँकि, शुरुआती सत्र के तनाव के कारण फ्रैक्चर ने एंडरसन को सभी गर्मियों के अंतरराष्ट्रीय मैचों के लिए और उनके काउंटी सत्र के सभी दो मैचों के लिए बाहर कर दिया। [२१] लंकाशायर टीम के साथी साजिद महमूद को एंडरसन के बदले इंग्लैंड टीम में शामिल किया गया था। [५mate] सितंबर 2006 में एंडरसन का नाम इंग्लैंड के चैंपियंस ट्रॉफी और एशेज टीम में रखा गया था, हालांकि उस समय उन्होंने छह महीने में कोई प्रथम श्रेणी क्रिकेट नहीं खेला था। [59] ऑस्ट्रेलिया के खिलाफ 0 -5 एशेज व्हाइटवाश के लिए वह सीधे इंग्लैंड के रंगों में वापस आ गया था। इंग्लैंड टीम के अधिकांश खिलाड़ियों की तरह उनका प्रदर्शन मानक से काफी नीचे था। एंडरसन को एहतियात के तौर पर ऑस्ट्रेलिया और न्यूजीलैंड के साथ वन-डे टूर्नामेंट के माध्यम से होम मिडवे भेजा गया था, जब उन्हें अपनी पीठ में एक मरोड़ महसूस हुई थी; [60] टूर्नामेंट के दौरान उन्होंने अपने कुछ फॉर्म को फिर से हासिल करना शुरू कर दिया था और चार मैचों में खेले थे उन्होंने 20.62 की औसत से 8 विकेट लिए। [61] [62] '''2007:''' विश्व कप संपादित करें हालाँकि ऑस्ट्रेलिया में इंग्लैंड की विजयी एकदिवसीय श्रृंखला से एंडरसन को स्वदेश लौटा दिया गया था, लेकिन एंडरसन को इंग्लैंड की टीम में 2 में चुना गया 007 क्रिकेट विश्व कप। वह अपनी पीठ की चोट से उबर गए और उन्हें लियाम प्लंकेट, साजिद महमूद और जॉन लुईस की पसंद से आगे खेलने की उम्मीद थी। हालांकि, 14 मार्च 2007 को, इंग्लैंड के पहले गेम से कुछ दिन पहले, बीबीसी द्वारा यह बताया गया था कि एंडरसन ने क्षेत्ररक्षण अभ्यास के दौरान अपनी उंगली तोड़ दी थी और टूर्नामेंट में उनकी भागीदारी सवाल में थी, हालांकि वे दर्द के बावजूद खेलने में सक्षम थे। 63] '''2007:''' वेस्टइंडीज, भारत और श्रीलंका संपादित करें जब पीटर मूरेस ने विश्व कप के बाद डंकन फ्लेचर को इंग्लैंड के कोच के रूप में प्रतिस्थापित किया, तो यह महसूस किया गया कि एंडरसन नए प्रबंधन के तहत लाभान्वित होंगे; इंग्लैंड की बाकी टीम के साथ उन्हें अपने काउंटी के लिए अधिक खेलने की अनुमति थी। यह महसूस किया गया था कि यह उन खिलाड़ियों के लिए फायदेमंद नहीं था जो इंग्लैंड का प्रतिनिधित्व नहीं कर रहे थे, सिर्फ साइडलाइन पर बैठकर मैच प्रैक्टिस करने से वह अपने फॉर्म को फिर से खोज लेंगे। [64] एंडरसन ने वेस्टइंडीज के खिलाफ टेस्ट सीरीज में फीचर नहीं किया था, लेकिन उन्होंने एकदिवसीय श्रृंखला में खेला था। दूसरे एकदिवसीय मैच के दौरान, वह रुनको मोर्टन से भिड़ गए, जब वह मोर्टन के रास्ते में उतरे, जब बल्लेबाज विकेटों के बीच दौड़ रहा था। घटना के लिए एंडरसन पर मैच फीस का आधा जुर्माना लगाया गया था और मैच रेफरी माइक प्रॉक्टर ने कहा था "जेम्स एंडरसन बुरे व्यवहार के लिए प्रतिष्ठा वाला खिलाड़ी नहीं है ... और मुझे यकीन है कि वह वह सब कुछ करेगा जो वह सुनिश्चित कर सकता है कि कोई दोहराव न हो। यह दुर्भाग्यपूर्ण घटना है। "[65] एंडरसन ने 30.40 पर पांच विकेट के साथ श्रृंखला समाप्त की क्योंकि इंग्लैंड ने श्रृंखला 2-1 से गंवा दी। [66] एंडरसन ने भारत के साथ श्रृंखला के तीनों टेस्ट मैच खेले, चोटिल मैथ्यू होगार्ड के पक्ष में आए और एक तेज आक्रमण का नेतृत्व किया, जिसमें रयान साइडबॉटम और क्रिस ट्रेमलेट उनके बीच केवल 20 कैप थे। [67] श्रृंखला के पहले टेस्ट में, एंडरसन ने अपने 50 वें टेस्ट विकेट का दावा किया जब उन्होंने 0 के लिए महेंद्र सिंह धोनी को आउट किया; [68] एंडरसन के 17 वें टेस्ट मैच में उपलब्धि हासिल की और मैच के बाद उन्होंने 35.67 की औसत से 53 विकेट हासिल किए। 69] वह राहुल द्रविड़, सचिन तेंदुलकर और सौरव गांगुली को एक ही पारी में आउट करने वाले इंग्लैंड के पहले गेंदबाज बने। [67] हालांकि इंग्लैंड ने श्रृंखला खो दी, एंडरसन ने पहले की तुलना में अधिक स्थिरता का प्रदर्शन किया और 14 विकेट हासिल किए, 35.57 पर और मैन ऑफ द सीरीज़ पुरस्कार प्राप्त किया। [70] वह 5/42 के अपने सर्वश्रेष्ठ टेस्ट आंकड़ों के साथ दूसरी बार लॉर्ड्स में ऑनर्स बोर्ड में अपना नाम दर्ज कराने में सफल रहे। [71] एकदिवसीय श्रृंखला जिसके बाद इंग्लैंड की तीन साल में पहली वनडे सीरीज जीत थी। एंडरसन 22.57 की औसत से 14 विकेट के साथ दोनों तरफ से अग्रणी विकेट लेने वाले गेंदबाज थे। [72] श्रृंखला के पहले वनडे में, एंडरसन ने अपने 100 वें एकदिवसीय विकेट का दावा किया जब उन्होंने गौतम गंभीर को 3 रन पर आउट कर दिया; [73] मैच के बाद, उन्होंने 27.02 के औसत से 70 मैचों में 103 विकेट लिए थे। [49] एंडरसन को सितंबर 2007 में आयोजित इंग्लैंड ट्वेंटी 20 के लिए इंग्लैंड टीम के लिए भी शामिल किया गया था, जिसमें एक घायल राव बोपारा की जगह ली गई थी। [74] उन्होंने इंग्लैंड के सभी चार मैचों में 34.00 पर तीन विकेट लिए, क्योंकि इंग्लैंड प्रतियोगिता के दूसरे चरण से आगे बढ़ने में असफल रहा। [75] एक सफल गर्मियों के बाद, वे बारह खिलाड़ियों में से एक थे, जिन्हें ईसीबी द्वारा 2007-08 के लिए केंद्रीय अनुबंध से सम्मानित किया गया था। [76] एंडरसन उस दस्ते का हिस्सा थे जिसने सर्दियों में श्रीलंका का दौरा किया था। वन-डे पक्ष ने श्रीलंका में अपनी पहली श्रृंखला जीत पूरी की; एंडरसन का योगदान 48.25 की औसत से पांच मैचों में चार विकेट था और साइडबॉटम और स्टुअर्ट ब्रॉड के साथ श्रीलंका के शीर्ष क्रम को कम करके, हालांकि वे औसत से अधिक विकेटों के साथ समाप्त हुए। [77] [78] पीड़ित बायीं टखने में चोट के बावजूद, [79] एंडरसन को पहले टेस्ट के लिए चुना गया। हालाँकि उन्होंने पहली पारी में किफायती गेंदबाजी की, [80] दूसरी में वह महंगे थे; दूसरी पारी के दौरान वह टेस्ट क्रिकेट में केवल एक ही ओवर में छः चौके लगाने वाले दूसरे गेंदबाज बने। [81] उन्होंने 167 रन [82] के लिए दो विकेट के आंकड़े के साथ मैच समाप्त किया और अंतिम दो टेस्ट के लिए उन्हें बाहर कर दिया गया; उनकी जगह डेब्यू करने वाले स्टुअर्ट ब्रॉड थे। '''2008:''' न्यूजीलैंड, दक्षिण अफ्रीका और भारत संपादित करें 2008 के वसंत में, एंडरसन ने इंग्लैंड के साथ न्यूजीलैंड का दौरा किया। वह ट्वेंटी 20 श्रृंखला में खेले, जिसमें इंग्लैंड ने 2-0 से जीत दर्ज की, और फिर वह एक दिवसीय श्रृंखला में शामिल हुए, जिसे न्यूजीलैंड ने 3-2 से जीता। हालाँकि वह वन-डे सीरीज़ के सभी पाँच मैचों में खेले, लेकिन उन्होंने संघर्ष किया और 67.50 की औसत से केवल चार विकेट लिए। [83] कुछ फॉर्म हासिल करने के प्रयास में, एंडरसन को ऑकलैंड क्रिकेट क्लब में शामिल होने की अनुमति दी गई, जो एक अंतरराष्ट्रीय खिलाड़ी के रूप में अंतर्राष्ट्रीय कॉल अप के कारण अपने स्ट्राइक गेंदबाजों की कमी कर रहे थे। [84] यह कदम गैविन लार्सन, वेलिंगटन क्रिकेट क्लब के मुख्य कार्यकारी सहित आलोचकों के साथ विवादास्पद था, जिन्हें डर था कि एंडरसन खुद को फॉर्म में डाल पाएंगे। [85] हालाँकि उन्हें पहले टेस्ट के लिए छोड़ दिया गया था, एंडरसन को दूसरे के लिए वापस बुलाया गया था जब उन्होंने और स्टुअर्ट ब्रॉड ने आउट ऑफ फॉर्म स्टीव हैरिसन और मैथ्यू होगार्ड को इंग्लैंड के 189 रन से हराया था; दोनों गेंदबाजों को कुल्हाड़ी मारने का निर्णय अंग्रेजी क्रिकेट में एक युग के अंत के रूप में लिया गया था। एंडरसन का चयन आश्चर्यचकित करने वाला था क्योंकि यह उम्मीद की जा रही थी कि ब्रॉड हार्मिसन की जगह लेंगे, लेकिन यह नहीं कि होगार्ड को छोड़ दिया जाएगा। [a a] दूसरे टेस्ट की पहली पारी में, एंडरसन ने 5/73 रन बनाए और 7/130 के मैच के आंकड़े के साथ समाप्त हुए और इंग्लैंड को 126 रन की जीत में मदद की। [88] उन्होंने तीसरे टेस्ट से पहले फुटबॉल खेलते समय टखने की चोट का सामना किया लेकिन उनका चयन होने में समय लग गया। अंतिम टेस्ट में एंडरसन का प्रदर्शन कम प्रभावी रहा, [match ९] मैच के आंकड़े १/१५३ दर्ज किए गए क्योंकि इंग्लैंड ने मैच १२१ रन से जीता और श्रृंखला २-१ से जीत ली। [९ ०] स्थिरता के लिए खोज करते हुए, एंडरसन की कार्रवाई 2003 में उनके द्वारा उपयोग की गई कार्रवाई पर वापस लौट गई, जिसके साथ उन्होंने सहज महसूस किया उन्हें घरेलू श्रृंखला के लिए बरकरार रखा गया था, जब न्यूजीलैंड ने 2008 में इंग्लैंड का दौरा किया था। उन्होंने दौरे के खिलाफ सफलता का आनंद लेना जारी रखा, 19.31 पर 19 विकेट लिए और श्रृंखला के प्रमुख विकेट लेने वाले के रूप में समाप्त हुए। यह उनकी श्रृंखला में विकेटों की सर्वाधिक वापसी थी। [91] एंडरसन ने पहले टेस्ट में अच्छी गेंदबाजी की, मैच ड्रा होने के साथ मैच के आंकड़े 130/5 दर्ज किए। [92] दूसरे टेस्ट में, एंडरसन 5/139 के मैच के आंकड़ों के साथ समाप्त हुआ क्योंकि इंग्लैंड ने छह विकेट से जीत हासिल की; पहले दिन उन्होंने न्यूजीलैंड के बल्लेबाज डैनियल फ्लिन को चेहरे पर मारा, एक दांत से बाहर निकलते हुए, शॉर्ट, आक्रामक गेंदबाजी के दौरान, जब उन्होंने हेलमेट पर जैकब ओरम को मारा। [93] फ्लिन को घायल करके एंडरसन ने कहा कि उसे हड़ताली "सुखद नहीं था"। [94] श्रृंखला के अंतिम मैच में एंडरसन ने स्टुअर्ट ब्रॉड के साथ 76 की साझेदारी में करियर का सर्वश्रेष्ठ 28 रन बनाया। [95] इसके बाद पहली पारी में 7/43 के करियर की सर्वश्रेष्ठ गेंदबाजी और 9/98 के टेस्ट मैच के सर्वश्रेष्ठ आंकड़े के रूप में उन्होंने मैन ऑफ द मैच का पुरस्कार जीता और इंग्लैंड ने एक पारी और नौ रन से जीत और 2-0 की श्रृंखला हासिल की जीतने के लिए। [96] श्रृंखला में एंडरसन के प्रदर्शन ने इंग्लैंड के गेंदबाजी कोच ओटिस गिब्सन को यह कहने के लिए प्रेरित किया कि एंडरसन के पास एक विश्व स्तरीय गेंदबाज बनने की क्षमता है अगर वह अपने आत्म-विश्वास में सुधार कर सकते हैं। [97] एंडरसन के बाद वन-डे सीरीज़ में 41.40 की औसत से पाँच मैचों में पाँच विकेट लेने में सफल रहे, क्योंकि इंग्लैंड ने 3-1 से सीरीज़ गंवा दी। [98] न्यूजीलैंड के खिलाफ टेस्ट श्रृंखला के बाद, एंडरसन के आंकड़ों से पता चला कि वह अपने करियर की शुरुआत और अपने पुनरुत्थान के बीच बाएं हाथ के बल्लेबाजों और अपनी विषम किस्मत के लिए गेंदबाजी करने के लिए संघर्ष कर रहे थे। जून 2008 के अंत तक, एंडरसन ने 25 टेस्ट मैच खेले थे; जुलाई 2007 से पहले के 16 टेस्ट मैचों में उन्होंने 38.39 की औसत से 46 विकेट लिए थे, लेकिन तब से 9 टेस्ट मैचों में उन्होंने स्ट्राइक रेट से 30.58 पर 43 विकेट लिए। [99] चार महीने की अवधि में न्यूजीलैंड के खिलाफ खेले गए पांच टेस्ट मैचों में, 27 में से 22 विकेट जो उन्होंने लिए, वे दाएं हाथ के बल्लेबाजों के खिलाफ थे। दाएं हाथ के गेंदबाजों के खिलाफ उन्होंने 38.7 की तुलना में 20.77 का औसत छोड़ा। हालाँकि उनके करियर के आँकड़ों में यह सुधार था, क्योंकि उन्होंने दाएं-हाथ के मुकाबले 29.11 पर 70 विकेट और बाएं-हाथ के मुकाबले 54.94 पर 19 विकेट लिए थे। यह पहली बार 2003 में दक्षिण अफ्रीका के खिलाफ टेस्ट श्रृंखला में स्पष्ट हो गया जब ग्रीम स्मिथ और गैरी कर्स्टन ने उन्हें 276 रनों पर दूध पिलाया, जबकि उनके बीच केवल एक बार आउट हुए। [99] एंडरसन की बल्लेबाजी ने दक्षिण अफ्रीका के खिलाफ ग्रीष्मकालीन घरेलू टेस्ट श्रृंखला में एक उल्लेखनीय सुधार दिखाया। हेडिंग्ले में दूसरे टेस्ट की दूसरी पारी में, एंडरसन ने टेस्ट करियर की सर्वश्रेष्ठ 34 रन की पारी खेली, जो कि 3. दिन के अंत में एक नाइटवाचमैन के रूप में क्रीज पर आई। अपनी पारी के दौरान वह कलाई पर मारा गया और फिर डेल स्टेन द्वारा उनके हेलमेट की जंग श्रृंखला के अंतिम मैच में, एंडरसन ने अपना 100 वां टेस्ट विकेट लिया। ऐतिहासिक विकेट 2 के लिए जैक कैलिस लेग बिफोर विकेट का था; [101] यह उपलब्धि एंडरसन के 29 वें टेस्ट में हासिल की गई थी और मैच के बाद उन्होंने 34.51 की औसत से 104 विकेट हासिल किए थे। [69] मुंबई में आतंकी हमलों के कारण भारत में इंग्लैंड की वन-डे सीरीज़ में कटौती की गई थी। 7 मैच खेले जाने थे, लेकिन आतंकवाद के कारण इंग्लैंड ने पांच मैचों के बाद जल्दी घर से उड़ान भरी। वे श्रृंखला में 5-0 से नीचे थे और एंडरसन ने पांच में से हर एक मैच में गेंदबाजी करने के बावजूद एक विकेट नहीं लिया था। '''2009:''' वेस्टइंडीज संपादित करें जनवरी 2009 में पीटर मूरेस को बर्खास्त करने के बाद, [102] और इंग्लैंड के कप्तान के रूप में एंड्रयू स्ट्रॉस द्वारा केविन पीटरसन के स्थान पर [103] इंग्लैंड वेस्टइंडीज दौरे के लिए रवाना हुए। सेंट किट्स इलेवन [104] और वेस्ट इंडीज ए, [105] के खिलाफ वार्म अप मैचों में दो कम महत्वपूर्ण प्रदर्शनों के बाद एंडरसन को जमैका में पहले टेस्ट के लिए हटा दिया गया था। आश्चर्यजनक रूप से, वेस्टइंडीज ने इंग्लैंड पर एक बड़ी हार का सामना किया, एक तीसरी पारी के बल्लेबाजी पतन। रयान साइडबॉटम के रूप में चिंता का कारण है, और अपनी फिटनेस पर कुछ संदेह है, एंडरसन को एंटीगुआ के सर विवियन रिचर्ड्स स्टेडियम में दूसरे टेस्ट के लिए वापस बुलाया गया। हालांकि, इस मैच को अनफिट आउटफील्ड के कारण दो ओवर से कम ओवरों के साथ छोड़ दिया गया था। [106] टेस्ट मैच को दो दिन बाद एंटीगुआ रिक्रिएशन ग्राउंड में आयोजित किया गया। इंग्लैंड की पहली पारी के दौरान नाइट-वॉचमैन के रूप में 4 बनाने के बाद, एंडरसन ने 19 विकेट लिए थे क्योंकि वेस्टइंडीज 285 पर आउट हो गया था, हालांकि उन्होंने स्टीव गेलिसन की गेंद पर क्रिस गेल का कैच लपका। [107] 20 रन बनाने के बाद, फिर से नाइट-वॉचमैन के रूप में, दूसरी बल्लेबाज़ी पारी में, इंग्लैंड ने वेस्टइंडीज़ को आउट करने के लिए एक विकेट कम लिया और एक टेस्ट जीत हासिल की, क्योंकि डैरन पावेल और फिदेल एडवर्ड्स के टेल-एंडर्स 10 ओवर में ही आउट हो गए। आकर्षित। [108] बारबाडोस में BCA प्रेसिडेंट XI के खिलाफ टूर मैच से बाहर होने के बाद, इंग्लैंड और वेस्टइंडीज ने केंसिंग्टन ओवल में चौथा टेस्ट खेला। दोनों पक्षों ने बहुत सपाट ट्रैक पर गेंदबाजी करना मुश्किल पाया और पहली दो पारियों में सिर्फ 15 विकेट के नुकसान पर 1,349 रन बनाए। England ने पहले बल्लेबाजी की और 600/6 घोषित किए, और एंडरसन ने फिर से वेस्टइंडीज के जवाब में गेंदबाजी को खोला। एक रेफरल पर क्रिस गेल एलबीडब्ल्यू को जल्दी आउट करने के लिए हड़बड़ी के बाद, [109] उन्होंने शिवनारायण चंद्रपॉल और सुलेमान बेन को भी आउट कर 37 ओवर में 125 रन देकर 3 विकेट लिए। इंग्लैंड ने मैच में बल्लेबाजी करने के साथ, एंडरसन को फिर से फीचर नहीं दिया क्योंकि टेस्ट मैच ड्रा हो गया था। [110] इंग्लैंड के साथ अभी भी एक श्रृंखला में १-० की गिरावट के साथ वे उम्मीद कर रहे थे कि कई लोग आराम से जीतेंगे, त्रिनिदाद में क्वींस पार्क ओवल में पांचवें और अंतिम टेस्ट में जीत की जरूरत थी। इंग्लैंड द्वारा 546/6 घोषित किए जाने के बाद, एं टॉस जीता और बल्लेबाजी करने के लिए चुना गया, और 569-6 घोषित करते हुए वेस्टइंडीज के गेंदबाजी आक्रमण पर हावी हो गया। पीटरसन को बचाने के लिए एंडरसन को रात के पहरेदार के रूप में उनकी भूमिका के पहले दिन के अंत में भेजा गया था। एलेस्टेयर कुक के साथ बल्लेबाजी करते हुए, उन्होंने 44 की साझेदारी की, एंडरसन ने टेस्ट क्रिकेट में बिना रन बनाए अपनी पारी को आगे बढ़ाने के लिए 14 रन बनाए। बाद में तीन दिन बाद, उन्हें गेंद दी गई क्योंकि इंग्लैंड ने 20 वेस्ट इंडियन विकेट और सुरक्षित मैच जीत हासिल करने के लिए सेट किया था। एंडरसन को वहां बादल की स्थिति में कुछ महत्वपूर्ण स्विंग मिला, और वेस्ट इंडीज के शीर्ष क्रम के माध्यम से स्केच करने के लिए आगे बढ़े, पहले तीन विकेट (फिर से गेल सहित) ने वेस्टइंडीज को 68/3 पर छोड़ा। [126] दो लेट स्ट्राइक ने एंडरसन को पांच विकेट लेने का मौका दिया, 19 पारियों में उनकी पहली पारी थी, ट्रेंट ब्रिज में पिछली गर्मियों में न्यूजीलैंड के खिलाफ 7 विकेटों की पारी के बाद। [127] वेस्टइंडीज द्वारा फॉलो-ऑन (श्रृंखला में दूसरी बार) पूछे जाने के बाद एंडरसन ने 4 विकेट लिए और इंग्लैंड ने पारी और 83 रनों से जीत दर्ज की। 125 रनों के लिए मैच में नौ विकेट के साथ, एंडरसन को मैन ऑफ द मैच नामित किया गया था, [128] अपने करियर में केवल दूसरी बार उन्होंने टेस्ट मैच में यह उपलब्धि हासिल की थी। हेडिंग्ले में निम्नलिखित एकदिवसीय श्रृंखला का पहला मैच भारी बारिश के कारण छोड़ दिया गया था, जिसमें दो एक दिवसीय मैच खेले जाने थे। एंडरसन को श्रृंखला के लिए इंग्लैंड टीम में नामित किया गया था, और दोनों मैचों के लिए चुना गया था। ब्रिस्टल में पहले मैच में, उन्होंने उन्नीस के लिए छह ओवर फेंके, जिसमें एक युवती थी, लेकिन विकेट के रूप में बेकार हो गई क्योंकि वेस्टइंडीज 160 रन पर आउट हो गई थी। [129] इंग्लैंड ने छह विकेट से मैच जीत लिया, मतलब एंडरसन को बल्लेबाजी करने की जरूरत नहीं थी। न ही उन्हें दौरे के आखिरी मैच में बल्लेबाजी करने की आवश्यकता थी क्योंकि इंग्लैंड ने अपने 50 ओवरों में 328/7 का स्कोर बनाया। हालांकि जवाब में एक गेंद पर एंडरसन एक गेंद पर चले गए, जिसमें 9.4 ओवरों में 58 रन दिए, उन्होंने मैच के अंतिम (सुलेमान बेन) सहित तीन विकेट लिए, क्योंकि वेस्टइंडीज 58 रन पर छोटा हो गया, जिसने इंग्लैंड पर 2-0 की जीत दर्ज की। टेस्ट और एकदिवसीय श्रृंखला दोनों में। '''2009-10:''' दक्षिण अफ्रीका संपादित करें एंडरसन दक्षिण अफ्रीका के दौरे पर गए थे, जो कि अंग्रेजी हमले के नेताओं में से एक थे, जिन्होंने खेल के सभी प्रारूपों में खुद को स्थापित किया। शुरुआती टी 20 इंटरनेशनल में, एंडरसन एक विकेट लेने में विफल रहे, हालांकि वह काफी किफायती थे, 8 रन पर एक ओवर। एंडरसन ने निम्नलिखित मैच में सुधार करते हुए 28 रन देकर 4 विकेट लिए। वह इंग्लिश गेंदबाजों की पिक थे क्योंकि मैच दक्षिण अफ्रीका ने जीता था, 200 से अधिक ओवर। एंडरसन ने एकदिवसीय श्रृंखला में अच्छी गेंदबाजी की। उन्होंने दूसरे एकदिवसीय मैच में 3-60 और चौथे मैच में 5–23 का दावा किया। चार मैचों की टेस्ट सीरीज 1-1 से ड्रॉ रही, जिसमें एंडरसन ने अच्छी गेंदबाजी की। उन्होंने तीसरे टेस्ट के दौरान 63 रन पर 5 विकेट लिए, साथ ही शुरुआती मैच में 4–73 रन बनाए। [130] [131] 2010: बांग्लादेश और पाकिस्तान संपादित करें एंडरसन को क्रिकेट के इस प्रारूप के विशेषज्ञ के रूप में नहीं माने जाने के बावजूद 2010 टी 20 विश्व कप के लिए इंग्लैंड टीम में चुना गया था। वह वेस्टइंडीज के खिलाफ शुरुआती ग्रुप मैच में नहीं खेले थे। इंग्लैंड टूर्नामेंट में अच्छा खेल रहा है, और स्टुअर्ट ब्रॉड, रयान साइडबॉटम और टिम ब्रेसनन प्रदर्शन के तीन-मैन सीम हमले के साथ, एंडरसन पक्ष में नहीं तोड़ सके। फाइनल में ऑस्ट्रेलिया को हराकर इंग्लैंड टूर्नामेंट जीतने गया। दो मैचों की टेस्ट सीरीज में इंग्लैंड का सामना बांग्लादेश से हुआ। इंग्लैंड को आसानी से जीत की उम्मीद थी और पहले टेस्ट में जीत के लिए क्रूरता के साथ, एंडरसन ने 4–78 और 1–84 के आंकड़े ले लिए। एंडरसन ने दूसरा टेस्ट भी खेला, जिसमें 1-45 और 3–16 के आंकड़े थे। इंग्लैंड ने श्रृंखला 2-0 से जीती। एंडरसन पहले वनडे में खेले थे, लेकिन महंगे थे, 3–74 के आंकड़े ले रहे थे। वह दूसरे गेम में विकेटकीपर थे, क्योंकि इंग्लैंड को करारी हार मिली। एंडरसन निर्णायक में नहीं खेले, जिसे इंग्लैंड ने श्रृंखला लेने के लिए जीता। इंग्लैंड ने इसके बाद पाकिस्तान को घर पर खेला। यह इस श्रृंखला के दौरान था कि एंडरसन ने खुद को दुनिया के सर्वश्रेष्ठ टेस्ट गेंदबाजों में से एक के रूप में स्थापित किया। पहले मैच में उन्होंने 5–54 और 6–17 से जीता जो इंग्लैंड ने जीता। इसने एंडरसन को 11–71 के मैच के आंकड़ों के साथ छोड़ दिया। उन्होंने पहली पारी में 4-20 के आंकड़े हासिल करते हुए इंग्लैंड को दूसरा टेस्ट जीतने में मदद की। एंडरसन ने अंतिम दो टेस्ट में किफायती रहना जारी रखा और विकेट लेने की धमकी दी। एंडरसन को पहले एकदिवसीय मैच के लिए आराम दिया गया था, लेकिन दूसरे में वापसी करते हुए, दस ओवरों में 1-36 रन लिया। श्रृंखला के शेष मैच खेलने से पहले उन्होंने तीसरे मैच में 3–26 की बढ़त ली। हालांकि एंडरसन ने विकेट लेने के लिए संघर्ष किया, लेकिन उनकी किफायती गेंदबाजी ने विपक्ष को निराश किया और रन रेट को नीचे रखा। दौरे के अंत तक, एंडरसन ने खुद को इंग्लैंड के हमले के नेता के रूप में स्थापित कर लिया था, जिसमें उनकी स्विंग गेंदबाजी ने उन्हें दुनिया में सबसे अधिक भयभीत गेंदबाजों में से एक बना दिया था। '''2010–11:''' ऑस्ट्रेलिया संपादित करें उम्मीद के मुताबिक, एंडरसन को ऑस्ट्रेलिया खेलने के लिए इंग्लैंड टीम में चुना गया, जहां उन्होंने कूकाबुरा गेंद का मुकाबला करने के लिए अपनी खुद की वॉबल-सीम ​​डिलीवरी विकसित की, जो लंबे समय तक स्विंग नहीं करता है। [132] एंडरसन ने शुरुआती दौरे के मैचों में अच्छा खेला और शुरुआती टेस्ट मैच में दो विकेट लिए, जो ड्रॉ के रूप में समाप्त हुआ। दूसरे टेस्ट में इंग्लैंड ने ऑस्ट्रेलिया को हराकर, एक पारी और 71 रन से जीत दर्ज की। एंडरसन ने पहली पारी में 4-51 रन बनाए और ऑस्ट्रेलिया कभी भी उबर नहीं पाया। इंग्लैंड ने तीसरा टेस्ट गंवाया, लेकिन एंडरसन ने फिर भी 4 विकेट लेकर प्रभावित किया। एंडरसन ने चौथे टेस्ट में 4-44 से जीत हासिल की, जिसे इंग्लैंड ने एशेज को बरकरार रखने के लिए जीता। उन्होंने तब ४-६६ और ३-६१ से जीत हासिल की क्योंकि इंग्लैंड ने पांचवां टेस्ट और श्रृंखला ३-१ से जीती। श्रृंखला के दौरान एंडरसन 200 टेस्ट विकेट का दावा करने वाले इंग्लैंड के दूसरे सबसे युवा गेंदबाज बने। [133] एकदिवसीय श्रृंखला की शुरुआत में एंडरसन को आराम दिया गया था, लेकिन इंग्लैंड के संघर्ष के साथ उन्हें याद किया गया, तीसरे मैच में 2-57 से। छठे मैच में एंडरसन ने अपने दस ओवरों में से 1-91 विकेट लिए क्योंकि इंग्लैंड की टीम संघर्ष कर रही थी। एंडरसन ने श्रृंखला के अंतिम मैच में 3-48 से जीत हासिल की, लेकिन एक और हार को रोकने के लिए पर्याप्त नहीं था क्योंकि इंग्लैंड ने एकदिवसीय श्रृंखला 6-2 से गंवा दी। 2011: विश्व कप, श्रीलंका और भारत संपादित करें एंडरसन को 2011 विश्व कप के लिए टीम में चुना गया था और नीदरलैंड के खिलाफ शुरुआती गेम में खेला गया था। वह भारत के खिलाफ नाटकीय ड्रॉ में शामिल थे, जहां दोनों टीमों ने 338 पोस्ट किए, और ए इंग्लैंड के खिलाफ आयरलैंड के खिलाफ शर्मनाक हार का सामना करना पड़ा। टूर्नामेंट का उनका सबसे अच्छा मैच तब आया जब उन्होंने इंग्लैंड को दक्षिण अफ्रीका के खिलाफ 171 रनों की मदद दी, जहां उन्होंने 2–16 के आंकड़े एकत्र करते हुए, छह ओवर फेंके। उन्हें वेस्टइंडीज के खिलाफ टीम से बाहर रखा गया था, जिसे इंग्लैंड ने जीता था। एंडरसन श्रीलंका के खिलाफ इंग्लैंड के फाइनल मैच में नहीं दिखाई दिए, जिसमें वे दस विकेट से हार गए और प्रतियोगिता के क्वार्टर फाइनल चरण में हार गए। कुल मिलाकर, एंडरसन के पास एक निराशाजनक टूर्नामेंट था, हालांकि पिचें गेंदबाज़ी करने की उनकी शैली के अनुरूप नहीं थी, जिससे गेंद को स्विंग नहीं मिल पा रही थी। 2011 में जब श्रीलंका का दौरा हुआ था तब एंडरसन इंग्लैंड टीम का हिस्सा थे। एंडरसन ने पहली पारी में 3-66 रन बनाए, लेकिन चोट के कारण दूसरे में गेंदबाजी नहीं कर पाए। श्रीलंका के दूसरी पारी में 82 रन पर आउट होने के बाद इंग्लैंड ने पहला टेस्ट जीता। एंडरसन को चोट के माध्यम से दूसरे टेस्ट से बाहर कर दिया गया था, लेकिन तीसरे के लिए वापसी की, 2–56 और 2–81 के आंकड़े लेकर, क्योंकि इंग्लैंड ने मैच ड्रॉ किया, लेकिन श्रृंखला 1-0 से जीत ली। एंडरसन ने पहले एकदिवसीय मैच में 4-18 रन बनाए लेकिन दूसरे मैच में विकेटकीपिंग की। चौथे मैच में उन्होंने अपना सर्वश्रेष्ठ वापसी करते हुए 3-24 से जीत दर्ज की। फाइनल मैच में उन्होंने 2–55 की बढ़त ली, जिससे इंग्लैंड को श्रृंखला जीतने में मदद मिली। इंग्लैंड के अगले प्रतिद्वंद्वी भारत थे। विश्व रैंकिंग में भारत को पछाड़ने और नई शीर्ष टेस्ट टीम बनने के लिए इंग्लैंड को दो मैचों की चार मैचों की श्रृंखला जीतने की आवश्यकता थी। पहले टेस्ट में एंडरसन चमके, 5-65 से इंग्लैंड ने 1-0 की बढ़त ले ली। एंडरसन ने दूसरे टेस्ट में 5 और विकेट लिए और तीसरे में 6 विकेट लिए क्योंकि इंग्लैंड ने 3-0 से सीरीज़ जीत ली। एंडरसन ने अंतिम टेस्ट में 3 और विकेट लिए क्योंकि इंग्लैंड ने श्रृंखला 4-0 से जीती और नई दुनिया में नंबर वन बन गया। एंडरसन के प्रदर्शन के बाद, उन्हें दुनिया में प्रमुख तेज गेंदबाज माना जाता था। एंडरसन ने तीसरे एकदिवसीय मैच में ३-४48 की बढ़त ली, लेकिन श्रृंखला के अंतिम गेम से बाहर रह गए क्योंकि पहले ही जीत चुके थे, फाइनल मैच में २-० की बढ़त ले ली, जिसे उन्होंने ६ विकेट से भी जीत लिया। '''2011–12:''' पाकिस्तान और श्रीलंका संपादित करें इंग्लैंड ने 2012 के अंत में पाकिस्तान का दौरा किया था। श्रृंखला संयुक्त अरब अमीरात में आयोजित की गई थी। इंग्लैंड ने परिस्थितियों में संघर्ष किया और पहले टेस्ट में भारी हार का सामना किया, जिसमें एंडरसन काफी हद तक अप्रभावी थे। इंग्लैंड ने फिर से दूसरा टेस्ट गंवा दिया, जिसमें बल्लेबाजों के खराब प्रदर्शन ने गेंदबाजों को काम करने के लिए बहुत कम दिया। एंडरसन ने दौरे के अपने सर्वश्रेष्ठ आंकड़े, श्रृंखला के अंतिम मैच में 3–35 से लिए, लेकिन यह पाकिस्तान के लिए एक सफेदी को रोकने के लिए पर्याप्त नहीं था। श्रृंखला के बाद, इंग्लैंड दो मैचों की टेस्ट श्रृंखला के लिए श्रीलंका चला गया। एंडरसन ने पहली पारी में 5–72 की बढ़त ली, लेकिन इंग्लैंड के लिए चौथी सीधी हार को रोकने के लिए यह पर्याप्त नहीं था। एंडरसन को उन परिस्थितियों में उनके प्रदर्शन के लिए सराहा गया, जो सीम गेंदबाजों के पक्ष में नहीं थे। इंग्लैंड ने सीरीज़ को समतल करने के लिए अंतिम टेस्ट जीता, जिसमें एंडरसन ने मैच में 4–98 के आंकड़े लिए। अपने प्रदर्शन के परिणामस्वरूप, एंडरसन को इंग्लैंड का क्रिकेटर ऑफ द ईयर चुना गया। [134] 2012: वेस्टइंडीज और दक्षिण अफ्रीका संपादित करें वेस्टइंडीज के खिलाफ दूसरे टेस्ट में, एंडरसन ने ट्रेंट ब्रिज में 4–43 रन बनाए, एक ऐसा मैदान जहां उन्होंने स्विंग-फ्रेंडली परिस्थितियों के कारण हमेशा प्रदर्शन किया। इंग्लैंड के साथ 2-0 से सीरीज़ जीतने के बाद, एंडरसन को बर्नआउट से बचने में मदद करने के लिए श्रृंखला के अंतिम मैच के लिए आराम दिया गया। एंडरसन ने वेस्टइंडीज के खिलाफ एकदिवसीय श्रृंखला में खेला, दूसरे मैच में 2–38 की बढ़त ली। इंग्लैंड ने इसके बाद 5 एकदिवसीय मैचों में ऑस्ट्रेलिया की ओर से खेला। पहले मैच में एंडरसन ने 2–55 और चौथे मैच में 2–34 से जीत हासिल की। सुझाव थे कि एंडरसन श्रृंखला में कोई भूमिका नहीं निभाएंगे, दोनों उसे आराम करने के लिए और अगले वर्ष एशेज श्रृंखला से पहले ऑस्ट्रेलिया का सामना करने से वंचित करने के लिए। हालांकि, इसके बावजूद, एंडरसन ने श्रृंखला में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। इंग्लैंड ने गर्मियों के अंत में दक्षिण अफ्रीका का सामना किया, लाइन पर उनकी नंबर एक रैंकिंग के साथ। दुनिया के दो सर्वश्रेष्ठ सीम गेंदबाजों के रूप में माने जाने वाले डेल स्टेन के साथ एंडरसन को सिर से देखने का मौका के रूप में श्रृंखला का भी अनुमान लगाया गया था। श्रृंखला इंग्लैंड के लिए एक निराशा थी। उन्होंने पहला टेस्ट एक पारी से गंवा दिया, जिसमें एंडरसन ने 1-116 के आंकड़े का प्रबंधन किया। दूसरा टेस्ट एक तंग मामला था, जिसमें मैच ड्रॉ रहा, लेकिन एंडरसन मैच में केवल तीन विकेट ही ले सके। इंग्लैंड ने तीसरा टेस्ट गंवाया, जिसका मतलब 2-0 से श्रृंखला हार है, और दक्षिण अफ्रीका ने टेस्ट रैंकिंग में शीर्ष पर अपनी जगह अर्जित की। तीसरे एकदिवसीय मैच में एंडरसन ने 4–44, और पांचवें में 2-41 ने श्रृंखला को 2-2 से ड्रॉ के रूप में समाप्त किया। यह इंग्लैंड के लिए एक सकारात्मक परिणाम के रूप में देखा गया था, जिसमें कई युवा खिलाड़ियों को एक अनुभवी दक्षिण अफ्रीकी टीम के खिलाफ खून किया गया था। '''2012–13:''' भारत, न्यूजीलैंड और चैंपियंस ट्रॉफी संपादित करें दक्षिण अफ्रीका से हार के बाद, एंड्रयू स्ट्रॉस सेवानिवृत्त हो गए और उनकी जगह एलिस्टर कुक को कप्तान बनाया गया। कुक के नेतृत्व में पहली श्रृंखला भारत के खिलाफ थी। इंग्लैंड ने पहला टेस्ट 9 विकेट से गंवाया, जिससे एंडरसन मैच में सिर्फ एक विकेट ले पाए। इंग्लैंड ने दूसरा टेस्ट जीत लिया, लेकिन एंडरसन ने फिर से स्पिनरों के अनुकूल परिस्थितियों में संघर्ष किया। एंडरसन ने इसमें बेहतर प्रदर्शन किया तीसरा टेस्ट, कुल मिलाकर छह विकेट लिए। एंडरसन ने तीसरे टेस्ट की पहली पारी में सचिन तेंदुलकर का विकेट लिया, जिसमें मुथैया मुरलीधरन के साथ तेंदुलकर के खिलाफ सबसे अधिक आठ बार आउट होने वाले सबसे सफल गेंदबाज थे। अंतिम टेस्ट में सीरीज़ जीतने के लिए इंग्लैंड को एक ड्रॉ की ज़रूरत थी, एंडरसन ने इंग्लैंड को मैच ड्रा कराने में 2–1 से हराकर सीरीज 2-1 से जीत ली। न्यूजीलैंड दौरे में, एंडरसन ODI पक्ष में लौट आए। फरवरी 2013 में न्यूजीलैंड में पहली बार एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय मैच हारने के दौरान, बीजे वाटलिंग के विकेट के साथ, अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट में उनका 529 वां, एंडरसन ने इंग्लैंड के सर्वकालिक सर्वाधिक विकेट लेने वाले खिलाड़ी इयान बॉथम को पछाड़ दिया। [135] उन्होंने दूसरे मैच में 5–34 की बढ़त ली क्योंकि इंग्लैंड ने श्रृंखला जीत ली। एंडरसन ने पहले टेस्ट में 4-137 रन बनाये और श्रृंखला में हर पारी में विकेट लेने में सफल रहे। अच्छी बल्लेबाजी विकेटों पर बल्लेबाजों के हावी होने के साथ ही यह श्रृंखला 0-0 से समाप्त हो गई। एंडरसन ने 2013 चैंपियंस ट्रॉफी में अहम भूमिका निभाई थी। उन्होंने ऑस्ट्रेलिया के खिलाफ 3-30 से जीत हासिल की क्योंकि इंग्लैंड ने अपने अभियान की शुरुआत की। आईसीसी चैंपियंस ट्रॉफी के मैच के दौरान ऑस्ट्रेलिया के खिलाफ वह इंग्लैंड के प्रमुख एकदिवसीय विकेट लेने वाले गेंदबाज बन गए जब उन्होंने अपना 23 वां विकेट लिया। [136] अंतिम ग्रुप ए मैच में इंग्लैंड के सेमीफाइनल में पहुंचने के साथ ही उसने 3-32 की बढ़त ले ली। इंग्लैंड ने दक्षिण अफ्रीका को झटका दिया और 7 विकेट से जीत हासिल की, जिसमें एंडरसन ने 8 ओवर में 14 रन देकर 2 विकेट लिए। इंग्लैंड ने भारत को खेला, फाइनल में प्रतियोगिता के लिए पसंदीदा, जो बारिश बाधित मैच साबित हुआ। केवल चार ओवर फेंकने में सक्षम होने के कारण, एंडरसन ने 1-24 विकेट लिए, लेकिन खराब बल्लेबाजी के प्रदर्शन का मतलब था कि इंग्लैंड मैच हार गया और भारत चैंपियन बन गया। न्यूजीलैंड के खिलाफ टेस्ट सीरीज के शुरुआती मैच में एंडरसन ने 7–70 के मैच के आंकड़े लिए। न्यूजीलैंड के खिलाफ पहले टेस्ट के दूसरे दिन, वह पीटर फुल्टन को आउट करने के बाद 300 टेस्ट विकेट लेने वाले चौथे इंग्लिश गेंदबाज बने। [137] इंग्लैंड ने 2-0 से सीरीज जीत ली। एंडरसन ने पहले एकदिवसीय मैच में ३-३ विकेट लिए, और दूसरे मैच में भी खेले। इंग्लैंड श्रृंखला 2-1 से हार गया। '''बैक-टू-बैक एशेज़ सीरीज़डिट''' 2013 की गर्मियों के दौरान, इंग्लैंड ने पहले ऑस्ट्रेलिया में खेला जो बैक-टू-बैक एशेज श्रृंखला होगी। श्रृंखला का पहला गेम ट्रेंट ब्रिज में आयोजित किया गया था। पसंदीदा होने के बावजूद, इंग्लैंड ने पहली पारी में सिर्फ 215 रन बनाए, संघर्ष किया। एंडरसन ने संघर्ष का नेतृत्व किया, 5–85 लेकर इंग्लैंड ने ऑस्ट्रेलिया को 280 रन पर आउट कर दिया। ऑस्ट्रेलिया दूसरी पारी में मैच जीतने पर बंद हो गया, एंडरसन ने 5 -73 रन बनाए। , विजयी विकेट सहित। इंग्लैंड को मैच जिताने के लिए एंडरसन को एक लंबे स्पैल की जरूरत थी और केविन पीटरसन ने बाद में एंडरसन की एक तस्वीर फर्श पर बिछा दी। इंग्लैंड ने दूसरा टेस्ट जीता, हालांकि इस बार एंडरसन कम प्रभावशाली थे, केवल तीन विकेट लिए। तीसरे टेस्ट में एंडरसन फिर से शांत हो गए, जिसमें इंग्लैंड ने बारिश की देरी के बाद ड्रॉ पर कब्जा करने में कामयाब रहा। चौथे टेस्ट में एंडरसन ने 2–65 की बढ़त ली, क्योंकि इंग्लैंड सीरीज में 3-0 से आगे था। खेल के बाद, अटकलें थीं कि एंडरसन को ऑस्ट्रेलिया में वापसी श्रृंखला के लिए नए सिरे से सुनिश्चित करने के लिए अंतिम टेस्ट के लिए आराम दिया जाएगा। हालांकि, एंडरसन ने पहली पारी में 4-95 रन की पारी खेली और मैच ड्रॉ हो गया और इंग्लैंड ने 3-0 से सीरीज जीत ली। एंडरसन को एकदिवसीय श्रृंखला के लिए आराम दिया गया क्योंकि बेन स्टोक्स और बॉयड रैंकिन जैसे गेंदबाजों को खेलने का मौका दिया गया। एंडरसन ने 2013-14 की एशेज श्रृंखला के भाग के रूप में ऑस्ट्रेलिया का फिर से दौरा किया। यह एंडरसन और उनके इंग्लैंड के बाकी साथियों के लिए एक दयनीय दौरा साबित हुआ। पहले टेस्ट में एंडरसन निष्प्रभावी रहे क्योंकि इंग्लैंड हार गया। उन्होंने दूसरे टेस्ट में 3 विकेट लिए, लेकिन यह स्पष्ट था कि परिस्थितियां उनके खेल के अनुकूल नहीं थीं। तीसरे टेस्ट में उन्होंने 19 विकेट चटकाए और 105 रन बनाए और इंग्लैंड को सीरीज हारनी पड़ी। उन्होंने चौथे टेस्ट में 4-67 रन बनाए लेकिन हार को रोकने में असमर्थ रहे क्योंकि इंग्लिश बल्लेबाज संघर्ष करते रहे। पांचवें टेस्ट में ऑस्ट्रेलिया ने वाइटवॉश पूरा किया, जिसमें एंडरसन ने मैच में तीन विकेट लिए। एंडरसन को एकदिवसीय श्रृंखला के लिए आराम दिया गया था, जिसे इंग्लैंड ने फिर से संघर्ष किया, 4-1 से हार गया। '''2014: श्रीलंका और इंडियाएडिट''' '''मुख्य लेख: 2014 में इंग्लैंड में भारतीय क्रिकेट टीम''' एशेज श्रृंखला के बाद, इंग्लैंड ने श्रीलंका को घर पर खेला। श्रृंखला के पहले मैच में एंडरसन के पास 1-22 के आंकड़े थे। इंग्लैंड और श्रीलंका के बीच दूसरे एकदिवसीय मैच में एंडरसन ने 38 रन देकर दो विकेट लिए। वह अगले मैच में 2-10 के आंकड़े के साथ समाप्त हुआ क्योंकि इंग्लैंड ने 10 विकेट से जीत दर्ज की। उन्होंने अगले मैच में 2-60 से जीत हासिल की क्योंकि श्रीलंका ने 2–2 से सीरीज़ अपने नाम कर ली। इंग्लैंड सीरीज का अंतिम मैच हार गया, एंडरसन ने 1–33 के आंकड़े के साथ फाइनल किया। श्रीलंकाई पहली पारी में 3–93 के आंकड़े लेने के बाद, उन्होंने दूसरा मैच 4–25 से जीता, क्योंकि पहला टेस्ट ड्रॉ समाप्त होने के साथ ही इंग्लैंड की जीत बहुत कम हो गई थी। दूसरे टेस्ट में, उन्होंने दूसरी पारी में 3–91 से पहले पहली पारी में 2–49 रन बनाए। जैसा कि इंग्लैंड ने टेस्ट बचाने के लिए बल्लेबाजी की, एंडरसन ने 55 गेंदों का सामना किया, लेकिन मैच की शानदार गेंद पर आउट हो गए क्योंकि इंग्लैंड मैच हार गया। सीरीज में 12 विकेट लेने के बाद एंडरसन को इंग्लैंड का मैन ऑफ द सीरीज चुना गया। 12 जुलाई 2014 को, भारत के खिलाफ पहले टेस्ट में एंडरसन और टीम के साथी जो रूट ने इंग्लैंड के ट्रेंट ब्रिज में भारत के खिलाफ पहले टेस्ट की पहली पारी में कई रिकॉर्ड तोड़े। एंडरसन ने अपने पहले प्रथम श्रेणी अर्धशतक के साथ-साथ टेस्ट इतिहास में इंग्लैंड के नंबर 11 बल्लेबाज द्वारा सर्वोच्च स्कोर (81 रन) पोस्ट किया। उनकी यह पारी टेस्ट इतिहास में एक नंबर 11 बल्लेबाज द्वारा सबसे लंबी पारी भी थी। 230 मिनट में, यह 1997 (183 मिनट) में मुश्ताक अहमद द्वारा स्थापित लगभग एक घंटे के पिछले रिकॉर्ड को पार कर गया। उन्होंने और रूट ने टेस्ट क्रिकेट में 10 वीं विकेट की साझेदारी के लिए 198 रन बनाकर एक नया विश्व रिकॉर्ड बनाया, जिसमें ट्रेंट ब्रिज में 11 जुलाई 2013 को ऑस्ट्रेलिया के फिलिप ह्यूजेसन एश्टन एगर द्वारा 163 रन की साझेदारी की गई थी। एंडरसन और साथी गेंदबाज स्टुअर्ट ब्रॉड की आलोचना की गई थी। के लिए एक अच्छी गेंदबाजी सतह को भुनाने में नाकाम रहने के बाद दूसरे टेस्ट में अनियमित प्रदर्शन। एंडरसन ने मैच के 5-137 के आंकड़े के साथ समाप्त किया क्योंकि इंग्लैंड ने मैच गंवा दिया, जिससे टीम पर दबाव बढ़ गया। वह अगले टेस्ट में अपने सर्वश्रेष्ठ में लौटे क्योंकि इंग्लैंड ने श्रृंखला को समतल किया क्योंकि उन्होंने पहली पारी में 5–53 और दूसरी में 2–24 के आंकड़े लिए। श्रृंखला के चौथे मैच में उन्होंने 5–64 के मैच के आंकड़े लिए, क्योंकि इंग्लैंड ने श्रृंखला में 2–1 से ऊपर जाने के लिए एक पारी से मैच जीता। एंडरसन फिर से निर्णायक रहे क्योंकि इंग्लैंड ने श्रृंखला का अंतिम मैच जीता, मैच में चार विकेट लिए। 5 वें टेस्ट के समापन के बाद, एंडरसन को 25 विकेट लेने के लिए मैन ऑफ द सीरीज चुना गया। एंडरसन की भारत के खिलाफ मिश्रित एकदिवसीय श्रृंखला थी। पहला मैच छोड़ दिए जाने के बाद, एंडरसन श्रृंखला के पहले तीन मैचों में कम-से-कम विकेट ले रहे थे, उन्होंने ०-५57, ०-२ ९ और ०-३ of के आंकड़े ले लिए, क्योंकि इंग्लैंड श्रृंखला में ३-० से नीचे था। हालाँकि, उन्होंने श्रृंखला के अंतिम मैच में अच्छी गेंदबाजी की, 2–39 के आंकड़े ले लिए क्योंकि इंग्लैंड ने मैच जीत लिया। '''2015: ट्राई-सीरीजएडिट''' चोट के बाद, एंडरसन भारत के खिलाफ त्रिकोणीय श्रृंखला के दूसरे मैच के लिए इंग्लैंड टीम में लौटे, जहां उनके पास इंग्लैंड को जीतने में मदद करने के लिए 4-18 के आंकड़े थे। ऑस्ट्रेलिया के खिलाफ अगले मैच में वह कम विकेट लिए थे क्योंकि इंग्लैंड हार गया था। भारत के खिलाफ खेल में, एंडरसन ने 1-24 के आंकड़े उठाए, जिससे इंग्लैंड को फाइनल में पहुंचने में मदद मिली। फाइनल में, एंडरसन ने दो विकेट चटकाए लेकिन इंग्लैंड मैच हार गया और रनर अप रहा। '''2015: विश्व कपडिट''' एंडरसन ऑस्ट्रेलिया के खिलाफ पहले मैच में एक विकेट लेने में नाकाम रहे, 067 के आंकड़े के साथ। न्यूजीलैंड के खिलाफ अगले मैच में उन्होंने 0–37 के आंकड़े के साथ समाप्त किया क्योंकि इंग्लैंड को आठ विकेट से हार का सामना करना पड़ा। उन्होंने स्कॉटलैंड के खिलाफ टूर्नामेंट का पहला विकेट लिया क्योंकि उन्होंने 2–30 के आंकड़े एकत्र किए क्योंकि इंग्लैंड ने टूर्नामेंट का पहला गेम जीता। वह फिर से श्रीलंका की इंग्लैंड की हार में विकेट कम था। बांग्लादेश के खिलाफ अपनी जीत के खेल में, एंडरसन ने 2–45 के आंकड़े ले लिए, लेकिन बाद में आखिरी आदमी था, क्योंकि इंग्लैंड विश्व कप से बाहर होने का खेल हार गया था। अफगानिस्तान के खिलाफ अपने अंतिम ग्रुप गेम में, एंडरसन ने आर्थिक रूप से गेंदबाजी की, 1-18 के आंकड़े के साथ समाप्त हुआ क्योंकि इंग्लैंड ने टूर्नामेंट का अपना अंतिम मैच जीता। '''2015: वेस्टइंडीज और न्यूजीलैंडएडिट''' अप्रैल 2015 में, एंटीगुआ (एंडरसन के 100 वें मैच) में वेस्टइंडीज दौरे के पहले टेस्ट मैच के दौरान, उन्होंने वेस्ट इंडीज के कप्तान दिनेश रामदीन को 384 वें टेस्ट विकेट के लिए स्लिप पर कैच कराया, इस प्रकार एक और इथन बॉथमरेकॉर्ड को पछाड़ दिया और इंग्लैंड के सर्वकालिक सर्वोच्च खिलाड़ी बन गए। टेस्ट मैच विकेट लेने वाला [138] एंडरसन के सर्वश्रेष्ठ प्रयासों के बावजूद, मैच ड्रॉ में समाप्त हुआ। दूसरे टेस्ट में एंडरसन ने 2–47 वेस्टइंडीज़ की पहली पारी खेली, क्योंकि उन्हें 299 रन पर आउट किया गया था। दूसरी पारी में 4–43 के उनके आंकड़े ने इंग्लैंड को मैच जीतने की स्थिति में पहुँचा दिया। उन्होंने श्रृंखला में 1-0 से जाने के लिए खेल को नौ विकेट से जीत लिया। अंतिम टेस्ट में, एंडरसन ने वेस्टइंडीज में पहली पारी में 6-42 रन बनाए, क्योंकि इंग्लैंड ने पहली पारी की बढ़त बनाई। हालांकि, इंग्लैंड अपनी दूसरी पारी में ढह गया और हालांकि एंडरसन ने वेस्टइंडीज की दूसरी पारी में एक विकेट लिया, यह पांच विकेट की हार को रोकने के लिए पर्याप्त नहीं था क्योंकि श्रृंखला 1-1 से ड्रॉ में समाप्त हुई थी। उन्हें प्लेयर ऑफ द सीरीज के पुरस्कार से सम्मानित किया गया। न्यूजीलैंड ने 2 टेस्ट और 5 एकदिवसीय श्रृंखला के लिए इंग्लैंड का दौरा किया। एंडरसन ने न्यूजीलैंड के खिलाफ पहली टेस्ट में दोनों पक्षों के बीच पहली पारी में 1-88 रन बनाए। दूसरी पारी में उन्होंने 1–31 की बढ़त ले ली क्योंकि इंग्लैंड ने इस मैच को 124 रनों से जीतकर सीरीज में 1-0 से बढ़त बना ली। दूसरे टेस्ट में उन्होंने 2–43 का स्कोर किया क्योंकि न्यूजीलैंड को 350 के स्कोर पर आउट किया गया। उन्होंने बल्ले से नाबाद दस रन बनाकर इंग्लैंड को 350 के पार पहुंचाया और स्कोर बराबर किया। न्यूजीलैंड की दूसरी पारी में उन्होंने 2–96 की बढ़त ली क्योंकि न्यूजीलैंड ने श्रृंखला 1-1 से बराबर कर ली। सीरीज के दौरान एंडरसन ने अपना 400 वां टेस्ट विकेट लिया और अपना 1000 वां टेस्ट रन बनाया। '''2015: एशडाइट''' पहले टेस्ट में एंडरसन ने ऑस्ट्रेलिया की पहली पारी में 3–43 का आंकड़ा लिया और उन्हें 308 तक सीमित करने में मदद की, और इंग्लैंड 169 रन से खेल जीत गया। दूसरे टेस्ट में वह पूरे मैच में एक विकेट लेने में नाकाम रहे, पहली पारी में 099 के आंकड़े के साथ और दूसरी पारी में 048 से जीत हासिल की क्योंकि ऑस्ट्रेलिया ने यह मैच 405 रन से जीता था। तीसरे टेस्ट में, एंडरसन ने ऑस्ट्रेलियाई पहली पारी में 6-47 से उन्हें 136 रनों पर सीमित करने में मदद की। उन्होंने दूसरी पारी में 1-15 विकेट लिए, लेकिन इस प्रक्रिया में खुद को घायल कर लिया। हालाँकि इंग्लैंड ने श्रृंखला में 2-1 से जीत हासिल की, लेकिन एंडरसन को चोट के माध्यम से श्रृंखला के शेष भाग से बाहर कर दिया गया। इंग्लैंड ने श्रृंखला 2-3 से जीत ली। '''2015: पाकिस्तानएडिट''' एंडरसन पाकिस्तान के खिलाफ टेस्ट सीरीज के लिए समय पर अपनी चोट से उबर गए। पहले टेस्ट की पहली पारी में एंडरसन ने 2–42 के आंकड़े लिए और आर्थिक रूप से गेंदबाजी की क्योंकि पाकिस्तान 523 रन पर आउट हो गया। दूसरी पारी में उन्होंने 2–30 के आंकड़े ले लिए क्योंकि पाकिस्तान को 173 रन पर आउट कर दिया गया था, लेकिन इंग्लैंड के पास नहीं था। एक जीत और मैच को ड्रॉ में समाप्त करने के लिए पर्याप्त समय। दूसरे टेस्ट में एंडरसन ने 1-40 विकेट लिया पहली पारी में, पाकिस्तान की दूसरी पारी में 2–22 के आंकड़े के साथ समाप्त होने से पहले, क्योंकि वे 354 रन पर आउट हो गए थे। हालांकि, इंग्लैंड की बल्लेबाजी लक्ष्य का पीछा करने में असमर्थ थी और 127 रन की हार का सामना करना पड़ा। इंग्लैंड को इसे बराबर करने के लिए श्रृंखला का अंतिम टेस्ट जीतने की जरूरत थी, और पाकिस्तान पहली पारी में 234 रनों पर सस्ते में आउट हो गया, जिसमें एंडरसन ने 4–17 का स्कोर बनाया। हालांकि, उन्होंने अपनी दूसरी पारी में 355 रन बनाए, जबकि एंडरसन ने 2–52 रन बनाए। इंग्लैंड की दूसरी पारी में पाकिस्तान ने 2-0 से सीरीज जीती। '''2015/16: दक्षिण अफ्रीकाएडिट''' दक्षिण अफ्रीका के खिलाफ पहले टेस्ट के लिए एंडरसन चोटिल हो गए थे। वह दूसरे टेस्ट के लिए वापस लौटे, लेकिन एक प्रभाव बनाने में असफल रहे, क्योंकि मैच ड्रॉ समाप्त हो गया। तीसरे टेस्ट में एंडरसन ने दक्षिण अफ्रीका की पहली पारी में १-६०, अपनी दूसरी पारी में १-२६ रन लेने से पहले, they३ से ध्वस्त होकर इंग्लैंड को दक्षिण अफ्रीका की धरती पर ऐतिहासिक जीत दिलाई। एंडरसन ने दक्षिण अफ्रीका की दूसरी पारी में 3-47 के साथ समाप्त होने के साथ अंतिम टेस्ट में श्रृंखला के अपने सर्वश्रेष्ठ आंकड़े ले लिए, लेकिन इंग्लैंड के खराब प्रदर्शन के कारण दक्षिण अफ्रीका ने 280 रन से टेस्ट जीत लिया, हालांकि इंग्लैंड ने श्रृंखला 2-1 से जीती। '''2016: श्रीलंका और पाकिस्तान एडिट''' श्रीलंका के खिलाफ पहले टेस्ट में, एंडरसन उदात्त रूप में थे, पर्यटक की पहली पारी में 5–16 के आंकड़े लेकर उन्हें 91 तक सीमित कर दिया। अपनी दूसरी पारी में, उन्होंने 5-29 के आंकड़े लिए, क्योंकि इंग्लैंड ने एक व्यापक जीत हासिल की। एक पारी और 88 रन का अंतर। दूसरे टेस्ट में, एंडरसन ने श्रीलंका की पहली पारी में 3–36 रन बनाए, और अपनी दूसरी पारी में 5–58 के साथ इंग्लैंड को दूसरी जीत दिलाई, इस बार नौ विकेट से जीत दर्ज की। श्रृंखला के अंतिम, बारिश से प्रभावित मैच में, एंडरसन ने श्रीलंका की पहली पारी में 2-61 के आंकड़े लिए, और फिर श्रीलंका की दूसरी पारी में गिरने वाला एकमात्र विकेट लिया, क्योंकि मैच ड्रॉ में समाप्त हुआ था। अपने कारनामों के बाद, एंडरसन ने श्रृंखला को विश्व के नंबर एक टेस्ट गेंदबाज के रूप में समाप्त किया। चोट के माध्यम से पहला टेस्ट हारने के बाद, एंडरसन ने श्रृंखला के दूसरे मैच में वापसी की और मैच में चार विकेट लिए क्योंकि इंग्लैंड ने श्रृंखला 1-1 से बराबर की। तीसरे मैच में, उन्होंने पाकिस्तान की पहली पारी में 2–54 का आंकड़ा लिया और फिर दूसरी पारी में इंग्लैंड के खिलाफ 141 रन की जीत दर्ज की। इंग्लैंड श्रृंखला का अंतिम मैच हार गया, एंडरसन मैच में सिर्फ एक विकेट लेने के साथ श्रृंखला 2-2 से समाप्त हुआ। '''2016: IndiaEdit''' चोट के माध्यम से बांग्लादेश के खिलाफ श्रृंखला को याद करने के बाद, एंडरसन भारत के खिलाफ दूसरे टेस्ट के लिए वापस आ गए। उन्होंने पहली पारी में भारत की ओर से 455 रन बनाते हुए 3–62 रन बनाए थे। उन्होंने फिर दूसरी पारी में 1-33 विकेट लिए। भारत ने यह मैच 246 रन से जीता। तीसरे टेस्ट में उन्होंने भारत की पहली पारी में एक विकेट नहीं लिया और भारत को दूसरी पारी में खेल जीतने के लिए एक छोटे लक्ष्य की आवश्यकता थी, एंडरसन फिर से एक विकेट लेने में असफल रहे क्योंकि भारत आठ विकेट से जीता। चौथे टेस्ट में उन्होंने 0–63 का स्कोर बनाया, क्योंकि भारत ने 631 पोस्ट किए और एक पारी और 36 रन से खेल जीता। एंडरसन चोट के माध्यम से अंतिम टेस्ट जीतने से चूक गए, जिससे इंग्लैंड 4-0 से सीरीज हार गया। '''2017-18: एशडिट''' बेन स्टोक्स को अनिश्चित काल के लिए निलंबित किए जाने के बाद एंडरसन को इंग्लैंड टेस्ट उप-कप्तान के रूप में नामित किया गया था। स्टोक्स को सुबह के शुरुआती घंटों में वेस्ट इंडीज के खिलाफ सितंबर 2017 में ब्रिस्टल में एक नाइट क्लब के पास एक घटना से गिरफ्तार किया गया था, जिसमें टीम के साथी एलेक्स हेल्स भी मौजूद थे। [139] एशेज दौरे के माध्यम से मिडवे इंग्लैंड लायंस के बल्लेबाज बेन डकेट को पर्थ बार में एंडरसन पर एक पेय डालने के बाद निलंबित कर दिया गया था। हालांकि कोच ट्रेवर बेलिस ने इस घटना को तुच्छ बताया, जैसा कि स्टोक्स के चक्कर के बाद हुआ और कैमरन बैनक्रॉफ्ट और जॉनी बेयरस्टो के बीच सिर-बट्टे वाली घटना के बाद, यह पुष्टि करने लगा कि इंग्लैंड 2017-18 एशेज के दौरान ऑफ-फील्ड था। [ 140] एंडरसन ने एशेज में सभी पांच टेस्ट मैच खेले लेकिन अपनी टीम को कलश पर नियंत्रण नहीं रख पाए, जिससे इंग्लैंड 4-0 से हार गया। एक पूरे के रूप में टीम के खराब प्रदर्शन के बावजूद, एंडरसन टेस्ट सीरीज में 27.82 के औसत से 17 विकेट के आंकड़े के साथ कुछ व्यक्तिगत व्यक्तिगत क्रेडिट के साथ उभरे, जिसमें दिन-रात की दूसरी पारी में 5/43 का स्कोर शामिल था। एडिलेड में दूसरा टेस्ट [141] उन्होंने एशेज में इंग्लैंड के शीर्ष विकेट लेने वाले खिलाड़ी के रूप में दौरे का अंत किया। पूरी श्रृंखला में एंडरसन ने 223.3 ओवर फेंके, जो उनके करियर की एक श्रृंखला में सबसे अधिक है। [142] '''2018: न्यूजीलैंडएडिट''' 2018 में न्यूजीलैंड के खिलाफ दूसरे टेस्ट के दौरान, एंडरसन - साथी स्टुअर्ट ब्रॉड और विपक्षी (ट्रेंट बोल्ट और टिम साउथी) के दो शुरुआती गेंदबाजों के साथ - सभी 20 विकेट लेने के लिए शुरुआती गेंदबाजों के तीसरे चौकड़ी का हिस्सा थे। एक ही टेस्ट मैच में प्रत्येक टीम की पहली पारी (और 1912 के बाद पहली)। [143] उसी टेस्ट सीरीज़ में एंडरसन ने टेस्ट इतिहास में सबसे अधिक इस्तेमाल किया जाने वाला तेज़ गेंदबाज़ बनकर एक और मील का पत्थर स्थापित किया, जिसमें टेस्ट करियर में कोर्टनी वॉल्श के 30,019 प्रसव के रिकॉर्ड को पीछे छोड़ दिया। [144] [145] [146] वह था 2 मैचों की टेस्ट सीरीज़ में दूसरे सबसे ज्यादा विकेट लेने वाले, इंग्लैंड के साथ 8 विकेट लेने के कारण अंततः श्रृंखला 1-0 से हार गई। '''2024: भारत''' [https://www.sportstiger.com/news/watch-james-anderson-becomes-third-man-to-complete-700-test-wickets-gets-kuldeep-yadav-in-5th-test एंडरसन] ने अपना 700वां टेस्ट विकेट धर्मशाला में 5वें टेस्ट के दौरान लिया जब उन्होंने कुलदीप यादव को भारत की पहली पारी के दौरान विकेट के पीछे कैच कराया। जेम्स एंडरसन ने अपना आखिरी टेस्ट मुकाबला लॉर्ड्स के ऐतिहासिक मैदान 12 जुलाई 2024 खेला। इसके साथ जेम्स एंडरसन टेस्ट क्रिकेट में 40 हजार गेंद  फेंकने का कीर्तिमान अपने नाम कर लिया है। एंडरसन टेस्ट क्रिकेट में 40 हजार गेंद  फेंकने दुनिया के चौथे गेंदबाज और इंग्लैंड के पहले गेंदबाज बन गए हैं। यही नहीं, [https://hindi.sportstiger.com/news/james-anderson-completes-40000-deliveries-in-test-cricket टेस्ट में 40,037 गेंद फेंकने का रिकॉर्ड बनाने वाले] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240712103158/https://hindi.sportstiger.com/news/james-anderson-completes-40000-deliveries-in-test-cricket |date=12 जुलाई 2024 }} वह दुनिया के पहले तेज गेंदबाज हैं।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.sportstiger.com/news/james-anderson-completes-40000-deliveries-in-test-cricket|title=James Anderson Last Test Match|website=SportsTiger|access-date=12 July 2024|archive-date=12 जुलाई 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240712103158/https://hindi.sportstiger.com/news/james-anderson-completes-40000-deliveries-in-test-cricket|url-status=dead}}</ref> == इन्हें भी देखें== *[[विराट कोहली]] *[[स्टीव स्मिथ]] *[[ग्लेन मैकग्रा]] *[[केन विलियमसन]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|James Anderson (cricketer)|जेम्स एंडरसन}} * [https://web.archive.org/web/20170903083952/http://cricketarchive.com/Archive/Players/10/10687/10687.html क्रिकेट-आर्काइव आँकड़े] * [https://web.archive.org/web/20080619111216/http://content-uk.cricinfo.com/england/content/player/8608.html क्रिकइन्फो खिलाड़ी प्रोफाइल] [[श्रेणी:इंग्लैंड के क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1982 में जन्मे लोग]] {{क्रिकेट-आधार}} 8do7d99bbmwc5hs3thimyyfhs3n8utb ऋष्यशृंग 0 480828 6591814 6478531 2026-07-26T05:52:04Z Pushkar Singh 415569 /* */ वर्तनी सुधार 6591814 wikitext text/x-wiki {{अविश्वसनीय स्रोत|date=अप्रैल 2019}} {{स्रोत कम|date=अप्रैल 2019}} [[File:Rishyashringa Lured into Anga Desha by Dancing Girls.jpg|thumb|ऋष्यशृंग अंगदेश की रमणियों के साथ]] '''श्रृंगी ऋषि''' [[वाल्मीकि|का वाल्मीकि]] [[रामायण]] में वर्णन किया गया हैं, कहते हैं कि ऋषि श्रृंगी पुत्रकामेष्टि यज्ञ में विशेषज्ञ थे एवं जिन्होंने राजा [[दशरथ]] के पुत्र प्राप्ति के लिए [[अश्वमेध यज्ञ]] तथा [[पुत्रकामेष्टि]] यज्ञ करवाये थे। शृंगी ऋषि [[विभाण्डक]] ऋषि के पुत्र तथा [[कश्यप]] ऋषि के पौत्र बताये जाते हैं। <ref>{{cite web | url = http://www.valmikiramayan.net/bala/sarga9/bala_9_frame.htm | title = ऋष्यशृंग | accessdate = 2012-05-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111120181859/http://valmikiramayan.net/bala/sarga9/bala_9_frame.htm | archive-date = 20 नवंबर 2011 | url-status = live }}</ref> उनके नाम को लेकर यह उल्लेख है कि उनके माथे पर सींग (संस्कृत शृंग) जैसा उभार होने की वजह से उनका यह नाम पड़ा था, वर्षों तक तपस्या के पश्चात उनके माथे का सींग लुप्त हो गया था । उनका विवाह [[अंग महाजनपद|अंगदेश]] के राजा रोमपाद की दत्तक पुत्री [[शांता|शान्ता]] से सम्पन्न हुआ था, जो कि वास्तव में राजा दशरथजी की पुत्री थीं। पौराणिक कथाओं के अनुसार शृंगी ऋषि विभाण्डक ऋषि तथा [[अप्सरा|उर्वशी]] के पुत्र थे। विभाण्डक ने इतना कठोर तप किया कि [[देवता]]गण भयभीत हो गये और उनके तप को भंग करने के लिए उर्वशी को भेजा। उर्वशी ने उन्हें मोहित कर उनके साथ सम्भोग किया जिसके फलस्वरूप ऋषि शृंगी की उत्पत्ति हुई। ऋष्यशृंग के माथे पर एक सींग (शृंग) था, अतः उनका यह नाम पड़ा। ऋष्यशृंग के पैदा होने के तुरन्त बाद उर्वशी का धरती का काम समाप्त हो गया तथा वह [[स्वर्ग लोक|स्वर्गलोक]] के लिए प्रस्थान कर गई। इस धोखे से विभाण्डक इतने आहत हुए कि उन्हें नारी जाति से घृणा हो गई तथा उन्होंने अपने पुत्र ऋष्यशृंग पर नारी का साया भी न पड़ने देने की ठान ली। इसी उद्देश्य से वह ऋष्यशृंग का पालन-पोषण एक अरण्य में करने लगे। वह अरण्य अंगदेश की सीमा से लग के था। उनके घोर तप तथा क्रोध के परिणाम अंगदेश को भुगतने पड़े जहाँ भयंकर अकाल छा गया। अंगराज रोमपाद (चित्ररथ) ने ऋषियों तथा मंत्रियों से मंत्रणा की तथा इस निष्कर्ष में पहुँचे कि यदि किसी भी तरह से ऋष्यशृंग को अंगदेश की धरती में ले आया जाता है तो उनकी यह विपदा दूर हो जायेगी। अतः राजा ने ऋष्यशृंग को रिझाने के लिए [[वेश्या|वेश्यायों]] का सहारा लिया क्योंकि ऋष्यशृंग ने जन्म लेने के पश्चात् कभी नारी का अवलोकन नहीं किया था। और ऐसा ही हुआ भी। ऋष्यशृंग का अंगदेश में बड़े हर्षोल्लास के साथ स्वागत किया गया। उनके पिता के क्रोध के भय से रोमपाद ने तुरन्त अपनी पुत्री शान्ता का हाथ ऋष्यशृंग को सौंप दिया। <ref>{{cite web | url = http://www.valmikiramayan.net/bala/sarga10/bala_10_frame.htm | title = ऋष्यशृंग का विवाह | accessdate = 2012-05-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111120174123/http://valmikiramayan.net/bala/sarga10/bala_10_frame.htm | archive-date = 20 नवंबर 2011 | url-status = live }}</ref> बाद में ऋष्यशृंग ने दशरथ की पुत्र कामना के लिए [[अश्वमेध यज्ञ]] तथा [[पुत्रकामेष्टि|पुत्रेष्टि]] यज्ञ कराया। <ref>{{cite web| url = http://www.valmikiramayan.net/bala/sarga16/bala_16_frame.htm| title = दशरथ के यज्ञ| accessdate = 2012-05-07| archive-url = https://web.archive.org/web/20111120175051/http://valmikiramayan.net/bala/sarga16/bala_16_frame.htm| archive-date = 20 नवंबर 2011| url-status = live}}</ref> जिस स्थान पर उन्होंने यह यज्ञ करवाये थे वह अयोध्या से लगभग ३८ कि॰मी॰ पूर्व में था और वहाँ आज भी उनका आश्रम है और उनकी तथा उनकी पत्नी की समाधियाँ हैं। <ref>{{cite web| url = http://www.easternuptourism.com/Shringi-Rishi-Ashram.jsp| title = ऋंगी ऋषि आश्रम| accessdate = २०१२-०५-१४| archive-date = 23 नवंबर 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20231123021556/http://www.easternuptourism.com/Shringi-Rishi-Ashram.jsp| url-status = dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{श्री राम चरित मानस}} [[श्रेणी:अयोध्याकुल]] [[श्रेणी:रामायण के पात्र]] [[श्रेणी:ऋषि मुनि]] 3yeue55it7qdfs4dfpsgro7v5k06w0x 6591815 6591814 2026-07-26T05:54:30Z Pushkar Singh 415569 /* */ 6591815 wikitext text/x-wiki {{अविश्वसनीय स्रोत|date=अप्रैल 2019}} {{स्रोत कम|date=अप्रैल 2019}} [[File:Rishyashringa Lured into Anga Desha by Dancing Girls.jpg|thumb|ऋष्यशृंग अंगदेश की रमणियों के साथ]] '''शृंगी ऋषि''' [[वाल्मीकि|का वाल्मीकि]] [[रामायण]] में वर्णन किया गया हैं, कहते हैं कि ऋषि श्रृंगी पुत्रकामेष्टि यज्ञ में विशेषज्ञ थे एवं जिन्होंने राजा [[दशरथ]] के पुत्र प्राप्ति के लिए [[अश्वमेध यज्ञ]] तथा [[पुत्रकामेष्टि]] यज्ञ करवाये थे। शृंगी ऋषि [[विभाण्डक]] ऋषि के पुत्र तथा [[कश्यप]] ऋषि के पौत्र बताये जाते हैं। <ref>{{cite web | url = http://www.valmikiramayan.net/bala/sarga9/bala_9_frame.htm | title = ऋष्यशृंग | accessdate = 2012-05-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111120181859/http://valmikiramayan.net/bala/sarga9/bala_9_frame.htm | archive-date = 20 नवंबर 2011 | url-status = live }}</ref> उनके नाम को लेकर यह उल्लेख है कि उनके माथे पर सींग (संस्कृत शृंग) जैसा उभार होने की वजह से उनका यह नाम पड़ा था, वर्षों तक तपस्या के पश्चात उनके माथे का सींग लुप्त हो गया था । उनका विवाह [[अंग महाजनपद|अंगदेश]] के राजा रोमपाद की दत्तक पुत्री [[शांता|शान्ता]] से सम्पन्न हुआ था, जो कि वास्तव में राजा दशरथजी की पुत्री थीं। पौराणिक कथाओं के अनुसार शृंगी ऋषि विभाण्डक ऋषि तथा [[अप्सरा|उर्वशी]] के पुत्र थे। विभाण्डक ने इतना कठोर तप किया कि [[देवता]]गण भयभीत हो गये और उनके तप को भंग करने के लिए उर्वशी को भेजा। उर्वशी ने उन्हें मोहित कर उनके साथ सम्भोग किया जिसके फलस्वरूप ऋषि शृंगी की उत्पत्ति हुई। ऋष्यशृंग के माथे पर एक सींग (शृंग) था, अतः उनका यह नाम पड़ा। ऋष्यशृंग के पैदा होने के तुरन्त बाद उर्वशी का धरती का काम समाप्त हो गया तथा वह [[स्वर्ग लोक|स्वर्गलोक]] के लिए प्रस्थान कर गई। इस धोखे से विभाण्डक इतने आहत हुए कि उन्हें नारी जाति से घृणा हो गई तथा उन्होंने अपने पुत्र ऋष्यशृंग पर नारी का साया भी न पड़ने देने की ठान ली। इसी उद्देश्य से वह ऋष्यशृंग का पालन-पोषण एक अरण्य में करने लगे। वह अरण्य अंगदेश की सीमा से लग के था। उनके घोर तप तथा क्रोध के परिणाम अंगदेश को भुगतने पड़े जहाँ भयंकर अकाल छा गया। अंगराज रोमपाद (चित्ररथ) ने ऋषियों तथा मंत्रियों से मंत्रणा की तथा इस निष्कर्ष में पहुँचे कि यदि किसी भी तरह से ऋष्यशृंग को अंगदेश की धरती में ले आया जाता है तो उनकी यह विपदा दूर हो जायेगी। अतः राजा ने ऋष्यशृंग को रिझाने के लिए [[वेश्या|वेश्यायों]] का सहारा लिया क्योंकि ऋष्यशृंग ने जन्म लेने के पश्चात् कभी नारी का अवलोकन नहीं किया था। और ऐसा ही हुआ भी। ऋष्यशृंग का अंगदेश में बड़े हर्षोल्लास के साथ स्वागत किया गया। उनके पिता के क्रोध के भय से रोमपाद ने तुरन्त अपनी पुत्री शान्ता का हाथ ऋष्यशृंग को सौंप दिया। <ref>{{cite web | url = http://www.valmikiramayan.net/bala/sarga10/bala_10_frame.htm | title = ऋष्यशृंग का विवाह | accessdate = 2012-05-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111120174123/http://valmikiramayan.net/bala/sarga10/bala_10_frame.htm | archive-date = 20 नवंबर 2011 | url-status = live }}</ref> बाद में ऋष्यशृंग ने दशरथ की पुत्र कामना के लिए [[अश्वमेध यज्ञ]] तथा [[पुत्रकामेष्टि|पुत्रेष्टि]] यज्ञ कराया। <ref>{{cite web| url = http://www.valmikiramayan.net/bala/sarga16/bala_16_frame.htm| title = दशरथ के यज्ञ| accessdate = 2012-05-07| archive-url = https://web.archive.org/web/20111120175051/http://valmikiramayan.net/bala/sarga16/bala_16_frame.htm| archive-date = 20 नवंबर 2011| url-status = live}}</ref> जिस स्थान पर उन्होंने यह यज्ञ करवाये थे वह अयोध्या से लगभग ३८ कि॰मी॰ पूर्व में था और वहाँ आज भी उनका आश्रम है और उनकी तथा उनकी पत्नी की समाधियाँ हैं। <ref>{{cite web| url = http://www.easternuptourism.com/Shringi-Rishi-Ashram.jsp| title = ऋंगी ऋषि आश्रम| accessdate = २०१२-०५-१४| archive-date = 23 नवंबर 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20231123021556/http://www.easternuptourism.com/Shringi-Rishi-Ashram.jsp| url-status = dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{श्री राम चरित मानस}} [[श्रेणी:अयोध्याकुल]] [[श्रेणी:रामायण के पात्र]] [[श्रेणी:ऋषि मुनि]] ppxbkocnjinpuvwq8hgbu4nh04zqvma रासायनिक युद्ध 0 488291 6591839 6579528 2026-07-26T08:22:52Z SM7 89247 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:रासायनिक हथियार]] जोड़ी 6591839 wikitext text/x-wiki {{युद्ध}} [[चित्र:British 55th Division gas casualties 10 अप्रैल 1918.jpg|right|thumb|300px|विषाक्त गैस के आक्रमण से अंधे हुए ब्रिटिश सैनिक, चिकित्सा के लिये प्रतीक्षारत]] '''रासायनिक युद्ध''' (Chemical warfare) का अर्थ है - किसी युद्ध में रासायनिक पदार्थों के विषैले गुणों का उपयोग करके जन-धन की हानि पहुँचाना। रासायनिक युद्ध, [[परमाणु युद्ध]] (या, नाभिकीय युद्ध) से अलग है। सैनिक भाषा में नाभिकीय युद्ध, जैविक युद्ध तथा रासायनिक युद्ध को सम्मिलित रूप से महासंहारक हथियार (weapons of mass destruction (WMD)) कहलाते हैं। रासायनिक युद्ध अपने उद्देश्य की प्राप्ति के लिये विस्फोटक बल पर निर्भर नहीं करता है बल्कि रसायनों के विषकारी घातक प्रभावों पर निर्भर है। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20090220033307/http://icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/section_ihl_chemical_weapons Chemical weapons and international humanitarian law] * [https://web.archive.org/web/20110606021050/http://www.atsdr.cdc.gov/csem/cholinesterase/ ATSDR Case Studies in Environmental Medicine: Cholinesterase Inhibitors, Including Insecticides and Chemical Warfare Nerve Agents] U.S. [[Department of Health and Human Services]] * [https://web.archive.org/web/20120208052722/http://russianbiochemicalweapons.blogspot.com/ Russian Biological and Chemical Weapons], about the danger posed by non-state weapons transfers * [https://web.archive.org/web/20071001000027/http://www.royalsoc.ac.uk/page.asp?id=5970 Gaddum Papers at the Royal Society] * [https://web.archive.org/web/20120807020317/http://www.globalsecurity.org/wmd/systems/cw.htm Chemical Weapons stored in the United States] * [https://web.archive.org/web/20191020155008/https://www.opcw.org/ The Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons OPCW] * [http://home.exetel.com.au/chemical_warfare/ Chemical Warfare in Australia]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20121113223023/http://sis.nlm.nih.gov/enviro/chemicalwarfare.html#a1 Classes of Chemical Agents] U.S. National Library of Medicine * [https://web.archive.org/web/20090130012258/http://www.bomb-shelter.net/chemical-weapons Chemical warfare agent potency, logistics, human damage, dispersal, protection and types of agents (bomb-shelter.net)] * [https://web.archive.org/web/20130928000553/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5390710 "'War of Nerves': A History of Chemical Weapons"] (interview with Jonathan Tucker from [[National Public Radio]] ''[[Talk of the Nation]]'' program, May 8, 2006 * [https://web.archive.org/web/20121026015148/http://histclo.com/essay/war/ww2/air/ac-gas.html Chemical weapons in World War II] * [https://web.archive.org/web/20130605055412/http://books.google.com/books?id=AyEDAAAAMBAJ&pg=PA106&dq=popular+science+1930&hl=en&ei=4dTRTu6lLsvUgAed8uifDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CEIQ6AEwBDhG#v=onepage&q&f=true "Our Army's Defense Against Poison Gas."] ''Popular Science'', February 1945, pp.&nbsp;106–111. [[श्रेणी:रासायनिक युद्ध| ]] [[श्रेणी:रासायनिक हथियार]] {{आधार}} m99ziizc81amkayxsdxtqclztn0786u देवदत्त रामकृष्ण भांडारकर 0 489844 6591659 6229489 2026-07-25T12:51:57Z Salil Kumar Mukherjee 603459 →चित्र 6591659 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Devadatta Ramakrishna Bhandarkar.png|thumb|देवदत्त रामकृष्ण भांडारकर]] '''देवदत्त रामकृष्ण भांडारकर''' (19 नवम्बर 1875 -1950) [[महाराष्ट्र]] के इतिहासशोधक एवं पुरातत्वशास्त्री थे। आप [[रामकृष्ण गोपाल भांडारकर]] के सबसे छोटे पुत्र थे। == परिचय == [[पालि]] तथा [[पुरा लिपि]] लेकर एम. ए. पास करने के पहले ही आपने 'महाराष्ट्र के प्राचीन नगर' शीर्षक एक महत्वपूर्ण लेख लिखा था। सन्‌ 1900 में उन्होंने दो और निबंध लिखे- 'गुजरात राष्ट्रकूट कुमार कर्क प्रथम का नवसारी ताम्र अधिकारपत्र' तथा 'कुषाण शिलालेख और शक संवत्‌ के उद्भव का प्रश्न'। इंडोसीथियन राजाओं का जो वंशक्रम उन्होंने दूसरे निबंध में निश्चित किया था उसे बाद में बार्थ और [[विंसेंट स्मिथ]] ने भी मान लिया। उन्होंने भारतीय जनगणना विभाग के [[मुम्बई|बंबई]] कार्यालय में रहकर रिपोर्ट के 'धर्म और संप्रदाय' तथा 'जातियाँ और कबीले' नामक परिच्छेद लिखे। [[अहीर|अहीरों]], [[गुर्जर|गुर्जरों]] तथा [[गुहिलोत|गुहलोतों]] पर उन्होंने विशेष निबंध लिखे। सन्‌ 1904 में वे भारत के पुरातत्व सर्वेक्षण विभाग में नियुक्त हो गए और जुलाई, 1917 तक वहीं काम करते रहे। फिर वे [[कोलकाता विश्वविद्यालय|कललकत्ता विश्वविद्यालय]] में [[भारत]] के प्राचीन इतिहास तथा संस्कृति के प्रोफेसर नियुक्त हुए। [[विदिशा]] के निकट उन्होंने जो खुदाई कराई वह अनेक दृष्टियों से महत्वपूर्ण प्रमाणित हुई। ईसा पूर्व द्वितीय शती के वास्तविक फौलाद के टुकड़े, मौर्ययुग में प्रयुक्त होनेवाला चूने का मसाला, यज्ञकुंडों में लगाई जानेवाली अग्निसह मिट्टी की ईटें इत्यादि कई वस्तुओं का पता उन्होंने लगाया। इस काल की उनकी तीन महत्वपूर्ण पुस्तकें ये हैं- इंडियन न्यूमेसमैटिक्स (भारतीय मुद्रा विज्ञान), अशोक तथा किंगशिप ऐंड डेमॉक्रैटिक इंस्टिट्यूशन्स ऑव ऐंशेंट इंडिया (प्राचीन भारत में राजातंत्र एवं लोकतंत्रात्मक संस्थाएँ)। उन्होंने [[बनारस हिंदू विश्वविद्यालय]] तथा [[मद्रास विश्वविद्यालय]] में भारतीय शासन व्यवस्था एवं प्राचीन भारतीय संस्कृति पर अनेक व्याख्यान दिए। गुप्त शिलालेखों का विवरण देनेवाली पुस्तक 'कार्पस इंस्क्रिप्टिओनम इंडिकेरम' का द्वितीय संशोधित संस्करण उन्होंने बड़े परिश्रम से तैयार किया, जो इस विषय का उनका बहुमूल्य अंशदान है। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:भारतीय इतिहासकार]] [[श्रेणी:भारतीय पुरातत्वविद]] ge8jkw3oey2a9ono881yy8c6kyy7517 वार्ता:ऋष्यशृंग 1 517092 6591822 2151122 2026-07-26T07:25:29Z Pushkar Singh 415569 /* कैसे लिखा शीर्षक? */ नया अनुभाग 6591822 wikitext text/x-wiki {{वार्ता_शीर्षक}} == कैसे लिखा शीर्षक? == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी क्या बता सकते हैं ये शीर्षक किसने लिखा और कैसे? हालांकि इसके इतिहास में दिखा कि 2012 में पृष्ठ बना है, शायद IP पते से संपादन हुआ है और @[[सदस्य:Somesh Tripathi|Somesh Tripathi जी शायद यही tagged]] ने उसके बाद स्म्पादन किया है। शायद merge, split या move भी नहीं हुआ पन्ना। तो मुझे समझ नहीं आ रहा '''शृंग''' लिखा कैसे हालांकि मेरा लिखा भी सही है, incorrect होगा ''''श्रृंग''''। मैं रेंडरिंग को भी दोष नहीं दे रहा। यूनिकोड भी same है, विकिपीडिया इस विशेष फॉन्ट को समर्थन करता है क्या? या इसके लिए browser या कीबोर्ड ज़िम्मेदार है? ज़रूर उत्तर दीजियेगा इसी उद्येश्य से पिंग किया है। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 07:25, 26 जुलाई 2026 (UTC) 5lbv3p9b0j1e9vf1f3d5asot6e3j7xt रासायनिक हथियार निषेध संगठन 0 536369 6591838 5367258 2026-07-26T08:22:45Z SM7 89247 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:रासायनिक हथियार]] जोड़ी 6591838 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक संगठन |name = रासायनिक हथियार निषेध संगठन<br/>Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons [[File:Nobel prize medal.svg|20px]] |image = HQ of OPCW in The Hague.jpg |caption = [[हेग]] में ओपीसीडब्लू का मुख्यालय |image = OPCW logo.gif |caption = ओपीसीडब्लू का प्रतीक चिह्न |size = 150 px |map = CWC Participation.svg |mcaption = ओपीसीडब्लू के सदस्य राज्य (हरा) |headquarters = [[हेग]], [[नीदरलैण्ड]]<br>{{Coord|52.091241|N|4.283193|E|type:landmark|display=inline,title}} |membership = 190 सदस्य राष्ट्र<small><br>सभी सीडब्लूसी के सभी सदस्य देश स्वतः ही सदस्य हैं<br>6 पद गैर सदस्य: अंगोला, बर्मा, मिस्र, इज़राइल, उत्तरी कोरिया और दक्षिणी सुडान</small> |language_title=आधिकारिक भाषा |language = [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]], [[फ़्रांसीसी भाषा|फ़्रांसीसी]], [[रूसी भाषा|रूसी]], [[चीनी भाषा|चीनी]], [[स्पेनी भाषा|स्पेनी]], [[अरबी भाषा|अरबी]] |leader_title = [[पुलिस महानिदेशक|महानिदेशक]] |leader_name = अहमत उज़ियुमजू<ref>{{cite news|title=OPCW Chooses New Director-General|work=Arms Control Association|url=http://www.armscontrol.org/act/2009_11/OPCW|author=ओलिवर मीयर और डेनियल होर्नर|date=नवम्बर 2009|access-date=11 अक्तूबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20101019030253/http://www.armscontrol.org/act/2009_11/OPCW|archive-date=19 अक्तूबर 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=ओ॰पी॰सी॰डब्ल्यू॰ के निरीक्षकों को सोमवार से सीरिया भेजा जाएगा|url=http://hindi.ruvr.ru/news/2013_10_06/245470394/|date=6 अक्टूबर 2013|publisher=रेडियो रूस|accessdate=11 अक्टूबर 2013|author=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131011150315/http://hindi.ruvr.ru/news/2013_10_06/245470394/|archive-date=11 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref> |leader_title2 = आधिकारिक विभाग |leader_name2 = कोन्फ्रेंस ऑफ़ द स्टेट्स पार्टीज<br/>कार्यकारिणी परिषद<br>तकनीकी सचिवालय |formation = 28 अप्रैल 1997 |num_staff = लगभग 500<ref name=NTI1/> |budget = €74 मिलियन<ref name=NTI1/> |website = [http://www.opcw.org/ ओपीसीडब्लू डॉट ओर्ग] }} ''' रासायनिक हथियार निषेध संगठन ''' (ओपीसीडब्लू)<ref>{{cite web |title=असद ने दिया संकेत, जर्मनी करेगा मध्यस्थता |url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/10/131006_syria_conflict_assad_germany_sp.shtml |date=6 अक्टूबर 2013 |publisher=[[बीबीसी हिन्दी]] |accessdate=11 अक्टूबर 2013 |author= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131010092720/http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/10/131006_syria_conflict_assad_germany_sp.shtml |archive-date=10 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]: Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons ; [[देवनागरीकृत]] :'' ऑर्गनाइजे़शन फ़ॉर द प्रोहिबिशन ऑफ़ केमिकल वेपन्श '') [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र संघ]] समर्थित एक संस्था है जो दुनिया भर में रासायनिक हथियारों को नष्ट करने और उनकी रोकथाम के लिए काम करती है।<ref>{{cite web|title=सीरिया के रासायनिक हथियारों को नष्ट करने के लिए चीनी विशेषज्ञ तैतार|url=http://hindi.cri.cn/681/2013/10/08/1s141423.htm|publisher=[[चाइना रेडियो इण्टरनैशनल]]|date=8 अक्टूबर 2013|accessdate=11 अक्टूबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610221230/http://hindi.cri.cn/681/2013/10/08/1s141423.htm|archive-date=10 जून 2015|url-status=dead}}</ref> वर्तमान में यह संस्था सीरिया में हथियारों को समाप्त किये जाने का काम देख रही है। नोबेल शान्ति पुरस्कार समिति ने 2013 का शान्ति पुरस्कार इस संस्था को दिया है।<ref>{{cite web|title=नोबेल शांति पुरस्कार ओपीसीडब्लू को|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/10/131011_nobel_peace_prize_ia.shtml|publisher=[[बीबीसी हिन्दी]]|date=11 अक्टूबर 2013|accessdate=11 अक्टूबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013014131/http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/10/131011_nobel_peace_prize_ia.shtml|archive-date=13 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> == संगठनात्मक संरचना== [[चित्र:Conference of States Parties to the Chemical Weapons Convention 2007.jpg|thumb|left|250 px|2007 में एक सम्मेलन]] संगठन की मूल संगठनात्मक संरचना और गतिविधियाँ केमिकल वेपन्स कन्वेंशन में वर्णित किये गये हैं (जिसके सभी सदस्य ओपीसीडब्लू में हैं)। इसकी मुख्य निकाय लगभग प्रतिवर्ष होने वाले सम्मेलन (कोन्फ्रेंस ऑफ़ स्टेटस पार्टीज) हैं जिसमें सभी सदस्य राष्ट्र भाग ले सकते हैं और समान मताधिकार रखते हैं। आम तौर पर सम्मेलन में सभी देशों का प्रतिनिधित्व संगठन का एक स्थायी प्रतिनिधि द्वारा किया जाता है, जो अधिकांसतः (नीदरलैण्ड के लिए) एक [[दूत|राजदूत]] भी होता है। सम्मेलन में, संगठन (प्रतिकारी माप लेना) और पारम्परिक (सदस्यों के लिए दिश-निर्देशों का अनुमोदन) से जुड़े सभी विषयों पर निर्णय लिया जाता है।<ref name=NTI1>{{cite web|url=http://www.nti.org/e_research/official_docs/inventory/pdfs/opcw.pdf|work=Center for Non-Proliferation Studies|title=OPCW|trans-title=ओपीसीडब्लू|publisher=NTI (एनटीआय)|date=17 मार्च 2011|accessdate=11 अक्टूबर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20110507033616/http://www.nti.org/e_research/official_docs/inventory/pdfs/opcw.pdf|archive-date=7 मई 2011|url-status=live}}</ref> == नेतृत्व == [[File:Ahmet_%C3%9Cz%C3%BCmc%C3%BC_at_Chatham_House_-_2018_(28131932497)_(cropped).jpg|thumb|upright|ओपीसीडब्लू के महानिदेशक अहमत उज़ियुमजू]] संगठन का नेतृत्व महानिदेशक करते हैं, जिनकी नियुक्ति सीधे सम्मेलन में किया जाता है। महानिदेशकों की एक सूची यहाँ दी गई है। {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- !|देश !नाम !|अवधि आरम्भ |- |{{BRA}} |जोस मौरिसियो बुसटानी |13 मई 1997<ref>{{cite journal|title=Bustani v. Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons|author=A Stanič|jstor=3216704|work=द अमेरिकन जरनल ऑफ़ इन्टरनेशनल लॉ |volume=98|issue=4|page=810|year=2004}}</ref> |- |{{ARG}} |[[रोगेलियो फिर्टर]] |25 जुलाई 2002<ref>{{cite web|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/--/articleshow/522935.cms |title=लीबिया आज से नष्ट करेगा घातक रसायन युक्त बम |work=|publisher=नवभारत टाइम्स |accessdate=11 अक्टूबर 2013 |date=27 फ़रवरी 2004}}</ref> |- |{{TUR}} |अहमत उज़ियुमजू |25 जुलाई 2010<ref name=NTI1/> |} प्रथम महानिदेशक का द्वितीय कार्यकाल केवल एक वर्ष का था, उसके बाद सदस्य देशों के अविश्वास के आधार पर उन्हें पदमुक्त कर दिया गया।<ref>{{cite web |url=http://www.opcw.org/index.php?eID=dam_frontend_push&docID=5103 |title=Draft decision of the ILO special session |date= |accessdate=2013-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022182047/http://www.opcw.org/index.php?eID=dam_frontend_push&docID=5103 |archive-date=22 अक्तूबर 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1944879.stm | work=बीबीसी न्यूज़ | title=Chemical weapons body sacks head | date=22 अप्रैल 2002 | accessdate=11 अक्टूबर 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070313145747/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1944879.stm | archive-date=13 मार्च 2007 | url-status=live }}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ== *{{Official website}} {{2013 के नोबेल पुरस्कार विजेता}} {{DEFAULTSORT:रासायनिक हथियार निषेध संगठन}} [[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रीय संगठन]] [[श्रेणी:नोबेल पुरस्कार सम्मानित संगठन]] [[श्रेणी:नोबल शांति पुरस्कार के प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:रासायनिक हथियार]] g5arsbfc1r4nk44veilhoxu2x6azp0x रैंकोजी मन्दिर 0 537222 6591721 6424647 2026-07-25T16:09:52Z CommonsDelinker 743 "Subhas_Chandra_Bose_(tokyo).JPG" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:Yasu|Yasu]] ने हटा दिया है। कारण: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Busts of Subhas Chandra Bose|]] 6591721 wikitext text/x-wiki <!--कृपया भूमिका में कोई भी बदलाव करने से पहले इस लेख के वार्ता पृष्ठ पर चर्चा अवश्य कर लें--> '''रैंकोजी मन्दिर''' ([[जापानी भाषा|जा]]: 蓮光寺 (杉並区), [[अंग्रेजी भाषा|अं]]: Renkōji Temple) जापान के [[टोकियो]] में स्थित एक बौद्ध मन्दिर है। 1594 में स्थापित यह मन्दिर बौद्ध स्थापत्य कला का दर्शनीय स्थल है। एक मान्यता के अनुसार [[भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम]] के अग्रिम सेनानी [[सुभाष चन्द्र बोस]] की अस्थियाँ यहाँ आज भी सुरक्षित रखी हुई हैं। दरअसल 18 सितम्बर 1945 को उनकी अस्थियाँ इस मन्दिर में रखी गयीं थीं। परन्तु प्राप्त दस्तावेज़ों के अनुसार नेताजी की मृत्यु एक माह पूर्व 18 अगस्त 1945 को ही ताइहोकू के सैनिक अस्पताल में रात्रि 21.00 बजे हो गयी थी। जापान के लोग यहाँ प्रति वर्ष 18 अगस्त को नेताजी सुभाषचन्द्र बोस का बलिदान दिवस मनाते हैं। == इतिहास == सुभाषचन्द्र बोस की अस्थियाँ 18 सितम्बर 1945 को इस मन्दिर में लाकर रखी गयीं थीं जबकि प्राप्त दस्तावेज़ों के अनुसार नेताजी की मृत्यु एक माह पूर्व 18 अगस्त 1945 को ही ताइहोकू के सैनिक अस्पताल में रात्रि 21.00 बजे हो गयी थी।<ref name="krant2">{{cite book |last1=क्रान्त |first1=मदनलाल वर्मा |authorlink1= |last2= |first2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास |url=http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |format= |accessdate=17 Nov 2013 |edition=1 |series= |volume=3 |date= |year=2006 |month= |origyear= |publisher=प्रवीण प्रकाशन |location=नई दिल्ली |language=hi |isbn=81-7783-121-6 |oclc= |doi= |id= |page=846 |pages= |chapter= |chapterurl= |quote=On 18 Aug 1945 the weather over the Formosa Strait was extremely bad, so that the plane made a difficult voyage of several hours before it reached the Taihoku airfield at 13.00. After refueling it took off at 14.00. When it rose about 10 meters above ground the propeller of the left side left side engine fell apart. The plane shaking violently right and left, listed to the left and crashed against the ground at the end of the airfield. Fire broke out instantly at both front and rear of the plane. Bose drenched in gasoline and covered with flames emerged from a hole on the left side and towards the front of the fuseleg.... Ten minutes after the accident he was taken to the Army Hosptal in Taihoku and received treatment at 15.00. His death came at 21.00. His aide H.R. was also burned on neck, right cheak, both arms and right leg. Lt. Gen. SHIDEI met an instantaneous death inside the plane (two others died likewise). |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014175453/http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |archive-date=14 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> भारत सरकार के विदेश मन्त्रालय ने भी इस बात की पुष्टि की है कि जापान में टोकियो के रैंकोजी मन्दिर में रखी अस्थियाँ बोस की ही हैं।<ref name="dnaindia.com">{{cite web | url= http://www.dnaindia.com/india/report-netaji-s-ashes-still-in-renkoji-temple-mea-1083668 | title= Netaji's ashes still in Renkoji temple: MEA | date= Mar 8, 2007 | publisher= [[DNA India]] | language= en | quote= MEA has informed Delhi-based Mission Netaji that the alleged ashes and remains of the freedom fighter are still in Tokyo's Renkoji temple....In a letter dated March two this year, Additional Secretary Ajai Choudhary of the external affairs ministry informed Mission Netaji that as far as the ministry was aware the alleged ashes and remains are still at the Renkoji temple | accessdate= 17 नवम्बर 2013 | archive-url= https://web.archive.org/web/20131203041038/http://www.dnaindia.com/india/report-netaji-s-ashes-still-in-renkoji-temple-mea-1083668 | archive-date= 3 दिसंबर 2013 | url-status= live }}</ref><ref>[http://www.bhaskar.com/article-hf/GUJ-AHM-netaji-subhash-chandra-bodh-memorial-indo-japan-press-4710194-PHO.html 68 सालों से जापान के एक पुजारी ने संभाल रखी हैं नेताजी की अस्थियां] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812061606/http://www.bhaskar.com/article-hf/GUJ-AHM-netaji-subhash-chandra-bodh-memorial-indo-japan-press-4710194-PHO.html |date=12 अगस्त 2014 }}, दैनिक भास्कर, अभिगमन तिथि: १२ अगस्त २०१४</ref><ref>[http://www.jagran.com/gujarat/ahmedabad-11550240.html जापान के एक पुजारी ने संभाल रखी हैं नेताजी की अस्थियां], दैनिक जागरण, अभिगमन तिथि: १२ अगस्त २०१४</ref> जर्मनी में अपने पति प्रोफेसर फाफ के साथ रह रही सुभाषचन्द्र बोस की एकमात्र पुत्री [[अनिता बोस फाफ]] के अनुसार उनके पिता की मृत्यु ताईपेन्ह में ही हुई थी और रैंकोजी मन्दिर में रखी अस्थियाँ उनके पिता की ही हैं।<ref name="zee1">{{cite web | url=http://zeenews.india.com/news/nation/netaji-s-ashes-should-be-immersed-in-river-ganges-wishes-daughter_826629.html | title=Netaji's ashes should be immersed in River Ganges, wishes daughter | trans-title=नेताजी की अस्थियाँ गंगा नदी में विसर्जित की जायँ - पुत्री की इच्छा | date=03 फ़रवरी 2013 | publisher=[[जी न्यूज]] इण्डिया डॉट कॉम | language=en | quote=Anita Bose Pfaff, said on Saturday that she was fairly convinced that her father had died in the unfortunate plane crash. “The most likely cause of Netaji’s death was the plane crash. That is more or less a consistent story beyond just mere speculation. Yes, I am fairly convinced that he died in the plane crash.” | accessdate=17 अक्टूबर 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131017151611/http://zeenews.india.com/news/nation/netaji-s-ashes-should-be-immersed-in-river-ganges-wishes-daughter_826629.html | archive-date=17 अक्तूबर 2013 | url-status=live }}</ref> जस्टिस मुखर्जी रिपोर्ट पर विद्वानों का यह कहना है कि सुभाष की नीति दुश्मन के दुश्मन को दोस्त बनाने की थी। इसके लिये वे भूतपूर्व ब्रिटिश खुफ़िया अफ़सर के उस कथन का हवाला देते हैं जिसमें उसने स्वीकार किया था कि यदि उसे सुभाष जिन्दा हाथ लग जाता तो वह उसे मौत की सजा दिला कर ही चैन लेता। ऐसी हालत में संभव है कि उनकी मृत्यु विमान दुर्घटना में ही हुई हो।<ref name="guardian">{{cite web | url=http://www.theguardian.com/world/2006/may/18/india.randeepramesh | title=Fate of Indian war leader thrown into doubt by new report | date=18 मई 2006 | publisher=द गार्जियन | language=en | quote=Academics have argued that Bose disagreed with the arguments of racial superiority espoused by Japan and the Nazis. Most paint Bose as a pragmatist who considered an enemy's enemy a friend. He was a very clever man and a good bloke. I had a lot of time for him,"Hugh Toye, the former British intelligence officer whose job it was to track down Bose, told the Guardian. "If we had caught him he would have been sentenced to death though. I still think he died in the plane crash. | accessdate=8 नवम्बर 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131111164503/http://www.theguardian.com/world/2006/may/18/india.randeepramesh | archive-date=11 नवंबर 2013 | url-status=live }}</ref> दूसरी ओर भारत में कुछ लोगों का ऐसा मानना है कि [[फैजाबाद]] में सुभाषचन्द्र बोस वेश बदलकर गुमनामी बाबा के रूप में रहे और वहीं उनकी मृत्यु हुई।<ref name= "nbt1">{{cite web | url=http://navbharattimes.indiatimes.com/lucknow/other-news/allahabad-high-court-seeks-probe-into-identity-of-man-believed-to-have-been-netaji/articleshow/18282887.cms | title=नेताजी सुभाष चंद्र बोस समझे जाने वाले गुमनामी बाबा की पहचान ढूंढी जाए: हाई कोर्ट | date=1 फ़रवरी 2013 | publisher=[[नवभारत टाइम्स]]|quote=इलाहाबाद हाई कोर्ट की लखनऊ बेंच ने नेताजी सुभाष चंद्र बोस और फैजाबाद के गुमनामी बाबा के रहस्य को सुलझाने का आदेश दिया है। कोर्ट ने गुरुवार को आदेश दिया कि फैजाबाद के गुमनामी बाबा की असल पहचान तलाशी जाए। | accessdate=17 अक्टूबर 2013}}</ref> सन् 1945 के बाद सुभाषचन्द्र बोस के [[रूस]] में होने की खबर पर भी प्रश्नचिन्ह लगाते हुए भारत सरकार से उन सभी गोपनीय फाइलों को सार्वजनिक करने की माँग की गयी जो [[जोसेफ स्टालिन]] की पुत्री स्वेतलाना ने [[गृह मंत्रालय, भारत सरकार|गृह मन्त्रालय]] को सौंपी थीं।<ref name="टाइम्स ऑफ इण्डिया, कोलकाता">{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-21/kolkata/36462512_1_taihoku-air-crash-renkoji-temple-justice-mukherjee-commission|title=Demand for Netaji's files to be made public|date=21 जनवरी 2013|publisher=[[टाइम्स ऑफ इण्डिया]], [[कोलकाता]]|quote=India government to approach the Russian government to get details of the files related to Netaji which were with KGB. Even she mentioned that Jospeh Stalinas daughter Svetlana even during her visit to India had given important information on Netaji and had hinted at Netajias presence in Russia after 1945. So she demanded that the documents submitted to Indian government by Svetlana be made public.|accessdate=8 नवम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203063804/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-21/kolkata/36462512_1_taihoku-air-crash-renkoji-temple-justice-mukherjee-commission|archive-date=3 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> भारत सरकार के अलावा [[पश्चिम बंगाल]] की राज्य सरकार से भी सुभाषचन्द्र बोस से सम्बन्धित गुप्त फाइलों को सार्वजनिक करने की माँग की गयी।<ref>{{cite web|url=http://www.prabhatkhabar.com/news/55993-story.html|title=गुप्त फाइलों को सार्वजनिक करें|date=22 अक्टूबर 2013|publisher=[[प्रभात खबर]], [[बंगाल]]|quote=केंद्र सरकार के साथ-साथ अब राज्य सरकार से भी नेताजी सुभाष चंद्र बोस से संबंधित गुप्त फाइलों को सार्वजनिक करने की मांग की गयी है। नेताजी के रिश्तेदारों व नेताजी के अंतर्ध्यान रहस्य पर किताब लिखने वाले अनुज धर ने यह मांग की है।... नेताजी के रिश्तेदार चंद्र कुमार बोस ने कहा कि उनकी आरटीआई याचिका पर प्रधानमंत्री कार्यालय से जवाब मिला कि उनके पास 33 क्लासिफाइड फाइलें हैं, जिन्हें सार्वजनिक नहीं किया जा सकता.|accessdate=18 नवम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204032305/http://www.prabhatkhabar.com/news/55993-story.html|archive-date=4 दिसंबर 2013|url-status=dead}}</ref> == मन्दिर परिसर में नेताजी की प्रतिमा== जब अन्त्येष्टि के एक माह पश्चात् सुभाषचन्द्र बोस का अस्थिकलश ताईहोकू से जापान लाया गया तो मन्दिर के प्रमुख पुजारी मोचीज़ुकी ने उसे मन्दिर में एक सुरक्षा कवच (सेफ कस्टडी) की तरह सुरक्षित रखने की आज्ञा प्रदान की थी। तभी से उनका अस्थि कलश यहाँ रखा हुआ है।<ref>{{cite web | url = http://www.japantimes.co.jp/life/2011/08/14/general/japans-unsung-role-in-indias-struggle-for-independence/#.UnztWXzrbUt | title = जापान टाइम्स | language = en | quote = The official version released by the Japanese authorities — and still endorsed by the Indian government — details Bose boarding a Japanese bomber at Taihoku Airport along with several trunks of gold to finance his next government in exile. Shortly after take-off, it states, the aircraft developed engine problems and crashed. Bose suffered serious burns and died that evening. After a cremation in Taiwan, his ashes were flown to Tokyo where they have remained since being interred on Sept. 18, 1945, at Renkoji Temple. | publisher = जापान टाइम्स | date = 14अगस्त 2011 | work = JON MITCHELL | accessdate = 8 अक्टूबर 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131203092345/http://www.japantimes.co.jp/life/2011/08/14/general/japans-unsung-role-in-indias-struggle-for-independence/#.UnztWXzrbUt | archive-date = 3 दिसंबर 2013 | url-status = live }}</ref> सुभाष के संगी-साथी व उनके प्रति अपनी निष्ठा रखने वाले लोग प्रति वर्ष उनकी पुण्य तिथि पर एकत्र होकर उन्हें अपनी श्रद्धांजलि अर्पित करते हैं। बोस की ये अस्थियाँ मन्दिर परिसर स्थित एक स्वर्णिम पैगोडा में रखी गयी हैं। उसी के बाहर सुभाष की एक छोटी सी प्रतिमा भी लगा दी गयी है जिससे आगन्तुकों का ध्यान इस ओर आकर्षित किया जा सके। इस तथ्य की पुष्टि भारत सरकार द्वारा गठित जी॰ डी॰ खोसला आयोग की रिपोर्ट में भी हो चुकी है।<ref name="ht1">{{cite web | url=http://www.hindustantimes.com/news/specials/netaji/khosla_find_11.htm | title=Ashes at Renkoji temple are Bose's ('''Highlights of G D Khosla Commission Report''') | date= | publisher=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]] | language=en | quote=From the evidence discussed above, I am convinced beyond all reasonable doubts that the wooden casket lodged in the Renkoji Temple at Tokyo contains Bose's ashes and these ashes were placed in the box at Taipei after the cremation of his dead body | accessdate=17 नवम्बर 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121024225400/http://www.hindustantimes.com/news/specials/Netaji/khosla_find_11.htm | archive-date=24 अक्तूबर 2012 | url-status=live }}</ref><ref name="krant1">{{cite book | last1=क्रान्त | first1=मदनलाल वर्मा | authorlink1= | last2= | first2= | editor1-first= | editor1-last= | editor1-link= | others= | title=स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास | url=http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 | format= | accessdate=17 नवम्बर 2013 | edition=1 | series= | volume=2 | date= | year=2006 | month= | origyear= | publisher=प्रवीण प्रकाशन | location=नई दिल्ली | language=hi | isbn=81-7783-120-8 | oclc= | doi= | id= | page=513 | pages= | chapter= | chapterurl= | quote=23 अगस्त 1945 को टोकियो रेडियो ने बताया कि सैगोन में नेताजी एक बड़े बमवर्षक विमान से आ रहे थे कि 18 अगस्त को ताइहोकू हवाई अड्डे के पास उनका विमान दुर्घटनाग्रस्त हो गया। विमान में उनके साथ सवार जापानी जनरल शोदेई, पायलेट तथा कुछ अन्य लोग मारे गये। नेताजी गम्भीर रूप से जल गये थे। उन्हें ताइहोकू सैनिक अस्पताल ले जाया गया जहाँ उन्होंने दम तोड़ दिया। कर्नल हबीबुर्रहमान के अनुसार उनका अन्तिम संस्कार ताइहोकू में ही कर दिया गया। सितम्बर के मध्य में उनकी अस्थियाँ संचित करके टोकियो के रैंकोजी मन्दिर में रख दी गयीं। | ref= | bibcode= | laysummary= | laydate= | separator= | postscript= | lastauthoramp= | archive-url=https://web.archive.org/web/20131014175453/http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 | archive-date=14 अक्तूबर 2013 | url-status=live }}</ref> == अस्थियों पर विवाद == [[जर्मनी]] में अपने पति के साथ रह रही सुभाष की पुत्री अनिता बोस फाफ को यह विश्वास है कि उनके पिता की मृत्यु ताईपेन्ह में ही हुई थी और रैंकोजी मन्दिर में रखी अस्थियाँ उनके पिता की ही हैं।<ref>{{cite web |url=http://zeenews.india.com/news/nation/netaji-s-ashes-should-be-immersed-in-river-ganges-wishes-daughter_826629.html |title=Netaji's ashes should be immersed in River Ganges, wishes daughter |trans-title=नेताजी की अस्थियाँ गंगा नदी में विसर्जित की जायँ - पुत्री की इच्छा |date=03 फ़रवरी 2013 |publisher=[[जी न्यूज]] इण्डिया डॉट कॉम |language=en |quote=Anita Bose Pfaff, said on Saturday that she was fairly convinced that her father had died in the unfortunate plane crash. “The most likely cause of Netaji’s death was the plane crash. That is more or less a consistent story beyond just mere speculation. Yes, I am fairly convinced that he died in the plane crash.” |accessdate=17 अक्टूबर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017151611/http://zeenews.india.com/news/nation/netaji-s-ashes-should-be-immersed-in-river-ganges-wishes-daughter_826629.html |archive-date=17 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> मुखर्जी आयोग की रिपोर्ट पर बुद्धिजीवियों का यह तर्क है कि सुभाष की नीति दुश्मन के दुश्मन को दोस्त बनाने की थी। उनकी मृत्यु विमान दुर्घटना में ही हुई थी जिसके लिये वे भूतपूर्व ब्रिटिश खुफ़िया अफ़सर का हवाला देते हैं जिसने कहा था कि यदि उसे सुभाष जिन्दा मिल जाता तो वह उसे मौत की सजा अवश्य दिलाता।<ref>{{cite web |url=http://www.theguardian.com/world/2006/may/18/india.randeepramesh |title=Fate of Indian war leader thrown into doubt by new report |date=18 मई 2006 |publisher=द गार्जियन |language=en |quote=Academics have argued that Bose disagreed with the arguments of racial superiority espoused by Japan and the Nazis. Most paint Bose as a pragmatist who considered an enemy's enemy a friend. He was a very clever man and a good bloke. I had a lot of time for him,"Hugh Toye, the former British intelligence officer whose job it was to track down Bose, told the Guardian. "If we had caught him he would have been sentenced to death though. I still think he died in the plane crash. |accessdate=8 नवम्बर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111164503/http://www.theguardian.com/world/2006/may/18/india.randeepramesh |archive-date=11 नवंबर 2013 |url-status=live }}</ref> परन्तु भारत में रह रहे कुछ लोगों का ऐसा भी मानना था कि फैजाबाद में बोस वेश बदलकर गुमनामी बाबा के रूप में काफी लम्बे समय तक रहे और वहीं उनकी मृत्यु हुई।<ref name= "nbt1"/> [[कोलकाता]] की एक इतिहासकार ने सन् 1945 के बाद नेताजी के रूस में होने की खबर का हवाला देते हुए भारत सरकार से उन सभी गोपनीय फाइलों को सार्वजनिक करने की माँग की जो जोसेफ स्टालिन की पुत्री स्वेतलाना ने भारत सरकार के गृह मन्त्रालय को सौंपी थीं।<ref name="टाइम्स ऑफ इण्डिया, कोलकाता"/> [[हिन्दू धर्म]] में कोई व्यक्ति जब मरता है तो दाह संस्कार करने के बाद उसकी अस्थियों को किसी पवित्र नदी या [[गंगासागर|गंगा सागर]] में विसर्जित करने की परम्परा है। इसके साथ यह मान्यता भी है कि यदि कोई हिन्दू किसी ऐसे स्थान पर मरे जहाँ आस पास कोई भारतीय नदी न हो तो उसकी अस्थियों को किसी पोटली में बाँधकर या तो [[पीपल]] के वृक्ष की किसी शाखा पर लटका दिया जाता है या फिर पास के ही किसी मन्दिर में रख दिया जाता है। उसके बाद उसके परिवार के लोग उन अस्थियों को अपनी सुविधानुसार [[गंगा]] या अन्य किसी पवित्र नदी में प्रवाहित कर देते हैं। परन्तु नेताजी के अस्थि-कलश के साथ ऐसा भी नहीं हुआ। उनकी मृत्यु विमान दुर्घटना में हुई अथवा नहीं हुई इस पर विवाद पैदा कर दिया गया। भारत सन् 1947 में आज़ाद हो गया। तब से लेकर आज तक इस विवाद की जाँच के लिये तीन-तीन आयोग बैठाये गये। पहले शाहनवाज़ आयोग, फिर खोसला आयोग<ref name="ht1"/> और सबसे अन्त में मुखर्जी आयोग ने इसकी जाँच की परन्तु परिणाम कुछ नहीं निकला। 8 नवम्बर 2005 को जस्टिस मुखर्जी आयोग ने अपनी रिपोर्ट सरकार को सौंपी। 17 मई 2006 को संसद में इस पर खूब बहस हुई और बताया गया कि नेताजी की मौत विमान दुर्घटना में नहीं हुई। साथ ही यह भी कहा गया कि रैंकोजी मन्दिर में रखी जिन अस्थियों का सम्बन्ध सुभाषचन्द्र बोस से बतलाया जाता है वे उनकी नहीं हैं। बाद में भारत सरकार ने मुखर्जी आयोग की वह रिपोर्ट खारिज कर दी। == विवाद का हल == [[चित्र:Subhas Bose with his wife.png|thumb|left|200px|नेताजी का उनकी [[पत्नी]] एमिली शैंकी के साथ एक दुर्लभ [[फोटो]] (विकिमीडिया कॉमंस से साभार)]] सन् 1933 से 1936 तक सुभाषचन्द्र बोस [[यूरोप]] में रहे। सन् 1934 में जब वे [[ऑस्ट्रिया]] में अपना इलाज कराने गये थे उस दौरान उनके सम्पर्क में [[एमिली शेंकल]] ([[अंग्रेजी भाषा|अं]]: Emilie Schenkl) नामक एक ऑस्ट्रियन महिला आयी। बाद में उन्होंने सन् 1942 में [[हिन्दू|हिन्दू रीति रिवाज]] के अनुसार एमिली से विवाह कर लिया। [[वियेना]] में एमिली ने एक पुत्री को जन्म दिया जिसका नाम अनिता बोस रखा गया। अगस्त 1945 में [[ताइवान]] में हुई तथाकथित विमान दुर्घटना में जब सुभाष की मौत हुई, अनिता पौने तीन साल की थी।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.co.in/news/2005/may/11inter1.htm|accessdate=17 अक्टूबर 2013}}{{Dead link|date=जून 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> बोस की बेटी अनिता विवाहित है और अभी जीवित है। उसका नाम अनिता फाफ ([[अंग्रेजी भाषा|अं]]: Anita Bose Pfaff) है। वह अपने पिता के परिवार जनों से मिलने हेतु कभी कभार भारत-भ्रमण भी करती रहती है। [[मीडिया|सोशल मीडिया]] पर कुछ बुद्धिजीवियों ने यह सुझाव पेश किया था कि रैंकोजी मन्दिर परिसर के पैगोडा में रखी सुभाष की अस्थियाँ जापान सरकार से भारत मँगा ली जायें और उनकी पुत्री अनिता फाफ को भारत बुलाकर अस्थियों का [[डीएनए]] टेस्ट करा लिया जाये। इससे '''नेताजी विमान दुर्घटना में मरे अथवा नहीं मरे''' इस विवाद का अन्त हो जायेगा और हिन्दू परम्परा के अनुसार पिता की अस्थियों को गंगा नदी में विसर्जित करने की उनकी पुत्री की इच्छा भी पूरी हो जायेगी। [[जी न्यूज]] टीवी चैनेल को दिये एक साक्षात्कार में अनिता फाफ अपनी यह इच्छा व्यक्त भी कर चुकी है।<ref>{{cite web |url=http://zeenews.india.com/news/nation/netaji-s-ashes-should-be-immersed-in-river-ganges-wishes-daughter_826629.html |title=Netaji's ashes should be immersed in River Ganges, wishes daughter |trans-title=नेताजी की अस्थियाँ गंगा नदी में विसर्जित की जायँ - पुत्री की इच्छा |date=03 फ़रवरी 2013 |publisher=जी न्यूज़ इण्डिया डॉट कॉम |language=en |quote=The government of India did try to bring back the ashes from Tokyo but I have a feeling that whichever political party was in power did not try enough to bring it back. There are many people in India who would have wanted Netaji’s ashes to be brought back to his own country |accessdate=17 अक्टूबर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017151611/http://zeenews.india.com/news/nation/netaji-s-ashes-should-be-immersed-in-river-ganges-wishes-daughter_826629.html |archive-date=17 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> कुछ लोगों का यह मानना है कि फैजाबाद में लम्बे समय तक रहते हुए वहीं पर अन्तिम साँस लेने वाले गुमनामी बाबा ही वास्तव नेताजी सुभाषचन्द्र बोस थे जो वेश बदलकर वहाँ रह रहे थे। जब यह मामला [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] ले जाया गया तो उसकी [[लखनऊ]] बेंच ने इस बात पर हैरानी जतायी कि भारत सरकार ने [[जापान]] के रैंकोजी मन्दिर में रखी राख का डीएनए टेस्ट अभी तक क्यों नहीं कराया?<ref>{{cite web|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/lucknow/other-news/allahabad-high-court-seeks-probe-into-identity-of-man-believed-to-have-been-netaji/articleshow/18282887.cms |title=नेताजी सुभाष चंद्र बोस समझे जाने वाले गुमनामी बाबा की पहचान ढूंढी जाए: हाई कोर्ट|date=1 फ़रवरी 2013|publisher=[[नवभारत टाइम्स]]|quote=कोर्ट ने इस बात पर हैरानी जताई कि सरकार ने तोक्यो के रेंकोजी मंदिर में रखी राख का डीएनए टेस्ट क्यों नहीं कराया। इस टेस्ट से यह पता लगाया जा सकता था कि वह राख नेताजी की है या नहीं। इसके बाद बेंच ने केंद्र सरकार द्वारा जस्टिस एम.के. मुखर्जी कमिशन की रिपोर्ट को रिजेक्ट करने पर भी सवाल उठाए। इस रिपोर्ट में कहा गया था कि नेता जी की मौत प्लेन क्रैश में नहीं हुई और न ही तोक्यो के मंदिर में रखी राख उनकी है।|accessdate=17 अक्टूबर 2013}}</ref> {{-}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|30em}} == इन्हें भी देखें== * [[आज़ाद हिन्द फ़ौज]] * [[महात्मा गांधी]] * [[नेताजी सुभाषचन्द्र बोस]] * [[क्रान्ति-तीर्थ]] == बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20140612004841/http://wikisource.org/wiki/%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF '''हत्यारिन राजनीति'''] - हिन्दी विकीस्रोत पर * [https://web.archive.org/web/20161006051333/https://www.youtube.com/watch?v=0qOT_CJscYA Renkoji Temple Tokyo- Netaji's remains] - [[यूट्यूब|यू ट्यूब]] पर देखें। * [https://web.archive.org/web/20131204032305/http://www.prabhatkhabar.com/news/55993-story.html गुप्त फाइलों को सार्वजनिक करें] - 22 अक्टूबर 2013 [[प्रभात खबर]] * [https://web.archive.org/web/20121025030325/http://panchjanya.com/arch/2005/5/29/File18.htm '''सच क्या है?'''] - आलोक गोस्वामी [[पाञ्चजन्य (पत्र)]] * [https://web.archive.org/web/20131026125723/http://templesofjapan.com/Renkoji-Temple.html जापान के मन्दिर] - रैंकोजी मन्दिर के बारे में जानकारी * [https://web.archive.org/web/20140930024210/https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&oe=UTF8&msa=0&msid=100188732725379835399.00044dcb5cb57bc4da57a रैंकोजी मन्दिर, टोकियो] - गूगल मैप पर * [http://www.google.co.in/imgres?imgurl=http://media-cdn.tripadvisor.com/media/photo-s/02/bb/ee/a9/renkoji-temple.jpg&imgrefurl=http://www.tripadvisor.in/ShowUserReviews-g1066458-d2720196-r136891377-Renkoji_Temple-Suginami_Tokyo_Tokyo_Prefecture_Kanto.html&h=412&w=550&sz=34&tbnid=nqhrwDUwRs2HlM:&tbnh=90&tbnw=120&zoom=1&usg=__Em9YSA5ANq2aTlN003Rs72FVzbc=&docid=zLxujDVzLrO48M&sa=X&ei=68aaUrfOLMaPrgfsw4DACw&ved=0CDoQ9QEwAw अटलबिहारी वाजपेयी की हस्तलिपि में टिप्पणी] - 9 दिसम्बर 2001 * [http://www.google.co.in/imgres?imgurl=http://pib.nic.in/archieve/phtgalry/pgyr2001/pg122001/pg09dec2001/p091220014.jpg&imgrefurl=http://pib.nic.in/archieve/pmvisit/pm_visit_japan/pm_vst_japan.html&h=369&w=500&sz=100&tbnid=JH4GtQTaOhEdAM:&tbnh=90&tbnw=122&zoom=1&usg=__FmUctRTnlXOKcGuCVE-6gb0D-bw=&docid=AL4neJ6MneElqM&sa=X&ei=68aaUrfOLMaPrgfsw4DACw&ved=0CEAQ9QEwBg नेताजी की प्रतिमा पर श्रद्धांजलि अर्पित करते अटलबिहारी वाजपेयी] - 9 दिसम्बर 2001 [[श्रेणी:जापान के बौद्ध मंदिर]] [[श्रेणी:भारत]] [[श्रेणी:भारतीय राजनीति]] [[श्रेणी:सुभाष चन्द्र बोस]] icybbs1z5q61tn74jotvzrycof4i3mv उरुग्वे राष्ट्रीय फुटबॉल टीम 0 541594 6591760 4945989 2026-07-25T19:33:01Z ~2026-41466-86 938296 6591760 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक राष्ट्रीय फुटबॉल टीम | Name = उरुग्वे | Nickname = {{nowrap|{{lang|es|''लोस खर्रुअस्'' <br /> ''ला सेलेस्ते''}} (आकाशी नीले)}} | Badge = Uruguay football association..png | Badge_size = 160px | Association = {{nowrap|{{lang|es|[[उरुग्वे फुटबॉल संघ|''एसोसिएशन उरुगुए दी फुत्बोल'']]}} (एकयूएफ)}} | Sub-confederation = | Confederation = [[कोनमिबोल]] (दक्षिण अमेरिका) | Coach = | Asst Manager = | Captain = | Most caps = दिएगो फोर्लन (106) | Top scorer = लुइस सुआरेज़ (39) | Home Stadium = [[एस्तदिओ चेन्तेनरिओ]] | FIFA Trigramme = URU | FIFA Rank = 6 {{increase}} 1 | FIFA max = 2 | FIFA max date = जून 2012 | FIFA min = 76 | FIFA min date = दिसंबर 1998 | Elo Rank = 7 | Elo max = 1 | Elo max date = 1920–31 | Elo min = 46 | Elo min date = मार्च 1980 | Elo rating max = 2035 | Elo rating max date = जून 1928 <!--Home Shirt--> | pattern_la1 =_uru2013 local | pattern_b1 =_uru2013 local | pattern_ra1 =_uru2013 local | pattern_sh1 = | pattern_so1 =_uru2013 local | leftarm1 =FFFFFF | body1 =FFFFFF | rightarm1 =FFFFFF | shorts1 =000000 | socks1 =000000 <!--Away Shirt--> | pattern_la2 = | pattern_b2 =_uru2012a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 =_uru2012 | pattern_so2 =_uru2012 | leftarm2 =FFF | body2 =FFF | rightarm2 =FFF | shorts2 =FFF | socks2 =FFF <!--End of Shirt--> | First game = {{fb|Uruguay}} 2–3 {{fb|Argentina|alt}}<br />([[मोण्टेवीडियो|मोंटेवीडियो]], उरुगुए; 16 मई 1901)<ref name="First">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html|title=ARGENTINA-URUGUAY Matches 1902–2009|publisher=RSSSF|first=Héctor Darío|last=Pelayes|date=24 सितंबर 2010|accessdate=7 नवम्बर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924153018/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html|archive-date=24 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref> | Largest win ={{fb|Uruguay}} 9–0 {{fb|Bolivia}}<br />([[लिमा]], पेरू; 9 नवम्बर 1927) | Largest loss = {{fb|Uruguay}} 0–6 {{fb|Argentina|alt}}<br />([[मोण्टेवीडियो|मोंटेवीडियो]], उरुगुए; 20 जुलाई 1902) | World cup apps = 11 | World cup first = 1930 | World cup best = विजेता [[Image:Gold medal icon.svg|14px]]: [[१९३० फीफा विश्व कप|1930]], [[१९५० फीफा विश्व कप|1950]] | Regional name = [[कोपा अमेरिका]] | Regional cup apps = 41 | Regional cup first = 1916 | Regional cup best = विजेता [[Image:Gold medal icon.svg|14px]]: 1916, 1917, 1920, 1923, 1924, 1926, 1935, 1942, 1956, 1959, 1967, 1983, 1987, 1995, 2011 | Confederations cup apps = 2 | Confederations cup first = [[१९९७ फीफा कोन्फिडरेशन्स कप|1997]] | Confederations cup best = चौथा स्थान: [[१९९७ फीफा कोन्फिडरेशन्स कप|1997]], [[२०१३ फीफा कोन्फिडरेशन्स कप|2013]] | medaltemplates = {{MedalGold|[[१९२४ ग्रीष्मकालीन ओलंपिक]]}} {{MedalGold|[[१९२८ ग्रीष्मकालीन ओलंपिक]]}} }} '''उरुग्वे राष्ट्रीय फुटबॉल टीम''' अंतरराष्ट्रीय फुटबॉल टूर्नामेंट में [[उरुग्वे]] का प्रतिनिधित्व करती है और उरुग्वे फुटबॉल एसोसिएशन द्वारा नियंत्रित की जाती है। टीम सामान्यतः '''लोस खर्रुअस्''' या '''ला सेलेस्ते''' के रूप में बुलायी जाती है। उरुग्वे वर्तमान दक्षिण अमेरिकी चैंपियन हैं, 2011 में [[कोपा अमेरिका]] जीतने के द्वारा। उरुग्वे, कोपा अमेरिका एक रिकार्ड 15 बार जीता है।<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/jul/24/uruguay-paraguay-copa-america|title=Luis Suárez and Diego Forlán shoot Uruguay to record 15th Copa América|date=24 जुलाई 2011|work=Guardian|accessdate=25 जुलाई 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004101911/http://www.guardian.co.uk/football/2011/jul/24/uruguay-paraguay-copa-america|archive-date=4 अक्तूबर 2011|url-status=live}}</ref> टीम ने दो बार [[फीफा विश्व कप]] जीता है, उद्घाटन [[१९३० फीफा विश्व कप|1930]] विश्व कप में पहली बार<ref name="es.fifa.com">{{Cite web |url=http://es.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02s_fwc-origin_8819.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 नवंबर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111130914/http://es.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02s_fwc-origin_8819.pdf |archive-date=11 नवंबर 2012 |url-status=live }}</ref> और [[१९५० फीफा विश्व कप|1950]] में दूसरा खिताब, जब वे ब्राजील के खिलाफ फाइनल मैच में जीते।<ref>{{cite web|title=Football, football, football|work=UruguayNow|url=http://www.uruguaynow.com/uruguayan_football.php|accessdate=13 मई 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211135046/http://www.uruguaynow.com/uruguayan_football.php|archive-date=11 फ़रवरी 2010|url-status=dead}}</ref> वे दो बार ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में फुटबॉल में स्वर्ण पदक जीता है, [[१९२४ ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|1924]] और [[१९२८ ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|1928]] मे।<ref>{{cite news|title=Football's debt to Uruguay|work=BBC Sport|url=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/team_pages/uruguay/newsid_1907000/1907148.stm|accessdate=27 अप्रैल 2011|date=8 अप्रैल 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109213808/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/team_pages/uruguay/newsid_1907000/1907148.stm|archive-date=9 नवंबर 2013|url-status=live}}</ref> राष्ट्र की एक बहुत छोटी आबादी (32.5 लाख 2011 मे) है और उनकी सफलता इस तथ्य से परिलक्षित होती है। 1930 में अपना पहला विश्व कप जीते समय उनकी जनसंख्या केवल 12.5 लाख थी। {{TOC}} {{-}} == सम्मान == === फीफा विश्व कप === *'''विजेता (2) [[Image:Gold medal icon.svg|14px]]:''' [[१९३० फीफा विश्व कप|1930]], [[१९५० फीफा विश्व कप|1950]] === कोपा अमेरिका === *'''विजेता (15) [[Image:Gold medal icon.svg|14px]]:''' 1916, 1917, 1920, 1923, 1924, 1926, 1935, 1942, 1956, 1959, 1967, 1983, 1987, 1995, 2011 == सन्दर्भ == {{commons category|Uruguay national football team}} {{reflist}} [[श्रेणी:राष्ट्रीय फुटबॉल टीम]] q0jf5tp6icyzr92sduxf88o598x1muj फग्गन सिंह कुलस्ते 0 590334 6591808 6195420 2026-07-26T04:49:56Z ~2026-41501-20 938331 /* */ 6591808 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = फग्गन सिंह कुलस्ते |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|references|P569}} | owner = {{Wd|properties|linked|references|linked|P137}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|linked|P1477}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|linked|P108}} |height = {{Wd|properties|linked|references|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|linked|P2048}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|linked|P140}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|linked|P26}} |website = {{Wd|properties|linked|references|linked|P856}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|linked|P22}} {{Wd|properties|linked|references|linked|P25}} |death_place = {{Wd|properties|references|P20}} |death_date = {{Wd|properties|references|P570}} |party = {{Wd|properties|references|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|P1196}} {{Wd|properties|references|P509}} |signature = |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|linked|P172}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|linked|P106}} |children = {{Wd|properties|linked|references|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|linked|P166}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|linked|P2218}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|linked|P551}} }}{{Infobox officeholder | name = फग्गन सिंह कुलस्ते | image = | caption = | birth_date = | birth_place = | office = केन्द्रीय इस्पात राज्यमंत्री, [[भारत सरकार]] | termstart = 30 मई 2019 | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | office2 = [[सांसद]], [[लोक सभा]] | constituency2 = [[मण्डला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मण्डला]] | predecessor2 = | successor2 = | termstart2 = 2014 से 2019 | alma_mater = | nationality = भारतीय | religion = }} '''फग्गन सिंह कुलस्ते''' एक भारतीय राजनीतिज्ञ तथा वर्तमान में केन्द्रीय इस्पात राज्यमंत्री, [[भारत सरकार]] me। वे [[भारत]] की [[सत्रहवीं लोक सभा]] के [[१६वीं लोक सभा के सदस्यों की सूची|सांसद]] हैं। [[भारतीय आम चुनाव, 2014|2019के चुनावों]] में वे [[मध्य प्रदेश]] के [[मण्डला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मण्डला]] से निर्वाचित हुए। वे [[भारतीय जनता पार्टी]] से संबद्ध हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.pib.nic.in/archieve/others/2014/mar/d2014030501.pdf |title=भारतीय चुनाव आयोग की अधिसूचना, नई दिल्ली |access-date=17 सितंबर 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140630221007/http://pib.nic.in/archieve/others/2014/mar/d2014030501.pdf |archive-date=30 जून 2014 |url-status=live }}</ref> <ref>{{cite web|title=Constituencywise-All Candidates|url=http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS076.htm?ac=6|accessdate=17 मई 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518135207/http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS076.htm?ac=6|archive-date=18 मई 2014|url-status=live}}</ref> ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20141006112328/http://india.gov.in/hi/my-government/indian-parliament/lok-sabha भारत के राष्ट्रीय पोर्टल पर सांसदों के बारे में संक्षिप्त जानकारी] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१६वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के सांसद]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1959 में जन्मे लोग]] {{अद्यतन काल |year=2019|month=06|date=| cat=लेख जिनमें 2019 के आम चुनाव की जानकारी अद्यतन करने की आवश्यकता है।}} {{भारत-राजनीतिज्ञ-आधार}} e4y6wptjnfkden8jur7d0hpg7a5q1co रासायनिक शस्त्र 0 592065 6591834 6504454 2026-07-26T08:20:45Z SM7 89247 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:रासायनिक हथियार]] जोड़ी 6591834 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=मई 2025}} {{ infobox | title = रासायनिक हथियार | image1 = [[File:155mmMustardGasShells.jpg|frameless]] | headerstyle = background-color: lightsteelblue | caption1 = 155 मिमी [[तोपखाने खोल]] के pallets; "एच.डी." (आसुत सल्फर मस्टर्ड एजेंट) रासायनिक हथियारों के भंडारण की सुविधा | header1 = [[ब्लिस्टर एजेंट]] | label4 = [[विषैली गैस oxime]] | data4 = (CX) | label5 = [[लेविसिट]] | data5 = (L) | label6 = [[सल्फर मस्टर्ड (Yperite)]] | data6 = (HD) | label7 = [[नाइट्रोजन मस्टर्ड&nbsp;]] | data7 = (HN) | header20 = [[स्नायु कारक]]s | label21 = [[Tabun (तंत्रिका एजेंट) | Tabun]] | data21 = (GA) | label22 = [[सरीन]] | data22 = (GB) | label23 = [[सोमन ]] | data23 = (GD) | label24 = [[Cyclosarin]] | data24 = (GF) | label25 = [[VX (स्नायु कारक)|VX]] | data25 = (VX) | header40 = [[रक्त एजेंट]]s | label41 = [[विषैली गैस क्लोराइड]] | data41 = (CK) | label42 = [[हाइड्रोजन साइनाइड]] | data42 = (AC) | header50 = [[श्वास घोटू एजेंट]] | label51 = [[क्लोरोपिक्रिन]] | data51 = (PS) | label52 = [[फॉस्जीन ]] | data52 = (CG) | label53 = [[डाई फॉस्जीन]] | data53 = (DP) | label54 = [[क्लोरीन ]] | data54 = (CI) | data60 = [[File:Soviet chemical weapons canisters from a stockpile in Albania.jpg|frameless]] ><| below = एक अल्बानियाई भंडार से सोवियत रासायनिक हथियारों कनस्तर.<ref> http://www.fas.org "रासायनिक हथियारों के प्रकार"</ref> }} [[चित्र:WMD-chemical.svg|300px|thumb|right|रासायनिक शस्त्र का प्रतीक]] उन [[शस्त्र|शस्त्रों]] को '''रासायनिक शस्त्र''' ( chemical weapon (CW)) कहते हैं जिसमें किसी ऐसे रसायन का उपयोग किया जाता है जो मानव को मार सकता है या उन्हें किसी प्रकार का नुकसान पहुँचा सकता है। अपनी मारक क्षमता के कारण ये [[जनसंहार करने वाले शस्त्र|जनसंहार करने वाले शस्त्रों]] की श्रेणी में आते हैं। <ref>http://www.opcw.org/about-chemical-weapons/what-is-a-chemical-weapon/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170415013525/https://www.opcw.org/about-chemical-weapons/what-is-a-chemical-weapon |date=15 अप्रैल 2017 }} "रासायनिक हथियारों का संक्षिप्त वर्णन" रासायनिक शस्त्र निषेध संगठन। रासायनिक शस्त्र निषेध संगठन। 21 अक्टूबर 2014 को पुनःप्राप्त</ref> रासायनिक शस्त्र, [[जनसंहार करने वाले शस्त्र|जनसंहार करने वाले शस्त्रों]] का एक प्रकार है। अन्य जनसंहारक शस्त्र हैं - [[जैविक शस्त्र]] (रोग), [[रासायनिक शस्त्र]], तथा [[रेडियोसक्रिय अस्त्र]] (radiological weapons)। [[तंत्रिका गैस]], [[अश्रु गैस]], [[कालीमिर्च स्प्रे]] ये तीन आधुनिक रासायनिक शत्र के उदाहरण हैं। == रासायनिक हथियार एवं अंतरराष्ट्रीय कानून == === द्वितीय विश्वयुद्ध के पूर्व === 1899 के बाद ,अंतर्राष्ट्रीय कानून के अन्तर्गत रासायनिक हथियारों का प्रयोग निषिद्ध है, हेग कन्वेंशन के तहत: अनुच्छेद 23 <ref>https://en.wikisource.org/wiki/Hague_II_(1899)#Article_23 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331030304/https://en.wikisource.org/wiki/Hague_II_(1899)#Article_23 |date=31 मार्च 2017 }} अनुच्छेद 23. wikisource.org 27 जून, 2016 को पुनः प्राप्त</ref> के अन्तर्गत जहरीले हथियार निषिद्ध किये गए। एक अलग घोषणा में कहा गया है कि हस्ताक्षरकर्ता शक्तियों के बीच किसी भी युद्ध में, उन्हें ऐसे प्रोजेक्टाइल का उपयोग करने से बचना होगा जो asphyxiating या हानिकारक गैसों का प्रसार करने में सहायक हो। "फरवरी 6, 1922 को रासायनिक हथियारों पर प्रतिबंध लगाने के उद्देश्य वाशिंगटन नौसेना संधि पर हस्ताक्षर किए गए जिसे पांच पावर संधि के रूप में भी जाना जाता है, लेकिन ये प्रयास सफल नहीं हुए क्योंकि फ्रांस इसे अस्वीकार कर दिया। <ref>http://avalon.law.yale.edu/19th_century/dec99-02.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810224600/http://avalon.law.yale.edu/19th_century/dec99-02.asp |date=10 अगस्त 2011 }} "युद्ध के नियम: हानिकारक गैसों के प्रसार से सम्बद्ध प्रोजेक्टाइल के उपयोग हेतु निर्देश " Www.yale.edu 29 जुलाई, 18 99। 14 सितंबर, 2013 को संशोधित किया गया।</ref> === नवीन संधियां === 1993 [[रासायनिक हथियार अभिसमय]] Chemical Weapons Convention (सीडब्ल्यूसी) [[अंतर्राष्ट्रीय कानून]] के अनुसार नवीनतम हथियार नियंत्रण समझौता है। इसका पूरा नाम 'रासायनिक हथियारों के उपयोग ,विकास, उत्पादन, भंडारण के निषेध और विनाश' सम्मेलन है। यही कारण है कि समझौते के उत्पादन, भंडारण और रासायनिक हथियारों के इस्तेमाल को निषेध किया गया है। यह [[रासायनिक हथियार निषेध संगठन]] (ओपीसीडब्ल्यू), जो [[हेग]] में स्थित एक स्वतंत्र संगठन है ,द्वारा किया जाता है। ओपीसीडब्ल्यू में 192 हस्ताक्षरकर्ता देश है, जो वैश्विक आबादी का 98% का प्रतिनिधित्व करता है। जून 2016,कुल 72525 मीट्रिक टन में से 66368 मीट्रिक टन,(सीडब्ल्यू जरिए 92%)नष्ट सत्यापित किया गया है। ओपीसीडब्ल्यू 235 रासायनिक हथियार से संबंधित साइटों और 2,255 औद्योगिक स्थलों पर 6327 निरीक्षण का आयोजन किया गया। इन निरीक्षणों के अप्रैल 1997 के बाद से 86 विश्वव्यापी सदस्य देशों की संप्रभु क्षेत्र को प्रभावित किया है, 4732 औद्योगिक सुविधाओं सीडब्ल्यूसी के प्रावधानों के तहत निरीक्षण के अधीन हैं। == उपयोग == [[रासायनिक युद्ध]] (सीडब्ल्यू) हथियार के रूप में रासायनिक पदार्थों के विषाक्त गुण का उपयोग शामिल है। इनमें से कोई भी पारंपरिक हथियारों , जो उनके विनाशकारी क्षमता की वजह से मुख्य रूप से प्रभावी हैं ,की श्रेणी के अंतर्गत नहीं आते हैं। रासायनिक युद्ध विस्फोटक बल पर निर्भर नहीं करता है, यह रासायनिक एजेंट का अद्वितीय गुण तथा विनाशक क्षमता पर निर्भर करता है। एक घातक रासायनिक पदार्थ , घायल करने के लिए ,अयोग्य या एक विरोधी बल को मारने, या इलाके की एक विशेष क्षेत्र उपयोगिता नष्ट करने के लिए उपयोग में लाया जाता है। भूख और भुखमरी को बढ़ावा देने के लिए घातक रासायनिक पदार्थ (सीडब्ल्यू) भी कृषि और पशुधन के खिलाफ इस्तेमाल किया जा सकता। केमिकल पेलोड रिमोट नियंत्रित कंटेनर रिहाई, विमान, या रॉकेट द्वारा दिया जा सकता है। रासायनिक हथियारों के खिलाफ संरक्षण के लिए उचित उपकरण, प्रशिक्षण, और परिशोधन के उपाय शामिल हैं। == वैश्वक भण्डार == === रासायनिक हथियार सम्मेलन (Chemical Weapons Convention) के अन्तर्गत घोषित भण्डार === कार्यसमिति में 190 हस्ताक्षरकर्ता देशों में से नीचे सूचीबद्ध राष्ट्रों ने घोषणा कर रासायनिक हथियार के निपटान और सत्यापन करने के लिए सहमत हुए, और कुछ मामलों में, संघर्ष में रासायनिक हथियार सीडब्ल्यू का इस्तेमाल किया। दोनों देशो ने सैन्य ठिकानों और नागरिक आबादी प्रभावित किया गया, प्रभावित आबादी आम तौर पर अत्यधिक क्षतिग्रस्त नहीं रही। [[उत्तर कोरिया]], [[रूस]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] 2015 के रूप में, केवल तीन देशों रासायनिक हथियार सीडब्ल्यू के शेष भण्डार की पुष्टि कर रहे हैं। ==== भारत ==== 14 जनवरी 1993 को भारत सीडब्ल्यूसी के लिए एक मूल हस्ताक्षरकर्ता बन गया। 2006 के अंत तक [[भारत]] को अपने रासायनिक हथियारों / सामग्री भंडार का 75 प्रतिशत से अधिक को नष्ट कर दिया और शेष भण्डार के निस्तारण के लिए सीडब्ल्यू ने अप्रैल 2009 तक भारत को दे गयी समयावधि में विस्तार किया गया । 14 मई 2009 को भारत ने [[संयुक्त राष्ट्र]] को सूचित किया है कि यह पूरी तरह से रासायनिक हथियारों के अपने भंडार को नष्ट कर दिया था ==== इराक ==== रासायनिक हथियार निषेध संगठन है ने घोषणा की है की उसके देखरेख में "[[इराक]] की सरकार ने ,[[संयुक्त राष्ट्र के महासचिव]] के साथ ,30 दिनों के भीतर रासायनिक हथियार कन्वेंशन के परिग्रहण के अपने साधन जमा करने पर सहमति प्रदान की है , अतः यह राष्ट्र 12 फरवरी 2009 को , कन्वेंशन के लिए 186वा राज्य "बन जाएगा। 28 जून, 1987 को इराकी विमानों ने , हलबजा और सरदाश्त में [[कुर्द]] लोगों के खिलाफ एक हमले में प्रयुक्त गैस को ,मस्टर्ड गैस माना गया था। दो अलग-अलग हमलों में,चार रिहायशी इलाकों में , 10 नागरिकों की मौत हो गई और 650 घायल नागरिकों का अनुमान लगाया गया था। इराक ने बड़े पैमाने पर [[ईरान-इराक युद्ध]] के दौरान रासायनिक हथियारों का इस्तेमाल किया, और अब तक, [[ईरान]] रासायनिक हथियारों का सबसे बड़ा शिकार माना जाता है। ==== जापान ==== जापान ने 1937 और 1945 के बीच ज्यादातर हथियारों में निहित [[मस्टर्ड गैस]] एवं लेविसिट मिश्रण ,मुख्य भूमि [[चीन]] के राज्य क्षेत्र में संग्रहीत किया था। सितंबर 2010 में [[नानजिंग]] ([[जापान]]) में मोबाइल विनाश सुविधाओं का उपयोग कर उनका विनाश शुरू कर दिया। ==== लीबिया ==== [[लीबिया]] ने [[चाड]] के साथ एक युद्ध में [[मुअम्मर गद्दाफी]] के शासन के तहत, रासायनिक हथियारों का इस्तेमाल किया था। 2003 में गद्दाफी ने पश्चिमी देशों के साथ "मैत्री" के बदले में सीडब्ल्यूसी को स्वीकार करने के लिए सहमति प्रदान की। गद्दाफी के खिलाफ हुए [[लीबिया विद्रोह]] के समय, वहाँ अभी भी जहरीला मस्टर्ड गैस का लगभग 11.25 टन नियंत्रित भण्डार स्थित मन जाता है। लीबिया की राष्ट्रीय संक्रमणकालीन परिषद, गद्दाफी के मारे जाने के बाद , देश में सभी रासायनिक हथियारों के विनाश के बारे में रासायनिक हथियार निषेध संगठन के साथ सहयोग कर रहा है। रासायनिक जरिए आकलन करने के बाद, लीबिया सरकार ओपीसीडब्ल्यू सीडब्ल्यू नष्ट करने के लिए, एक समय सीमा में बाध्य होगी। ==== रूस ==== रूस ने रासायनिक हथियारों का सबसे बड़े घोषित भंडार साथ सीडब्ल्यूसी में प्रवेश किया।2010 तक रूस ने गोर्न्य (सेराटोव ओब्लास्त) और कम्बरक (उदमुर्त गणराज्य), जहां आपरेशन समाप्त कर दिया है, और शचुये (कुर्गन केजीएम), मार्यायकोवस्की (केरॉफ केजीएम), लियोनिदोवका (पेन्ज़ा केजीएम) में स्थित सुविधाओं एवं प्रतिष्ठानों पर 18,241 टन रासायनिक हथियारों को नष्ट कर दिया। पोशेप (ब्रांस्क केजीएम) और किज़नेर(उदमुर्त गणराज्य) में कार्य प्रगति पर हैं। 2016 में, रूस ने अपने रासायनिक हथियारों के 94% के आसपास पूरी तरह से नष्ट कर दिया गया है और 2018 के अंत तक अपने शेष भंडार को नष्ट करने की योजना बना रहा है। ==== सीरिया ==== सितंबर 2013 से पहले तक , [[सीरिया]] उन 7 राष्ट्रों में से एक था जो रासायनिक हथियार कन्वेंशन में हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्र नहीं थे। हालांकि 1925 में [[जिनेवा प्रोटोकॉल]] के हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्र के तौर पर युद्ध में रासायनिक हथियारों का उपयोग करने से प्रतिबंधित है. तथापि उत्पादन, भंडारण या हस्तांतरण के लिए स्वतंत्र है। सीरिया के अधिकारियों के अनुसार वे महसूस करते हैं कि यह इजरायल के अघोषित परमाणु हथियार कार्यक्रम के लिए ,जो उनका मानना ​​है कि मौजूद है ,के खिलाफ यह एक उपयुक्त बाधा साबित हो सकती है। 23 जुलाई 2012 को, सीरिया की सरकार ने पहली बार स्वीकार किया कि उनके पास रासायनिक हथियार थे। ==== संयुक्त राज्य अमेरिका ==== संयुक्त राज्य अमेरिका अपने कार्यक्रम ,"महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका" Continental United States (CONUS) के भीतर आठ अमरीकी सेना के प्रतिष्ठानों पर अपने रासायनिक हथियारों संग्रहीत करता है। सेना प्रतिष्ठानों के निम्नलिखित विभाग में भण्डार बनाए गए है, (दिखाए प्रतिशत वजन द्वारा राशि का प्रतिबिंब है): *टूटल सेना डिपो (TEAD), यूटा (कुल भंडार का 42.3%) *पाइनब्लफ शस्त्रागार (पीबीए), अरकंसास (12%) *उमतीला डिपो गतिविधि (UMDA), ओरेगन (11.6%) *देहात डिपो गतिविधि (पुडा), कोलोराडो (9.9%) *एनिस्टन आर्मी डिपो (Anad), अलबामा (7.1%) *एबरडीन ग्राउंड (एपीजी), मैरीलैंड साबित (5%) *न्यूपोर्ट सेना गोला प्लांट (NAAP), इंडियाना (3.9%) *ब्लू ग्रास आर्मी डिपो (bgad), केंटकी (1.6%)। शेष 6.6% [[प्रशान्त महासागर|प्रशांत महासागर]] में जॉनसन एटोल पर स्थित था। रासायनिक हथियारों के इस्तेमाल पर अमेरिका नीति में जवाबी कार्रवाई करने का अधिकार सुरक्षित है। केवल [[संयुक्त राज्य अमेरिका के राष्ट्रपति]] पहली जवाबी प्रयोग को प्राधिकृत कर सकते हैं। सरकारी नीति अब रासायनिक हथियारों की संभावना को दर्शाता एक आतंकवादी हथियार के रूप में इस्तेमाल किया जा रहा है। ===गैर CWC हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्र === ==== इसराइल ==== हालांकि [[इसराइल]] सीडब्ल्यूसी पर हस्ताक्षर किए हैं,परंतु संधि की पुष्टि नहीं की है और इसलिए आधिकारिक तौर पर अपने सिद्धांतों से बाध्य नहीं है। इसराइल में रासायनिक हथियारों का एक महत्वपूर्ण भंडार हैं. 1992 में, एल अल उड़ान 1862 [[तेल अवीव]] के लिए अपने रास्ते पर दुर्घटनाग्रस्त हो गया और डाइमिथाइल मिथाइल फोस्फोनेट, एक सीडब्ल्यूसी अनुसूची 2 रासायनिक सरीन नर्व गैस के संश्लेषण में इस्तेमाल की 190 लीटर ले जा पाया गया। यह शिपमेंट एक अमेरिकी वाणिज्य विभाग लाइसेंस के तहत IIBR करने के लिए एक अमेरिकी रासायनिक संयंत्र से आ रहा था। ==== उत्तर कोरिया ==== [[उत्तर कोरिया]] ने सीडब्ल्यूसी पर हस्ताक्षर नहीं किये है और आधिकारिक तौर पर अपने सीडब्ल्यू कार्यक्रम के अस्तित्व को स्वीकार नहीं किया है, फिर भी, उत्तर कोरिया को रासायनिक हथियारों का एक बड़ा शस्त्रागार माना जाता है। यह कथित तौर पर प्रौद्योगिकी के रूप में 1950 के दशक में tabun और मस्टर्ड गैस का उत्पादन करने के लिए आवश्यक प्रौद्योगिकी का अधिग्रहण कर चुका था. ==भण्डारण के तरीके और प्रपत्र== तीन बुनियादी विन्यास हैं जिसमें इन एजेंटों को जमा किया जाता है। पहले प्रोजेक्टाइल, कारतूस, खानों, और रॉकेट जैसी आत्म-निहित हथियार हैं; इनमें प्रणोदक और / या विस्फोटक घटक हो सकते हैं। अगले फॉर्म में एयरक्राफ्ट डिलीवर गैलिशियंस हैं इस रूप में कभी भी विस्फोटक घटक नहीं होता है। साथ में वे उन दो रूपों को शामिल करते हैं जो हथियार बन चुके हैं और उनके इच्छित उपयोग के लिए तैयार हैं। अमेरिकी भंडार में ये हथियार विश्व में तैयार कुल हथियारों के 39% थे। तीन रूपों का अंतिम प्रकार , कच्चा एजेंट टिन के कंटेनरों में रखा जाता है। विश्व में शेष 61% भंडार का इस रूप में था। जबकि ये रसायन सामान्य तापमान पर तरल रूप में मौजूद होते हैं, सल्फर मस्टर्ड एच, और एचडी फ्रीज 55 डिग्री फारेनहाइट (12.8 डिग्री सेल्सियस) से नीचे तापमान में। आसुत मस्टर्ड के साथ लीविज़िशन को मिलाकर जमाव बिंदु को -13 डिग्री फेरनहाइट (-25.0 डिग्री सेल्सियस) कम कर देता है। इनके भण्डारण में उच्च तापमान एक बड़ी चिंता है क्योंकि तापमान बढ़ने के कारण विस्फोट की संभावना बढ़ जाती है। इन भंडारों में आग से आसपास के रहवासी समुदाय और प्रतिष्ठानों के कर्मियों को भी खतरा होगा। ओक रिज नेशनल लेबोरेटरी ने संबंधित आपात स्थितियों के दौरान नागरिक आबादी की सुरक्षा के लिए क्षमताओं और लागतों का आकलन करने के लिए एक अध्ययन किया है और सुविधाजनक, इन-प्लेस आश्रयों की प्रभावशीलता का आंकलन किया है. == निस्तारण == 'इस खंड में उदाहरण और परिप्रेक्ष्य मुख्यतः संयुक्त राज्य अमेरिका का प्रतिनिधित्व करते हैं और विषय के विश्वव्यापी दृश्य का प्रतिनिधित्व नहीं करते हैं।' 50 साल से अधिक पुराने भंडारों को अब अप्रचलित माना जाता है। [[अमरिकी कांग्रेस]] के निर्देश अनुसार वर्तमान रसायन भंडार निपटान कार्यक्रम क्रियान्वित किया जाता हैं। कुछ जगह जहां रासायनिक हथियारों का परीक्षण किया जाता है , जैसे [[पनामा]] में [[सैन जोस]] परियोजना, को निपटान कार्यक्रम में शामिल नहीं किया गया है। द्वीप पर हजारों खानों को अभी भी रासायनिक गैस से भरा हुआ है और इसमें पारगमन बंद किया गया है। ऐतिहासिक रूप से, भूमिगत दफनाना , खुली जलती हुई खंती , और सागर डंपिंग (ऑपरेशन CHASE के रूप में संदर्भित) द्वारा रासायनिक हथियारों का निपटारा किया गया है। हालांकि, 1 9 6 9 में, राष्ट्रीय अनुसंधान परिषद (एनआरसी) ने सिफारिश की थी कि महासागर में डंपिंग को बंद कर दिया जाए. सेना ने तब निपटान तकनीकों का एक अध्ययन शुरू किया, जिसमें जलाए जाने के मूल्यांकन के साथ-साथ रासायनिक निष्कासन तंत्र भी शामिल थे। 1 9 82 में, उस अध्ययन को जलाए जाने वाले प्रौद्योगिकी के चयन में समाप्त हुआ, जिसे अब बेसलाइन सिस्टम के रूप में जाना जाता है। जॉन्सन एटोल केमिकल एजेंट डिस्पोजल सिस्टम (जेएसीएडीएस) का निर्माण 1 9 85 में शुरू हुआ था। यह बेसलाइन सिस्टम का उपयोग करने के लिए एक पूर्ण पैमाने पर प्रोटोटाइप सुविधा थी। प्रोटोटाइप सफल था, लेकिन अमरिकी कांग्रेस को संचालन के बारे में अभी भी कई चिंताएं थीं। ज्वलन पर सार्वजनिक चिंता का समाधान करने के लिए, कांग्रेस ने 1 99 2 में सेना को निर्देश दिया था कि वे वैकल्पिक निपटान के तरीकों का मूल्यांकन करें जो "काफी सुरक्षित" हो सकते हैं तथा काम लागत के एवं अधिक प्रभावी हो सकते हैं और जिन्हें निर्धारित समय सीमा के भीतर पूरा किया जा सकता है। सेना को 1 99 3 के अंत तक संभावित वैकल्पिक प्रौद्योगिकियों पर कांग्रेस को रिपोर्ट करने का निर्देश दिया गया था और उस रिपोर्ट में 'राष्ट्रीय विज्ञान अकादमी ' के सिफारिशें शामिल करने के लिए निर्देशित किया गया था। निस्तारण कार्यक्रम ,जून 2007 में, रासायनिक हथियार भंडार को 45% तक लेन में सफल रहा। अक्टूबर 2010 तक, कार्यक्रम 80% निस्तारण की स्थिति तक पहुंच गया था। == मारक एवं विध्वंस क्षमता == ऐसा माना जाता है की रासायनिक हथियारो में "युद्ध के समय विनाश के लिए रासायनिक पदार्थों के विषाक्त गुणों का जानबूझकर इस्तेमाल करते हैं"। [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] की शुरुआत में अखबारों में व्यापक रूप से बताया गया था कि "यूरोप के पूरे क्षेत्र" को "बेजान बंजर भूमि" में बदल दिया जाएगा।हालांकि,द्वितीय विश्व युद्ध में रासायनिक हथियारों का उपयोग प्रेस द्वारा बताई गई सीमा तक नहीं किया गया था। बारी के बंदरगाह पर दुर्घटनावश रासायनिक हथियार से गैस का रिसाव हुआ था। 2 दिसंबर, 1 9 43 की शाम को एक जर्मन हमले में इस बंदरगाह में अमरीका के जहाजों को क्षति पहुंचाई और मस्टर्ड गैस के परिणामस्वरूप कुल 628 लोग हताहत हुए। एक्सपोजर के प्रभावों का परीक्षण करते समय अमेरिकी सेवा सदस्यों को रासायनिक एजेंटों के संपर्क में लाने के लिए अमरीकी सरकार की अत्यधिक आलोचना की गई थी। इन परीक्षणों को अक्सर प्रभावित सैनिकों की सहमति या पूर्व ज्ञान के बिना किया जाता था। उष्णकटिबंधीय परिस्थितियों में रासायनिक युद्ध की संभावनाओं का पता लगाने के लिए ब्रिटिश सरकार द्वारा "ब्रुक द्वीप परीक्षण" के परिणामस्वरूप ऑस्ट्रेलियाई सेवा कर्मियों को भी प्रयोग पात्र बनाया गया था। कुछ रासायनिक एजेंट व्यक्ति के सोचने -समझने की क्षमता को प्रभावित करने के लिए डिज़ाइन किए गए हैं,जिनसे इसके शिकार, सौंपे गए मिशन को निष्पादित करने में असमर्थ हो जाते है। इन्हें अक्षम एजेंटों के रूप में वर्गीकृत किया गया है, और घातकता उनकी प्रभावशीलता का एक कारक नहीं है। == ऑपरेशन इराकी फ्रीडम और ऑपरेशन न्यू डॉन के दौरान जोखिम == [[ऑपरेशन इराकी फ्रीडम]] एंड [[ऑपरेशन न्यू डॉन]] के दौरान, जिन अमरीकी सेवा सदस्यों ने पुराने विस्फोटक आयुध को ध्वस्त कर दिया या संभाला था, वे रासायनिक एजेंटों के संपर्क में आये। इस प्रकार अब तक पहचान किए गए आयुध में रासायनिक युद्ध एजेंटों में ब्लिस्टर एजेंट (मस्टर्ड एजेंट) या तंत्रिका एजेंट (सरीन गैस ) शामिल थे। एक्सपोजर की गंभीरता का अनुमान इस बात से लगाया जाता है कि इसमें लक्षणों की शुरुआत होने से लेकर उनके विकास के लिए कितना समय लगा। अमरीकी रक्षा विभाग (डीओडी) उन लोगों की पहचान करना चाहता है जो रासायनिक युद्ध एजेंट के संपर्क में आने वाले लक्षणों का अनुभव करते हैं। डीओडी उनके लक्षणों और उनकी वर्तमान स्थिति में रुचि रखते हैं। डीओडी सुनिश्चित करना चाहता है कि उनके चिकित्सा रिकॉर्ड में एक्सपोजर का दस्तावेजीकरण किया गया है, कि वेटरन अफेयर्स विभाग (वीए) को सूचित किया जाता है, और वे भविष्य के स्वास्थ्य जोखिमों को समझते हैं। डीओडी उन्हें अपने स्वास्थ्य देखभाल प्रदाता के साथ साझा करने के बारे में जानकारी प्रदान कर सकती है और यदि आवश्यक हो तो अनुवर्ती अनुशंसा कर सकती है. == द्विआधारी बनाम एकात्मक हथियार == द्विआधारी हथियारों में दो मिश्रित और अलग-अलग रसायनों होते हैं जो ,मिश्रित होने के पहले तक, घातक प्रतिक्रिया नहीं करते हैं। यह आम तौर पर युद्ध के मैदान के इस्तेमाल से पहले होता है इसके विपरीत, एकात्मक हथियार वे घातक रासायनिक हथियार हैं जो अपने मौजूदा रूप में जहरीले परिणाम पैदा करते हैं। रासायनिक हथियार भंडार के बहुमत एकात्मक प्रकार के है और इसमें से अधिकांश को 'एक-टन' बल्क कंटेनर में संग्रहीत किया गया है। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == यह भी देखिये == * [[इराक में सामूहिक विनाश के हथियार]] * [[भारत में सामूहिक विनाश के हथियार]] ==बाहरी कड़ियाँ== *[http://www.padtaal.com/story/all-about-chemical-weapons/ '''रासायनिक हथियार''' : महाविनाश के औजार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120122520/http://www.padtaal.com/story/all-about-chemical-weapons/ |date=20 जनवरी 2025 }} (पड़ताल) [[श्रेणी:शस्त्र]] [[श्रेणी:सामूहिक विनाश के हथियार]] [[श्रेणी:रासायनिक हथियार| ]] e8n6739iql1ncj8up8li1n7tbwpjume तंत्रिका गैस 0 592068 6591837 6202632 2026-07-26T08:22:37Z SM7 89247 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:रासायनिक हथियार]] जोड़ी 6591837 wikitext text/x-wiki '''तंत्रिका गैस''' या '''तंत्रिका एजेण्ट''' (Nerve agents) फॉस्फोरस-युक्त कार्बनिक यौगिक (organophosphates) हैं जो [[तंत्रिका]]ओं के संकेत भेजने की प्रणाली को खराब कर देते हैं। [[श्रेणी:तंत्रिका गैस]] [[श्रेणी:रासायनिक हथियार]] {{आधार}} hr222r54fqr8wwa369etx0pgren1l3z जैन इर्रिगेशन सिस्टम्स 0 604240 6591818 6581562 2026-07-26T06:35:45Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591818 wikitext text/x-wiki {{AI-generated}} {{Infobox company | name = जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड | logo =https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jain_Irrigation_Systems_logo.svg | type = Public company | founded = 1986 | founder = भवरलाल जैन | headquarters = जलगाव, महाराष्ट्र, भारत | industry = [[Agriculture]], [[Irrigation]], [[Water pipe|pipe]], [[Food processing]], [[Solar energy]] | website = {{URL|www.jains.com}} |image=Main entrance Jain Irrigation corporate campus.jpg|image caption=जैन प्लास्टिक पार्क, जलगांव, महाराष्ट्र, भारत|company type=[[Public company|Public]]|trading_name={{BSE|500219}}<br />{{NSE|JISLJALEQS}}|number of location={{Unbulleted list|worldwide 33 manufacturing bases|126+ countries|11,000+ dealers and distributors}}(2019)|area_served=Worldwide|key_people=Ashok Jain, Anil Jain, Ajit Jain, Atul Jain, Abhay Jain|revenue={{increase}} {{INRConvert|85.77|B}} (FY 2018-19)<ref>{{cite web |title=RESULTS FY 2018-19 (PDF) |url=https://www.nseprimeir.com/z_JISLJALEQS/files/JISLJALEQS_16092019111737_AnnualReport2019_066.zip |accessdate=18 September 2019 }}{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|net_income={{increase}} {{INRConvert|2.542|B}} (FY 2018-19)|num_employees=more than 12,000 (June 2019)}} '''जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड'''<ref>{{Cite web|url=https://www.jains.com/|title=Jain Irrigation Systems {{!}} World's Largest Micro-Irrigation Manufacturer|last=Ltd|first=Jain Irrigation Systems|website=Jain Irrigation Systems Ltd|language=en|access-date=2026-07-08}}</ref> '''(Jain Irrigation Systems Ltd.)''' महाराष्ट्र के जलगांव में मुख्यालय वाली भारत की अग्रणी बहुराष्ट्रीय औद्योगिक समूह कंपनियों में से एक है। यह कंपनी सूक्ष्म सिंचाई, कृषि प्रसंस्करण, पीवीसी पाइप, सौर ऊर्जा, प्लंबिंग तथा टिश्यू कल्चर जैसे विभिन्न क्षेत्रों में कार्यरत है। विश्व की सबसे बड़ी टिश्यू कल्चर उत्पादन इकाइयों में से एक जैन इरिगेशन की जैन हायटेक प्लॅन्ट फॅक्टरी है। == इतिहास == जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड की स्थापना वर्ष 1986 में पद्मश्री भंवरलाल जैन द्वारा की गई थी। === 1963–1978 : कृषि सहायक व्यवसाय का विस्तार === वर्ष 1963 में भंवरलाल जैन<ref>{{Cite web|url=http://www.bhavarlaljain.in/|title=Bhavarlal H. Jain|last=Ltd|first=Jain Irrigation Systems|website=www.bhavarlaljain.in|access-date=2026-07-08}}</ref> ने ट्रैक्टर, स्प्रिंकलर सिंचाई प्रणाली, पीवीसी पाइप तथा अन्य कृषि उपकरणों की बिक्री के लिए डीलरशिप व्यवसाय शुरू किया। इसके बाद उन्होंने उर्वरक, बीज और कीटनाशकों के व्यवसाय में भी प्रवेश किया। === 1978 : कृषि प्रसंस्करण उद्योग में प्रवेश === वर्ष 1978 में कंपनी ने केले के पाउडर के उत्पादन करने वाले एक कारखाने का अधिग्रहण किया। इसके बाद इस कारखाने में आवश्यक परिवर्तन कर पपीते के लेटेक्स (Papaya Latex) से पपेन (Papain) नामक प्राकृतिक एंजाइम का उत्पादन शुरू किया गया। आगे चलकर कंपनी ने उच्च शुद्धता (Refined) वाला पपेन विकसित किया और इस उत्पाद के क्षेत्र में विश्व की अग्रणी आपूर्तिकर्ताओं में अपनी पहचान स्थापित की। === 1980 : पीवीसी पाइप उत्पादन की शुरुआत === वर्ष 1980 में कंपनी ने प्रतिवर्ष 300 मीट्रिक टन क्षमता के साथ पीवीसी पाइपों का उत्पादन शुरू किया। आने वाले वर्षों में उत्पादन क्षमता में लगातार वृद्धि करते हुए वर्ष 1997 तक इसे बढ़ाकर 35,600 मीट्रिक टन प्रति वर्ष कर दिया गया। इसके साथ ही कंपनी ने केसिंग एवं स्क्रीन पाइपिंग सिस्टम सहित विभिन्न प्रकार के पाइप उत्पादों के निर्माण और विपणन का भी विस्तार किया। == 2006–2012 : वैश्विक विस्तार का चरण == '''2006''' – जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड ने संयुक्त राज्य अमेरिका की सूक्ष्म सिंचाई क्षेत्र की कंपनी Chapin Watermatics का अधिग्रहण किया।<ref>{{Cite web|url=http://www.newaginternational.com/news/news108/news108.html|title=New Ag International - Latest News|last=Blennerhassett Systems +44 (0)7973 322952|website=www.newaginternational.com|access-date=2026-07-08|archive-date=5 जून 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605052718/http://www.newaginternational.com/news/news108/news108.html|url-status=dead}}</ref> '''2006''' – अमेरिका के आवास निर्माण क्षेत्र के लिए विशेष उत्पादों का निर्माण करने वाली NuCedar Mills कंपनी का अधिग्रहण किया गया।<ref>{{Cite web|url=http://www.newaginternational.com/news/news108/news108.html|title=New Ag International - Latest News|last=Blennerhassett Systems +44 (0)7973 322952|website=www.newaginternational.com|access-date=2026-07-08|archive-date=5 जून 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605052718/http://www.newaginternational.com/news/news108/news108.html|url-status=dead}}</ref> '''दिसंबर 2006''' – प्राकृतिक कम-बैक्टीरिया (Low-bacteria) प्याज उत्पादों तथा जैविक निर्जलित (Dehydrated) प्याज उत्पादों में विशेषज्ञता रखने वाली अमेरिका की Cascade Specialties Inc. कंपनी में जैन इरिगेशन ने बहुमत हिस्सेदारी का अधिग्रहण किया। इस अधिग्रहण के परिणामस्वरूप कंपनी की वार्षिक निर्जलित प्याज उत्पादन क्षमता 25,000 मीट्रिक टन से अधिक हो गई और जैन इरिगेशन विश्व की तीसरी सबसे बड़ी निर्जलित प्याज उत्पादक कंपनी बन गई।<ref>{{Citation|title=Jain Irrigation Systems|date=2026-06-15|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jain_Irrigation_Systems&oldid=1359558080|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-07-08}}</ref> '''फरवरी 2007''' – अमेरिका की Aquarius Brands कंपनी का लगभग 21.5 मिलियन अमेरिकी डॉलर के नकद सौदे के माध्यम से अधिग्रहण किया गया। इस अधिग्रहण के बाद जैन इरिगेशन विश्व की दूसरी सबसे बड़ी ड्रिप सिंचाई (Drip Irrigation) कंपनी बन गई।<ref>{{Citation|title=Jain Irrigation Systems|date=2026-06-15|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jain_Irrigation_Systems&oldid=1359558080|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-07-08}}</ref> '''जून 2007''' – इज़राइल की सूक्ष्म सिंचाई क्षेत्र की अग्रणी कंपनी NAANDAN में 50.001 प्रतिशत हिस्सेदारी जैन इरिगेशन ने खरीदी।<ref>{{Citation|title=Jain Irrigation Systems|date=2026-06-15|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jain_Irrigation_Systems&oldid=1359558080|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-07-08}}</ref> '''नवंबर 2010''' – यूनाइटेड किंगडम की औद्योगिक खाद्य सामग्री (Industrial Food Ingredients) आपूर्तिकर्ता कंपनी Sleaford Quality Foods Limited में जैन इरिगेशन ने नियंत्रणकारी हिस्सेदारी प्राप्त की। बाद में यह कंपनी जैन इरिगेशन की सहायक कंपनी Jain Farm Fresh Foods Ltd. का हिस्सा बन गई।<ref>{{Citation|title=Jain Irrigation Systems|date=2026-06-15|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jain_Irrigation_Systems&oldid=1359558080|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-07-08}}</ref> '''मई 2012''' – इज़राइल के Kibbutz Na'an के पास मौजूद NaanDanJain Ltd. में शेष 50 प्रतिशत हिस्सेदारी जैन इरिगेशन ने खरीद ली। इसके साथ ही NaanDanJain पूर्णतः जैन इरिगेशन के स्वामित्व वाली कंपनी बन गई।<ref>{{Citation|title=Jain Irrigation Systems|date=2026-06-15|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jain_Irrigation_Systems&oldid=1359558080|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-07-08}}</ref> == 2013–2020 : प्रौद्योगिकी और स्मार्ट सिंचाई का विस्तार == '''2018''' – जैन इरिगेशन ने अमेरिका के कैलिफोर्निया में मुख्यालय वाली सिंचाई प्रौद्योगिकी विकसित करने वाली कंपनी ET Water Systems<ref>{{Citation|title=Jain Irrigation Systems|date=2026-06-15|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jain_Irrigation_Systems&oldid=1359558080|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-07-08}}</ref> का अधिग्रहण किया। यह कंपनी स्मार्ट सिंचाई (Smart Irrigation) तथा मौसम आधारित (Weather-based) सिंचाई प्रबंधन के लिए उन्नत प्रौद्योगिकी विकसित करती है। इस अधिग्रहण के परिणामस्वरूप जैन इरिगेशन के आधुनिक और प्रौद्योगिकी आधारित सिंचाई समाधानों को और अधिक मजबूती मिली।<ref>{{Citation|title=Jain Irrigation Systems|date=2026-06-15|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jain_Irrigation_Systems&oldid=1359558080|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-07-08}}</ref> == विकास यात्रा (1989 से आगे) == === 1989 : सूक्ष्म सिंचाई के प्रसार की शुरुआत === वर्ष 1989 से जैन इरिगेशन ने भारत में सूक्ष्म सिंचाई <ref>{{Citation|title=Irrigation|date=2026-07-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Irrigation&oldid=1362854352|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-07-08}}</ref>(Micro Irrigation) और जल प्रबंधन के प्रसार के लिए व्यापक स्तर पर कार्य प्रारंभ किया। कंपनी ने भारतीय कृषि में एकीकृत कृषि प्रबंधन (Integrated System Approach), किसानों की सभी आवश्यकताओं के लिए एक ही स्थान पर सेवाएँ (One-Stop Solution) तथा सूक्ष्म सिंचाई को आधारभूत संरचना (Infrastructure) और कृषि को उद्योग का दर्जा मिलने जैसी अवधारणाओं को प्रभावी रूप से प्रस्तुत किया। === 1994 : खाद्य प्रसंस्करण उद्योग में प्रवेश === कंपनी ने खाद्य प्रसंस्करण क्षेत्र में प्रवेश करते हुए सब्जियों के निर्जलीकरण (Vegetable Dehydration) तथा विभिन्न फलों की प्यूरी (Puree), कॉन्सन्ट्रेट (Concentrate) और पल्प के उत्पादन के लिए आधुनिक परियोजनाएँ स्थापित कीं। इन परियोजनाओं को ISO 9001, HACCP तथा अंतरराष्ट्रीय FDA मानकों के अनुरूप प्रमाणन प्राप्त हुआ। === 2002 : आर्थिक चुनौतियों पर विजय === वर्ष 2002 में कंपनी गंभीर आर्थिक संकट से गुज़र रही थी। नकदी की कमी, बढ़ते घाटे तथा बैंकों और वित्तीय संस्थाओं के बढ़ते दबाव के कारण कंपनी ने पूँजी जुटाने के उद्देश्य से Aqua International Partners LP को कंपनी में बहुसंख्यक इक्विटी हिस्सेदारी प्रदान करने का निर्णय लिया। इसके बाद कंपनी ने चार वर्षों के आर्थिक संकट पर सफलतापूर्वक विजय प्राप्त की और पुनः तेज़ी से विकास की राह पर अग्रसर हुई। वित्तीय वर्ष 2004-05 में कंपनी का शुद्ध लाभ 32.4 करोड़ रुपये था, जो 2005-06 में बढ़कर 67.17 करोड़ रुपये हो गया। इसी अवधि में कंपनी की कुल आय में निर्यात का योगदान 289 करोड़ रुपये रहा।<ref>{{Citation|title=Jain Irrigation Systems|date=2026-06-15|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jain_Irrigation_Systems&oldid=1359558080|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-07-08}}</ref> === 2005 : फ्रोजन खाद्य उत्पादों के उत्पादन की शुरुआत === जापान की Taiyo Kagaku Company Ltd. के सहयोग से कंपनी ने व्यक्तिगत रूप से त्वरित रूप से जमाए गए खाद्य उत्पादों (Individually Quick Frozen - IQF) के उत्पादन की शुरुआत की। इसमें फ्रोजन आम के टुकड़ों सहित अन्य उत्पाद शामिल थे। === 2012 : गांधी रिसर्च फाउंडेशन की स्थापना === 25 मार्च 2012 को तत्कालीन राष्ट्रपति प्रतिभा पाटिल<ref>{{Citation|title=प्रतिभा पाटील|date=2026-06-24|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%B2&oldid=2691144|work=विकिपीडिया|language=mr|access-date=2026-07-08}}</ref> के हाथों गांधी रिसर्च फाउंडेशन<ref>{{Citation|title=Gandhi Teerth|date=2026-05-25|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Gandhi_Teerth&oldid=1356131747|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-07-08}}</ref> का उद्घाटन किया गया। जैन इरिगेशन और भंवरलाल कांता बाई फाउंडेशन के संयुक्त प्रयासों से इस संस्था की स्थापना की गई। इस संस्था के माध्यम से 'गांधी तीर्थ' नामक अंतरराष्ट्रीय गांधी अध्ययन, अनुसंधान और संवाद केंद्र की स्थापना की गई। गांधी विचारों का संरक्षण और प्रसार इस संस्था का प्रमुख उद्देश्य है। गांधी संग्रहालय, गांधी अंतरराष्ट्रीय अनुसंधान संस्थान, अभिलेखागार, प्रकाशन विभाग तथा ग्रामीण विकास से जुड़े विभिन्न कार्यक्रम इस केंद्र के माध्यम से संचालित किए जाते हैं। संस्था के पास गांधीजी से संबंधित हजारों पुस्तकें, पत्रिकाएँ, छायाचित्र, फिल्में, ध्वनि रिकॉर्डिंग तथा 114 देशों के डाक टिकटों का समृद्ध संग्रह उपलब्ध है।<ref>{{Citation|title=Jain Irrigation Systems|date=2026-06-15|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jain_Irrigation_Systems&oldid=1359558080|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-07-08}}</ref> === 2016 : जैन फार्म फ्रेश फूड्स की स्थापना === वर्ष 1994 से खाद्य प्रसंस्करण व्यवसाय में कार्यरत कंपनी के फूड डिवीजन का पुनर्गठन कर जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेड (Jain Farm Fresh Foods Ltd.) नामक स्वतंत्र सहायक कंपनी की स्थापना की गई। यह कंपनी आम, केला, अमरूद, स्ट्रॉबेरी आदि फलों के पल्प तथा निर्जलित सब्जियों का उत्पादन करती है।<ref>{{Citation|title=Jain Irrigation Systems|date=2026-06-15|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jain_Irrigation_Systems&oldid=1359558080|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-07-08}}</ref> इसी वर्ष 'जैन फार्मफ्रेश' ब्रांड के अंतर्गत 'आमरस' को पहले खुदरा (Retail) उत्पाद के रूप में बाजार में उतारा गया। अल्फांसो और केसर आमों से तैयार इस फ्रोजन आमरस में किसी भी प्रकार के कृत्रिम रंग या स्वाद का उपयोग नहीं किया गया था।<ref>{{Citation|title=Jain Irrigation Systems|date=2026-06-15|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jain_Irrigation_Systems&oldid=1359558080|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-07-08}}</ref> ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20141129031435/http://www.jains.com/ Jains.com] — ''Jain Irrigation - Official website'' * [https://web.archive.org/web/20141129031435/http://blog.jains.com/ Jain Irrigation Systems - Blog] — ''Official Blog site'' * [https://web.archive.org/web/20140604171920/https://www.facebook.com/JainIrrigationSystems Jain Irrigation Systems] - ''Official Facebook Page'' * [https://web.archive.org/web/20150822181906/https://twitter.com/JislNews Jain Irrigation Systems] - ''Official Twitter Handle'' * [https://web.archive.org/web/20140528182738/http://www.linkedin.com/company/jain-irrigation-systems-ltd. Jain Irrigation Systems] - ''Official LinkedIn Page'' * [https://web.archive.org/web/20130704182923/http://www.alacrastore.com/company-snapshot/Jain_Irrigation_Systems_Ltd-1063143 Jain Irrigation Systems at Alacrastore] [[श्रेणी:भारतीय कंपनियाँ]] {{आधार}} hs3oebk70vi288jo0awepogur0grdpr मणीन्द्र चन्द्र नन्दी 0 625788 6591824 6229275 2026-07-26T07:41:05Z Salil Kumar Mukherjee 603459 चित्र 6591824 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Manindra Chandra Nandy.png|thumb|250px|महाराजा मणीन्द्र चन्द्र नन्दी]] '''राजा मणिन्द्र नाथ नन्दी''' (29 मई 1860 – 12 मई 1929) १८९८ से १९२९ तक [[कासिम बाजार|कासिमबाजार]] राज्य के राजा थे। वे [[अखिल भारतीय हिन्दू महासभा]] के प्रथम अध्यक्ष थे। इनके नेतृत्व मे 7-अगस्त 1905 को [[स्वदेशी]] और बहिष्कार आंदोलन की शुरूआत हुई। इनके साथ में और [[सुरेंद्रनाथ बनर्जी]] तथा [[कृष्णकुमार मित्र]] का भी सहयोग रहा। [[श्रेणी:भारत के राजा]] [[श्रेणी:भारतीय राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:1860 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९२९ में निधन]] {{आधार}} gzc1i7za9mgbw7ozfecm0f975ozqvt6 जापानी स्कूल, मुम्बई 0 631788 6591730 6571404 2026-07-25T17:04:28Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591730 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = मुम्बई जापानी स्कूल | native_name = ムンバイ日本人学校 | logo = <!--JapaneseSchoolofMumbailogo.gif--> | pushpin_map = India Mumbai#India Maharashtra#India | address= यूनिट न॰ २०१/२०२, हीरानन्दानी नोलेज पार्क, टेक्नोलॉजी स्ट्रीट, नीयर ड्रॉ॰ एल॰ऍच॰ हीराचन्दानी-हॉस्पिटल, पवई, मुम्बई-४०००७६, भारत | coordinates = {{ coord | 19.1202428 | 72.91588060000004 }} | website = {{URL|japanese-school-of-mumbai.jimdo.com}} }} {{nihongo|'''जापानी स्कूल, मुम्बई'''|ムンバイ日本人学校|''मुम्बई निहोन्जिन गक्को''}}, पूर्व नाम {{nihongo|'''बॉम्बे जापानी स्कूल''' ('''बीजेएस''')|ボンベイ日本人学校|''बोन्बई निहोन्जिन गक्को''}}, [[अंधेरी|अंधेरी पूर्व]], [[मुम्बई]] में स्थित जापानी इंटरनेशनल स्कूल है।<ref>"[http://www.geocities.co.jp/HeartLand-Namiki/6682/ WELCOME TO JAPANESE SCHOOL OF MUMBAI]." () Japanese School of Mumbai. Retrieved on 4 अप्रैल 2015. "住所 27MIDC RoadNo.17 MIDC Andheri-East Mumbai 400093 ,INDIA"</ref> पहले यह [[वर्ली]] में स्थित थी।<ref>[https://web.archive.org/web/20150507120311/http://www.geocities.co.jp/HeartLand-Namiki/6682/ Home page](). Japanese School of Mumbai. 5 October 1999. Retrieved on 4 अप्रैल 2015, "Adress {{sic}}: 7−17, WORLI SEA FACE, MUMBAI-400018, India"</ref> जापानी सरकार विद्यालय को निधि प्रदान करती है। यह भारत में स्थित दो जापानी इंटरनेशनल विद्यालयों में से एक है जो भारत में रह रहे प्रवासियों को शिक्षा प्रदान करती है। 2008 में यह संख्या 270 थी। इसकी स्थापना 1966 में जापान के शिक्षा और विज्ञान मंत्रालय अधिनियमों के अनुसार हुई।<ref name="Humaira">हुमैरा अंसारी, "[http://www.dnaindia.com/mumbai/report-in-this-slice-of-japan-a-dash-of-mumbai-masala-1170511 In this slice of Japan, a dash of Mumbai masala]." () ''[[डेली न्यूज़ एण्ड एनालिसिस]]'' (DNA). Thursday 12 June 2008. Retrieved on 4 अप्रैल 2015.</ref> वर्ष 2008 तक विद्यालय परिसर में एक मीडिया कक्ष, एक आम कक्ष, एक विज्ञान प्रयोगशाला और सात वातानुकूलित कक्षायें थी। वर्ष 2008 में विद्यालय में 8 जापानी और 7 भारतीय शिक्षकों सहित कुल15 शिक्षक थे। विद्यालय में भूगोल, इतिहास, गणित और विज्ञान विषय जापानी भाषा में पढ़ाये जाते हैं अतः यह कार्य जापानी शिक्षकों द्वारा किया जाता है।<ref name=Humaira/> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==Further reading== * {{ja icon}} Nagaishi, Akira (長石 彰; 前ボンベイ日本人学校教諭・鳥取大学教育地域科学部附属中学校教諭). "ボンベイ日本人学校における国際交流活動." 在外教育施設における指導実践記録 22, 23-26, 1999. [[Tokyo Gakugei University]]. [https://web.archive.org/web/20160303225637/http://ci.nii.ac.jp/naid/110000520772 See profile at] [[CiNii]]. ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20150507120311/http://www.geocities.co.jp/HeartLand-Namiki/6682/ जापानी स्कूल, मुम्बई] {{भारत में अन्तर्राष्ट्रीय विद्यालय}} [[श्रेणी:भारत में विद्यालय]] hh6iweykfo59lshvh5txwifaav84tg0 जापानी स्कूल नई दिल्ली 0 631790 6591733 5952357 2026-07-25T17:18:44Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591733 wikitext text/x-wiki {{nihongo|'''जापानी स्कूल नई दिल्ली'''|ニューデリー日本人学校|न्यूदेरी निहोन्जिन गक्को}} [[वसंत कुंज]], [[दिल्ली]] स्थित जापानी इंटरनेशनल विद्यालय है।<ref>"[http://www.ndjs.org/guide/guide20.html 学校地図]." () Japanese School New Delhi. Retrieved on 4 अप्रैल 2015. "SECTOR-A, POCKET B&C, VASANT KUNJ, NEW DELHI, INDIA"</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==अधिक जानकारी== * {{ja icon}} 杉原 大樹 (ニューデリー日本人学校), 村山 昌夫 (ニューデリー日本人学校), and 小林 倫代 (国立特別支援教育総合研究所教育相談部). "[http://www.nise.go.jp/kenshuka/josa/kankobutsu/pub_d/d-270/d-270_03.pdf ニューデリー日本人学校における校内支援体制の実際 : 一人ひとりに寄せた細やかな支援・指導を目指して]" ( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304025649/http://www.nise.go.jp/kenshuka/josa/kankobutsu/pub_d/d-270/d-270_03.pdf |date=4 मार्च 2016 }}). 国立特別支援教育総合研究所教育相談年報 29, 19-22, 2008-06. National Institute of Special Needs Education (独立行政法人国立特別支援教育総合研究所). [https://web.archive.org/web/20160303235628/http://ci.nii.ac.jp/naid/110007689761 See profile at] [[CiNii]]. ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20150320170742/http://ndjs.org/ जापानी स्कूल नई दिल्ली] {{ja icon}} {{coord|28|30|51|N|77|10|10|E|region:IN_type:edu_source:kolossus-jawiki|display=title}} {{भारत में अन्तर्राष्ट्रीय विद्यालय}} [[श्रेणी:भारत में विद्यालय]] gt8e4t6sb4s37hrv18j9o5dr2z53pn7 जुबिन गर्ग 0 646033 6591785 6571964 2026-07-26T00:01:02Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591785 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | bgcolour = lightgray | name = जुबिन गर्ग | image = File:Zubin Garg Live performance (cropped).jpg | caption = २०२५ में जुबिन गर्ग | image_size = 300px | birth_date = {{Birth date|1972|11|18}} | background = solo_singer | birth_name = जुबिन बरठाकुर | alias = {{hlist|गोल्डी<ref>{{cite web|last=Goswami|first=Darshana|title=The wonder boy called Goldie|website=Thumbprint NE|date=2025-09-22|url=https://thumbprintmag.in/single_post.php?id=the-wonder-boy-called-goldie|access-date=2025-09-22}}</ref>|असम का हार्टथ्रॉब|लुइतकंठ|हैमिंग सम्राट|जुबिन दा<ref>{{cite news |last1=Baruah |first1=Sukrita |date=19 September 2025 |title=Zubeen da, voice of a generation, who listened to his own conscience|url=https://indianexpress.com/article/india/zubeen-da-voice-of-a-generation-who-listened-to-his-own-conscience-10259892/ |work=The Indian Express |access-date=20 September 2025}}</ref>|सोनटी}} | birth_place = तुरा, [[मेघालय]], [[भारत]] {{flagicon|IND}} | death_date = {{Death date and age|2025|09|19|1972|11|18}} | death_place = सिंगापुर जनरल अस्पताल, बुकित मेराह, सिंगापुर का केंद्रीय क्षेत्र {{flagicon|Singapore}}<ref>{{cite web|title=Singer Zubeen Garg died in Singapore while swimming, not during scuba diving: report|website=The Hindu|date=2 Oct 2025|url=https://www.thehindu.com/news/national/singer-zubeen-garg-died-in-singapore-while-swimming-not-during-scuba-diving-report/article70117336.ece/|access-date=5 Oct 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Zubeen Garg is No More – Pratidin Time |url=https://www.pratidintime.com/latest-assam-news-breaking-news-assam/zubeen-garg-is-no-more-10479313 | access-date=19 September 2025 |work=Pratidin Time |date=19 September 2025 |language=en}}</ref> | genre = {{hlist|असमीया लोकगीत|[[रॉक संगीत]]|[[बिहू]]|फिल्म संगीत|असमीया गीत-साहित्य|भारतीय लोक-संगीत}} | occupation = {{hlist|गायक|पाश्र्वगायक|संगीत निर्देशक|संगीतकार|गीतकार|संगीत संयोजक|फिल्म अभिनेता|फिल्म निर्देशक|फिल्म निर्माता|वादक|कवि|सामाजिक कार्यकर्ता|अभिनेता}} | instrument = {{hlist|कीबोर्ड|गिटार|तबला|मैंडोलिन|ढोलक|पर्कशन|आदि}} | nationality = {{flagicon|IND}} भारतीय | ethnicity = [[असमिया लोग|असमिया]] | label = {{hlist|एन.के. प्रोडक्शन|सोनी म्यूज़िक|मैग्नासाउंड रिकॉर्ड्स|यूनिवर्सल म्यूज़िक ग्रुप|टाइम्स म्यूज़िक|टी-सीरीज़|ज़ी म्यूज़िक कंपनी|इरोज़ नाउ|सारेगामा|एस.वी.एफ.|सुरिंदर फिल्म्स|इस्के मूवीज़|इको म्यूज़िक|ध्वनि रिकॉर्ड्स|जुबिन गर्ग म्यूज़िक|अपून रिकॉर्ड्स|ए.सी. मल्टीमीडिया|जॉलीवुड नाउ म्यूज़िक}} | years_active = 1992 – 2025 | spouse = गरिमा शैक्या गर्ग | website = | birth_name = जुबिन बरठाकुर | work = [[जुबिन गर्ग द्वारा रिकॉर्ड किए गए गीतों की सूची]] }} '''जुबिन गर्ग''' ({{Lang-en|Zubeen Garg}}; 18 नवम्बर 1972 – 19 सितम्बर 2025) [[असम]], [[भारत]] के एक प्रसिद्ध [[गायक]] थे। वे एक [[संगीत निर्देशक]], [[गीतकार]], [[संगीतकार]], [[फिल्म अभिनेता]], निर्माता, [[निर्देशक]], वादक, [[कवि]] और [[सामाजिक कार्यकर्ता]] भी थे।<ref name="शब्द">{{cite web | url=http://www.xobdo.org/asm/%E0%A6%9C%E0%A7%81%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A8%20%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A7%B0%E0%A7%8D%E0%A6%97 | title=जुबिन गर्ग | publisher=xobdo.org | accessdate=19 January 2013 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उन्होंने [[असमिया भाषा|असमीया]], [[हिन्दी]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[बोड़ो भाषा|बोड़ो]], [[राजबंशी भाषा|राजबंशी]] (कमतापुरी/गोलपारिया), चाय बागानी भाषा, हाजोंग, मिशिंग, [[कार्बी भाषा|कार्बी]], [[गारो भाषा|गारो]], राभा, डिमासा, आहोम, देउरी, [[नेपाली]], [[भोजपुरी]], विष्णुप्रिया मणिपुरी, [[ककबरक]], [[उड़िया]], [[तमिल]], [[तेलुगु]], [[कन्नड़]], [[अंग्रेजी]], [[मलयालम]], [[मराठी]], [[संस्कृत]], [[सिन्धी]], [[उर्दू]] आदि अनेक भाषाओं में गीत गाए।<ref name="onlinesivasagar" /> १९९२ में जुबिन का पहला एल्बम ''अनामिका'' प्रकाशित हुआ,<ref name="futuresounds1">{{cite web | url=http://www.futuresounds.in/store/anamika/ | title=About Zubeen's debut album Anamika at futuresounds.com | publisher=futuresounds.com | accessdate= 4 September 2015}}</ref> जिसके बाद वे पेशेवर संगीत जगत से जुड़ गए।<ref name="onlinesivasagar">{{cite web | url=http://onlinesivasagar.com/music/zubeen-garg.html | title=About Zubeen Garg in Onlinesivasagar.com | publisher=onlinesivasagar.com | work=Abhijit Borah | accessdate=19 January 2013 | archive-date=7 जून 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090607014040/http://onlinesivasagar.com/music/zubeen-garg.html | url-status=dead }}</ref> बंगाली फिल्म ''शुधु तुमि'' के लिए उन्होंने 2005 में श्रेष्ठ संगीत निर्देशक का पुरस्कार जीता।<ref name="onlinesivasagar" /> [[हिन्दी फिल्म]] ''गैंगस्टर'' के गीत ''या अली'' के लिए उन्हें 2006 में ''ग्लोबल इंडियन फिल्म अवार्ड (GIFA)'' तथा ''स्टारडस्ट अवार्ड'' में ''श्रेष्ठ पार्श्व गायक (पुरुष)'' का पुरस्कार मिला। इसके अलावा ''Echoes of Silence'' (अंग्रेज़ी-खासी) फिल्म के लिए उन्हें [[राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार|राष्ट्रीय पुरस्कार (रजत कमल)]] से सम्मानित किया गया।<ref name="gomolo">{{cite web | url=http://www.gomolo.com/awards-won-by-zubeen-garg/6236 | title=Awards won by Zubeen Garg | publisher=gomolo.com | accessdate=4 September 2015 | archivedate=8 October 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20151008042606/http://www.gomolo.com/awards-won-by-zubeen-garg/6236 | deadurl=yes }}</ref> आधुनिक असमिया संगीत में नई धारा लाने के लिए 2014 में उन्हें रेनेसां असम पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref name="amarasom">{{cite web | title=जुबिन गर्ग को रेनेसां असम पुरस्कार | publisher=आमार असम | date=13 March 2015 | accessdate=14 March 2015}}</ref> 27 मई 2024 को [[मेघालय]] विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय ने उन्हें मानद (डी.लिट.) की उपाधि दी। 2025 में बेलतला बोहागी उत्सव समिति ने उन्हें आजीवन साधना हेतु [[भूपेन हजारिका]] पुरस्कार प्रदान किया। जुबिन गर्ग एक बहु-वाद्य वादक भी थे। वे [[ढोल]], दोतारा, [[गिटार]], हारमोनिका, [[हारमोनियम]], मैंडोलिन, [[कीबोर्ड]], [[तबला]] और अन्य पर्कशन वाद्य बजाते थे।<ref>{{cite news|url=http://www.assamspider.com/resources/2469-Profile-Zubin-Garg-Singer-Music-composer.aspx|title=Profile of Zubeen Garg – Singer, Music composer of Assam|work=assamspider.com|access-date=30 April 2017|archive-date=4 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704073945/http://www.assamspider.com/resources/2469-Profile-Zubin-Garg-Singer-Music-composer.aspx|url-status=dead}}</ref> वे असम के सर्वाधिक पारिश्रमिक प्राप्त करने वाले गायकों में से एक थे।<ref>{{Cite web|date=16 April 2017|title=Barred from singing in Hindi, Assam singer leaves Bihu stage|url=https://indianexpress.com/article/cities/guwahati/zubeen-garg-noonmati-bihu-sanmilan-stopped-from-singing-hindi-song-assam-top-singer-quits-bihu-stage-with-an-abuse-4614435/|url-access=limited|access-date=19 December 2020|website=The Indian Express|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=19 September 2025|title=Zubeen Garg, Assamese superstar and voice of a generation, dies in Singapore scuba diving accident|url=https://indianexpress.com/article/india/zubeen-garg-assamese-singer-dies-in-singapore-during-seizure-while-swimming-accident-10259381/|access-date=19 September 2025|website=The Indian Express|language=en}}{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> लगभग 33 वर्षों के करियर में उन्होंने 40 भाषाओं में 38,000 से अधिक गीत रिकॉर्ड किए।<ref>{{cite news|title=Thousands of fans bid adieu to Zubeen at Guwahati stadium|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/singer-zubeen-gargs-body-arrives-at-guwahati-airport-thousands-gather-to-get-last-glimpse/article70076293.ece|access-date=23 September 2025|work=[[The Hindu]]|date=21 September 2025|language=en-IN}}</ref><ref>{{cite news|last1=Deb|first1=Abhijit|title=From 'Anamika' to 'Ya Ali': Zubeen Garg, a man of many emotions, bids farewell|url=https://www.thestatesman.com/entertainment/from-anamika-to-ya-ali-zubeen-garg-a-man-of-many-emotions-bids-farewell-1503488612.html|access-date=23 September 2025|work=[[The Statesman (India)|The Statesman]]|date=19 September 2025|language=en}}</ref> २० सितंबर २०२५ को सिंगापुर में जुबिन गर्ग का निधन हो गया। ==निजी जीवन== गर्ग का जन्म असमिया ब्राह्मण परिवार में तुरा, मेघालय में मोहिनी मोहन बोरठाकुर और स्वर्गीय इली बोरठाकुर के घर हुआ था। उनका नाम संगीतकार [[जुबिन मेहता]] के नाम पर रखा गया था।<ref>{{cite news |last1=पराशर |first1=उत्पल |title='इन ब्राह्मणों को मार दिया जाना चाहिए', असम के गायक जुबीन गर्ग ने कहा; दर्ज मामले |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/these-brahmins-should-be-killed-says-assam-singer-zubeen-garg-cases-filed/story-QgaKOmiMcqiCEhzOc8K29O.html |access-date=12 अप्रैल 2022 |work=हिंदुस्तान टाइम्स |date=29 जुलाई 2019 }}</ref><ref>{{Cite web |title=जब आप 'जुबीन गर्ग पूरा नाम' खोजते हैं तो Google मुस्लिम नाम दिखाता है |url=https://www.pratidintime.com/latest-assam-news-breaking-news-assam/google-shows-muslim-name-when-you-search-zubeen-garg-full-name |access-date=20 अगस्त 2022 |work=प्रतिदिन समय |date=28 अप्रैल 2020}}</ref> और अपने गोत्र ''गर्ग'' को अपने उपनाम के रूप में इस्तेमाल किया।<ref>{{Cite web |title=जुबीन गर्ग, लोकप्रिय असमिया गायक जुबीन गर्ग |url=https://www.indiaonline.in/about/personalities/singers/zubeen-garg |access-date=20 August 2022 |website=www.indiaonline.in |archive-date=20 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820091745/https://www.indiaonline.in/about/personalities/singers/zubeen-garg |url-status=dead }}</ref> उनके पिता मोहिनी बोरठाकुर एक मजिस्ट्रेट थे,<ref name=":0" /> और ''कपिल ठाकुर''<ref name="जोंगकी"/> नाम से एक गीतकार और कवि हैं और उनकी मां स्वर्गीय इली बोरठाकुर एक गायिका थीं।<ref name=":0">{{Cite web |title=rediff.com: गैंगस्टर की या अली के पीछे की आवाज |url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/07sd2.htm |access-date=20 अगस्त 2022 |website=specials.rediff.com}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=14 मई 2017 |title=संगीत की भाषा |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/the-language-of-music-4654378/ |access-date=20 अगस्त 2022 |website=द इंडियन एक्सप्रेस |language=en}}</ref> गर्ग की छोटी बहन जोंगकी बोरठाकुर एक अभिनेत्री और गायिका थीं, जिनकी 12 जनवरी 2002 में सोनितपुर जिले में एक कार दुर्घटना में मृत्यु हो गई थी, जब वे अपने सह-कलाकारों के साथ स्टेज शो करने जा रही थीं।<ref name="Jongki">{{cite news | url=http://www.nenanews.com/NEE%20Feb.7-21,%2002/oh11.htm | title=जोंगकी बरठाकुर की कार दुर्घटना में मृत्यु | work=नॉर्थ ईस्ट न्यूज एजेंसी | date=21 फरवरी 2002 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130313031027/http://www.nenanews.com/NEE%20Feb.7-21,%2002/oh11.htm |archive-date=13 March 2013 |access-date=19 January 2013}}</ref> उन्होंने 2002 में जोन्की बोरठाकुर की याद में एल्बम ''शिशु'' रिलीज़ किया था।<ref name=":1" /><ref name="Jongki" /> उनकी एक और बहन डॉ. पाल्मे बोरठाकुर हैं।<ref>{{Cite web |date=4 March 2020 |title="ज़ुबीन गर्ग अभी भी आईसीयू में हैं, लेकिन उनकी हालत काफी बेहतर है और वे ठीक हो रहे हैं," बहन डॉ. पाल्मे बोरठाकुर ने कहा |url=https://www.bollywoodbubble.com/bollywood-news/zubeen-garg-health-update/ |access-date=20 अगस्त 2022 |website=बॉलीवुड बबल |language=en}}</ref> गर्ग ने तमुलपुर हायर सेकेंडरी स्कूल से मैट्रिक की परीक्षा पास की और फिर बी. बोरूआ कॉलेज से विज्ञान स्नातक की डिग्री हासिल की<ref name=":0" /> लेकिन अपने गायन करियर पर ध्यान केंद्रित करने के लिए उन्होंने पढ़ाई छोड़ दी।<ref>{{Cite web |last=Rajkumar |first=Ankan |date=10 October 2019 |title=जुबीन की 'कंचनजंघा': बिना किसी कारण के विद्रोही |url=http://nenow.in/north-east-news/assam/zubeens-kanchanjangha-a-rebel-without-a-cause.html |access-date=20 August 2022 |website=NORTHEAST NOW |language=en-US}}</ref> गर्ग ने 4 फरवरी 2002 को असम के गोलाघाट की फैशन डिजाइनर गरिमा सैकिया से शादी की।<ref>{{cite web| url=https://thenortheasttoday.com/assam-zubeen-to-celebrate-his-birthday-by-releasing-music-album-of-mission-china/| title=असम: जुबीन गर्ग 'मिशन चाइना' का म्यूजिक एल्बम जारी करके अपना जन्मदिन मनाएंगे!| Publisher=thenortheasttoday.com| access-date=8 सितंबर 2017| archive-date=23 मई 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170523122714/http://thenortheasttoday.com/assam-zubeen-to-celebrate-his-birthday-by-releasing-music-album-of-mission-china/| url-status=live}}</ref> गर्ग खुद को अधार्मिक मानते हैं और कहते हैं कि उनका कोई [[हिंदू धर्म में जाति व्यवस्था|जाति]] या [[धर्म]] नहीं है।<ref>{{cite news |title=मेरी कोई जाति, धर्म या भगवान नहीं है: जुबीन गर्ग |url=https://m.guwahatiplus.com/article/i-don-t-have-any-caste-religion-or-god-zubeen-garg/5862/amp#amp_tf=From%20%251%24s&aoh=17141538671889&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com |work=गुवाहाटी प्लस |date=29 जुलाई 2019 |access-date=27 अप्रैल 2024 |archive-date=26 अप्रैल 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240426180152/https://m.guwahatiplus.com/article/i-don-t-have-any-caste-religion-or-god-zubeen-garg/5862/amp#amp_tf=From%20%251%24s&aoh=17141538671889&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com |url-status=dead }}</ref> 27 अगस्त को 2024, जुबीन गर्ग को विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय, मेघालय द्वारा डॉक्टर ऑफ लिटरेचर (डी. लिट.) की मानद उपाधि से सम्मानित किया गया।<ref>{{Cite web |title=माननीय डी. लिट. 10वें यूएसटीएम दीक्षांत समारोह में जुबीन गर्ग और लू माजॉ को सम्मानित किया गया – यूएसटीएम |url=https://ustm.ac.in/event/hon-d-litt-to-zubeen-garg-and-lou-majaw-at-10th-ustm-convocation/ |access-date=27 अगस्त 2024 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Time |first=Pratidin |date=27 अगस्त 2024 |title=USTM ने 10वां दीक्षांत समारोह आयोजित किया, जुबीन गर्ग और लू माजॉ को सम्मानित किया |url=https://www.pratidintime.com/north-east/meghalaya/ustm-holds-10th-convocation-honors-zubeen-garg-and-lou-majaw |access-date=27 अगस्त 2024 |website=Pratidin Time |language=en}}</ref> ==संगीतमय जीवन की शुरुआत== गर्ग ने तीन साल की उम्र से ही गाना शुरू कर दिया था।<ref>{{Cite news |title=जुबीन एक जन्मजात गायक हैं - टाइम्स ऑफ इंडिया |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/zubeen-is-a-born-singer/articleshow/2480292.cms |access-date=24 October 2022 |website=The Times of India |date=23 October 2007 |language=en}}</ref> उनकी पहली गुरु उनकी माँ थीं, जहाँ से उन्होंने गाना सीखा और फिर उन्होंने पंडित रॉबिन बनर्जी से 11 साल तक तबला सीखा।<ref name=":0" /> गुरु रमानी राय ने उन्हें असमिया लोक से परिचित कराया।<ref>{{Cite web |title=द ट्रिब्यून, चंडीगढ़, भारत - द ट्रिब्यून लाइफस्टाइल |url=https://www.tribuneindia.com/2012/20120725/ttlife1.htm |access-date=24 October 2022 |website=www.tribuneindia.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Singing in blood and composing is a little extension Zubeen Garg |url=https://www.indiaforums.com/article/singing-in-blood-and-composing-is-a-little-extension-zubeen-garg_6587 |access-date=20 August 2022 |website=India Forums |language=en}}</ref> गर्ग अपने स्कूल के दिनों से ही गीतों की रचना कर रहे थे और गायकों को गाने के लिए देते थे। ==गायन करियर== ===1992-1995: गायन करियर की शुरुआत=== गर्ग को एक पेशेवर गायक बनने का आत्मविश्वास तब मिला जब उन्होंने 1992 में आयोजित युवा महोत्सव में अपने पश्चिमी एकल प्रदर्शन के लिए स्वर्ण पदक जीता।<ref>{{Cite web |title=जुबीन गर्ग, लोकप्रिय असमिया गायक जुबीन गर्ग |url=https://www.indiaonline.in/about/personalities/singers/zubeen-garg |access-date=24 October 2022 |website=www.indiaonline.in |archive-date=20 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820091745/https://www.indiaonline.in/about/personalities/singers/zubeen-garg |url-status=dead }}</ref> और इसके बाद उन्होंने अपने पहले असमिया एल्बम ''अनामिका'' के साथ पेशेवर संगीत में प्रवेश किया, जिसे नवंबर 1992 में रिलीज़ किया गया था।<ref name="futuresounds">{{cite web | url=http://www.futuresounds.in/store/anamika/ | title=जुबीन की पहली एल्बम अनामिका(অনামিকা) के बारे में futuresounds.com पर | Publisher=futuresounds.com | access-date=4 सितंबर 2015 | archive-date=5 अक्टूबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151005084005/http://www.futuresounds.in/store/anamika/ | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=20 July 2022 |title=या अली गायक जुबीन गर्ग सिर में चोट लगने के बाद डिब्रूगढ़ के अस्पताल में भर्ती |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/music/singer-zubeen-garg-hospitalised-in-dibrugarh-after-head-injury-101658304241201.html |access-date=20 August 2022 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref name="1"/> गर्ग के पहले रिकॉर्ड किए गए गाने ''"तुमी जुनू परिबा हुन"'' थे<ref>{{Citation |last=Hungama |title=तुमी जन परिबा सुन |url=https://www.hungama.com/song/tumi-jana-pariba-sun/2391720/ |language=en |access-date=5 December 2022}}</ref> और ''"तुमी जुनाकी हुबाख"''<ref>{{उद्धरण |last=Hungama |title=तुमी जुनाकी सुभाष |url=https://www.hungama.com/song/tumi-junaki-subhash/2391722/ |language=en |access-date=5 December 2022}}</ref> एल्बम ''रितु'' के लिए लेकिन 1993 में रिलीज़ किया गया था। एक गीतकार और संगीतकार के रूप में उनका पहला योगदान असमिया एल्बम ''अनुराधा'' में था, जिसे बॉलीवुड भक्ति गायक [[अनुराधा पौडवाल]] और उत्पल शर्मा ने गाया था, जो अक्टूबर 1993 में रिलीज़ हुआ था, इस प्रकार यह पहला एल्बम था जिसमें उन्होंने कोई स्वर नहीं दिया था।<ref>{{cite web|url=https://www.discogs.com/release/37402122-Anuradha-Paudwal-Utpal-Sharma-Anuradha|title=अनुराधा पौडवाल, उत्पल शर्मा – अनुराधा|trans-title=Anuradha Paudwal, Utpal Sharma – Anuradha|archive-url=https://web.archive.org/web/20260521121259/https://www.discogs.com/release/37402122-Anuradha-Paudwal-Utpal-Sharma-Anuradha|date=21 May 2026|archive-date=21 May 2026|website=Discogs}}</ref><ref>{{cite web|title=अनुराधा रोमांटिक असमिया कैसेट #utpolsharma #anuradhapaudwal #zubeengarg #assamesesong|trans-title=ANURADHA Romantic Assamese Cassette #utpolsharma #anuradhapaudwal #zubeengarg #assamesesong|archive-url=https://web.archive.org/web/20260521121922/https://www.youtube.com/watch?v=sDRG5hY9pIA|url=https://www.youtube.com/watch?v=sDRG5hY9pIA|archive-date=21 May 2026|website=YouTube}}</ref> उन्होंने कई अन्य एल्बम जारी किए जैसे ''सपुनर सुर'' (1992), ''जुनाकी मन'' (1993), ''माया'' (1994), ''आशा'' (1995) इत्यादि। 1995 में मुंबई आने से पहले, उन्होंने अपना पहला बिहू एल्बम ''उजान पिरिति'' जारी किया जो व्यावसायिक रूप से सफल रहा। उन्होंने कई अन्य एल्बम जारी किए जैसे ''सपुनर सुर'' (1992), ''जुनाकी मोन'' (1993), ''माया'' (1994), ''आशा'' (1995) इत्यादि। 1995 में मुंबई आने से पहले, उन्होंने अपना पहला बिहू एल्बम ''उजान पिरिति'' जारी किया जो व्यावसायिक रूप से सफल रहा। ===1995–1997: अपने पहले इंडिपॉप एल्बम के साथ बॉलीवुड सिंगिंग करियर शुरू करने के लिए मुंबई चले गए=== 1995 के मध्य में, गर्ग [[बॉलीवुड]] संगीत उद्योग में काम करने के लिए [[मुंबई]] चले गए जहाँ उन्होंने अपना पहला इंडीपॉप एकल एल्बम ''चांदनी रात'' शुरू किया।<ref>{{Cite web|title=चांदनी रात ज़ुबीन गर्ग की|trans-title=Chandni Raat by Zubeen Garg |date=9 October 2015 |url=https://music.apple.com/us/album/chandni-raat/1048576498 |language=en-US |access-date=24 October 2022}}</ref> 1995 के आखिर में, वह [[महालक्ष्मी अय्यर]] से मिले और अपना पहला गाना, "उजागोरी निखार उटोला मोन" रिकॉर्ड किया, जो उनके उस समय आने वाले असमिया एल्बम ''ज़ुबीनोर गान'' के लिए था, जो जनवरी 1996 में रिलीज़ हुआ, जो महालक्ष्मी अय्यर का पहला एल्बम था।<ref>{{cite news|url=https://assam.news18.com/news/assam/mahalakshmi-iyer-pay-tribute-to-zubeen-garg-skd-499891.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20260518193251/https://assam.news18.com/news/assam/mahalakshmi-iyer-pay-tribute-to-zubeen-garg-skd-499891.html|title=महालक्ष्मी अय्यर: इमोशनल महालक्ष्मी ज़ुबीन के बारे में बात कर रही हैं, ज़ुबीन ने यह गाना सिर्फ़ महालक्ष्मी के लिए लिखा था, महालक्ष्मी ने बहुत सी बातें बताईं... बहुत सी कहानियाँ...! 'सुर सोपने सोपने' आज शाम 7.50 बजे|trans-title=জুবিনৰ কথা কৈ আৱেগিক মহালক্ষ্মী, কেৱল মহালক্ষ্মীৰ বাবেই জুবিনে লিখিছিল এই গান, মহালক্ষ্মীয়ে ক’লে বহু কথা... বহু কাহিনী...! আজি সন্ধিয়া ৭.৫০ বজাত ‘সুৰৰ সোপানে সোপানে’|last1=Bhagwati|first1=Nabajit|date=18 November 2025|archive-date=18 May 2026|work=News18 Assam Northeast}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.discogs.com/release/31638328-Zubeen-Garg-Mahalakshmi-Hema-Zubeenor-Gaan|title=ज़ुबीन गर्ग, महालक्ष्मी*, हेमा* – ज़ुबीनोर गान|website=Discogs}}</ref> बाद में, उन्होंने हिंदी कवर और रीमिक्स एल्बम रिकॉर्ड किए, जिनमें ''श्रद्धांजलि'' (1996), ''RE-MIX तेरे मेरे बीच में'' (1996), ''चंदा'' (1996), ''श्रद्धांजलि 2'' (1997), और दूसरे शामिल हैं।<ref name="Bollywoodmdb.com">{{cite web|url=http://www.bollywoodmdb.com/celebrities/biography/zubeen-garg/792|title=जुबीन के बारे में गर्ग|publisher=bollywoodmdb.com|access-date=30 अप्रैल 2017|archive-date=27 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127083834/http://www.bollywoodmdb.com/celebrities/biography/zubeen-garg/792|url-status=live}}</ref> अगस्त 1996 में, उन्होंने जल्द ही रिलीज़ होने वाले हिंदी एल्बम ''दुनिया'' के गाने "मैंने देखे हैं सभी रंग दुनिया के" के लिए शुरुआती गिटार बजाया, यह पहला गाना या एल्बम था जिसमें उन्होंने कोई वोकल, लिरिक्स या म्यूज़िक कंपोज़िशन नहीं दिया था। यह गाना असल में [[आशा भोसले]] को गाना था, लेकिन उनके व्यस्त कार्यक्रम के कारण, उनकी जगह बॉलीवुड एक्ट्रेस से सिंगर बनीं रागेश्वरी ने ले ली। यह एल्बम 1997 की शुरुआत में रिलीज़ हुआ था।<ref>{{Cite news |date=19 September 2025|title=सिंगर ज़ुबीन गर्ग कौन थे? उनके पॉपुलर गाने, परिवार, अचीवमेंट्स के बारे में सब कुछ|trans-title=Who Was Singer Zubeen Garg? All About His Popular Songs, Family, Achievements |url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/bollywood/who-was-singer-zubeen-garg-who-died-at-52-all-about-his-popular-songs-family-achievements-article-152855099 |access-date=22 September 2025 |work=Times Now |archive-date=20 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250920172000/https://www.timesnownews.com/entertainment-news/bollywood/who-was-singer-zubeen-garg-who-died-at-52-all-about-his-popular-songs-family-achievements-article-152855099 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=रैग्ज़ के बारे में - उसका असली मकसद|trans-title=About Ragz - Her True Calling|archive-url=https://web.archive.org/web/20071010154213/http://www.raageshwari.com/about_her_true.htm|url=http://www.raageshwari.com/about_her_true.htm|website=www.raageshwari.com|archive-date=10 October 2007|access-date=9 June 2026}}</ref> ===1997–1998: पहला बंगाली एल्बम और भाई-बहनों का पहला एल्बम=== बॉलीवुड और असमिया फिल्म और म्यूजिक इंडस्ट्री में गाने के अलावा, उन्होंने अक्टूबर 1997 में बंगाली म्यूजिक इंडस्ट्री में कदम रखा, जहाँ उन्होंने अपना पहला बंगाली एल्बम ''सुरेर उपहार'' रिलीज़ किया, जिसमें मौसमी सहारिया के लीड को-वोकल्स और मिली बरुआ और [[सागरिका]] के बैकग्राउंड वोकल्स थे, जो [[शान]] की बहन हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.discogs.com/release/36797428-Zubeen-Maushumi-Surer-Upahar|title=ज़ुबीन, मौसमी – सुरेर उपहार (कैसेट)|website=Discogs}}</ref> अगले महीने के दौरान, उन्होंने अपना सातवां असमिया एल्बम ''मुक्ति'' रिलीज़ किया, जिसमें उनकी बहन और उस समय की नई सह-गायिका जोंकी बोरठाकुर थीं। यह पहला असमिया भाई-बहन (भाई-बहन की जोड़ी) एल्बम बना और उन्होंने नाज़िया-ज़ोहेब और शान-सागरिका से प्रेरणा ली।<ref>{{cite web|url=https://www.discogs.com/release/35341735-Zubeen-Jonkie-Mukti|title=ज़ुबीन, जोंकी - मुक्ति (कैसेट)|website=Discogs}}</ref> शुरू में, यह एल्बम कैसेट फ़ॉर्मेट में रिलीज़ हुआ था, यह जनवरी 1998 में ऑडियो सीडी फ़ॉर्मेट में रिलीज़ होने वाला पहला असमिया एल्बम भी बना, उनके दूसरे असमिया एल्बम, ''स्निग्धा जुनक'' के साथ। इस असमिया एल्बम से पहले, असम में ऑडियो सीडी फ़ॉर्मेट में आने वाले सबसे पहले एल्बम शान का एल्बम ''लव-ऑलॉजी'' और रागेश्वरी का एल्बम ''दुनिया'' थे, जो मार्च 1997 में रिलीज़ हुआ था और दोनों ही उनके पहले सोलो एल्बम थे। ===1998–2003: प्लेबैक-सिंगिंग में डेब्यू, दूसरा इंडिपॉप एल्बम और उनका पहला सफल असमिया एल्बम या गाना=== गर्ग ने 1998 की शुरुआत में बॉलीवुड फिल्म ''[[पुरानी कब्र]]'' में प्लेबैक सिंगर के तौर पर अपनी पहली फिल्म की, जहाँ उन्होंने दो गाने गाए: "कुछ तो कहो" और "दिल मेरा चुराया एक हसीना"। अगले कुछ महीनों में, उन्होंने अपना पहला असमिया फिल्म गाना "बुकु दुरू दुरू" गाया जो फिल्म ''जौबोन अमोनी कोरे'' में है। नवंबर 1998 में, उन्होंने अपना दूसरा इंडिपॉप एल्बम ''यूं ही कभी'' जारी किया, जिसमें उस समय की नवोदित अभिनेत्री [[भूमिका चावला]] नज़र आईं, और यह भारत में चैनल वी और एमटीवी म्यूजिक चैनल पर प्रसारित होने वाला उनका पहला म्यूज़िक वीडियो भी था।<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420102323/https://www.discogs.com/release/15323196-Zubeen-Garg-Jojo-Miko-Yuhi-Kabhi|url=https://www.discogs.com/release/15323196-Zubeen-Garg-Jojo-Miko-Yuhi-Kabhi|title=ज़ुबीन गर्ग, जोजो*, मिको* – यही कभी|trans-title=Zubeen Garg, Jojo*, Miko* – Yuhi Kabhi|archive-date=20 April 2026|access-date=20 April 2026|website=Discogs|url-status=live}}</ref> उन्होंने ''[[दिल से]]'' (1998), ''[[डोली सजा के रखना]]'' (1998), ''मोरोम नोडिर गभोरू घात'' (1999), ''बुकुर माजोत जोले'' (1999), ''[[हिया दिया निया]]'' (2000), ''[[फ़िज़ा]]'' (2000) और अन्य सहित कई फिल्मों के लिए गीत गाए।<ref name="Bollywoodmdb.com"/> नवंबर 2000 में, गर्ग ने अपना अगला असमिया एल्बम ''पाखी'' रिलीज़ किया, जिनका सितंबर 2000 में अपनी मां के सम्मान में निधन हो गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.discogs.com/release/31454714-Zubeen-Garg-Pakhi|title= ज़ुबीन गर्ग – पाखी (कैसेट)|trans-title=Zubeen Garg – Pakhi (Cassette)|website=Discogs}}</ref> अगले तीन महीनों के भीतर, गर्ग ने 2001 की फ़िल्म ''दाग'' में अपना सबसे प्रतिष्ठित रोमांटिक हिट गाना "मायाबिनी रातिर बुकुट" गाया और यह असमिया संगीत उद्योग में उनका पहला बड़ा ब्रेकथ्रू गीत बन गया।<ref>{{cite web|title=मायाबिनी रातिर बुकुट के बोल|trans-title=Mayabini Ratir Bukut Lyrics |url=https://assammirror.com/%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%80-%E0%A7%B0%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A7%B0-%E0%A6%AC%E0%A7%81%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%A4-mayabini-ratir-bukut-lyrics/33/ |website=Assam Mirror |date=20 June 2024 |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=7 March 2021|title=नॉर्थईस्ट के सेंसेशन ज़ुबीन गर्ग: शुरुआती ज़िंदगी, करियर, अवॉर्ड और विवाद - सेंटिनेल असम|trans-title=Northeast's Sensation Zubeen Garg: Early Life, Career, Awards & Controversies - Sentinelassam |url=https://www.sentinelassam.com/entertainment/wikipedia-of-northeasts-singing-sensation-zubeen-garg-527402 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017200643/https://www.sentinelassam.com/entertainment/wikipedia-of-northeasts-singing-sensation-zubeen-garg-527402 |archive-date=17 October 2021 |access-date=18 October 2021 |website=Sentinel Assam}}</ref> 2002 में, उन्होंने एक हिंदी गीत "मुझे प्यार हो गया" की रचना की, जिसे केके और सुनीता राव ने गाया था, जो इंडिपॉप एल्बम/टेलीविजन शो ''चैनल वी जैमिन'' में दिखाया गया था।<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20260521112618/https://www.youtube.com/watch?v=6cif83KjcAs|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cif83KjcAs&lc=Ugxm_X4slPfQ0wqNRcB4AaABAg|title=मुझे प्यार हो गया - केके, सुनीता राव - केके गाने - भाग एक - केके द्वारा छिपा हुआ रत्न||trans-title=Mujhe Pyaar Ho Gaya - KK, Suneeta Rao - KK Songs - Part One - Hidden Gem by KK|date=16 November 2022|archive-date=21 May 2026|access-date=21 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Various – Channel [V] Jammin'|url=https://www.discogs.com/release/35854108-Various-Channel-V-Jammin|archive-url=https://web.archive.org/web/20260521115047/https://www.discogs.com/release/35854108-Various-Channel-V-Jammin|archive-date=21 May 2026|website=Discogs}}</ref><ref>{{cite web |title=विभिन्न - चैनल वी जैमिन'|trans-title=Various – Channel [V] Jammin'|url=https://www.discogs.com/release/35854108-Various-Channel-V-Jammin|archive-url=https://web.archive.org/web/20260521115047/https://www.discogs.com/release/35854108-Various-Channel-V-Jammin|archive-date=21 May 2026|website=Discogs}}</ref> उसी वर्ष उन्होंने फिल्म ''[[कांटे]]'' के लिए तीन गाने गाए। 2003 में, उन्होंने "सपने सारे" गाया और फिल्म ''मुद्दा'' से "ख्वाबों की", फिल्म ''चुपके से'' से "मैंगो अगर दिल से तो खुदा", फिल्म ''मुंबई से आया मेरा दोस्त'' और फिल्म ''जाल'' से "जो प्यार तुमने".<ref>{{Citation|last=Array|title=जो प्यार तुमने (जाल - द ट्रैप / साउंडट्रैक संस्करण) (पूर्ण गीत) - केके, के.एस. चित्रा - डाउनलोड करें या मुफ्त सुनें - जिओसावन|date=14 अगस्त 2008|url=https://www.jiosaavn.com/song/jo-pyar-tumne-jaal---the-trap--soundtrack-version/MQcBSA1RBgI|access-date=8 मार्च 2020|archive-date=20 फरवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190220181601/https://www.jiosaavn.com/song/jo-pyar-tumne-jaal---the-trap--soundtrack-version/MQcBSA1RBgI|url-status=live}}</ref> ===2003–2006: बंगाली पार्श्व-गायन की शुरुआत और उनका एकल एल्बम ''जंत्र''=== बॉलीवुड और असमिया उद्योगों में गायन के अलावा, उन्होंने 2003 में बंगाली संगीत उद्योग में पदार्पण किया, जहां उन्होंने फिल्म ''मोन'' में दो गाने गाए। अगले वर्ष, उन्होंने फिल्म ''शुधु तुमी'' में तीन गाने गाए और फिल्म के संगीत निर्देशक थे। उसी वर्ष, उन्होंने अपने सह-गायकों के बिना अपना अगला एकल असमिया एल्बम ''जंत्रा'' (2004) जारी किया और यह उस वर्ष का सबसे अधिक कमाई करने वाला असमिया एल्बम बन गया। 2005 में उन्होंने फिल्म ''प्रेमी'' में ''ओ बॉन्डहुरे'' और ''लागेना भालो'' गाया। ===2006–2025: अभूतपूर्व गीत "या अली" और अधिक=== उन्हें बॉलीवुड में सबसे बड़ा ब्रेक फिल्म ''[[गैंगस्टर (2006 फ़िल्म)|गैंगस्टर]]'' से मिला, जहाँ उन्होंने ''या ​​अली''' गाना गाया था।<ref>{{cite web|title=संगीत हिट 2000-2009 |url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=286&catName=MjAwMC0yMDA5 |website=Boxofficeindia.com |access-date=30 अप्रैल 2017 |date=22 जनवरी 2009 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122120910/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=286&catName=MjAwMC0yMDA5 |archive-date=22 January 2009 }}</ref> इस गाने ने उन्हें 2006 में सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायक का ग्लोबल इंडियन फिल्म अवार्ड्स (GIFA) दिलाया। उनका अगला हिंदी एल्बम ''ज़िंदगी'' 2007 में रिलीज़ हुआ।<ref>{{Cite web |title=ज़ुबीन गर्ग ने नया एल्बम लॉन्च किया|trans-title=Zubeen Garg launched new album| |url=https://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/zubeen-garg-launches-new-album |access-date=12 February 2023 |website=www.radioandmusic.com |lang=en-IN}}</ref> 2008 में उन्होंने फिल्म ''मोन माने ना'' से "मोन माने ना", फिल्म ''चिरोडिनी तुमी जे अमर'' से "पिया रे पिया रे" और फिल्म ''लव स्टोरी'' से "मोन जेटे चाय शुधु" जैसे कई बंगाली गाने रिकॉर्ड किए। ==एक्टिंग करियर== गाने के अलावा, गर्ग ने फिल्म ''तुमी मोर माथो मोर'' से एक्टर और डायरेक्टर के तौर पर भी डेब्यू किया, जो 2000 की शुरुआत में NK प्रोडक्शन के तहत रिलीज़ हुई थी। उन्होंने ''प्रेम अरु प्रेम'' (2002), ''दीनबंधु'' (2004), ''मोन जाई'' (2008), ''भाल पाबो नाजनिलु'' (2013), ''गाने की आने'' (2016), ''मिशन चाइना'' (2017), ''प्रियार प्रियो'' (2017), ''द अंडरवर्ल्ड'' (2018), ''कंचनजंघा'' (2019), ''राजनीति'' (2022), ''डॉ. बेजबरुआ 2'' (2023), ''शिकार'' (2024) और ''रोई रोई बिनाले'' (2025) जैसी कुछ फिल्मों में एक्टिंग की।<ref>{{Cite news |title=जुबीन गर्ग फिल्मोग्राफी |trans-title=Zubeen Garg filmography |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Zubeen-Garg/movies |work=The Times of India |access-date=1 February 2026 }}</ref> ==संगीत पेशा== ====असमिया एल्बम==== {{columns-list|3| * अनामिका (1992) * अनुराधा (1992) * माया (1994) * आशा (1995) * ज़ुबीनर गान (1996) * रंग (1996) * मुक्ति (1997) * जानमनी (1998) * शब्द (1998) * स्निग्ध जोनाक (1998) * मेघोर बोरोन (1999) * पाखी (1999) * रांगदाली (1999) * सपोन (1999) * हियामन (2001) * शिशू (2002) * बांधोई (2002) * आकौ हियामन (2002) * चिनाकी मन (2003) * संध्यातारा भाग-1 (2003) * पका धाने रिंगियाई (2003) * लाजुकी मन (2004) * जंत्र (2004) * देउका (2005) * चिनाकी सूर (2005) * बोरोखुन (2006) * संध्यातारा भाग-2 (2006) * मुखा (2006) * रूमाल (2008) * मेरा पसंदीदा गाना (2008) * वाँही (2010) * गीत (2011) * रनजुन (2012) * सोनाली मन (2012) * रॉक (2012) * पथ (2014) * किंग (2015) * मा (2019) * चिला (2020) }} ====हिंदी और बंगाली एल्बम==== {{columns-list|2| * चांदनी रात (1995) * चंदा (1996) * युन्ही कवि (1998) * श्रद्धांजलि (खंड 1,2,3) * मेरे लिए<ref>{{Cite web|title=मेरे लिए (2001) - हिंदी एल्बम, ट्रैकलिस्ट, पूर्ण एल्बम विवरण और अधिक (संग्रहीत)|url=http://www.zubeendiscography.com/2021/08/451265843261439035.html|access-date=2021-09-09|website =ZG Discography|language=en|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828180443/http://www.zubeendiscography.com/2021/08/451265843261439035.html|deadurl=unfit}}</ref> (2001) * नूपुर (2001) * ज़िंदगी<ref name="hindilyrics" />(2007) * पाकीजा (2013) * सूफी इश्क (2017) |}} == मृत्यु == 2025 के 19 सितम्बर को सिंगापुर में स्कूबा डाइविंग दुर्घटना के बाद जुबीन गर्ग का निधन हो गया। पानी के नीचे उन्हें सांस लेने में दिक़्क़त हुई, वहाँ से बचाने के बाद कार्डियोपल्मोनरी रिससिटेशन (सीपीआर) देने पर भी स्थानीय अस्पताल के गहन चिकित्सा कक्ष में भर्ती करने के बाद उन्हें मृत घोषित किया गया।<ref>{{cite news |title=Assamese singer Zubeen Garg dies in scuba diving accident in Singapore |url=https://indianexpress.com/article/india/zubeen-garg-assamese-singer-dies-in-singapore-scuba-diving-accident-10259381/ |work=The Indian Express |date=19 September 2025 |access-date=19 September 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Popular Assam singer Zubeen Garg dies in Singapore accident |url=https://www.ndtv.com/entertainment/popular-assam-singer-zubeen-garg-dies-in-singapore-accident-9306555 |work=NDTV |date=19 September 2025 |access-date=19 September 2025}}</ref> वह सिंगापुर में नॉर्थ ईस्ट इंडिया फेस्टिवल में भाग लेने गए थे, जहाँ उनका कार्यक्रम प्रस्तुत करने का भी कार्यक्रम था। ===दाह संस्कार और अंत्येष्टि=== [[गुवाहाटी]] के पास कमरबुची एनसी गाँव में सरकार द्वारा आवंटित 3.3 एकड़ ज़मीन पर फैले इस श्मशान घाट का निर्माण स्थानीय ग्रामीणों ने स्वेच्छा से किया था; इसमें 5,000 शोकसभाओं के लिए जगह है। गर्ग का पार्थिव शरीर 23 सितंबर की सुबह तक जनता के श्रद्धांजलि अर्पित करने के लिए गुवाहाटी के अर्जुन भोगेश्वर बरुआ स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स में रखा गया था।<ref>{{cite news |title=जुबीन गर्ग का पार्थिव शरीर अंतिम संस्कार से पहले गुवाहाटी खेल परिसर में रखा जाएगा|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/zubeen-gargs-mortal-remains-to-be-kept-at-sarusajai-till-monday-assam-cm/cid/2124200 |work=The Telegraph |date=21 September 2025 |access-date=22 September 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=ज़ुबीन गर्ग का अंतिम संस्कार 23 सितंबर को गुवाहाटी के पास पूरे राजकीय सम्मान के साथ किया जाएगा |url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/zubeen-garg-to-be-cremated-with-full-state-honours-near-guwahati-on-september-23/cid/2124279 |work=The Telegraph |date=22 September 2025 |access-date=22 September 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=असम के मुख्यमंत्री: जुबीन गर्ग का अंतिम संस्कार गुवाहाटी के पास करने की परिवार की इच्छा को प्राथमिकता दी गई; गुवाहाटी और जोरहाट दोनों में स्मारक बनाने की योजना|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/zubeen-garg-to-be-cremated-with-full-state-honours-near-guwahati-on-september-23/cid/2124279 |work=The Telegraph |date=22 September 2025 |access-date=22 September 2025}}</ref> गर्ग का अंतिम संस्कार 23 सितंबर को पूरे राजकीय सम्मान के साथ 21 तोपों की सलामी के साथ किया गया।<ref>{{cite news |last1=Dey |first1=Abhishek |title=जुबीन गर्ग: प्रतिष्ठित भारतीय गायक के निधन पर शोक व्यक्त करने के लिए बड़ी संख्या में प्रशंसक एकत्रित हुए |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8exxep4n00o |access-date=23 September 2025 |work=[[BBC]] |date=23 September 2025}}</ref><ref>{{cite news |last1=Burke |first1=Kieran |title=भारत में शोक संतप्त लोग ज़ुबीन गर्ग के जीवन का जश्न मना रहे हैं – DW – 09/23/2025 |url=https://www.dw.com/en/mourners-in-india-celebrate-the-life-of-zubeen-garg/a-74108148 |access-date=25 September 2025 |work=[[Deutsche Welle]] |date=23 September 2025 |language=en}}</ref> 30 सितंबर 2025 को, गर्ग की अस्थियाँ [[जोरहाट]] लाई गईं और 1 अक्टूबर को पारंपरिक तेरहवें दिन "आद्यश्राद्ध" समारोह आयोजित किया गया। इस समारोह में उनके परिवार और हज़ारों प्रशंसक शामिल हुए। असम सरकार ने गुवाहाटी में एक स्मारक के अलावा, उनकी विरासत के सम्मान में जोरहाट में एक स्मारक बनाने की योजना की घोषणा की। अस्थियाँ कुछ दिनों तक जोरहाट के एक सार्वजनिक स्थल पर रखी गईं, ताकि प्रशंसक और शुभचिंतक उन्हें अंतिम श्रद्धांजलि दे सकें।<ref>{{cite news |title=Assam's oldest stadium in Jorhat to host Zubeen Garg's Shraddha on October 1 |url=https://assamtribune.com/assam/assams-oldest-stadium-in-jorhat-to-host-zubeen-gargs-shraddha-on-october-1-1592790 |newspaper=Assam Tribune |date=1 October 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Thousands gather at Jorhat Stadium for Zubeen Garg's 13th-day Adyashraddha |url=https://www.sentinelassam.com/topheadlines/thousands-gather-at-jorhat-stadium-for-zubeen-gargs-13th-day-adyashraddha |newspaper=Sentinel Assam |date=1 October 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Thousands pay emotional tribute to Zubeen Garg amid rain at Jorhat |url=https://www.pratidintime.com/latest-assam-news-breaking-news-assam/jorhat/thousands-pay-emotional-tribute-to-zubeen-garg-amid-rain-at-jorhat-10519076 |newspaper=Pratidin Time |date=4 October 2025}}</ref> ===श्रद्धांजलि=== [[File:Ambulance carrying Zubeen Garg amidst crowd.jpg|thumb|प्रशंसक और प्रशंसक उस एम्बुलेंस की एक झलक पाने की कोशिश कर रहे हैं जो ज़ुबीन गर्ग को असम ले गई थी]] गर्ग के निधन पर पूरे भारत में व्यापक श्रद्धांजलि अर्पित की गई। प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी, विपक्ष के नेता राहुल गांधी और असम के मुख्यमंत्री हिमंत बिस्वा सरमा सहित कई प्रमुख हस्तियों ने अपनी संवेदना व्यक्त की।<ref>{{cite news |title=गायक जुबीन गर्ग के निधन पर शोक संवेदनाएं |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/condolences-pour-in-over-death-of-singer-zubeen-garg/article70069962.ece |access-date=19 September 2025 |work=[[The Hindu]] |date=19 September 2025 |language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite news |date=19 September 2025 |title=गायक जुबीन गर्ग का 52 साल की उम्र में निधन: पीएम मोदी ने जताया दुख; राहुल गांधी, खड़गे ने दी श्रद्धांजलि |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/assam-cm-himanta-biswa-sarma-mourns-zubeen-gargs-death-calls-him-assams-favourite-rockstar/articleshow/123996813.cms |access-date=19 September 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> श्रद्धांजलि स्वरूप असम सरकार ने 20 से 22 सितम्बर तक तीन दिवसीय राजकीय शोक की घोषणा की तथा बाद में उनके अंतिम संस्कार के दिन को शामिल करते हुए इसे 23 सितम्बर तक बढ़ा दिया गया।<ref>{{cite news |title=ज़ुबीन गर्ग का अंतिम संस्कार: शोक की अवधि एक दिन बढ़ाई गई |url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/zubeen-garg-to-be-cremated-with-full-state-honours-near-guwahati-on-september-23/cid/2124279 |work=The Telegraph |date=22 September 2025 |access-date=22 September 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=असम में गायक जुबीन गर्ग के निधन पर तीन दिन का राजकीय शोक घोषित |url=https://www.thehindu.com/news/national/assam/zubeen-garg-death-singapore-assam-state-mourning-three-days/article70073216.ece |access-date=20 September 2025 |work=[[The Hindu]] |date=20 September 2025 |language=en-IN}}</ref> पश्चिम बंगाल की मुख्यमंत्री ममता बनर्जी ने भी शोक व्यक्त किया और गर्ग को अपना "प्यारा भाई" बताया तथा उनकी "मधुर आवाज और अदम्य साहस" की प्रशंसा की। उन्होंने कहा कि उनके गीत "हमेशा अमर" रहेंगे।।<ref>{{cite news |title=Bengal CM Mamata Banerjee mourns singer Zubeen Garg's death|trans-title=बंगाल की मुख्यमंत्री ममता बनर्जी ने गायक जुबीन गर्ग के निधन पर शोक व्यक्त किया|url=https://theprint.in/india/bengal-cm-mamata-banerjee-mourns-singer-zubeen-gargs-death/2747044/ |work=ThePrint |agency=PTI |date=19 September 2025 |access-date=23 September 2025}}</ref> राजनीतिक नेताओं के अलावा, भारतीय फ़िल्म और संगीत उद्योग की कई हस्तियों ने गर्ग के निधन पर शोक व्यक्त किया। साथी असमिया गायक [[पापोन]] ने इस क्षति को भाई खोने के समान बताया और गर्ग को "एक पीढ़ी की आवाज़" कहा। संगीत निर्देशक [[प्रीतम चक्रवर्ती]], जिन्होंने उनके साथ "गैंगस्टर" (2006) में काम किया था, ने कहा कि वह "स्तब्ध और स्तब्ध" हैं और उन्होंने गर्ग के परिवार के प्रति संवेदना व्यक्त की। संगीतकार [[ए॰ आर॰ रहमान]], अनुभवी गायक [[हरिहरन]], संगीतकार [[जीत गांगुली]], गीतकार [[समीर (गीतकार)|समीर अंजान]], रैपर [[बादशाह]], गायक [[अलीशा चिनॉय]], [[महालक्ष्मी अय्यर]], [[शान (गायक)|शान]], अमाल मलिक, देबोजीत साहा, [[कल्पना पटवारी]], [[रागेश्वरी|रागेश्वरी लूंबा स्वरूप]], [[शिल्पा राव]], [[सुनिधि चौहान]], [[सागरिका]], [[श्रेया घोषाल]], ताराली शर्मा, [[विशाल मिश्रा (संगीतकार)|विशाल मिश्रा]], [[विशाल दादलानी]], और अभिनेता देव और प्रसेनजीत चटर्जी ने भी सोशल मीडिया पर श्रद्धांजलि साझा की, जिसमें गर्ग के असमिया लोक से लेकर बॉलीवुड तक के क्रॉस-शैली के योगदान को याद किया गया।<ref>{{cite news |last1=P |first1=Devadasan K. |title=Zubeen Garg's final journey: India bids tearful goodbye |url=https://gulfnews.com/entertainment/zubeen-gargs-final-journey-india-bids-tearful-goodbye-1.500277469 |access-date=23 September 2025 |work=[[Gulf News]] |date=21 September 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Khan |first1=Lubna |title=Hariharan Pays Tribute After 'True Soul' Zubeen Garg's Death: 'He Belonged To People' |url=https://www.news18.com/movies/regional-cinema/hariharan-pays-tribute-after-true-soul-zubeen-gargs-death-he-belonged-to-people-aa-9588636.html |access-date=23 September 2025 |work=[[CNN-News18|News18]] |date=22 September 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Bhattacharya |first1=Tanisha |title=Zubeen Garg Death: Tributes From Shaan, Papon And Others - "Devastated And Shocked" |url=https://www.ndtv.com/entertainment/zubeen-garg-death-tributes-from-pritam-armaan-malik-and-others-devastated-and-shocked-9307008 |access-date=22 September 2025 |work=[[NDTV]] |date=19 September 2025}}</ref><ref name="sangbadpratidin">{{cite news |title='ভাইকে হারালাম', জুবিনের মৃত্যুতে বাকরুদ্ধ পাপন, শোকপ্রকাশ প্রীতম ও দেবের |trans-title='भाई खो दिया': ज़ुबीन की मौत पर पापोन अवाक, प्रीतम और देव ने दी श्रद्धांजलि|url=https://www.sangbadpratidin.in/entertainment/cinema/zubeen-garg-death-pritam-papon-dev-jeet-ganguly-are-devastated-by-news/ |work=Sangbad Pratidin |date=19 September 2025 |access-date=23 September 2025 |language=bn}}</ref> गर्ग ने 2019 में गुवाहाटी के बी. बरूआ कॉलेज में आयोजित एक संगीत कार्यक्रम में यह इच्छा व्यक्त की थी कि उनके निधन पर उनका गीत "मायाबिनी रातिर बुकुट" बजाया जाना चाहिए। उनकी मृत्यु के बाद, यह गीत न केवल उनके अंतिम संस्कार में, बल्कि पूरे असम में घरों और सार्वजनिक आयोजनों में भी व्यापक रूप से बजाया गया और "श्रद्धांजलि" का एक सामूहिक गान बन गया।<ref>{{cite magazine |last=Das |first=Yudhajit Shankar |date=22 September 2025 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/zubeen-garg-funeral-song-mayabini-ratir-bukut-song-anthem-procession-guwahati-fans-grief-2791423-2025-09-22 |title=Zubeen Garg funeral: The phenomenon called Zubeen Garg and how Mayabini became an anthem|trans-title=ज़ुबीन गर्ग का अंतिम संस्कार: ज़ुबीन गर्ग नाम की घटना और कैसे मायाबिनी एक राष्ट्रगान बन गया |magazine=India Today |accessdate=23 September 2025}}</ref> ===जांच और परिणाम=== सिंगापुर के अधिकारियों द्वारा जारी [[मृत्यु प्रमाण पत्र]] में मृत्यु का कारण डूबना बताया गया है।<ref>{{Cite news |title=Zubeen Garg's cause of death revealed: Death certificate states singer died due to drowning |trans-title=ज़ुबीन गर्ग की मौत का कारण सामने आया: मृत्यु प्रमाण पत्र में बताया गया है कि गायक की मौत डूबने से हुई|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/zubeen-gargs-cause-of-death-revealed-death-certificate-states-singer-died-due-to-drowning/articleshow/124030064.cms |work=The Times of India |date=20 September 2025 |access-date=22 September 2025}}</ref> उनके प्रबंधक और महोत्सव आयोजक के खिलाफ लापरवाही और सुरक्षा उपायों की कमी का आरोप लगाते हुए कई एफआईआर दर्ज की गईं, जिनमें यह भी कहा गया कि गर्ग ने लाइफ जैकेट पहनने से इनकार कर दिया था।<ref>{{Cite news |title=Zubeen Garg death: Assam Police file FIR against event organiser, controversy angle to be probed |trans-title=गर्ग मौत: असम पुलिस ने कार्यक्रम आयोजक के खिलाफ प्राथमिकी दर्ज की, विवाद के पहलू की भी होगी जांच|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/zubeen-garg-death-assam-police-file-fir-against-event-organiser-controversy-angle-to-be-probed-101758350955318.html|work=Hindustan Times |date=21 September 2025 |access-date=22 September 2025}}</ref><ref>{{Cite news |title=No life jacket? Controversy angle under scanner in Zubeen Garg death probe so far|trans-title=लाइफ जैकेट नहीं? ज़ुबीन गर्ग की मौत की जाँच में अब तक विवाद का पहलू भी जाँच के घेरे में है|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/no-life-jacket-controversy-angle-under-scanner-zubeen-garg-death-probe-so-far-101758362390294.html|work=Hindustan Times |date=21 September 2025 |access-date=22 September 2025}}</ref> बाद में उनकी पत्नी ने उनके मैनेजर के खिलाफ मामला वापस लेने की अपील की।<ref>{{Cite news |title=Withdraw FIRs against Siddhartha, says Garima |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/withdraw-firs-against-siddhartha-says-garima/articleshow/124019732.cms |work=The Times of India |date=21 September 2025 |access-date=22 September 2025}}</ref> जनता की मांग के बाद, असम सरकार ने गर्ग के परिवार के सदस्यों की सहमति से जीएमसीएच में दूसरे पोस्टमार्टम का आदेश दिया।<ref>{{Cite news |last=Kalita |first=Kangkan |title=Second post-mortem on Garg on Tuesday after demands from people, says Assam CM Himanta Biswa Sarma|trans-title=असम के सीएम हिमंत बिस्वा सरमा ने कहा, लोगों की मांग के बाद मंगलवार को गर्ग का दूसरा पोस्टमार्टम होगा|url=https://www.indiatoday.in/entertainment/story/second-post-mortem-on-zubeen-garg-on-tuesday-after-demands-from-people-says-assam-cm-himanta-biswa-sarma-2791537-2025-09-22|work=[[India Today]] |date=22 September 2025 |access-date=22 September 2025}}</ref> जनता की मांग और असमिया कलाकारों के दबाव के बाद जांच के लिए एक विशेष जांच दल (एसआईटी) का गठन किया गया।<ref>{{cite news |last1=Purkayastha |first1=Biswa Kalyan |title=Assam: SIT formed to probe Zubeen Garg's death; Congress demands CBI inquiry |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/assam-sit-formed-to-probe-zubeen-garg-s-death-congress-demands-cbi-inquiry-101758724645343.html |access-date=25 September 2025 |work=[[Hindustan Times]] |date=24 September 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Karmakar |first1=Sumir |title=Assam Police form SIT to probe Zubeen Garg's death following suspicion of foul play |url=https://www.deccanherald.com/india/assam/assam-police-form-sit-to-probe-zubeen-gargs-death-following-suspicion-of-foul-play-3741754 |access-date=25 September 2025 |work=[[Deccan Herald]] |date=24 September 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Son |first1=Mallika |title=Assam CM Himanta Sarma Orders SIT Probe Into Singer Zubeen Garg's Death |url=https://www.news18.com/india/assam-cm-himanta-sarma-orders-sit-probe-into-singer-zubeen-gargs-death-ws-l-9594331.html |access-date=25 September 2025 |work=[[CNN-News18|News18]] |date=24 September 2025 |language=en}}</ref> एसआईटी का नेतृत्व [[विशेष पुलिस महानिदेशक|विशेष डीजीपी]] [[भारतीय पुलिस सेवा|आईपीएस]] [[आपराधिक जांच विभाग (भारत)|सीआईडी]] के एम. पी. गुप्ता ने किया और उन्हें नौ अन्य पुलिस अधिकारियों ने सहायता प्रदान की।<ref>{{cite news |last1=Varma |first1=Ananya |title=Assam Police Form 10-Member SIT To Probe 'Suspicious' Demise Of Zubeen Garg |url=https://www.timesnownews.com/india/assam-police-form-10-member-sit-to-probe-suspicious-demise-of-zubeen-garg-article-152888057 |access-date=25 September 2025 |work=[[Times Now]] |date=24 September 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Following CM's order Assam DGP forms10-member SIT to probe into Zubeen Garg's death- The Week |url=https://www.theweek.in/wire-updates/national/2025/09/24/cal55-as-zubeen-ld-sit.html |access-date=25 September 2025 |work=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] |agency=[[Press Trust of India|PTI]] |date=24 September 2025}}</ref> एसआईटी की सहायता के बाद, सीआईडी ​​ने गर्ग की संदिग्ध मौत के संबंध में [[भारतीय न्याय संहिता, 2023|बीएनएस]] की धारा 61 (2), 105 और 106 (1) के तहत मामला (2025 का मामला संख्या 18) दर्ज किया।<ref>{{cite news |title=SIT, CID raids organiser's home amid probe into singer Zubeen Garg's demise |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/sit-cid-raids-organiser-shyamkanu-mahantas-home-amid-probe-into-singer-zubeen-gargs-demise-101758894850541.html |access-date=26 September 2025 |work=[[Hindustan Times]] |agency=[[Asian News International|ANI]] |date=26 September 2025 |language=en}}</ref> महोत्सव के आयोजक श्यामकानु महंत और गर्ग के प्रबंधक सिद्धार्थ शर्मा के आवासों पर छापे मारे गए, जिसके दौरान इलेक्ट्रॉनिक रिकॉर्ड और दस्तावेज जब्त किए गए।<ref>{{cite news |last1=Maheshwari |first1=Khushi |title=Zubeen Garg Death: SIT Team Raids Houses Of Festival Organiser, His Manager |url=https://www.ndtvprofit.com/nation/zubeen-garg-death-sit-team-raids-houses-of-festival-organiser-his-manager |access-date=26 September 2025 |work=[[NDTV]] |date=25 September 2025 |language=en }}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite news |title=Assam: SIT raids homes of singer Zubeen Garg's manager, event organiser |url=https://scroll.in/latest/1087010/assam-sit-raids-homes-of-singer-zubeen-gargs-manager-event-organiser |access-date=26 September 2025 |work=[[Scroll.in]] |date=26 September 2025 |language=en}}</ref> एसआईटी ने संगीतकार शेखर ज्योति गोस्वामी से भी पूछताछ की और उन्हें हिरासत में लिया, जो सिंगापुर में डाइविंग ट्रिप के दौरान गर्ग के साथ थे।<ref>{{cite news |title=Musician Shekharjyoti Goswami Arrested in Zubeen Garg Death Probe |url=https://www.sentinelassam.com/topheadlines/breaking-shekharjyoti-goswami-arrested-by-sit-in-zubeen-garg-death-case |work=The Sentinel Assam |date=25 September 2025 |access-date=26 September 2025}}</ref> असम के मुख्यमंत्री हिमंत बिस्वा सरमा ने टिप्पणी की कि यदि एसआईटी निर्णायक परिणाम देने में विफल रही, तो मामला केंद्रीय जांच ब्यूरो (सीबीआई) को सौंप दिया जाएगा।<ref>{{cite news |title=SIT questions musician in Zubeen Garg death case; CM warns probe may go to CBI if no results |url=https://m.economictimes.com/news/india/sit-questions-musician-in-zubeen-garg-death-case-cm-himanta-biswa-sarma-warns-probe-may-go-to-cbi-if-no-results/articleshow/124118501.cms |work=The Economic Times |date=23 September 2025 |access-date=26 September 2025}}</ref> जनता के गुस्से को देखते हुए, अखिल असम वकील संघ ने अपने सदस्यों से गर्ग की मौत के मामले में आरोपी व्यक्तियों का प्रतिनिधित्व न करने का आग्रह किया।<ref>{{cite news |title=Lawyers urged not to represent accused in Zubeen Garg death case |url=https://www.thehindu.com/news/national/assam/lawyers-urged-not-to-represent-accused-in-zubeen-garg-death-case/article70098339.ece |access-date=27 September 2025 |work=[[The Hindu]] |date=26 September 2025 |language=en-IN}}</ref><ref>{{cite news |title=Zubeen Garg's death: Assam lawyers' association urged not to represent accused; CID issues notices to witnesses |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2025/Sep/26/zubeen-gargs-death-assam-lawyers-association-urged-not-to-represent-accused-cid-issues-notices-to-witnesses |access-date=27 September 2025 |work=[[The New Indian Express]] |date=26 September 2025 |language=en}}</ref> परिस्थितियों की जांच के बाद 1 अक्टूबर 2025 को श्यामकानु महंत और सिद्धार्थ शर्मा को गिरफ्तार किया गया। दोनों को मामले के संबंध में पूछताछ के लिए गुवाहाटी लाया गया।<ref name="PratidinTime2025">{{cite web | title=BREAKING: Shyamkanu Mahanta, Siddharth Sharma Arrested, Brought To Guwahati | website=Pratidin Time | date=1 October 2025 | url=https://www.pratidintime.com/guwahati-news-breaking-latest/breaking-shyamkanu-mahanta-siddharth-sharma-arrested-brought-to-guwahati-10518028 | access-date=1 October 2025}}</ref> शेखर ज्योति गोस्वामी ने आरोप लगाया कि गर्ग के प्रबंधक सिद्धार्थ शर्मा और महोत्सव के आयोजक श्यामकानु महंत ने उन्हें ज़हर दिया होगा। गोस्वामी ने दावा किया कि शर्मा ने गर्ग के मुँह और नाक से झाग निकलने जैसे दिखाई देने वाले लक्षणों को एसिड रिफ्लक्स समझकर नज़रअंदाज़ कर दिया और चिकित्सा सहायता लेने में देरी की। उन्होंने यह भी आरोप लगाया कि शर्मा ने नाविक से नौका का नियंत्रण छीन लिया था और जब गर्ग पानी में संघर्ष कर रहे थे, तो उन्हें "उसे जाने दो, उसे जाने दो" कहते सुना गया। गोस्वामी ने इस बात पर जोर दिया कि गर्ग एक कुशल तैराक थे, जिन्होंने उन्हें और शर्मा दोनों को प्रशिक्षित किया था, जिससे दुर्घटनावश डूबने की संभावना बहुत कम हो जाती है।<ref>{{Cite web |title=Zubeen Garg's bandmate claims his manager may have poisoned him |url=https://www.indiatvnews.com/news/india/zubeen-garg-s-bandmate-claims-his-manager-may-have-poisoned-him-2025-10-04-1011305 |website=India TV News |date=4 October 2025 |access-date=5 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Accident or murder? Zubeen Garg's bandmate alleges manager, festival organiser may have poisoned him |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/accident-or-murder-zubeen-gargs-bandmate-shekhar-jyoti-goswami-alleges-manager-festival-organiser-may-have-poisoned-him-report/articleshow/124301735.cms |website=The Times of India |date=4 October 2025 |access-date=5 October 2025}}</ref> गुवाहाटी मेडिकल कॉलेज एवं अस्पताल (जीएमसीएच) की आधिकारिक पोस्टमार्टम रिपोर्ट ने पुष्टि की है कि जुबीन गर्ग की मौत "विषाक्तता के कारण नहीं हुई थी।" <ref>{{Cite news |last=रॉय|first=संजय|date=14 October 2025 |title=No poison found in Zubeen Garg’s 2nd autopsy; GMCH confirms death by drowning|trans-title=जुबीन गर्ग के दूसरे पोस्टमार्टम में कोई जहर नहीं मिला; जीएमसीएच ने डूबने से मौत की पुष्टि की |url=https://assamtribune.com/assam/no-poison-found-in-zubeen-gargs-2nd-autopsy-gmch-confirms-death-by-drowning-1594434 |work=असम ट्रिब्यून|access-date=14 October 2025}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|Zubeen Garg|जुबिन गर्ग}} * {{Facebook|ZUBEENsOFFICIAL}} * {{Twitter|zubeengarg1}} * {{Instagram|zubeen.garg}} * {{IMDb name|0958276}} [[श्रेणी:भारतीय गायक]] [[श्रेणी:भारतीय फिल्म पार्श्वगायक]] [[श्रेणी:असमिया पार्श्वगायक]] [[श्रेणी:असम के लोग]] [[श्रेणी:1972 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२०२५ में निधन]] [[श्रेणी:जुबिन गर्ग]] 0k59vyvzfbae8lmh59kyva43mi548cv सुनासीर नाथ 0 658949 6591823 3700845 2026-07-26T07:35:06Z ~2026-41529-56 938361 /* */ 6591823 wikitext text/x-wiki '''सुनासीर नाथ''' भारत में उत्तर प्रदेश के [[हरदोई जिला|हरदोई जिले]] के मल्लावाँ में स्थित एक प्रसिद्ध शिव मंदिर है, जिसकी स्थापना, मान्यता है कि, देवराज इन्द्र ने की थी। यह भी दंतकथा है कि एक बार [[औरंगज़ेब]] मंदिरों को तोड़ता हुआ यहाँ पहुँचा तथा उसने यहाँ पर स्थापित शिवलिंग को काटने का आदेश दिया, तब एक अँगुल कटने के बाद शिवलिंग से बर्रैया तथा ततैया निकलने लगे तथा औरंगज़ेब को सेना समेत दौड़ा लिया। आज भी शिवलिंग लाल व कटी हुई है, तब से लेकर अभी तक शिवलिंग भर रही है, अब एक सेमी बचा है। यहाँ वैसे तो हर समय भारी भीड़ होती है, पर श्रावण मास में इसका शोभा देखने योग्य होती है। इस मन्दिर के मुख्य वरिष्ठ पुजारी आचार्य पंडित मंगल प्रसाद मिश्र जी एवं श्री राम गोविंद शास्त्री जी है है। मन्दिर में प्रतिदिन प्रातः मंगला आरती होती है जो कि आचार्य पंडित हरिओम मिश्र जी द्वारा होती है जिसका समय प्रातः 4 बजे से 6 बजे तक निश्चित है तथा प्रतिदिन सायं काम आरती होती है जो कि पंडित राकेश तिवारी जी द्वारा होती है जिसका समय सायं 7 बजे से 8 बजे तक है। आरती का समय मौसम के अनुसार परिवर्तित होते हैं। मन्दिर के समस्त कार्य कार्यकारिणी समिति के अनुसार तय होते हैं। इस समिति का नाम बाबा सुनासीर नाथ सेवा एवं प्रबंधकारिणी समिति है जिसका रजिस्ट्रेशन नम्बर : 758/2004-05 हैं व इसके वर्तमान अध्यक्ष श्री अभय शंकर शुक्ल जी हैं। ==इन्हें भी देखें== * [[गंज जलालाबाद]] * [[कपिलेश्वर महादेव]] {{आधार}} q3zhc27x0untvciz7mpmqg54qajo3fl 6591852 6591823 2026-07-26T08:56:49Z ~2026-41529-56 938361 /* */ 6591852 wikitext text/x-wiki '''सुनासीर नाथ''' भारत में उत्तर प्रदेश के [[हरदोई जिला|हरदोई जिले]] के मल्लावाँ में स्थित एक प्रसिद्ध शिव मंदिर है, जिसकी स्थापना, मान्यता है कि, देवराज इन्द्र ने की थी। यह भी दंतकथा है कि एक बार [[औरंगज़ेब]] मंदिरों को तोड़ता हुआ यहाँ पहुँचा तथा उसने यहाँ पर स्थापित शिवलिंग को काटने का आदेश दिया, तब एक अँगुल कटने के बाद शिवलिंग से बर्रैया तथा ततैया निकलने लगे तथा औरंगज़ेब को सेना समेत दौड़ा लिया। आज भी शिवलिंग लाल व कटी हुई है, तब से लेकर अभी तक शिवलिंग भर रही है, अब एक सेमी बचा है। यहाँ वैसे तो हर समय भारी भीड़ होती है, पर श्रावण मास में इसका शोभा देखने योग्य होती है। इस मन्दिर के मुख्य वरिष्ठ पुजारी आचार्य पंडित मंगल प्रसाद मिश्र जी एवं सह आचार्य पंडित राम गोविंद शास्त्री जी है है। मन्दिर में प्रतिदिन प्रातः मंगला आरती होती है जो कि आचार्य पंडित हरिओम मिश्र जी द्वारा होती है जिसका समय प्रातः 4 बजे से 6 बजे तक निश्चित है तथा प्रतिदिन सायं काम आरती होती है जो कि पंडित राकेश तिवारी जी द्वारा होती है जिसका समय सायं 7 बजे से 8 बजे तक है। आरती का समय मौसम के अनुसार परिवर्तित होते हैं। मन्दिर के समस्त कार्य कार्यकारिणी समिति के अनुसार तय होते हैं। इस समिति का नाम बाबा सुनासीर नाथ सेवा एवं प्रबंधकारिणी समिति है जिसका रजिस्ट्रेशन नम्बर : 758/2004-05 हैं व इसके वर्तमान अध्यक्ष श्री अभय शंकर शुक्ल जी हैं। ==इन्हें भी देखें== * [[गंज जलालाबाद]] * [[कपिलेश्वर महादेव]] {{आधार}} 622n3c2si3rho9j113kfeq76ln9k6f8 जेलू 0 723706 6591793 6539106 2026-07-26T03:17:18Z ~2026-41526-88 938318 /* */ 6591793 wikitext text/x-wiki '''जेलू''' एक गांव है जो स्वतंत्र [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य और [[जोधपुर]] ज़िले तथा [[ओसियां तहसील|तिंवरी तहसील]] (ओसियां )में स्थित है। २०११ की राष्ट्रीय [[जनगणना]] के अनुसार इस गाव की जनसंख्या २४०९ है।<ref>http://www.census2011.co.in/data/village/84725-jeloo-rajasthan.html</ref> '''जेलू''' गांव का पिन कोड निम्न ३४२३०६ है तथा दूरभाष कोड ०२९२७ है। यहां के लोग ज्यादातर [[खेत]]ी से ही गुजारा करते है क्योंकि ये ग्रामीण क्षेत्र है। यहां कि स्थानीय भाषा [[मारवाड़ी]] है यह गांव चारों ओर से पहाड़ से घिरा हुआ है वह इस गांव में असमित तालाब है • गांव में सरकारी विद्यालय की • गौशाला: जेलू गाँव में 'प्रभु प्रेम गौशाला' स्थित है, जहाँ ब्रह्मलीन प्रभु राम महाराज ने गौसेवा की शुरुआत की थी। यह गौशाला 36 कौम के समाज सेवियों के सहयोग से चलाई जा रही है जिसे <ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Pradeep|last2=Singh|first2=Manoj|date=2024-06-30|title=आवास विहीन लोगों के लिए सरकारी योजनाएं तथा कानूनी प्रावधान|url=https://doi.org/10.29121/shodhkosh.v5.i1.2024.5080|journal=ShodhKosh: Journal of Visual and Performing Arts|volume=5|issue=1|doi=10.29121/shodhkosh.v5.i1.2024.5080|issn=2582-7472}}</ref> निकटतम रेलवे स्टेशन: यहाँ का सबसे पास का रेलवे स्टेशन तिंवरी रेलवे स्टेशन है, जो इसे जोधपुर शहर और अन्य प्रमुख मार्गों से जोड़ता है। <br /> * [[बिराई]] * [[गगाड़ी]] * [[पांचला खुर्द]] ==संदर्भ== {{reflist}}{{ओसियां तहसील के गांव}} [[श्रेणी:ओसियां तहसील के गाँव]] [[श्रेणी:जोधपुर ज़िले के गाँव]] [[श्रेणी:राजस्थान के गाँव]] {{भू-आधार}} ainxhwp0ze8dkubyl9ry833txsf0jry धर्मेंद्र प्रधान 0 737943 6591671 6591636 2026-07-25T13:09:59Z DreamRimmer 651050 -rv 6591671 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीतिज्ञ]], जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान ने 25 जुलाई 2026 को अपना इस्तिफा दिया था।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} 45c573ldjv1raqsemoi2vdremofr5qv 6591693 6591671 2026-07-25T13:59:29Z ~2026-41412-96 938213 6591693 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''gandu धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीतिज्ञ]], जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान ने 25 जुलाई 2026 को अपना इस्तिफा दिया था।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} tnbxwaqji2mfferah8f0ek6ok3t41ls 6591694 6591693 2026-07-25T14:32:50Z ~2026-40646-55 938219 /* */ 6591694 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीतिज्ञ]], जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान ने 25 जुलाई 2026 को अपना इस्तिफा दिया था।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} 45c573ldjv1raqsemoi2vdremofr5qv 6591696 6591694 2026-07-25T14:45:35Z आदेश यादव 640970 /* top */ 6591696 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीतिज्ञ]], जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 25 जुलाई 2026 को प्रधान ने शिक्षा मंत्री पद से इस्तिफा दिया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मेंद्र प्रधान का इस्तीफ़ा मोदी सरकार के लिए झटका है या एक बड़ा मौक़ा? |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c8jn0v8xewyo |website=बीबीसी न्यूज हिंदी |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} 7o7tgqd4ja8op8zv7rmtth5ktqhmh1v 6591697 6591696 2026-07-25T14:47:24Z आदेश यादव 640970 /* top */ 6591697 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीतिज्ञ]], जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 25 जुलाई 2026 को प्रधान ने शिक्षा मंत्री के पद से इस्तिफा दिया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मेंद्र प्रधान का इस्तीफ़ा मोदी सरकार के लिए झटका है या एक बड़ा मौक़ा? |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c8jn0v8xewyo |website=बीबीसी न्यूज हिंदी |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} 25ja96bwddsygv3wum0z7zfi4wpmg4y 6591699 6591697 2026-07-25T14:50:38Z ~2026-41654-67 938225 6591699 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीतिज्ञ]], जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 25 जुलाई 2026 को प्रधान ने शिक्षा मंत्री के पद से इस्तिफा दिया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मेंद्र प्रधान का इस्तीफ़ा मोदी सरकार के लिए झटका है या एक बड़ा मौक़ा? |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c8jn0v8xewyo |website=बीबीसी न्यूज हिंदी |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> because of CJP protest at jantar - mantar, Delhi. ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} 6nb8gv5iwoekzyru1bgga5j17ss0kx5 6591702 6591699 2026-07-25T15:14:54Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/~2026-41654-67|~2026-41654-67]] ([[User talk:~2026-41654-67|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:आदेश यादव|आदेश यादव]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6591697 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीतिज्ञ]], जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 25 जुलाई 2026 को प्रधान ने शिक्षा मंत्री के पद से इस्तिफा दिया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मेंद्र प्रधान का इस्तीफ़ा मोदी सरकार के लिए झटका है या एक बड़ा मौक़ा? |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c8jn0v8xewyo |website=बीबीसी न्यूज हिंदी |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} 25ja96bwddsygv3wum0z7zfi4wpmg4y 6591704 6591702 2026-07-25T15:34:09Z AlphaVictorDelta0107 790236 6591704 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीति]]ज्ञ, जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 25 जुलाई 2026 को प्रधान ने शिक्षा मंत्री के पद से इस्तिफा दिया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मेंद्र प्रधान का इस्तीफ़ा मोदी सरकार के लिए झटका है या एक बड़ा मौक़ा? |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c8jn0v8xewyo |website=बीबीसी न्यूज हिंदी |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} 55k4af2ubo4uixdl869hgeywuadmkhc 6591722 6591704 2026-07-25T16:15:06Z ~2026-41297-25 938251 /* */ 6591722 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीति]]ज्ञ, जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 25 जुलाई 2026 को प्रधान ने CJP से खबराकर शिक्षा मंत्री के पद से इस्तिफा दिया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मेंद्र प्रधान का इस्तीफ़ा मोदी सरकार के लिए झटका है या एक बड़ा मौक़ा? |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c8jn0v8xewyo |website=बीबीसी न्यूज हिंदी |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} a4qbq81pw87o1wc5wrmtmkeztm2ftua 6591723 6591722 2026-07-25T16:15:58Z ~2026-41297-25 938251 /* */ 6591723 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीति]]ज्ञ, जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 25 जुलाई 2026 को प्रधान ने CJP से घबराकर शिक्षा मंत्री के पद से इस्तिफा दिया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मेंद्र प्रधान का इस्तीफ़ा मोदी सरकार के लिए झटका है या एक बड़ा मौक़ा? |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c8jn0v8xewyo |website=बीबीसी न्यूज हिंदी |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} 2elffadlmc9z4b0oesj8bhy42jbru98 6591732 6591723 2026-07-25T17:13:29Z ~2026-41471-08 938268 /* */ 6591732 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीति]]ज्ञ, जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 25 जुलाई 2026 को प्रधान ने देश की गौरव और अखंडता को ध्यान में रखते हुए शिक्षा मंत्री के पद से इस्तिफा दिया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मेंद्र प्रधान का इस्तीफ़ा मोदी सरकार के लिए झटका है या एक बड़ा मौक़ा? |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c8jn0v8xewyo |website=बीबीसी न्यूज हिंदी |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} flzrwqjwle7ulv64j3xifnl2wi4cw5b 6591739 6591732 2026-07-25T18:02:40Z ~2026-41297-25 938251 /* */ 6591739 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीति]]ज्ञ, जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 25 जुलाई 2026 को प्रधान ने देश शिक्षा मंत्री के पद से इस्तिफा दिया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मेंद्र प्रधान का इस्तीफ़ा मोदी सरकार के लिए झटका है या एक बड़ा मौक़ा? |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c8jn0v8xewyo |website=बीबीसी न्यूज हिंदी |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} 8h66nge44n4t3lssegdddjyxn1l0tu3 6591756 6591739 2026-07-25T19:23:31Z ~2026-41462-16 938293 /* */ 6591756 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीति]]ज्ञ, जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 25 जुलाई 2026 को प्रधान ने देश शिक्षा मंत्री के पद से इस्तिफा दिया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मेंद्र प्रधान का इस्तीफ़ा मोदी सरकार के लिए झटका है या एक बड़ा मौक़ा? |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c8jn0v8xewyo |website=बीबीसी न्यूज हिंदी |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> dharmender pradhan is one of party lead role member. He is very great ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} 2qwkgat1cyw19fycw0f2pzbd9ca0yeb 6591758 6591756 2026-07-25T19:27:55Z ~2026-41462-16 938293 /* */ 6591758 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीति]]ज्ञ, जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 25 जुलाई 2026 को प्रधान ने देश शिक्षा मंत्री के पद से इस्तिफा दिया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मेंद्र प्रधान का इस्तीफ़ा मोदी सरकार के लिए झटका है या एक बड़ा मौक़ा? |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c8jn0v8xewyo |website=बीबीसी न्यूज हिंदी |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> dharmender pradhan is one of party lead role member. He is leading politician of bjp party ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} rbkewr8s2dl9rw1eex3j8f09lae2qa9 6591761 6591758 2026-07-25T19:39:02Z ~2026-41603-51 938297 /* */ 6591761 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 May 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीति]]ज्ञ, जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 25 जुलाई 2026 को प्रधान ने देश शिक्षा मंत्री के पद से इस्तिफा दिया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मेंद्र प्रधान का इस्तीफ़ा मोदी सरकार के लिए झटका है या एक बड़ा मौक़ा? |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c8jn0v8xewyo |website=बीबीसी न्यूज हिंदी |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> dharmender pradhan is one of party lead role member. He is leading politician of bjp party ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} ctqe9crfs1f6jmxzp0huwssvo7z7q01 6591764 6591761 2026-07-25T19:52:03Z SM7 89247 [[विशेष:योगदान/~2026-41471-08|~2026-41471-08]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-41471-08|वार्ता]]) के अवतरण 6591732 पर पुनर्स्थापित 6591764 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीति]]ज्ञ, जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 25 जुलाई 2026 को प्रधान ने देश की गौरव और अखंडता को ध्यान में रखते हुए शिक्षा मंत्री के पद से इस्तिफा दिया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मेंद्र प्रधान का इस्तीफ़ा मोदी सरकार के लिए झटका है या एक बड़ा मौक़ा? |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c8jn0v8xewyo |website=बीबीसी न्यूज हिंदी |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} flzrwqjwle7ulv64j3xifnl2wi4cw5b 6591765 6591764 2026-07-25T19:53:16Z SM7 89247 सफाई की गयी 6591765 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीति]]ज्ञ, जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 25 जुलाई 2026 को प्रधान ने मंत्री के पद से इस्तिफा दिया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मेंद्र प्रधान का इस्तीफ़ा मोदी सरकार के लिए झटका है या एक बड़ा मौक़ा? |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c8jn0v8xewyo |website=बीबीसी न्यूज हिंदी |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} pf3qqz9fiv1tzz3214hr1armklll544 6591766 6591765 2026-07-25T19:54:48Z SM7 89247 "[[धर्मेंद्र प्रधान]]" सुरक्षित किया: अत्यधिक [[वि:DE|विघटनकारी संपादन]] ([सम्पादन=केवल स्वतः स्थापित सदस्य अनुमत] (समाप्ति 19:54, 1 अगस्त 2026 (UTC)) [स्थानांतरण=केवल स्वतः स्थापित सदस्य अनुमत] (समाप्ति 19:54, 1 अगस्त 2026 (UTC))) 6591765 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19|archive-date=8 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014640/https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|url-status=dead}}</ref> | native_name = | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan, Minister of Education.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095035/https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|url-status=dead}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान|देवेन्द्र प्रधान]] | mother = वसन्तमञ्जरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], ओडिशा, भारत | spouse = मृदुला ठाकुर<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | education = [[कला स्नातकोत्तर]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीति]]ज्ञ, जिन्होंने 2021 से 25 जुलाई 2026 तक भारत के नौवें शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]], [[कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय|कौशल विकास एवं उद्यमिता मंत्री]] तथा [[इस्पात मंत्रालय, भारत सरकार|इस्पात मंत्री]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के रूप में मंत्रिमंडल में विभिन्न पदों पर रह चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। भारत के शिक्षा मंत्री थे उन्होंने 25 जुलाई 2026 को इस्तीफ़ा दे दिया।<ref>{{Cite news|url=https://x.com/dpradhanbjp/status/2080938216505667663|title=X पर Dharmendra Pradhan (@dpradhanbjp)|date=2026-07-25|work=X (formerly Twitter)|access-date=2026-07-25|language=hi-IN}}</ref> धर्मेंद्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 25 जुलाई 2026 को प्रधान ने मंत्री के पद से इस्तिफा दिया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/dharmendra-pradhan-resigns-as-union-education-minister-amid-massive-student-protests/articleshow/132622408.cms|title=Dharmendra Pradhan resigns as Union education minister amid massive student protests|date=2026-07-25|work=The Times of India|access-date=2026-07-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मेंद्र प्रधान का इस्तीफ़ा मोदी सरकार के लिए झटका है या एक बड़ा मौक़ा? |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c8jn0v8xewyo |website=बीबीसी न्यूज हिंदी |access-date=25 जुलाई 2026 |language=hi |date=25 जुलाई 2026}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} pf3qqz9fiv1tzz3214hr1armklll544 जियो 0 738357 6591767 6489915 2026-07-25T20:15:25Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591767 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी | name = जियो | logo = [[File:Reliance Jio Logo.svg|120px]] | logo_size = 120px | logo_alt = | logo_caption = जियो | logo_padding = | image = File:Jio LYF building.jpg | image_caption = जिओ हैड क्वार्टर, नवी मुंबई में | image_size = 250px | image_alt = Jio-LYF office | trading_name = | former_name = {{unbulleted list|Infotel Broadband Services Limited (2009 - 2013)|Reliance Jio Infocomm Limited (2013 - 2015)}} | type = [[सहायक कंपनी]] | traded_as = | industry = [[टेलीकम्युनिकेशन]] | headquarters = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], भारत | members = 398.3&nbsp;million <ref name="Reliance quarterly report">{{cite web|url=https://www.ril.com/getattachment/bdcfb486-df7b-48f0-b53a-a15cfd38d9bd/Financial%20Presentation%20-%20Q1%20Results.aspx|title=Reliance quarterly report, quarter 1|date=30 July 2020|website=Reliance Industries|url-status=dead|accessdate=30 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802133711/https://ril.com/getattachment/0b605dd2-b7fd-49ce-a705-537c66f87015/Financial%20performance%20for%20the%20quarter%20ended%2030%20Jun,%202020.aspx|archive-date=2 अगस्त 2020}}</ref> <br />(30 जून 2020) | founded = {{Start date and age|df=yes|15 February 2007}} | founder =[[मुकेश अंबानी]] | key_people = {{unbulleted list|संजय मशरूवाला <small>(मैनेजिंग डायरेक्टर)|ज्योतिंद्र ठाकर <small>(आईटी प्रमुख)</small>|[[आकाश अम्बानी]] <small>(रणनीति प्रमुख) </small>}}<ref>{{citation|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-02-17/news/47412248_1_telecom-venture-reliance-jio-infocomm-akash-ambani|publisher=[[दि इकॉनोमिक टाइम्स]]|title=Mukesh Ambani's son Akash Ambani joins Reliance Industries; begins at telecom arm Reliance Jio|access-date=5 सितंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160831162157/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-02-17/news/47412248_1_telecom-venture-reliance-jio-infocomm-akash-ambani|archive-date=31 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref> | products = {{unbulleted list|[[मोबाइल]], [[ब्रॉडबैंड]], और [[4जी]] [[५जी]] सेवा}} | revenue = {{profit}} {{INRConvert|19513|c}}<br />(Q1 2020) <ref name="Q1-FY-2021">{{cite web |url=https://ril.com/getattachment/0b605dd2-b7fd-49ce-a705-537c66f87015/Financial%20performance%20for%20the%20quarter%20ended%2030%20Jun,%202020.aspx |title=RIL Q1 2020-21 Reports |publisher=Reliance industries |date=2020-07-30 |access-date=30 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802133711/https://ril.com/getattachment/0b605dd2-b7fd-49ce-a705-537c66f87015/Financial%20performance%20for%20the%20quarter%20ended%2030%20Jun,%202020.aspx |archive-date=2 अगस्त 2020 |url-status=dead }}</ref> | operating_income ={{profit}} {{INRConvert|4556|c}}<br />(Q1 2020)<ref name="Q1-FY-2021"/> <ref name=7-K>{{cite web |url= https://ril.com/getattachment/0b605dd2-b7fd-49ce-a705-537c66f87015/Financial%20performance%20for%20the%20quarter%20ended%2030%20Jun,%202020.aspx |title= Reliance Jio Financial June 2020 |publisher= Reliance Industries Ltd |access-date= 30 July 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200802133711/https://ril.com/getattachment/0b605dd2-b7fd-49ce-a705-537c66f87015/Financial%20performance%20for%20the%20quarter%20ended%2030%20Jun,%202020.aspx |archive-date= 2 अगस्त 2020 |url-status= dead }}</ref> | net_income = {{profit}} {{INRConvert|2520|c}}<br />(FY 2020)<ref name="Q1-FY-2021"/> <ref name=7-K/> | assets ={{profit}} {{INRConvert|187720|c}}<br />(FY 2019)<ref name="Q4-FY-2019">{{cite web |url=http://www.ril.com/getattachment/b9a51ff7-41b4-421c-bf35-c589cbc66eb6/Financial%20Presentation%20-%20Q4%20Results.aspx |title=RIL Q4 2019 Reports |publisher=Reliance industries |date=2019-05-14 |access-date=4 अप्रैल 2020 |archive-date=8 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708014525/https://www.ril.com/getattachment/b9a51ff7-41b4-421c-bf35-c589cbc66eb6/Financial%20Presentation%20-%20Q4%20Results.aspx |url-status=dead }}</ref> <ref name=6-K>{{cite web |url= https://www.ril.com/DownloadFiles/FinancialStatementOfSubsidiaries17-18/Reliance%2520Jio%2520Infocomm%2520Limited.pdf |title= Reliance Jio Financial Statements 2019 |publisher= Reliance Industries Ltd |access-date= 25 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190730170718/https://www.ril.com/DownloadFiles/FinancialStatementOfSubsidiaries17-18/Reliance%252520Jio%252520Infocomm%252520Limited.pdf |archive-date= 30 जुलाई 2019 |url-status= dead }}</ref> | equity ={{profit}} {{INRConvert|70864|c}}<br />(FY 2019)<ref name="Q4-FY-2019"/> <ref name=6-K/> | owner = | parent = [[रिलायंस इंडस्ट्रीज़]] | subsid = [[एलवाईएफ़]] (LYF, ''लाइफ'') | homepage = {{URL|https://www.jio.com}} | foundation = | location_city = [[नवी मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | location_country = [[भारत]] }} जियो [[भारत]] एक भारतीय दूरसंचार कंपनी और [[रिलायन्स इण्डस्ट्रीज|रिलायंस इंडस्ट्रीज]] की पूर्ण स्वामित्व वाली सहायक कंपनी है, जिसका मुख्यालय [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] में है। '''जियो''' [[भारत]] में मोबाइल टेलीफोन, ब्रॉडबैण्ड सेवाएँ तथा डिजिटल सेवाएँ प्रदान करने वाली सबसे बड़ी कम्पनी है। <ref>{{Cite web |url=https://www.indiatoday.in/technology/news/story/reliance-jio-now-biggest-telecom-operator-by-subscriber-base-1637617-2020-01-17 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=11 अप्रैल 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120130147/https://www.indiatoday.in/technology/news/story/reliance-jio-now-biggest-telecom-operator-by-subscriber-base-1637617-2020-01-17 |archive-date=20 जनवरी 2020 |url-status=live }}</ref> यह सभी 22 दूरसंचार क्षेत्रों में एलटीई नेटवर्क संचालित करती है। यह प्रारम्भ से ही केवल [[4जी]] [[:en:voice over LTE|Volte]] सेवा ही प्रदान करती है<ref>{{Cite web|url=https://backdroid.com/jio-apn-settings/|title=Jio APN Settings to Increase your Internet Speed 2021 (high-speed)|last=Kunal|date=2021-06-01|website=Backdroid|language=en-US|access-date=2021-06-20|archive-date=18 जून 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210618052537/https://backdroid.com/jio-apn-settings/|url-status=dead}}</ref>। वर्तमान में यह [https://live24newsday.com/%e0%a4%b0%e0%a4%b2%e0%a4%af%e0%a4%b8-%e0%a4%95-%e0%a4%ae%e0%a4%b2%e0%a4%95-%e0%a4%ae%e0%a4%95%e0%a4%b6-%e0%a4%85%e0%a4%ac%e0%a4%a8-%e0%a4%a8-jio-tv-os-%e0%a4%95%e0%a4%af-%e0%a4%b2%e0%a4%a8%e0%a4%9a-lg/ 5G] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240831184636/https://live24newsday.com/%E0%A4%B0%E0%A4%B2%E0%A4%AF%E0%A4%B8-%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%B6-%E0%A4%85%E0%A4%AC%E0%A4%A8-%E0%A4%A8-jio-tv-os-%E0%A4%95%E0%A4%AF-%E0%A4%B2%E0%A4%A8%E0%A4%9A-lg/ |date=31 अगस्त 2024 }} की भी सेवा प्रदान कर रही है यह कहीं पर भी [[२जी|2जी]] अथवा [[३जी|3जी]] सेवा प्रदान नहीं करती।<ref>{{citation|url=http://www.coai.com/content/reliance-jio-infocomm-limited|publisher=[[:en:Cellular Operators Association of India|Cellular Operators Association of India]]|title=Reliance Jio Infocomm Limited|access-date=11 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824100402/https://www.coai.com/content/reliance-jio-infocomm-limited|archive-date=24 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|url=http://www.rcrwireless.com/20150616/network-infrastructure/lte/reliance-jio-infocomm-plans-to-launch-pan-india-lte/|publisher=RCR Wireless News|title=Reliance Jio Infocomm plans to launch pan-India LTE|access-date=11 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824100444/https://www.rcrwireless.com/20150616/network-infrastructure/lte/reliance-jio-infocomm-plans-to-launch-pan-india-lte|archive-date=24 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref> ==इतिहास== कंपनी को 15 फरवरी 2007 को रिलायंस जियो इन्फोकॉम लिमिटेड के रूप में [[अहमदाबाद]], ([[गुजरात]]) में पंजीकृत किया गया था। जून 2010 में [[रिलायंस इंडस्ट्रीज]] (आरआईएल) ने 4,800 करोड़ रुपये में इन्फोटेल ब्रॉडबैंड सर्विसेज लिमिटेड (IBSL) में 96% हिस्सेदारी खरीदी। असूचीबद्ध, IBSL एकमात्र कंपनी थी जिसने 4 जी नीलामी में [[भारत]] के सभी 22 सर्किलों में ब्रॉडबैंड स्पेक्ट्रम जीता था। बाद में इसने आरआईएल की दूरसंचार सहायक कंपनी के रूप में काम किया। जनवरी 2013 में इन्फोटेल ब्रॉडबैंड सर्विसेज लिमिटेड को रिलायंस जियो इन्फोकॉम लिमिटेड (RJIL) के रूप में नाम दिया गया। जून 2015 में, जियो ने घोषणा की कि वह 2015 के अंत तक पूरे देश में अपना परिचालन शुरू कर देगी। <ref>{{citation|url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/telecom/reliance-jio-to-launch-commercial-operations-by-december-to-alter-telecom-industry-landscape-say-experts/articleshow/47649795.cms|publisher=[[द इकॉनोमिक टाइम्स]]|title=Reliance Jio to launch commercial operations by December; to alter telecom industry landscape, say experts|access-date=6 सितंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821142254/http://economictimes.indiatimes.com/industry/telecom/reliance-jio-to-launch-commercial-operations-by-december-to-alter-telecom-industry-landscape-say-experts/articleshow/47649795.cms|archive-date=21 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref> लेकिन कंपनी ने लॉन्चिंग अगले साल के लिए टाल दी। <ref>{{citation |url=http://www.livemint.com/Industry/phn2YqPIq1IQj6UxnM3zkM/RJio-likely-to-delay-its-December-panIndia-launch.html |publisher=live mint |title=Reliance Jio likely to delay its December pan-India launch |access-date=6 सितंबर 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160608115534/http://www.livemint.com/Industry/phn2YqPIq1IQj6UxnM3zkM/RJio-likely-to-delay-its-December-panIndia-launch.html |archive-date=8 जून 2016 |url-status=live }}</ref> अंततः जियो ने 5 सितम्बर 2016 को राष्ट्रीय स्तर पर नेटवर्क प्रारम्भ किया। ==ऑपरेशन्स== अपनी योजना के तहत् इसने २०१६ में बड़े पैमाने पर सिम काडॆ का वितरण किया और लोगो तक ४जी सेवाऐ पहुचाँई। वर्तमान में जियोके सबसे ज्यादा उपभोक्ता महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, बिहार-झारखण्ड और उत्तर प्रदेश (पूर्व) दूरसंचार क्षेत्रों में है।<ref>{{cite web |title=Jio Mobile Number Details |work=CallTracer.in |url=https://calltracer.in/jio-mobile-tracking/}}</ref> ==नेटवर्क== जियो के पास [[भारत]] के 22 टेलीकॉम क्षेत्रों में 850, 1800 और 2300 मेगाहर्ट्ज स्पेक्ट्रम का स्वामित्व है। स्पेक्ट्रम 2035 तक वैध है। <ref>{{citation | url=http://telecomtalk.info/india-spectrum-data-sheet/134245/ | access-date=25 January 2019 | title=Pan India 2016 spectrum holding data sheet (updated) | archive-url=https://web.archive.org/web/20151127015736/http://telecomtalk.info/india-spectrum-data-sheet/134245/ | archive-date=27 नवंबर 2015 | url-status=live }}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" | Telecom circle ! scope="col" | FDD-[[:en:LTE (telecommunication)|LTE]] <br />1800 [[आवृत्ति ]] <br />LTE frequency bands 3 ! scope="col" | FDD-[[:en:LTE (telecommunication)|LTE]] <br />850 [[आवृत्ति ]] <br />LTE frequency bands 5 ! scope="col" | TDD-[[:en:LTE (telecommunication)|LTE]] <br />2300 [[आवृत्ति ]]<br />LTE frequency bands 40 |- |[[आंध्र प्रदेश]] & [[तेलंगाना]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[असम]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[बिहार]] & [[झारखंड]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[दिल्ली]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[उत्तर प्रदेश| उत्तर प्रदेश (पूर्व)]]|| {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[गुजरात]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[हरियाणा]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[हिमाचल प्रदेश]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[जम्मू और कश्मीर]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[कर्नाटक]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[केरल]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[कोलकाता]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[मध्य प्रदेश]] & [[छत्तीसगढ़]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[महाराष्ट्र]] & [[गोवा]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[मुंबई]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[उत्तर पूर्व भारत]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[ओडिशा]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[पंजाब (भारत)| पंजाब]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[राजस्थान]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[तमिलनाडु]]|| {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[पश्चिम बंगाल]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |- |[[पश्चिमी उत्तर प्रदेश]] || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} || {{ya|color=}} |}this is the worlds Best 4g fake Network in India ==उत्पाद और सेवाएं== ===जियो फाइबर=== अगस्त 2018 में, Jio ने Jio GigaFiber के रूप में जानी जाने वाली होम सर्विस के लिए एक नए ट्रिपल प्ले फाइबर का परीक्षण करना शुरू किया। साथ ही टेलीविजन और लैंडलाइन टेलीफोन सेवाएं भी उपलब्ध करवाई।<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/technology/tech-news/reliance-jio-fiber-broadband-launch-live-updates-1567676352890.html|title=Reliance Jio Fiber broadband plans announced: Check tariffs, speed, offers|website=LiveMint|language=en|access-date=2019-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200110113821/https://www.livemint.com/technology/tech-news/reliance-jio-fiber-broadband-launch-live-updates-1567676352890.html|archive-date=10 जनवरी 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Companies/wcJK1MWbW11oSJ3uGpHsgN/Reliance-Jio-GigaFiber-broadband-plan-launch-offer-free.html|title=Reliance Jio GigaFiber broadband preview offer launched. It is free for 3 months|last=Agarwal|first=Nikhil|date=2018-08-21|website=LiveMint|language=en|access-date=2019-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190105051955/https://www.livemint.com/Companies/wcJK1MWbW11oSJ3uGpHsgN/Reliance-Jio-GigaFiber-broadband-plan-launch-offer-free.html|archive-date=5 जनवरी 2019|url-status=live}}</ref> अगस्त 2019 में, यह घोषणा की गई थी कि कंपनी की आधिकारिक वर्षगांठ के उपलक्ष्य में यह सेवा आधिकारिक तौर पर 5 सितंबर 2019 को के रूप में जियो फाइबर लॉन्च होगी। कंपनी इसके माध्यम से 1 Gbps की स्पीड प्रदान करती है। <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/technology/features/story/jiofiber-now-available-here-s-how-you-can-book-new-connection-get-free-tv-and-4k-set-top-box-1597527-2019-09-10|title=JioFiber now available: Here's how you can book new connection, get free TV and 4K Set Top Box|website=India Today|language=en|access-date=2019-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203130522/https://www.indiatoday.in/technology/features/story/jiofiber-now-available-here-s-how-you-can-book-new-connection-get-free-tv-and-4k-set-top-box-1597527-2019-09-10|archive-date=3 दिसंबर 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/technology/techook/reliance-jiogigafiber-to-unveil-on-september-5-a-comparison-with-bsnl-act-airtel-broadband-plans-5920344/|title=Reliance JioGigaFiber unveils on September 5: A comparison with BSNL, ACT, Airtel Fiber broadband plans|date=2019-08-21|website=The Indian Express|language=en-IN|access-date=2019-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313163035/https://indianexpress.com/article/technology/techook/reliance-jiogigafiber-to-unveil-on-september-5-a-comparison-with-bsnl-act-airtel-broadband-plans-5920344/|archive-date=13 मार्च 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/technology/features/story/jio-has-changed-name-of-gigafiber-broadband-to-jiofiber-but-why-all-confusions-explained-1580011-2019-08-12 |title=Jio start its fiber service on 5 September |access-date=12 अप्रैल 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129084740/https://www.indiatoday.in/technology/features/story/jio-has-changed-name-of-gigafiber-broadband-to-jiofiber-but-why-all-confusions-explained-1580011-2019-08-12 |archive-date=29 नवंबर 2019 |url-status=live }}</ref> जियो कंपनी के पास देश में 250,000 किमी से अधिक ऑप्टिक फाइबर केबल का नेटवर्क है। === LYF स्मार्टफोन्स=== {{Main article|एलवाईएफ़}} जून 2015 में जियो ने घरेलू हैंडसेट निर्माता [[:en:intex technologies| इंटेक्स]] के साथ 4जी हैंडसेट सप्लाई करने का सौदा किया ताकि ''वॉइस ओवर'' LTE (VoLTE) सेवा प्रदान की जा सके। इसके द्वारा इसकी योजना फाइबर नेटवर्क हाई-स्पीड इन्टरनेट सर्विस तथा वायरलेस 4जी सर्विस के अलावा 4जी वॉइस कॉलिंग भी प्रदान करने की है।<ref>{{citation|url=http://telecom.economictimes.indiatimes.com/news/3g-4g/reliance-jio-to-roll-out-broadband-service-on-fibre-across-900-cities/35393443|publisher=[[दि इकॉनोमिक टाइम्स]]|title=Reliance Jio to roll out broadband service on fibre across 900 cities|access-date=7 सितंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211021035/http://telecom.economictimes.indiatimes.com/news/3g-4g/reliance-jio-to-roll-out-broadband-service-on-fibre-across-900-cities/35393443|archive-date=11 दिसंबर 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|url=http://indianexpress.com/article/technology/tech-news-technology/intex-ties-up-with-reliance-jio-to-supply-4g-handsets/|publisher=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|title=Intex ties up with Reliance Jio to supply 4G handsets|access-date=7 सितंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160531134636/http://indianexpress.com/article/technology/tech-news-technology/intex-ties-up-with-reliance-jio-to-supply-4g-handsets/|archive-date=31 मई 2016|url-status=live}}</ref> हालाँकि अक्टूबर 2015 में जियो ने घोषणा की कि ये एलवाईएफ़ (LYF) ब्रांड नाम के साथ अपने मोबाइल हैंडसेट लॉन्च करेगी।<ref>{{citation|url=http://economictimes.indiatimes.com/tech/hardware/reliance-retail-to-sell-4g-smartphones-under-lyf-brand/articleshow/49429202.cms|publisher=[[दि इकॉनोमिक टाइम्स|Economic Times]]|title=Reliance Retail to sell 4G smartphones under 'LYF' Brand|access-date=7 सितंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160208121133/http://economictimes.indiatimes.com/tech/hardware/reliance-retail-to-sell-4g-smartphones-under-lyf-brand/articleshow/49429202.cms|archive-date=8 फ़रवरी 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|url=http://www.gizmodo.in/indiamodo/Reliance-Jio-Unveiled-A-4G-Device-Under-Lyf-Brand/articleshow/50517335.cms|last=|first=|date=10 January 2016|website=|publisher=[[Gizmodo]] - India|access-date=10 February 2016|title=Reliance Jio Unveiled A 4G Device Under Lyf Brand|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213221332/http://www.gizmodo.in/indiamodo/Reliance-Jio-Unveiled-A-4G-Device-Under-Lyf-Brand/articleshow/50517335.cms|archive-date=13 फ़रवरी 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|url=http://www.financialexpress.com/article/industry/companies/reliance-jio-unveils-low-cost-4g-mobile-phones-lyf/190790/|last=|first=|date=8 January 2016|website=|publisher=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|access-date=10 February 2016|title=Reliance Jio unveils low-cost 4G mobile phones LYF|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215222523/http://www.financialexpress.com/article/industry/companies/reliance-jio-unveils-low-cost-4g-mobile-phones-lyf/190790/|archive-date=15 फ़रवरी 2016|url-status=live}}</ref> 25 जनवरी 2016 को कंपनी ने अपने [[:en:Reliance Retail |रिलायंस रिटेल]] से वॉटर 1 फ़ोन के साथ अपनी[https://web.archive.org/web/20160306103914/https://www.mylyf.com/ LYF स्मार्टफोन] सीरीज़ लॉन्च की।<ref>{{citation|url=https://maktechblog.com/reliance-jio-lyf-water-1-launched-in-india-for-rs-14999/|last=|first=|date=7 February 2016|website=|publisher=Maktech|access-date=9 February 2016|title=RELIANCE JIO LYF WATER 1 LAUNCHED IN INDIA FOR RS. 14,999|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305183926/https://maktechblog.com/reliance-jio-lyf-water-1-launched-in-india-for-rs-14999/|archive-date=5 मार्च 2016|url-status=dead}}</ref> तीन और हैंडसेट मॉडल्स भी लॉन्च हो चुके हैं, जिनके नाम हैं वॉटर 2,<ref>{{citation|url=http://gsminsider.com/2016/02/reliances-lyf-water-2-specifications-features-price-and-availability/|date=9 February 2016|website=|publisher=GSM Insider|access-date=10 February 2016|title=Reliance's LYF Water 2 Goes Official in India: specifications, features, price and availability|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216113753/http://gsminsider.com/2016/02/reliances-lyf-water-2-specifications-features-price-and-availability/|archive-date=16 फ़रवरी 2016|url-status=dead}}</ref> अर्थ 1,<ref>{{citation|url=http://www.digit.in/mobile-phones/lyf-earth-1-price-6582.html|last=|first=|date=1 February 2016|website=|publisher=Digit|access-date=10 February 2016|title=Lyf Earth 1 Price, Specifications, Features|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216221758/http://www.digit.in/mobile-phones/lyf-earth-1-price-6582.html|archive-date=16 फ़रवरी 2016|url-status=dead}}</ref> और फ्लेम 1।<ref>{{citation|url=http://indiatoday.intoday.in/technology/story/reliance-jios-lyf-earth-1-water-1-and-water-2-phones-listed-online-prices-start-at-rs-14-690/1/580618.html|last=Singh|first=Saurabh|date=27 January 2016|website=|publisher=इंडिया टुडे|access-date=10 February 2016|title=Reliance Jio's Lyf Earth 1, Water 1 & Water 2 phones listed online, prices start at Rs.14,690|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216190329/http://indiatoday.intoday.in/technology/story/reliance-jios-lyf-earth-1-water-1-and-water-2-phones-listed-online-prices-start-at-rs-14-690/1/580618.html|archive-date=16 फ़रवरी 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|url=http://www.in.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/Reliance-Lyf-Flame-1-vs-Xiaomi-Redmi-2-vs-Coolpad-Note-3Lite/articleshow/50916634.cms|date=10 February 2016|website=|publisher=[[TechRadar]] - India|access-date=10 February 2016|title=Reliance Lyf Flame 1 vs Xiaomi Redmi 2 vs Coolpad Note 3 Lite|archive-url=https://web.archive.org/web/20160210092536/http://www.in.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/Reliance-Lyf-Flame-1-vs-Xiaomi-Redmi-2-vs-Coolpad-Note-3Lite/articleshow/50916634.cms|archive-date=10 फ़रवरी 2016|url-status=dead}}</ref> === जियोनेट वाईफाई === सारे भारत में 4जी और टेलीफोन सेवा लॉन्च से पहले जियो ने अनेक शहरों में फ्री वाई फाई हॉटस्पॉट सेवा देना शुरू कर दिया जिसमें गुजरात के [[अहमदाबाद]] [[सूरत]] में, और आंध्र प्रदेश के [[विशाखापट्नम]] में<ref>{{citation|url=http://www.mobiletor.com/reliance-jio-offering-free-wi-fi-hotspot-services-trial/|publisher=Mobiletor|title=Reliance Jio offers strategic Wi-Fi hotspot free services to increase user base|access-date=7 सितंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171229172019/http://www.mobiletor.com/reliance-jio-offering-free-wi-fi-hotspot-services-trial/|archive-date=29 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> [[इंदौर]], [[जबलपुर]], [[देवास]] और [[उज्जैन]]<ref>{{citation|url=https://www.mobigyaan.com/reliance-jio-launches-jionet-high-speed-free-wi-fi-service-in-indore|last=Pereira|first=Jonathan|date=December 20, 2015|publisher=MobiGyaan|access-date=December 22, 2015|title=Reliance Jio launches Jionet high-speed free Wi-Fi service in Indore|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220131524/https://www.mobigyaan.com/reliance-jio-launches-jionet-high-speed-free-wi-fi-service-in-indore|archive-date=20 फ़रवरी 2016|url-status=dead}}</ref> [[मध्य प्रदेश]], महाराष्ट्र में मुम्बई की कुछ चुनी हुई लोकेशन्स पर,<ref>{{citation|url=http://indianexpress.com/article/technology/tech-news-technology/reliance-jio-launches-unlimited-free-wifi-in-mumbai/|publisher=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|title=Reliance Jio launches unlimited free WiFi in Mumbai for Ganesh Utsav|access-date=7 सितंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904232416/http://indianexpress.com/article/technology/tech-news-technology/reliance-jio-launches-unlimited-free-wifi-in-mumbai/|archive-date=4 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref> पश्चिम बंगाल में कोलकाता में,<ref>{{citation|url=http://telecomtalk.info/reliance-jio-introduces-free-public-wifi-in-kolkata-how-to-use-jionet-wifi/130719/|publisher=Telecom Talk|title=Reliance Jio Introduces Free Public Wifi in Kolkata, How to Use Jionet Wifi ?|access-date=7 सितंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824180716/http://telecomtalk.info/reliance-jio-introduces-free-public-wifi-in-kolkata-how-to-use-jionet-wifi/130719/|archive-date=24 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref> उत्तर प्रदेश में लखनऊ,<ref>{{citation|url=http://telecom.economictimes.indiatimes.com/news/industry/reliance-jio-launches-free-wi-fi-service-in-lucknows-hazratganj/48507907|publisher=[[दि इकॉनोमिक टाइम्स]] - Telecom|title=Reliance Jio launches free Wi-Fi service in Lucknow's Hazratganj|access-date=7 सितंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170210034900/http://telecom.economictimes.indiatimes.com/news/industry/Reliance-Jio-launches-free-Wi-Fi-service-in-Lucknows-Hazratganj/48507907|archive-date=10 फ़रवरी 2017|url-status=dead}}</ref> ओडिशा में भुवनेश्वर में,<ref name="Gadgets 360">{{citation|url=http://gadgets.ndtv.com/internet/news/reliance-jio-launches-4g-wi-fi-internet-service-in-bhubaneswar-734184|publisher=Gadgets 360|title=Reliance Jio Launches 4G Wi-Fi Internet Service in Bhubaneswar|access-date=7 सितंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822132119/http://gadgets.ndtv.com/internet/news/reliance-jio-launches-4g-wi-fi-internet-service-in-bhubaneswar-734184|archive-date=22 अगस्त 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="Gadgets 360"/> उत्तरखंड में मसूरी में, मेरठ के कलेक्टोरेट ऑफिस में, विजयवाड़ा में एम जी रोड पर ये सेवा दी गयी।<ref>{{citation|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/vijayawada/Reliance-Jio-rolls-out-wi-fi-service-at-MG-Road-in-Vijayawada/articleshow/50531043.cms|last=|first=|date=11 January 2016|website=|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=12 January 2016|title=Reliance Jio rolls out wi-fi service at MG Road in Vijayawada|archive-url=https://web.archive.org/web/20180522082932/https://timesofindia.indiatimes.com/city/vijayawada/Reliance-Jio-rolls-out-wi-fi-service-at-MG-Road-in-Vijayawada/articleshow/50531043.cms|archive-date=22 मई 2018|url-status=live}}</ref> मार्च 2016 में, जियो ने आईसीसी 2016 वर्ल्ड कप टी20 की मेजबानी करने वाले छह क्रिकेट स्टेडियमों में दर्शकों के लिए मुफ्त [[वाई-फाई]] इंटरनेट उपलब्ध कराया। जियोनेट को [[वानखेड़े स्टेडियम]] (मुंबई), [[पीसीए स्टेडियम|एस बिंद्रा स्टेडियम]] (मोहाली), [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट एसोसिएशन स्टेडियम|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट संघ स्टेडियम]] (धर्मशाला), [[चिन्नास्वामी स्टेडियम]] (बैंगलोर), [[फिरोज शाह कोटला ग्राउंड]] (दिल्ली), और [[ईडन गार्डन्स]] (कोलकाता) में उपलब्ध कराया गया।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tech/tech-news/T20-World-Cup-2016-Free-unlimited-Wi-Fi-at-6-stadiums-courtesy-Reliance-Jio/articleshow/51290041.cms|title=T20 World Cup 2016: Free unlimited Wi-Fi at 6 stadiums, courtesy Reliance Jio|access-date=7 सितंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413154729/http://timesofindia.indiatimes.com/tech/tech-news/T20-World-Cup-2016-Free-unlimited-Wi-Fi-at-6-stadiums-courtesy-Reliance-Jio/articleshow/51290041.cms|archive-date=13 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref> === जियो ऐप्स=== मई 2016 में जियो ने [[गूगल प्ले]] पर अपनी आने वाली 4जी सर्विस के हिस्से के तौर पर अनेक मल्टीमीडिया ऐप्स लॉन्च की। वैसे ऐप्स सभी के लिये डाउनलोड करने को उपलब्ध है, पर उन्हें इस्तेमाल करने के लिए जियो सिम की जरुरत पड़ती है। साथ ही अधिकतर ऐप्स बीटा फेज़ (परीक्षण) में हैं।<ref>{{citation|url=http://phoneradar.com/8-reliance-jio-specific-apps-go-live-on-google-play-store-ios-coming-soon/#axzz49Br7fGke|last1=Chedalla|first1=Teja|last2=|first2=|date=5 May 2016|website=Phone Radar|publisher=|access-date=20 May 2016|title=8 Reliance Jio Specific Apps go Live on Google Play Store, iOS coming soon|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510030804/http://phoneradar.com/8-reliance-jio-specific-apps-go-live-on-google-play-store-ios-coming-soon/#axzz49Br7fGke|archive-date=10 मई 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.jio.myjio&hl=en|last1=|first1=|last2=|first2=|date=9 May 2016|website=[[Google Play]]|publisher=Reliance Jio Digital Services Pvt. Ltd.|access-date=20 May 2016|title=MyJio|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924140932/https://play.google.com/store/apps/details?id=com.jio.myjio&hl=en|archive-date=24 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref> आगे ऐप्स की एक लिस्ट दी गयी है:<ref>{{citation|url=http://www.business-standard.com/article/technology/election-apps-find-flavour-in-poll-season-116051901325_1.html|last1=Mookerji|first1=Nivedita|last2=|first2=|date=20 May 2016|website=[[Business Standard]]|publisher=|access-date=20 May 2016|title=Election apps find flavour in poll season|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520180048/http://www.business-standard.com/article/technology/election-apps-find-flavour-in-poll-season-116051901325_1.html|archive-date=20 मई 2016|url-status=live}}</ref> * '''मायजियो''' - जियो अकाउंट और इससे जुड़ी सेवाओं को मैनेज करने के लिए।<ref>{{Cite web|url=http://www.business-standard.com/article/companies/reliance-jio-extends-service-to-select-customers-by-invite-only-116051000034_1.html|title=Reliance Jio test drive: service open to select customers through invite only|last=Bhupta|first=Malini|access-date=2016-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818130740/http://www.business-standard.com/article/companies/reliance-jio-extends-service-to-select-customers-by-invite-only-116051000034_1.html|archive-date=18 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref> * '''जियोटीवी''' - लाइव टीवी चैनल सर्विस <ref>{{Cite web|url=http://digitalappstore.blogspot.in/2016/03/jio-4g-jio-play-app-jio-tv-app-jio-tv.html|title=Mobile android app store: Jio 4G Jio play app, jio tv app, jio tv channels app|website=digitalappstore.blogspot.in|access-date=2016-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916040351/http://digitalappstore.blogspot.in/2016/03/jio-4g-jio-play-app-jio-tv-app-jio-tv.html|archive-date=16 सितंबर 2016|url-status=dead}}</ref> * '''जियोसिनेमा''' - ऑनलाइन एचडी वीडियो लाइब्रेरी<ref>{{Cite web|url=http://www.indiantelevision.com/iworld/ott-services/reliance-to-launch-jio-on-demand-with-over-450-tv-channels-160219|title=Reliance to launch Jio On Demand with over 450 TV channels|website=Indian Television Dot Com|access-date=2016-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908204338/http://www.indiantelevision.com/iworld/ott-services/reliance-to-launch-jio-on-demand-with-over-450-tv-channels-160219|archive-date=8 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref> * '''जियोचैट''' - इंस्टेंट मैसेजिंग ऐप<ref>{{citation|url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/telecom/jio-chat-crosses-2-million-users-in-less-than-six-months/articleshow/49397526.cms|last1=Abbas|first1=Muntazir|last2=|first2=|date=16 October 2015|website=[[दि इकॉनोमिक टाइम्स (India)]]|publisher=|access-date=20 May 2016|title=Jio Chat crosses 2 million users in less than six months|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422101102/http://economictimes.indiatimes.com/industry/telecom/jio-chat-crosses-2-million-users-in-less-than-six-months/articleshow/49397526.cms|archive-date=22 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref> * '''जियोसावन''' - म्यूज़िक प्लेयर<ref>{{Cite web|url=http://www.teleanalysis.com/news/reliance-jio-to-launch-jio-play-jio-beats-jio-mags-jio-news-and-jio-money-15562.html|title=Reliance Jio to Launch Jio Play, Jio Beats, Jio Mags, Jio News and Jio Money - TeleAnalysis|website=TeleAnalysis|language=en-US|access-date=2016-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160823120618/http://www.teleanalysis.com/news/reliance-jio-to-launch-jio-play-jio-beats-jio-mags-jio-news-and-jio-money-15562.html|archive-date=23 अगस्त 2016|url-status=dead}}</ref> * '''जियो 4जी वॉइस''' - VoLTE फ़ोन सिम्युलेटर<ref>{{Cite web|url=http://telecomtalk.info/jio-join-app-first-look-and-comprehensive-feature-review/150834/|title=Jio Join app: First look and comprehensive feature review|date=2016-03-16|website=Telecom Talk|language=en-US|access-date=2016-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906174843/http://telecomtalk.info/jio-join-app-first-look-and-comprehensive-feature-review/150834/|archive-date=6 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref> * '''जियोमैग्स''' - मैगज़ीन्स के लिए ई-रीडर<ref>{{Cite web|url=http://telecomtalk.info/first-look-at-reliance-jio-mags/127163/|title=Exclusive First look at Reliance Jio Mags: Jio's answer to Google's Play Newsstand|date=2014-12-08|website=Telecom Talk|language=en-US|access-date=2016-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902081308/http://telecomtalk.info/first-look-at-reliance-jio-mags/127163/|archive-date=2 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref> * '''जियोएक्सप्रेसन्यूज़''' -एक समाचार और मैगज़ीन संग्रह * '''जियोसिक्योरिटी''' - सिक्योरिटी ऐप<ref>{{Cite web|url=http://www.cxotoday.com/story/reliance-jio-to-offer-4g-connections-to-its-employees/|title=Reliance Jio Offers 4G Connections Through Referral Scheme - CXOtoday.com|website=www.cxotoday.com|access-date=2016-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160711033725/http://www.cxotoday.com/story/reliance-jio-to-offer-4g-connections-to-its-employees|archive-date=11 जुलाई 2016|url-status=dead}}</ref> * '''जियोड्राइव''' - क्लाउड-आधारित बैकअप टूल<ref>{{Cite web|url=http://telecomtalk.info/reliance-jio-drive-indias-answer-to-google-drive-and-one-drive/126969/|title=Exclusive First look at Jio Drive : India's answer to Google drive and One drive, to offer 100 GB storage|date=2014-12-05|website=Telecom Talk|language=en-US|access-date=2016-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160912015241/http://telecomtalk.info/reliance-jio-drive-indias-answer-to-google-drive-and-one-drive/126969/|archive-date=12 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref> * '''जियोमनी वॉलेट''' - एक ऑनलाइन पेमेंट/वॉलेट ऐप<ref>{{citation|url=http://www.bgr.in/news/reliance-jiomoney-wallet-app-first-impressions-good-potential-needs-design-overhaul/|last1=Bendre|first1=Ritesh|last2=|first2=|date=12 May 2016|website=[[Boy Genius Report]]|publisher=|access-date=20 May 2016|title=Reliance JioMoney Wallet app first impressions: Good potential, needs design overhaul|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518054810/http://www.bgr.in/news/reliance-jiomoney-wallet-app-first-impressions-good-potential-needs-design-overhaul/|archive-date=18 मई 2016|url-status=dead}}</ref>' * '''जियो Pos प्लस''' * '''जीयो ग्रुप टॉक''' - एक ऑनलाइन ग्रुप कॉलिंग और चैटिंग एप * '''जियो मिट -''' एक एचडी वीडियो कन्फे्फ्रएंसिंंग एप ==Ramkhay == 24 दिसंबर, 2015 को बॉलीवुड अभिनेता [[शाहरुख खान]] को जियो ब्रांड एंबेसडर के रूप में नियुक्त किया गया था।<ref>{{citation|url=http://www.business-standard.com/article/companies/srk-is-brand-ambassador-of-reliance-jio-115122400707_1.html|last=Bhupta|first=Malini|date=December 25, 2015|website=|publisher=[[Business Standard]]|access-date=December 29, 2015|title=SRK is brand ambassador of Reliance Jio|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824010320/http://www.business-standard.com/article/companies/srk-is-brand-ambassador-of-reliance-jio-115122400707_1.html|archive-date=24 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|url=http://brandequity.economictimes.indiatimes.com/news/advertising/shah-rukh-khan-is-reliance-jios-brand-ambassador/50330954|last=|first=|date=December 26, 2015|website=|publisher=Brand Equity - [[दि इकॉनोमिक टाइम्स]]|access-date=December 29, 2015|title=Shah Rukh Khan is Reliance Jio's brand ambassador|archive-url=https://web.archive.org/web/20151231132343/http://brandequity.economictimes.indiatimes.com/news/advertising/shah-rukh-khan-is-reliance-jios-brand-ambassador/50330954|archive-date=31 दिसंबर 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|url=http://www.livemint.com/Industry/XsxJ6NfgYOGHEIjbNsZxkN/Reliance-Jio-ropes-in-Shah-Rukh-Khan-as-brand-ambassador.html|last=Mukherjee|first=Promit|date=December 24, 2015|website=|publisher=[[Livemint]]|access-date=December 29, 2015|title=Reliance Jio ropes in Shah Rukh Khan as brand ambassador|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915114323/http://www.livemint.com/Industry/XsxJ6NfgYOGHEIjbNsZxkN/Reliance-Jio-ropes-in-Shah-Rukh-Khan-as-brand-ambassador.html|archive-date=15 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref> ==रिकॉर्ड== जियो ने 21 फरवरी 2017 को 10 करोड़ यूज़र्स का आंकअड़ा पार कर लिया। <ref>{{Cite web|url=https://www.thevesign.com/|title=TheVesign - Upcoming phone {{!}} Gadgets News And More -|language=en-US|access-date=2022-04-13}}</ref>रिलायंस जियो इंफोकॉम ने लॉन्चिंग के बाद से हर मिनट औसतन 1000 ग्राहक अपने नेटवर्क से जोड़े। इस तरह हर दिन करीब छह लाख नए ग्राहक जुड़े।कंपनी ने अपनी 4जी सेवाओं की औपचारिक शुरुआत पांच सितंबर 2016 को की थी। इस तरह से 21 फरवरी तक इसने 160 दिन पूरे कर लिए। कंपनी ने अपने बिजनेस के पहले 83 दिन में ही पांच करोड़ ग्राहक का आंकड़ा पार कर रिकार्ड बनाया था।<ref>[http://hindi.news18.com/news/lifestyle/gadgets/mukesh-ambani-live-stream-about-reliance-jio-4g-internet-service-949868.html जियो का बड़ा धमाका, 31 मार्च 2018 तक प्राइम मेंबर्स को मिलेगा अनलिमिटेड डाटा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222111434/http://hindi.news18.com/news/lifestyle/gadgets/mukesh-ambani-live-stream-about-reliance-jio-4g-internet-service-949868.html |date=22 फ़रवरी 2017 }} - [[न्यूज़ 18]] -21 फरवरी 2017}}</ref> ब्रॉडबैंड पैनीट्रेशन में भारत जियो से पहले पूरी दुनिया में 150वीं श्रेणी में आता था। जियो के लॉन्च के बाद भारत मोबाइल डाटा यूसेज के मामले में पूरे विश्व में नंबर 1 देश बन गया। जियो यूजर्स द्वारा प्रतिदिन 3.3 करोड़ गीगाबाइट से ज्यादा यूसेज किया गया तथा यूजर्स ने प्रतिदिन 5.5 करोड़ घंटे वीडियो देखते हुए बिताए। ==इन्हें भी देखें== * [[रिलायंस इंडस्ट्रीज़ लिमिटेड]] * [[:en:Reliance Digital|रिलायंस डिजिटल]] * [[:en:Reliance retail| रिलायंस रिटेल]] * [[भारत में संचार |भारत में दूरसंचार सांख्यिकी]] ==सन्दर्भ== {{Reflist|2}} Jio एक telecom company है,जो भारत में सबसे ज्यादा popular है.[https://live24newsday.com Jio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240804190328/https://live24newsday.com/ |date=4 अगस्त 2024 }} ने कुछ टाइम पहले ही एक [https://www.jvmy.online/2023/04/jio-freelancer-job.html Jio freelancing job platform launch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404103619/https://www.jvmy.online/2023/04/jio-freelancer-job.html |date=4 अप्रैल 2023 }} कर दिया है,जिसमे आप अपनी skills के अनुशार काम करके पैसे कमा सकते हैं. ==बाहरी कड़ियाँ== * {{Official|http://www.jio.com}} * [https://privatejobwale.in/jio-fsm-app-kya-hai/ JIO SMART FSM JOB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250319020711/https://privatejobwale.in/jio-fsm-app-kya-hai/ |date=19 मार्च 2025 }} * {{URL|http://www.mylyf.com|LYF स्मार्टफोन ऑफिशियल वेबसाइट}} {{Telecommunication companies of India}} {{Major Indian companies}} [[श्रेणी:मुंबई में स्थित कंपनियाँ]] [[श्रेणी:भारत की मोबाइल फोन कंपनियाँ]] [[श्रेणी:भारतीय अन्तर्जाल सेवा प्रदाता]] [[श्रेणी:भारतीय ब्रांड]] [[श्रेणी:भारतीय कंपनियाँ]] gandhghxbru8hjd55nry5fuh3jqtroi पश्चिम बंगाल विधानसभा 0 770084 6591751 6586759 2026-07-25T18:24:28Z Ooarii 598152 /* */ सामग्री जोड़ी 6591751 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | name = पश्चिम बंगाल विधान सभा<br>পশ্চিমবঙ্গ বিধানসভা | legislature = 18वीं विधान सभा <ref>http://www.wbassembly.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202145902/http://wbassembly.gov.in/ |date=2 दिसंबर 2016 }}></ref> | coa_pic =[[File:Coat of Arms of the West Bengal Legislative Assembly.png|180px]] | motto = समानो मन्त्रः समितिः समानी समानं व्रतं सहचित्तमेषाम् ([[संस्कृत]]) <br> samāno mantraḥ samitiḥ samānī samānaṃ vrataṃ sahacittameṣām ([[असंलिव]]) <br> সমানো মন্ত্রঃ সমিতিঃ সমানী সমানং ব্রতং সহচিত্তমেষাম্ ([[बंगाली लिपि]]) | house_type = एकसदनीय | leader1_type = अध्यक्ष | leader1 = रथींद्र बोस | party1 = [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] | election1 = 15 मई, 2026 | leader2_type = उपाध्यक्ष | leader2 = | party2 = [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] | election2 = <!--ruling party--> | leader3_type = मुख्यमंत्री | leader3 = [[सुवेंदु अधिकारी]] | party3 = [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] | election3 = 09 मई 2026 <!--opposition party--> | leader4_type = नेता विपक्ष | leader4 = [[शोभनदेब चट्टोपाध्याय]] | party4 = [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] | election4 = 10 मई, 2026 | members = 294 | structure1 =India 18th West Bengal Legislative Assembly Partywise 2026.svg | structure1_res = 300px | political_groups1 = '''सरकार(208)''' *{{Color box|#F7862F|border=darkgray}} [[भारतीय जनता पार्टी]] (208) '''विपक्ष(80)''' *{{Color box|3AF72C|border=darkgray}} [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस]] (80) '''अन्य विपक्ष(7)''' *{{Color box|#00BFFF|border=darkgray}} [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]](2) *{{Color box|#FF0000|border=darkgray}} वाम मोर्चा(2) ** {{Color box|#CC0D0D}} [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)| सीपिआईम]] (1) ** {{Color box|#000180|border=darkgray}} [[राष्ट्रीय सेक्युलर मजलिस पार्टी|आईएसएफ]](1) * {{Color box|#8AB800}} [[आम जनता उन्नयन पार्टी|AJUP]] (1) '''Vacant (2)''' : {{Color box|#FFFFFF}} खाली (2) | voting_system1 = प्रथम मतदान फिर पद | last_election1 = [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|२३ और २९ अप्रैल 2026]] | session_room =West Bengal State Legislative Assembly House, Kolkata.jpg | session_res = | meeting_place = विधान सभा, [[कोलकाता]] |website = {{url|http://wbassembly.gov.in/}} | footnotes = सदन की स्थापना 1862 में [[बंगाल प्रेसीडेंसी]] के लिए की गई। 1950 में प्रेसीडेंसी [[भारत|भारतीय गणराज्य]] में शामिल होकर [[पश्चिम बंगाल]] राज्य बन गई; पश्चिम बंगाल का वर्तमान स्वरुप 1 मई 1960 में बना। |logo = }} '''पश्चिम बंगाल विधान सभा''' ({{lang-bn|পশ্চিমবঙ্গ বিধানসভা}}) भारतीय राज्य [[पश्चिम बंगाल]] का [[एकसदनवाद|एकसदनीय]] विधान भवन है। यह [[कोलकाता]] के बीबीडी बाग में स्थित है। विधान सभा के सदस्य सीधे जनता द्वारा चुने जाते हैं। विधानसभा में 295 सदस्य है जिनमे 295 सीधे जनता के द्वारा तथा। इसका कार्यकाल 5 वर्ष का है। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} {{भारत के राज्यों की विधानसभाएँ}} [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल की राजनीति]] [[श्रेणी:भारत के राज्यों की विधायिकायें]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल सरकार]] gvd3hpl1u4nttc9e05vsf3osehq9i9h काजल राघवानी 0 853844 6591865 6108847 2026-07-26T10:58:45Z Adarsh Rajput Ji 818935 Make a image of this page. 6591865 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = काजल राघवानी | image =[[File:Kajal Raghwani.jpg|thumb|Kajal Raghwani]] | caption = काजल राघवानी | birth_name = काजल राघवानी | birth_date = {{Birth date and age|1990|07|20|df=y}} | birth_place = [[पुणे]],[[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | occupation = [[अभिनेत्री]] | years_active = 2013-वर्तमान }} '''काजल राघवानी''' एक [[भोजपुरी सिनेमा]] अभिनेत्री है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bhojpuri/movies/news/Kajal-Raghwani-goes-bold-in-Lagi-Tohse-Lagan/articleshow/47327554.cms|title=Kajal Raghwani goes bold in 'Lagi Tohse Lagan'|access-date=16 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171117005616/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bhojpuri/movies/news/Kajal-Raghwani-goes-bold-in-Lagi-Tohse-Lagan/articleshow/47327554.cms|archive-date=17 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/patna-city-khesari-lal-yadav-will-dance-with-amarpali-first-time-17013499.html|title=पहली बार आम्रपाली संग ठुमके लगाते नजर आयेंगे खेसारीलाल, जानिए|access-date=16 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116131620/http://www.jagran.com/bihar/patna-city-khesari-lal-yadav-will-dance-with-amarpali-first-time-17013499.html|archive-date=16 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/patna-city-bhojpuri-film-mehandi-lagake-rakhna-release-today-15451581.html|title=हॉट वीडियो हुआ था वायरल, 'मेंहदी लगा के रखना' की आज हुई धमाकेदार शुरूआत|access-date=16 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116132439/http://www.jagran.com/bihar/patna-city-bhojpuri-film-mehandi-lagake-rakhna-release-today-15451581.html|archive-date=16 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> काजल राघवानी 16 साल की उम्र में ही एक्ट्रेस बन गई थी।<ref>{{cite web|url=http://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/varanasi/kajal-raghwani-birthday-celebrated-today|title=15 साल की उम्र में इस अभिनेत्री ने बड़े पर्दे पर रखा था कदम, आज मना रहीं जन्मदिन|access-date=16 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116132035/http://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/varanasi/kajal-raghwani-birthday-celebrated-today|archive-date=16 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> 16 साल की उम्र में गुजराती फिल्म में काम करने का ऑफर मिला। उनकी पहली फिल्म से ऐसा नाम मिला की एक के बाद एक 25 से अधिक गुजराती फिल्में की। काजल ने 2013 में भोजपुरी फिल्म 'सबसे बड़ा मुजरिम' से डेब्यू किया था। ये मूल रूप से महाराष्ट्र की हैं। उनका जन्म [[महाराष्ट्र]] के [[पुणे]] शहर में हुआ। काजल अबतक 50 से अधिक भोजपुरी फिल्में कर चुकी हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/c-268-bhojpuri-actress-kajal-raghwani-birthday-today-pt0171-NOR.html|title=आज काजल राघवानी का 27वां जन्मदिन है।|access-date=16 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172153/https://www.bhaskar.com/news/c-268-bhojpuri-actress-kajal-raghwani-birthday-today-pt0171-NOR.html|archive-date=13 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> [[पवन सिंह]] और काजल राघवानी का एक डांस वीडियो 'छलकता हमरो जवनिया ए राजा' (फिल्म 'भोजपुरिया राजा') यूट्यूब पर 30 करोड़ (300 मिलियन) से ज्यादा बार देखा जा चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-HMU-more-than-four-crore-views-on-pawan-singh-and-kajal-raghwani-dance-video-5582583-PHO.html|title=भोजपुरी के टॉप एक्टर-एक्ट्रेस में शामिल पवन सिंह और काजल राघवानी का एक डांस वीडियो सोशल मीडिया पर 30 करोड़ से ज्यादा बार देखा जा चुका है।|access-date=16 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606093237/http://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-HMU-more-than-four-crore-views-on-pawan-singh-and-kajal-raghwani-dance-video-5582583-PHO.html|archive-date=6 जून 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bhojpuri/movies/news/First-look-of-Bhojpuriya-Raja-unveiled/articleshow/50845417.cms|title=First look of 'Bhojpuriya Raja' unveiled|access-date=16 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171117005529/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bhojpuri/movies/news/First-look-of-Bhojpuriya-Raja-unveiled/articleshow/50845417.cms|archive-date=17 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> इस वीडियो को यूट्यूब पर 8 मई 2016 को डाला गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-HMU-pawan-singh-and-kajal-raghwani-hot-dance-video-viral-5618424-PHO.html|title=5 करोड़ से ज्यादा बार देखा गया ये भोजपुरी गाना, शादियों में होती है डिमांड|access-date=17 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170612234152/http://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-HMU-pawan-singh-and-kajal-raghwani-hot-dance-video-viral-5618424-PHO.html|archive-date=12 जून 2017|url-status=live}}</ref> भोजपुरी के सुपरस्टार [[खेसारी लाल यादव]] और काजल राघवानी की जोड़ी काफी फेमस है|<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bhojpuri/movies/news/Aashiq-Awara-to-release-on-Holi/articleshow/50352057.cms|title='Aashiq Awara' to release on Holi|access-date=16 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224035724/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bhojpuri/movies/news/Aashiq-Awara-to-release-on-Holi/articleshow/50352057.cms|archive-date=24 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> अभिनेत्री सोशल मीडिया का जमकर उपयोग कर रही हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/patna-city-bhojpuri-actress-monalisa-and-kajal-hit-on-social-media-16294787.html|title=सोशल मीडिया छा गईं मो‍नालिसा-काजल, अक्षरा की बज गई बैंड|access-date=16 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116132435/http://www.jagran.com/bihar/patna-city-bhojpuri-actress-monalisa-and-kajal-hit-on-social-media-16294787.html|archive-date=16 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref>[[पवन सिंह]] की फिल्म 'सरकार राज' के एक गाना ‘लेहब चुम्मा एक लाख में' में विशेष भुमिका दी है ।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/patna-city-song-viral-of-bhojpuri-actor-pawan-singh-and-kajal-raghwani-movie-sarkar-raj-15436448.html|title=पवन सिंह ने एक चुम्मा के बदले काजल को दिया एक लाख! जानिए|access-date=17 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827091004/http://www.jagran.com/bihar/patna-city-song-viral-of-bhojpuri-actor-pawan-singh-and-kajal-raghwani-movie-sarkar-raj-15436448.html|archive-date=27 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref> भोजपुरी की == प्रमुख फिल्में == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- | [[:श्रेणी:2013 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2013]] || '''सबसे बड़ा मुजरिम''' || '''राखी त्रिपाठी''' || |- | [[:श्रेणी:2015 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2015]] || '''पटना से पाकिस्तान''' || '''कोमल''' || |- | [[:श्रेणी:2016 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2016]] || '''भोजपुरिया राजा''' || |- | [[:श्रेणी:2017 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2017]] || '''मेहंदी लगा के रखना''' || '''काजल''' || |- | [[:श्रेणी:2014 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2014]] || '''प्रतिज्ञा 2''' || |- | [[:श्रेणी:2015 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2015]] || '''बाज गेल डंका''' || |- | [[:श्रेणी:2013 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2013]] || '''रिहाई''बग ' || |- | [[:श्रेणी:2017 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2017]] || '''सरकार राज''' || |- | [[:श्रेणी:2017 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2017]] || '''मैं सेहरा बांध के आऊंगा''' || '''पूजा''' || |- | [[:श्रेणी:2018 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2018]] || '''दुलहिन गंगा पार के''' || '''राधा''' || |- | [[:श्रेणी:2017 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2017]] || '''मुक़द्दर''' || '''काजल''' || |- | [[:श्रेणी:2018 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2018]] || '''दीवानापन''' || |- | [[:श्रेणी:2017 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2017]] || '''बाबरी मस्जिद''' || |- | [[:श्रेणी:2017 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2017]] || '''संघर्ष''' || '''रुक्मणी''' || |- | [[:श्रेणी:2018 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2018]] || '''बलम जी आई लव यू''' || '''मीरा''' || |- | [[:श्रेणी:2018 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2018]] || '''दबंग सरकार''' || |- | [[:श्रेणी:2019 में बनी भोजपुरी फ़िल्म|2019]] || '''कुली न. 1''' || '''रानी''' || |- |} ==इन्हें भी देखें== * [[आम्रपाली दुबे]] * [[रानी चटर्जी]] * [[रक्षा गुप्ता]] * [[सहर अफशा]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== *{{IMDb name|7457659}} *[https://web.archive.org/web/20190424000012/https://www.youtube.com/watch?v=c4JD7rEtIj8 छलकता हमरो जवनिया ए राजा] *[https://www.youtube.com/watch?v=l2LVBbuQmR8 Lagi tose] *[https://www.youtube.com/watch?v=PSa90yW07sg Mai Re Mai Re Bathata Kamariya] *[https://www.youtube.com/watch?v=NMQlPygNIw0 छलकता हमरो जवनिया II] *[https://web.archive.org/web/20190923164122/https://www.youtube.com/watch?v=nsZM-bbZZnw Chikan Saman - FULL SONG | DINESH LAL YADAV ,KAJAL RAGHWANI] *[https://www.indstudent.com/2023/10/Patna-College.html पटना कॉलेज के स्टूडेंट्स के बीच काजल राघवनी का बोल्ड फ़ोटोज़ हो रहा तेजी से वायरल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240124173310/https://www.indstudent.com/2023/10/Patna-College.html |date=24 जनवरी 2024 }} [[श्रेणी:पुणे के लोग]] [[श्रेणी:1990 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भोजपुरी अभिनेत्री]] tn8i7btqlj4jd8zfg3kbnj801pt2a13 अलौकिक शक्ति 0 905349 6591795 6138260 2026-07-26T03:52:02Z ठा अमित राठौड़ 938319 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6591795 wikitext text/x-wiki ''' अलौकिक शक्तियों ''' का वर्णन मुख्य रूप से भारतीय धर्मग्रंथों में विभिन्न वेदों, पुराणों और उपनिषदों में मिलता है। इनका उद्देश्य आत्म-साक्षात्कार और उच्च आध्यात्मिक उद्देश्यों की प्राप्ति है। अलौकिक शक्तियाँ (सिद्धियाँ) भारतीय धार्मिक और योग साहित्य में विभिन्न प्रकार की मानी जाती हैं। इन अलौकिक शक्तियों का विस्तृत वर्णन [[पतञ्जलि योगसूत्र|योगसूत्र]], [[रामायण]], [[विष्णु पुराण|विष्णुपुराण]] भगवद गीता, [[शिव पुराण]] और अन्य धार्मिक ग्रंथों में मिलता है। [[पतञ्जलि|पतंजलि]] ने योगसूत्रों में स्पष्ट रूप से अणिमा, महिमा, गरिमा आदि का उल्लेख किसी एक ही सूत्र में नहीं किया है, लेकिन विभूतिपाद में विभिन्न सिद्धियों और शक्तियों के बारे में विस्तार से चर्चा की गई है। <ref>https://www.igntu.ac.in/eContent/IGNTU-eContent-923133787359-B.Sc-Yoga-2-SandeepThakre-PatanjaliYogDarshan-1&2.pdf</ref> इन अलौकिक शक्तियों के आठ नाम बताये गये हैं। 1. अणिमा (Anima) : सूक्ष्म से सूक्ष्मतम रूप धारण करने की शक्ति। <ref>https://patanjaliyogasutra.in/vibhooti-pada-3-45/</ref> 2. महिमा (Mahima) : विशाल से विशालतम रूप धारण करने की शक्ति। 3. गरिमा (Garima) : अत्यधिक भारी हो जाने की शक्ति। 4. लघिमा (Laghima) : अत्यधिक हल्का हो जाने की शक्ति। 5. प्राप्ति (Prapti) : मनचाही वस्तु या स्थान पर पहुंचने की शक्ति। 6. प्राकाम्य (Prakamya) : किसी भी इच्छा को पूरा करने की शक्ति। 7. वशित्व (Vashitva) : दूसरों को वश में करने की शक्ति। 8. ईशित्व (Ishitva) : सभी पर नियंत्रण और प्रभुत्व की शक्ति। <ref>https://patanjaliyogasutra.in/vibhooti-pada-3-47/</ref> अलौकिक शक्तियों को पाने के लिए पतंजलि ने योगसूत्रों में बताया है कि पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु व आकाश ये पांच महाभूत होते हैं । पञ्च महाभूतों की स्थूल, स्वरूप, सूक्ष्म, अन्वय और अर्थवत्त्व रूप से पांच विभाग हैं । इन सभी विभागों में एक साथ या क्रम से संयम करने पर योगी सभी पञ्च महाभूतों पर विजय प्राप्त कर लेता है । '' स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाद्भूतजयः ॥३.४४॥'' <ref>https://patanjaliyogasutra.in/vibhooti-pada-3-44/</ref> इन्द्रियों की ग्रहण, स्वरूप, अस्मिता, अन्वय व अर्थवत्त्व इन पांच विभागों में संयम करने से योगी सभी इन्द्रियों पर पूर्ण विजय प्राप्त कर अलौकिक शक्तियों को प्राप्त कर लेता है । '' ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रियजयः ॥३.४७॥'' इन अलौकिक शक्तियों का वर्णन गोस्वामी [[तुलसीदास]] द्वारा 16वीं शताब्दी में लिखे प्रसिद्ध हिंदू भक्ति स्तोत्र हनुमान चालीसा में भी हुआ है। ''' अष्ट सिद्धि नौ निधि के दाता। अस बर दीन जानकी माता॥ ''' <ref>https://bharatdarpanlive.com/asth-sidhi-nau-nidhi-ke-data-asbar-dinh-janki-mata/</ref> हिन्दू भगवान श्रीकृष्ण में अनेक अलौकिक शक्तियाँ थीं, जो उन्हें सर्वशक्तिमान और दिव्य बनाती हैं। हिन्दू धर्मग्रंथ [[भागवत पुराण]], महाभारत और हरिवंश पुराण में उनकी इन अलौकिक शक्तियों का विस्तृत वर्णन मिलता है। अलौकिक शक्तियों का उल्लेख संसार के पुरातन धार्मिक पुस्तक हिन्दू वेदों में भी मिलता है: 1. ऋग्वेद में विभिन्न देवताओं की महिमा और उनके अलौकिक कार्यों का वर्णन मिलता है, जैसे इन्द्र के वज्र से वृतासुर का वध, अग्नि की अग्नि शक्तियाँ आदि। 2. यजुर्वेद में यज्ञों और अनुष्ठानों के माध्यम से प्राप्त होने वाली शक्तियों का वर्णन है। 3. अथर्ववेद में जादू-टोने, मंत्र, और औषधियों के माध्यम से प्राप्त होने वाली अलौकिक शक्तियों का वर्णन किया गया है। इन सभी ग्रंथों में अलौकिक शक्तियों का वर्णन न केवल धार्मिक और आध्यात्मिक संदर्भ में किया गया है, बल्कि वे नैतिक और सामाजिक शिक्षा का माध्यम भी हैं। हॉलीवुड में अलौकिक शक्तियों पर कई प्रसिद्ध फिल्में बनी हैं, जो विभिन्न प्रकार की अलौकिक और असाधारण शक्तियों को दर्शाती हैं। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:योग्यता]] g4hgbzdxdc92kcck9ridsd7314p9o61 सुबल 0 951102 6591684 3921795 2026-07-25T13:42:54Z ~2026-41524-55 938209 [[शकुनि#जन्म]] तक का अनुप्रेषण हटाया 6591684 wikitext text/x-wiki {{Short description|King of Gandhara in the Mahabharata}} {{Infobox character|name=सुबल|image= Subala.png|caption=गंधार के राजा सुबल|title=गंधार नरेश|home=[[गंधार]]|spouse=अज्ञात|children={{ubl|[[गांधारी]]|[[शकुनि]]|अचल|वृषक|गज|अन्य पुत्र}}|gender=नर|family='''संतान''' {{bulleted list|[[गांधारी]] (पुत्री)|[[शकुनि]] (पुत्र)|अचल, वृषक, गज तथा अन्य पुत्र}}|relatives={{bulleted list|[[धृतराष्ट्र]] (जामाता)|[[दुर्योधन]], [[दुःशासन]], [[विकर्ण]] तथा अन्य कौरव (नाती)|[[दुःशला]] (नातिन)}}}} '''सुबल''' [[महाभारत]] में [[गंधार]] के राजा थे। वे [[गांधारी]] तथा [[शकुनि]] के पिता थे। उनकी पुत्री गांधारी का विवाह [[धृतराष्ट्र]] से हुआ, जिससे गंधार और कुरुवंश के बीच वैवाहिक संबंध स्थापित हुए। == जीवन == सुबल गंधार के प्रतापी एवं बुद्धिमान राजा थे। उन्होंने अपनी पुत्री गांधारी का विवाह हस्तिनापुर के युवराज धृतराष्ट्र से किया। इस विवाह के परिणामस्वरूप उनके पुत्र शकुनि का कुरुवंश से घनिष्ठ संबंध स्थापित हुआ। महाभारत में सुबल का उल्लेख मुख्यतः गांधारी और शकुनि के पिता तथा गंधार नरेश के रूप में मिलता है। == परिवार == सुबल की प्रमुख संतानें थीं— * [[गांधारी]] — धृतराष्ट्र की पत्नी। * [[शकुनि]] — गंधार का राजकुमार तथा बाद में राजा। * अचल * वृषक * गज * अन्य गंधार राजकुमार। == महाभारत में == महाभारत के अनुसार सुबल गंधार राज्य के शासक थे। उनकी पुत्री गांधारी के हस्तिनापुर में विवाह के पश्चात् गंधार और कुरु राज्य के राजनीतिक संबंध और प्रगाढ़ हुए। उनके पुत्र शकुनि ने कौरवों के पक्ष में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई और द्यूत-क्रीड़ा में युधिष्ठिर को पराजित किया। == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{महाभारत}}{{महाभारत}} k55haar7i5nt4m0kolxjtmohn0c7ufa 6591685 6591684 2026-07-25T13:43:40Z ~2026-41524-55 938209 6591685 wikitext text/x-wiki {{Infobox character|name=सुबल|image= Subala.png|caption=गंधार के राजा सुबल|title=गंधार नरेश|home=[[गंधार]]|spouse=अज्ञात|children={{ubl|[[गांधारी]]|[[शकुनि]]|अचल|वृषक|गज|अन्य पुत्र}}|gender=नर|family='''संतान''' {{bulleted list|[[गांधारी]] (पुत्री)|[[शकुनि]] (पुत्र)|अचल, वृषक, गज तथा अन्य पुत्र}}|relatives={{bulleted list|[[धृतराष्ट्र]] (जामाता)|[[दुर्योधन]], [[दुःशासन]], [[विकर्ण]] तथा अन्य कौरव (नाती)|[[दुःशला]] (नातिन)}}}} '''सुबल''' [[महाभारत]] में [[गंधार]] के राजा थे। वे [[गांधारी]] तथा [[शकुनि]] के पिता थे। उनकी पुत्री गांधारी का विवाह [[धृतराष्ट्र]] से हुआ, जिससे गंधार और कुरुवंश के बीच वैवाहिक संबंध स्थापित हुए। == जीवन == सुबल गंधार के प्रतापी एवं बुद्धिमान राजा थे। उन्होंने अपनी पुत्री गांधारी का विवाह हस्तिनापुर के युवराज धृतराष्ट्र से किया। इस विवाह के परिणामस्वरूप उनके पुत्र शकुनि का कुरुवंश से घनिष्ठ संबंध स्थापित हुआ। महाभारत में सुबल का उल्लेख मुख्यतः गांधारी और शकुनि के पिता तथा गंधार नरेश के रूप में मिलता है। == परिवार == सुबल की प्रमुख संतानें थीं— * [[गांधारी]] — धृतराष्ट्र की पत्नी। * [[शकुनि]] — गंधार का राजकुमार तथा बाद में राजा। * अचल * वृषक * गज * अन्य गंधार राजकुमार। == महाभारत में == महाभारत के अनुसार सुबल गंधार राज्य के शासक थे। उनकी पुत्री गांधारी के हस्तिनापुर में विवाह के पश्चात् गंधार और कुरु राज्य के राजनीतिक संबंध और प्रगाढ़ हुए। उनके पुत्र शकुनि ने कौरवों के पक्ष में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई और द्यूत-क्रीड़ा में युधिष्ठिर को पराजित किया। == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{महाभारत}}{{महाभारत}} 4m0hxtwr43f8gt1hkr6snb6k76hg8ow 6591686 6591685 2026-07-25T13:44:47Z ~2026-41524-55 938209 6591686 wikitext text/x-wiki {{Infobox character|name=सुबल|image= Subala.png|caption=गंधार के राजा सुबल|title=गंधार नरेश|home=[[गंधार]]|spouse=[[सुदर्मा]]|children={{ubl|[[गांधारी]]|[[शकुनि]]|अचल|वृषक|गज|अन्य पुत्र}}|gender=नर|family='''संतान''' {{bulleted list|[[गांधारी]] (पुत्री)|[[शकुनि]] (पुत्र)|अचल, वृषक, गज तथा अन्य पुत्र}}|relatives={{bulleted list|[[धृतराष्ट्र]] (जामाता)|[[दुर्योधन]], [[दुःशासन]], [[विकर्ण]] तथा अन्य कौरव (नाती)|[[दुःशला]] (नातिन)}}}} '''सुबल''' [[महाभारत]] में [[गंधार]] के राजा थे। वे [[गांधारी]] तथा [[शकुनि]] के पिता थे। उनकी पुत्री गांधारी का विवाह [[धृतराष्ट्र]] से हुआ, जिससे गंधार और कुरुवंश के बीच वैवाहिक संबंध स्थापित हुए। == जीवन == सुबल गंधार के प्रतापी एवं बुद्धिमान राजा थे। उन्होंने अपनी पुत्री गांधारी का विवाह हस्तिनापुर के युवराज धृतराष्ट्र से किया। इस विवाह के परिणामस्वरूप उनके पुत्र शकुनि का कुरुवंश से घनिष्ठ संबंध स्थापित हुआ। महाभारत में सुबल का उल्लेख मुख्यतः गांधारी और शकुनि के पिता तथा गंधार नरेश के रूप में मिलता है। == परिवार == सुबल की प्रमुख संतानें थीं— * [[गांधारी]] — धृतराष्ट्र की पत्नी। * [[शकुनि]] — गंधार का राजकुमार तथा बाद में राजा। * अचल * वृषक * गज * अन्य गंधार राजकुमार। == महाभारत में == महाभारत के अनुसार सुबल गंधार राज्य के शासक थे। उनकी पुत्री गांधारी के हस्तिनापुर में विवाह के पश्चात् गंधार और कुरु राज्य के राजनीतिक संबंध और प्रगाढ़ हुए। उनके पुत्र शकुनि ने कौरवों के पक्ष में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई और द्यूत-क्रीड़ा में युधिष्ठिर को पराजित किया। == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{महाभारत}}{{महाभारत}} h41v0u6y2l92ovv5jvv36rf68voyk5a 6591770 6591686 2026-07-25T20:36:45Z CommonsDelinker 743 "Subala.png" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] ने हटा दिया है। कारण: [[:c:COM:WEBHOST|Personal]] AI generated image ([[:c:COM:CSD#F10|F10]]) 6591770 wikitext text/x-wiki {{Infobox character|name=सुबल|image=|caption=गंधार के राजा सुबल|title=गंधार नरेश|home=[[गंधार]]|spouse=[[सुदर्मा]]|children={{ubl|[[गांधारी]]|[[शकुनि]]|अचल|वृषक|गज|अन्य पुत्र}}|gender=नर|family='''संतान''' {{bulleted list|[[गांधारी]] (पुत्री)|[[शकुनि]] (पुत्र)|अचल, वृषक, गज तथा अन्य पुत्र}}|relatives={{bulleted list|[[धृतराष्ट्र]] (जामाता)|[[दुर्योधन]], [[दुःशासन]], [[विकर्ण]] तथा अन्य कौरव (नाती)|[[दुःशला]] (नातिन)}}}} '''सुबल''' [[महाभारत]] में [[गंधार]] के राजा थे। वे [[गांधारी]] तथा [[शकुनि]] के पिता थे। उनकी पुत्री गांधारी का विवाह [[धृतराष्ट्र]] से हुआ, जिससे गंधार और कुरुवंश के बीच वैवाहिक संबंध स्थापित हुए। == जीवन == सुबल गंधार के प्रतापी एवं बुद्धिमान राजा थे। उन्होंने अपनी पुत्री गांधारी का विवाह हस्तिनापुर के युवराज धृतराष्ट्र से किया। इस विवाह के परिणामस्वरूप उनके पुत्र शकुनि का कुरुवंश से घनिष्ठ संबंध स्थापित हुआ। महाभारत में सुबल का उल्लेख मुख्यतः गांधारी और शकुनि के पिता तथा गंधार नरेश के रूप में मिलता है। == परिवार == सुबल की प्रमुख संतानें थीं— * [[गांधारी]] — धृतराष्ट्र की पत्नी। * [[शकुनि]] — गंधार का राजकुमार तथा बाद में राजा। * अचल * वृषक * गज * अन्य गंधार राजकुमार। == महाभारत में == महाभारत के अनुसार सुबल गंधार राज्य के शासक थे। उनकी पुत्री गांधारी के हस्तिनापुर में विवाह के पश्चात् गंधार और कुरु राज्य के राजनीतिक संबंध और प्रगाढ़ हुए। उनके पुत्र शकुनि ने कौरवों के पक्ष में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई और द्यूत-क्रीड़ा में युधिष्ठिर को पराजित किया। == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{महाभारत}}{{महाभारत}} 7lxc9lkxta5laaha2ckvimvzb6yhlw1 जैत्र सिंह 0 967976 6591817 6580531 2026-07-26T06:31:37Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591817 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=नवम्बर 2018}} {{प्रसंग|date=नवम्बर 2018}} {{विकिफ़ाइ|date=नवम्बर 2018}} {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2018}} }} '''जैत्र सिंह''', 1213 ई. में [[मेवाड़]] शासक बने। जैत्र सिंह ने मौर्यों को पराजित करके चित्तौड़ पर अधिकार किया था।<ref>{{cite book |last1=रवींद्र |first1=शर्मा |title=Rajasthan Lok Seva Ayog Ras/Rts (Prarambhik Pariksha) Paper-I Samanya Gyan Evam Samanya Vigyan (35 Din) - Competitive Exam Book 2021 |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Lok_Seva_Ayog_Ras_Rts_Prarambh/ecVhDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=PT355&printsec=frontcover |accessdate=19 जनवरी 2021}}</ref> दिल्ली के सुल्तान इल्तुतमिश ने इनके शासनकाल में मेवाड़ राज्य पर आक्रमण किया, क्योंकि इल्तुतमिश मेवाड़ को अपने अधिकार में लाना चाहता था, [[नागदा]] को लेकर [[इल्तुतमिश]] व जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया,<ref>{{cite book |last1=देवेश |first1=गुप्ता 'सर' |title=Rajasthan Adhyayan : NTSE - Stage -1 ( Rajasthan State ) Question Answer Series |publisher=अथर्व प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Adhyayan_NTSE_Stage_1_Rajastha/MtBGEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&pg=PA14&printsec=frontcover}}</ref> हालाँकि इस युद्ध में जैत्र सिंह को विजय प्राप्त हुई, लेकिन इस युद्ध में नागदा पूरी तरह से क्षतिग्रस्त हो गया।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 2) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |accessdate=13 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615173116/https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |url-status=dead }}</ref> इस कारण जैत्र सिंह ने नागदा व आहड़ के स्थान पर चित्तौड़गढ़ को अपनी नवीन राजधानी के रूप में स्थापित किया,<ref>{{cite web |title=राजस्थान के इतिहास के प्रमुख युद्ध |url=https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |accessdate=14 सितंबर 2020 |archive-date=30 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930090212/https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |url-status=dead }}</ref> इनके शासनकाल में मंगोल आक्रमणकारी चंगेज खाँ का आक्रमण हुआ। जैत्र सिंह के अन्तिम शासनकाल में 1248 ई. में दिल्ली के सुल्तान [[नासिरूद्दीन महमूद|नसरूद्दीन महमूद]] का आक्रमण हुआ। इस कारण जैत्र सिंह मेेेवाड़ के लिए विशेष योगदान नही देे सका, क्योंकि इसे अपने शासनकाल में आक्रमणों से सामना करना पड़ा, फिर भी जैत्र सिंह ने आहड़ को चालुक्योंं की शक्ति से आजाद करानेे में अपनी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। डॉ दशरथ शर्मा ने जेत्रसिंह के शासनकाल को मध्यकालीन मेवाड का स्वर्ण काल कहां गया है।<ref>{{cite book |last1=कुंवर कनक |first1=सिंह राव |title=Dharohar Basic Computer Anudeshak Evem Varisth Computer Anudeshak (Hindi Edition) |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Dharohar_Basic_Computer_Anudeshak_Evem_V/OXdgEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=RA1-PA20&printsec=frontcover |accessdate=5 मार्च 2022}}</ref> ==मेवाड़ राजा जैत्रसिंह== जैत्रसिंह के पिता का नाम पदम सिंह था।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 1) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad/ |accessdate=12 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615172653/https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A5%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%AD/ |url-status=dead }}</ref> जैत्रसिंह को मेवाड़ की प्रतिष्ठा का पुनर्स्थापक भी कहा गया । इन्होंने भूतला का युद्ध 1227 ई० में इल्तुतमिश के साथ किया जिसमें इन्हे पूर्ण विजय प्राप्त हुई । ये बहुत ही साहसी और पराक्रमी थे । युद्ध की जानकारी हम्मीर मदमर्दन ग्रंथ से मिलती है जो की जय सिंह सुरी द्वारा रचित है । इस युद्ध में नागदा पूरी तरह नष्ट हो गई । जैत्र सिंह ने चित्तौड़ को अपनी राजधानी बनाया । 1248 में इल्तुतमिश के उत्तराधिकारी नसीकदीन मेहमूद ने चित्तौड़ पर आक्रमण किया और बहुत बुरी तरह से हारा । 1223 में चंगेज खान का जब भारत पर आक्रमण हुआ । उस समय मेवाड़ में राजा जैत्र सिंह का शासन था ।। इनका शासन काल 1213 से 1253 तक रहा।<ref>{{cite web |title=जैत्रसिंह का इतिहास (1213-1253 ई.) |url=https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |accessdate=15 जून 2021 |archive-date=29 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129111115/https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |url-status=dead }}</ref> इनके बाद तेज सिंह (जैत्र सिंह का पुत्र) मेवाड़ का शासक बना (1253 से 1273)।<ref>{{cite web |title=तेजसिंह |url=https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |accessdate=15 जून 2022 |archive-date=16 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220116184534/https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:राजपूत शासक]] bbap68w2a6q46utvv6u8kf4h6ndixjl रामेश्वर सिंह (महाराजा) 0 979308 6591816 5927630 2026-07-26T05:54:53Z Salil Kumar Mukherjee 603459 →चित्र 6591816 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = रामेश्वर सिंह | title = दरभंगा राज [[महाराजाधिराज]] [[सर]] |succession = दरभंगा के महाराजा | image = Rameshwar Singh Bahadur.png | reign = 1898 - 1929 | coronation = | religion = [[हिन्दू]] | predecessor = [[महाराजा लक्ष्मीश्वर सिंह]] | successor = [[कामेश्वर सिंह|महाराजाधिराज कामेश्वर सिंह]] | spouse = | issue = | royal house = [[दरभंगा राज]] | father = [[महाराजा महेश्वर सिंह|महेश्वर सिंह]] | birth_date = | birth_place = [[दरभंगा]] | death_date = | death_place = | place of last rites = |}} [[File:Mahrajadhiraj Rameshwar Singh.JPG|thumb|दरभंगा के चौरंगी चौराहे पर रामेश्वर सिंह की प्रतिमा]] '''महाराजा सर रामेश्वर सिंह ठाकुर''' (१६ जनवरी १८६० - ०३ जुलाई १९२९) [[दरभंगा राज|दरभंगा]] के सन १८९८ से जीवनपर्यन्त महाराजा थे। अपने बड़े भ्राता के मृत्यु के उपरान्त वे महाराजा बने। वे १९७८ में [[भारतीय सिविल सेवा]] में भर्ती हुए थे और क्रमशः [[दरभंगा]], [[छपरा]] तथा [[भागलपुर]] में सहायक मजिस्ट्रेट रहे। लेफ्टिनेन्ट गवर्नर की कार्यकारी परिषद में नियुक्त होने वाले वे पहले भारतीय थे।<ref>Popular Translations of Nationalism: Bihar, 1920-1922 - Page 4 by Lata Singh 2012</ref> वह 1899 में भारत के गवर्नर जनरल की भारत परिषद के सदस्य थे और 21 सितंबर 1904 को एक गैर-सरकारी सदस्य नियुक्त किये गए थें जो [[बंबई प्रेसीडेंसी|बंबई प्रांत]] के [[गोपाल कृष्ण गोखले]] के साथ बंगाल प्रांतों का प्रतिनिधित्व कर रहे थें।<ref>{{Cite book|title= India List and India Office List for 1905 |publisher=Harrison and Sons, London |year=1905 |url=https://books.google.com/?id=3VQTAAAAYAAJ&pg=RA2-PA213&dq=central+provinces+and+berar&cd=6#v=onepage&q=central%20provinces%20and%20berar&f=false |accessdate=11 February 2010}}</ref> वह बिहार लैंडहोल्डर एसोसिएशन के अध्यक्ष, ऑल इंडिया लैंडहोल्डर एसोसिएशन के अध्यक्ष, भारत धर्म महामंडल के अध्यक्ष, राज्य परिषद के सदस्य, कलकत्ता में विक्टोरिया मेमोरियल के ट्रस्टी, हिंदू विश्वविद्यालय सोसायटी के अध्यक्ष, एम.ई.सी. बिहार और उड़ीसा के सदस्य और भारतीय पुलिस आयोग के सदस्य (1902–03) थें। उन्हें 1900 में कैसर-ए-हिंद पदक से सम्मानित किया गया था। वह भारत पुलिस आयोग के एकमात्र सदस्य थें, जिन्होंने पुलिस सेवा के लिए आवश्यकताओं पर एक रिपोर्ट के साथ असंतोष किया, और सुझाव दिया कि भारतीय पुलिस सेवा में भर्ती एक ही परीक्षा के माध्यम से होनी चाहिए। केवल भारत और ब्रिटेन में एक साथ आयोजित किया जाएगा। उन्होंने यह भी सुझाव दिया कि भर्ती रंग या राष्ट्रीयता पर आधारित नहीं होनी चाहिए। इस सुझाव को भारत पुलिस आयोग ने अस्वीकार कर दिया।<ref>{{cite web|url=http://bprd.nic.in/writereaddata/mainlinkfile/File688.pdf |accessdate=3 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120105141924/http://bprd.nic.in/writereaddata/mainlinkFile/File688.pdf |archivedate=5 January 2012 }}</ref> महाराजा रामेश्वर सिंह एक [[तांत्रिक]] थें और उन्हें बौद्ध सिद्ध के रूप में जाना जाता था। वह अपने लोगों द्वारा एक [[राजर्षि]] माने जाते थें।<ref>Sir John Woodroffe, Tantra and Bengal: 'an Indian Soul in a European Body?' Author: Kathleen Taylor; at page 212</ref> उन्हें 26 जून 1902 को नाइट कमांडर ऑफ द ऑर्डर ऑफ द इंडियन एंपायर (KCIE) के नाम से जाना गया<ref>{{Cite web |url=http://www.london-gazette.co.uk/issues/27448/supplements/4197 |title=London Gazette, 26 June 1902 |access-date=25 सितंबर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110192936/http://www.london-gazette.co.uk/issues/27448/supplements/4197 |archive-date=10 नवंबर 2012 |url-status=live }}</ref>, 1915 की बर्थडे ऑनर्स लिस्ट में एक नाइट ग्रैंड कमांडर (GCIE) में पदोन्नत किया गया<ref>{{Cite web |url=http://www.london-gazette.co.uk/issues/29180/supplements/5329 |title=London Gazette, 3 June 1915 |access-date=25 सितंबर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524231149/http://www.london-gazette.co.uk/issues/29180/supplements/5329 |archive-date=24 मई 2013 |url-status=live }}</ref> और उन्हें नाइट ऑफ द ऑर्डर ऑफ द ब्रिटिश एम्पायर का नाइट कमांडर नियुक्त किया गया, 1918 बर्थडे ऑनर्स लिस्ट में सिविल डिवीजन (KBE) में।<ref>[http://www.london-gazette.co.uk/issues/30730/supplements/6687 London Gazette, 4 June 1918]{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> उनके पश्चात उनके पूत्र सर कामेश्वर सिंह उनके उत्तराधिकारी हुए थें। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[श्रेणी:भारत के राजा]] 6118eazj6pdxl76esknqyawgzdnad39 ज़िम्बाब्वे क्रिकेट टीम का बांग्लादेश दौरा 2020 0 1141065 6591658 6417320 2026-07-25T12:48:55Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591658 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = ज़िम्बाब्वे क्रिकेट टीम का बांग्लादेश दौरा 2020 | team1_image = Flag of Bangladesh.svg | team1_name = बांग्लादेश | team2_image = Flag of Zimbabwe.svg | team2_name = जिम्बाब्वे | from_date = 18 फरवरी | to_date = 11 मार्च 2020 | team1_captain = [[मोमिनुल हक]] <small>(टेस्ट)</small><br>[[मशरफे मुर्तजा]] <small>(वनडे)</small><br>[[महमूदुल्लाह]] <small>(टी20ई)</small> | team2_captain = [[क्रेग इरविन]] <small>(टेस्ट)</small> <br>[[चमू चिभाभा]] <small>(वनडे और टी20ई)</small><ref name="SW" group="n">[[सीन विलियम्स (क्रिकेटर)|सीन विलियम्स]] ने दूसरे और तीसरे वनडे और दो टी20ई मैचों में जिम्बाब्वे की कप्तानी की।</ref> | no_of_tests = 1 | team1_tests_won = 1 | team2_tests_won = 0 | team1_tests_most_runs = [[मुश्फिकुर रहीम]] (203) | team2_tests_most_runs = [[क्रेग इरविन]] (150) | team1_tests_most_wickets = [[नईम हसन]] (9) | team2_tests_most_wickets = [[आइंस्ले नाडलोवु]] (2) | player_of_test_series = | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 3 | team2_ODIs_won = 0 | team1_ODIs_most_runs = [[लिटन दास]] (311) | team2_ODIs_most_runs = [[सिकंदर रज़ा]] (145) | team1_ODIs_most_wickets = [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] (7) | team2_ODIs_most_wickets = [[कार्ल मुंबा]] (6) | player_of_ODI_series = [[तमीम इकबाल]] (बांग्लादेश) और [[लिटन दास]] (बांग्लादेश) | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 2 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = [[लिटन दास]] (119) | team2_twenty20s_most_runs = [[ब्रेंडन टेलर]] (60) | team1_twenty20s_most_wickets = [[मुस्तफिजुर रहमान]] (5) | team2_twenty20s_most_wickets = [[क्रिस्टोफर मपोफु]] (2) | player_of_twenty20_series = [[लिटन दास]] (बांग्लादेश) }} [[ज़िम्बाब्वे क्रिकेट टीम]] ने एक [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]] मैच, तीन [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] (वनडे) और दो [[ट्वेंटी 20 अंतर्राष्ट्रीय]] (टी20ई) मैच खेलने के लिए फरवरी और मार्च 2020 में बांग्लादेश का दौरा किया।<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/742337 |title=Schedule for inaugural World Test Championship announced |work=International Cricket Council |accessdate=11 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204204916/https://www.icc-cricket.com/news/742337 |archive-date=4 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2018/06/20/6dc2c8d4-e1a5-4dec-94b4-7121fab3cd7f/ICC_Tours.pdf |title=Men's Future Tours Programme |accessdate=11 January 2019 |work=International Cricket Council |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418022304/https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2018/06/20/6dc2c8d4-e1a5-4dec-94b4-7121fab3cd7f/ICC_Tours.pdf |archive-date=18 अप्रैल 2019 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.herald.co.zw/chevrons-set-to-bounce-back/ |title=Zimbabwe: Chevrons Set to Bounce Back |work=The Herald |accessdate=4 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204060631/https://www.herald.co.zw/chevrons-set-to-bounce-back/ |archive-date=4 दिसंबर 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thenational.ae/sport/cricket/full-schedule-of-bangladesh-cricket-team-in-2020-including-test-series-against-australia-with-shakib-al-hasan-banned-1.958164 |title=Full schedule of Bangladesh cricket team in 2020 including Test series against Australia with Shakib Al Hasan banned |work=The National |accessdate=1 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101101540/https://www.thenational.ae/sport/cricket/full-schedule-of-bangladesh-cricket-team-in-2020-including-test-series-against-australia-with-shakib-al-hasan-banned-1.958164 |archive-date=1 जनवरी 2020 |url-status=live }}</ref> 26 जनवरी 2020 को, [[बांग्लादेश क्रिकेट बोर्ड]] (बीसीबी) ने दौरे के लिए यात्रा कार्यक्रम की पुष्टि की।<ref>{{cite web |url=http://www.tigercricket.com.bd/2020/01/26/media-release-itinerary-zimbabwe-in-bangladesh-2020/ |title=Media Release : ITINERARY – Zimbabwe in Bangladesh 2020 |work=Bangladesh Cricket Board |accessdate=26 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126084909/http://www.tigercricket.com.bd/2020/01/26/media-release-itinerary-zimbabwe-in-bangladesh-2020/ |archive-date=26 जनवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> यह पहली बार था जब दोनों पक्षों के बीच एक दौरे में एक बार टेस्ट मैच हुआ।<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28566033/bangladesh-host-zimbabwe-one-test-february |title=Bangladesh to host Zimbabwe for one-off Test in February |work=ESPN Cricinfo |accessdate=26 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126085123/https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28566033/bangladesh-host-zimbabwe-one-test-february |archive-date=26 जनवरी 2020 |url-status=live }}</ref> जिम्बाब्वे ने आखिरी बार अक्टूबर और नवंबर 2018 में बांग्लादेश का दौरा किया था, और आखिरी बार नवंबर 2001 में अपने दौरे के दौरान देश में एक श्रृंखला जीती थी।<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/1589424 |title=Zimbabwe set for multi-format series in Bangladesh |work=International Cricket Council |accessdate=26 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126102511/https://www.icc-cricket.com/news/1589424 |archive-date=26 जनवरी 2020 |url-status=live }}</ref> 9 फरवरी को, बीसीबी ने स्थल को अधिक प्रदर्शन और अंतरराष्ट्रीय ध्यान देने के लिए, चिटगांव से तीन ओडीआई मैचों को सिलहट अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम में स्थानांतरित कर दिया।<ref>{{cite news |title=BCB move Zimbabwe ODIs from Chattogram to Sylhet |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/112202/bcb-move-zimbabwe-odis-from-chattogram-to-sylhet |accessdate=9 February 2020 |work=Cricbuzz |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210152240/https://www.cricbuzz.com/cricket-news/112202/bcb-move-zimbabwe-odis-from-chattogram-to-sylhet |archive-date=10 फ़रवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> एकतरफा टेस्ट मैच दोनों पक्षों के बीच खेला जाने वाला 100 वां अंतरराष्ट्रीय मैच था।<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/19754/preview/1214666/bangladesh-vs-zimbabwe-only-test-zimbabwe-in-bangladesh-2019-20 |title=Mominul's captaincy in spotlight as Bangladesh aim to stave off Zimbabwe challenge |work=ESPN Cricinfo |accessdate=22 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221230314/https://www.espncricinfo.com/series/19754/preview/1214666/bangladesh-vs-zimbabwe-only-test-zimbabwe-in-bangladesh-2019-20 |archive-date=21 फ़रवरी 2020 |url-status=live }}</ref> [[जिम्बाब्वे क्रिकेट]] ने टीम के कप्तान के रूप में नामित क्रेग एर्विन के साथ एकतरफा टेस्ट के लिए टीम की घोषणा की।<ref>{{cite web |url=https://news.pindula.co.zw/2020/02/10/full-text-captain-sean-williams-to-miss-bangladesh-test-for-his-childs-birth/ |title=Captain Sean Williams To Miss Bangladesh Test For His Child's Birth |work=Pindula News |accessdate=10 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222150723/https://news.pindula.co.zw/2020/02/10/full-text-captain-sean-williams-to-miss-bangladesh-test-for-his-childs-birth/ |archive-date=22 फ़रवरी 2020 |url-status=live }}</ref> ज़िम्बाब्वे के नियमित टेस्ट कप्तान सीन विलियम्स ने अपने पहले बच्चे के जन्म के लिए मैच से पहले ही छुट्टी ले ली।<ref>{{cite web |url=https://www.bdcrictime.com/zimbabwe-name-squad-for-dhaka-test/ |title=Zimbabwe name squad for Dhaka Test |work=BC Crictime |accessdate=10 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222150720/https://www.bdcrictime.com/zimbabwe-name-squad-for-dhaka-test/ |archive-date=22 फ़रवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> बांग्लादेश ने एक पारी और 106 रनों से टेस्ट मैच जीता।<ref>{{cite web |url=https://www.dhakatribune.com/sport/cricket/2020/02/25/zimbabwe-114-for-five-at-lunch-day-four |title=Bangladesh win by innings and 106 runs against Zimbabwe |work=Dhaka Tribune |accessdate=25 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225082247/https://www.dhakatribune.com/sport/cricket/2020/02/25/zimbabwe-114-for-five-at-lunch-day-four |archive-date=25 फ़रवरी 2020 |url-status=live }}</ref> दौरे से आगे, बीसीबी ने घोषणा की कि यह एकदिवसीय टीम के कप्तान के रूप में मशरफे मुर्तजा की आखिरी श्रृंखला होगी।<ref>{{cite web |url=https://www.dhakatribune.com/sport/2020/02/19/mashrafe-set-to-play-last-odi-series-as-captain |title=Mashrafe set to play last ODI series as captain |work=Dhaka Tribune |accessdate=19 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301193843/https://www.dhakatribune.com/sport/2020/02/19/mashrafe-set-to-play-last-odi-series-as-captain |archive-date=1 मार्च 2020 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28735077/zimbabwe-series-mashrafe-mortaza-last-captain-bcb-president |title=Zimbabwe series will be Mashrafe Mortaza's last as captain - BCB president |work=ESPN Cricinfo |accessdate=19 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220121510/https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28735077/zimbabwe-series-mashrafe-mortaza-last-captain-bcb-president |archive-date=20 फ़रवरी 2020 |url-status=live }}</ref> तीसरे वनडे से पहले, मुर्तजा ने पुष्टि की कि वह श्रृंखला के बाद बांग्लादेश के एकदिवसीय कप्तान के रूप में कदम रखेंगे।<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28841709/mashrafe-mortaza-step-captain-zimbabwe-odis |title=Mashrafe Mortaza to step down as captain after Zimbabwe ODIs |work=ESPN Cricinfo |accessdate=5 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200306030733/https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28841709/mashrafe-mortaza-step-captain-zimbabwe-odis |archive-date=6 मार्च 2020 |url-status=live }}</ref> बांग्लादेश ने वनडे सीरीज़ 3-0 से जीती, जिसमें मशरफे मुर्तज़ा ने तीसरे मैच में जीत के साथ एकदिवसीय मैच में अपनी 50 वीं जीत दर्ज की।<ref>{{cite web|url=https://www.cricketworld.com/3rd-odi-bangladesh-v-zimbabwe-bangladesh-win-by-123-runs-dls-/62345.htm |title=3rd ODI Bangladesh v Zimbabwe: Bangladesh win by 123 runs (DLS) |work=Cricket World |accessdate=6 March 2020}}</ref> तमीम इकबाल को बांग्लादेश के अगले मैच से पहले एकदिवसीय मैच में पाकिस्तान के खिलाफ एकदिवसीय मैच में नया वनडे कप्तान नियुक्त किया गया।<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28864655/tamim-iqbal-take-bangladesh-odi-captain |title=Tamim Iqbal to take over as Bangladesh ODI captain |work=ESPN Cricinfo |accessdate=8 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309053235/https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28864655/tamim-iqbal-take-bangladesh-odi-captain |archive-date=9 मार्च 2020 |url-status=live }}</ref> कोरोनोवायरस महामारी के प्रभाव को सीमित करने के प्रयास में, बीसीबी ने प्रति व्यक्ति पहले टी20ई मैच के लिए टिकट बिक्री को प्रतिबंधित कर दिया।<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28869992/one-ticket-per-person-first-t20i-bcb-reacts-covid-19-concerns |title=One ticket per person for first T20I - BCB reacts to coronavirus concerns |work=ESPN Cricinfo |accessdate=9 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200310070153/https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28869992/one-ticket-per-person-first-t20i-bcb-reacts-covid-19-concerns |archive-date=10 मार्च 2020 |url-status=live }}</ref> बांग्लादेश ने श्रृंखला में जिम्बाब्वे के खिलाफ सभी छह अंतरराष्ट्रीय जुड़ाव जीतने के लिए,<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/bangladesh-beat-zimbabwe-by-nine-wickets-to-win-t20-series/story-f0kKEdeZXdcI2sEzWZVdII.html |title=Bangladesh beat Zimbabwe by nine wickets to win T20 series |work=Hindustan Times |accessdate=11 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312103751/https://www.hindustantimes.com/cricket/bangladesh-beat-zimbabwe-by-nine-wickets-to-win-t20-series/story-f0kKEdeZXdcI2sEzWZVdII.html |archive-date=12 मार्च 2020 |url-status=live }}</ref> टी20ई श्रृंखला 2-0 से जीत ली।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/1644429 |title=Das continues fine form as Zimbabwe go winless |work=International Cricket Council |accessdate=11 March 2020}}</ref> यह पहली बार था जब बांग्लादेश ने अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट के तीनों प्रारूपों में एक ही सीरीज़ में एक टीम को व्हाइटवॉश किया था।<ref>{{cite web |url=https://bdnews24.com/cricket/2020/03/11/liton-shines-as-bangladesh-complete-t20-series-sweep-against-zimbabwe |title=Liton shines as Bangladesh complete T20 series sweep against Zimbabwe |work=BD News24 |accessdate=11 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312154909/https://bdnews24.com/cricket/2020/03/11/liton-shines-as-bangladesh-complete-t20-series-sweep-against-zimbabwe |archive-date=12 मार्च 2020 |url-status=live }}</ref> == दस्तों == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |- !colspan=2|टेस्ट !colspan=2|वनडे !colspan=2|टी20ई |- ! {{cr|BAN}}<ref>{{cite web |url=http://www.tigercricket.com.bd/2020/02/16/media-release-zimbabwe-in-bangladesh-2020-bangladesh-squad-for-only-test-announced/ |title=Media Release : Zimbabwe in Bangladesh 2020 : Bangladesh squad for only Test announced |work=Bangladesh Cricket Board |accessdate=16 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216084100/http://www.tigercricket.com.bd/2020/02/16/media-release-zimbabwe-in-bangladesh-2020-bangladesh-squad-for-only-test-announced/ |archive-date=16 फ़रवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|ZIM}}<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28670843/craig-ervine-captain-zimbabwe-bangladesh-sean-williams-expecting-first-child |title=Craig Ervine to captain Zimbabwe in Bangladesh with Sean Williams expecting first child |work=ESPN Cricinfo |accessdate=10 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211211014/https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28670843/craig-ervine-captain-zimbabwe-bangladesh-sean-williams-expecting-first-child |archive-date=11 फ़रवरी 2020 |url-status=live }}</ref> ! {{cr|BAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28763968/afif-hossain-mohammad-naim-break-bangladesh-odi-squad |title=Afif Hossain and Mohammad Naim break into Bangladesh ODI squad |work=ESPN Cricinfo |accessdate=23 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223120251/https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28763968/afif-hossain-mohammad-naim-break-bangladesh-odi-squad |archive-date=23 फ़रवरी 2020 |url-status=live }}</ref> ! {{cr|ZIM}}<ref>{{cite web |url=https://cricbuzz.com/cricket-news/112449/wesley-madhevere-earns-maiden-call-up-in-zimbabwes-limited-overs-squad |title=Wesley Madhevere earns maiden call-up in Zimbabwe's limited-overs squad |work=Cricbuzz |accessdate=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226093510/https://www.cricbuzz.com/cricket-news/112449/wesley-madhevere-earns-maiden-call-up-in-zimbabwes-limited-overs-squad |archive-date=26 फ़रवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|BAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28842491/mushfiqur-rahim-back-nasum-ahmed-breaks-in |title=Bangladesh T20 squad: Mushfiqur Rahim back, Nasum Ahmed breaks in |work=ESPN Cricinfo |accessdate=5 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200306042921/https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28842491/mushfiqur-rahim-back-nasum-ahmed-breaks-in |archive-date=6 मार्च 2020 |url-status=live }}</ref> ! {{cr|ZIM}}<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28784643/uncapped-wesley-madhevere-chamu-chibhabha-led-white-ball-squads |title=Uncapped Wesley Madhevere in Chamu Chibhabha-led white-ball squads |work=ESPN Cricinfo |accessdate=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226120841/https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28784643/uncapped-wesley-madhevere-chamu-chibhabha-led-white-ball-squads |archive-date=26 फ़रवरी 2020 |url-status=live }}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[मोमिनुल हक]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[तस्कीन अहमद]] * [[यासिर अली (बांग्लादेशी क्रिकेटर)|यासिर अली]] * [[लिटन दास]] ([[विकेट कीपर|विकी]]) * [[मेहदी हसन]] * [[नईम हसन]] * [[सैफ हसन]] * [[एबादोत हुसैन]] * [[तमीम इकबाल]] * [[तैजुल इस्लाम]] * [[अबू जायद]] * [[हसन महमूद]] * [[मोहम्मद मिथुन]] * [[मुश्फिकुर रहीम]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[नजमुल हुसैन शान्तो]] | * [[क्रेग इरविन]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[रेजिस चकवा]] ([[विकेट कीपर|विकी]]) * [[केविन कसुज़ा]] * [[टिमिकेन मारुमा]] * [[प्रिंस मसावर]] * [[क्रिस्टोफर मपोफु]] * [[ब्रायन मुदिज़िंगनामा]] * [[कार्ल मुंबा]] * [[तिनोटेंडा मुतोम्बोडज़ी]] * [[आइंस्ले नाडलोवु]] * [[विक्टर नेयुची]] * [[सिकंदर रज़ा]] * [[ब्रेंडन टेलर]] * [[डोनाल्ड तिरिपानो]] * [[चार्लटन तशुमा]] | * [[मशरफे मुर्तजा]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[लिटन दास]] * [[मेहदी हसन]] * [[अफिफ हुसैन]] * [[अल-अमीन हुसैन]] * [[तमीम इकबाल]] * [[शफीउल इस्लाम]] * [[तैजुल इस्लाम]] * [[महमूदुल्लाह]] * [[मोहम्मद मिथुन]] * [[मोहम्मद नईम]] * [[मुश्फिकुर रहीम]] ([[विकेट कीपर|विकी]]) * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[सौम्या सरकार]] * [[नजमुल हुसैन शान्तो]] | * [[चमू चिभाभा]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[रेजिस चकवा]] ([[विकेट कीपर|विकी]]) * [[क्रेग इरविन]] * [[तिनशे कामुनुखुमवे]] * [[वेस्ले मधेवी]] * [[टिमिकेन मारुमा]] * [[क्रिस्टोफर मपोफु]] * [[कार्ल मुंबा]] * [[तिनोटेंडा मुतोम्बोडज़ी]] * [[रिचमंड मुतुम्बामी]] ([[विकेट कीपर|विकी]]) * [[आइंस्ले नाडलोवु]] * [[सिकंदर रज़ा]] * [[ब्रेंडन टेलर]] * [[डोनाल्ड तिरिपानो]] * [[चार्लटन तशुमा]] * [[सीन विलियम्स (क्रिकेटर)|सीन विलियम्स]] | * [[महमूदुल्लाह]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[नासम अहमद]] * [[लिटन दास]] * [[महेदी हसन]] * [[अफिफ हुसैन]] * [[अल-अमीन हुसैन]] * [[तमीम इकबाल]] * [[अमीनुल इस्लाम (क्रिकेटर, जन्म 1999)|अमीनुल इस्लाम]] * [[शफीउल इस्लाम]] * [[हसन महमूद]] * [[मोहम्मद नईम]] * [[मुश्फिकुर रहीम]] ([[विकेट कीपर|विकी]]) * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[सौम्या सरकार]] | * [[चमू चिभाभा]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[क्रेग इरविन]] * [[तिनशे कामुनुखुमवे]] * [[वेस्ले मधेवी]] * [[टिमिकेन मारुमा]] * [[क्रिस्टोफर मपोफु]] * [[कार्ल मुंबा]] * [[तिनोटेंडा मुतोम्बोडज़ी]] * [[रिचमंड मुतुम्बामी]] ([[विकेट कीपर|विकी]]) * [[आइंस्ले नाडलोवु]] * [[सिकंदर रज़ा]] * [[ब्रेंडन टेलर]] * [[डोनाल्ड तिरिपानो]] * [[चार्लटन तशुमा]] * [[सीन विलियम्स (क्रिकेटर)|सीन विलियम्स]] |} [[सौम्या सरकार]] को तीसरे वनडे के लिए बांग्लादेश की टीम में शामिल किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/sport/2020/03/04/soumya-included-for-third-zimbabwe-odi |title=Soumya included for third Zimbabwe ODI |work=Dhaka Tribune |accessdate=4 March 2020}}</ref> == टूर मैच == === दो दिवसीय मैच: बांग्लादेश क्रिकेट बोर्ड इलेवन बनाम जिम्बाब्वे === {{Two-innings cricket match | date = 18–19 फरवरी 2020 | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | team2 = {{cr|BAN|name=बांग्लादेश क्रिकेट बोर्ड इलेवन}} | score-team1-inns1 = 291/7[[डकवर्थ लुईस नियम# घोषणा|डी]] (90 ओवर) | runs-team1-inns1 = [[केविन कसुज़ा]] 70 (130) | wickets-team1-inns1 = शहादत हुसैन 3/16 (8 ओवर) | score-team2-inns1 = 288/5 (59.3 ओवर) | runs-team2-inns1 = [[तंजिद हसन]] 125[[नाबाद|*]] (99) | wickets-team2-inns1 = [[आइंस्ले नाडलोवु]] 2/51 (11 ओवर) | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = मैच ड्रा रहा | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214665.html स्कोरकार्ड] | venue = [[क्रिकेट मैदान, बांग्लादेश खेल शैक्षणिक संस्थान#बांग्लादेश क्रिया शिक्षा प्रोटिस्टन नं 3 ग्राउंड|बांग्लादेश क्रिया शिक्षा प्रोटिस्टन नं 3 ग्राउंड]], [[सावर]] | umpires = [[मोरशेद अली खान|मोर्शेद अली खान]] (बांग्लादेश) और [[मसूदुर रहमान]] (बांग्लादेश) | motm = | toss = जिम्बाब्वे ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। }} == केवल टेस्ट == {{Two-innings cricket match | date = 22–26 फरवरी 2020<ref name="Days" group="n">जहां एकदिवसीय टेस्ट के लिए पांच दिन का खेल निर्धारित किया गया था, वहीं मैच चार दिनों के भीतर समाप्त हो गया।</ref> | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | team2 = {{cr|BAN}} | score-team1-inns1 = 265 (106.3 ओवर) | runs-team1-inns1 = [[क्रेग इरविन]] 107 (227) | wickets-team1-inns1 = [[नईम हसन]] 4/70 (38 ओवर) | score-team2-inns1 = 560/6[[डकवर्थ लुईस नियम# घोषणा|डी]] (150 ओवर) | runs-team2-inns1 = [[मुशफिकुर रहीम|मुश्फिकुर रहीम]] 203[[नाबाद|*]] (318) | wickets-team2-inns1 = [[आइंस्ले नाडलोवु]] 2/170 (42 ओवर) | score-team1-inns2 = 189 (57.3 ओवर) | runs-team1-inns2 = [[क्रेग इरविन]] 43 (49) | wickets-team1-inns2 = [[नईम हसन]] 5/82 (24 ओवर) | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = बांग्लादेश ने एक पारी और 106 रनों से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214666.html स्कोरकार्ड] | venue = [[शेर-ए-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|शेर-ए-बांग्ला नेशनल क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपुर मॉडल थाना | मीरपुर]] | umpires = [[पॉल रिफ़ेल]] (ऑस्ट्रेलिया) और [[जोएल विल्सन (अंपायर) | जोएल विल्सन]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[मुशफिकुर रहीम|मुश्फिकुर रहीम]] (बांग्लादेश) | toss = जिम्बाब्वे ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। | notes = चार्लटन त्शुमा (जिम्बाब्वे) ने अपना टेस्ट डेब्यू किया। * क्रेग एर्विन ने टेस्ट में पहली बार जिम्बाब्वे की कप्तानी की।<ref>{{cite web |url=https://www.newzimbabwe.com/ervine-backs-chevrons-ahead-of-bangladesh-test/ |title=Ervine backs Chevrons ahead of Bangladesh Test |work=New Zimbabwe |accessdate=22 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222061806/https://www.newzimbabwe.com/ervine-backs-chevrons-ahead-of-bangladesh-test/ |archive-date=22 फ़रवरी 2020 |url-status=live }}</ref> * मुशफिकुर रहीम टेस्ट में तीन दोहरे शतक बनाने वाले बांग्लादेश के पहले बल्लेबाज बने।<ref>{{cite web |url=http://unb.com.bd/category/Sports/mushfiqur-records-third-double-ton-as-bangladesh-declare-on-560/45179 |title=Mushfiqur records third double-ton as Bangladesh declare on 560 |work=United News of Bangladesh |accessdate=24 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224105858/http://unb.com.bd/category/Sports/mushfiqur-records-third-double-ton-as-bangladesh-declare-on-560/45179 |archive-date=24 फ़रवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> }} == वनडे सीरीज == === पहला वनडे === {{Single-innings cricket match | date = 1 मार्च 2020 | time = 13:00 | daynight = Yes | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|ZIM}} | score1 = 321/6 (50 ओवर) | runs1 = [[लिटन दास]] 126 (105) | wickets1 = [[क्रिस्टोफर मपोफु]] 2/68 (10 ओवर) | score2 = 152 (39.1 ओवर) | runs2 = [[वेस्ले मधेवी]] 35 (44) | wickets2 = [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] 3/22 (7 ओवर) | result = बांग्लादेश 169 रन से जीता | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214667.html स्कोरकार्ड] | venue = [[सिलहट इंटरनेशनल क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट विभाग|सिलहट]] | umpires = [[कुमार धरमसेना|कुमार धर्मसेना]] (श्रीलंका) और [[मसूदुर रहमान]] (बांग्लादेश) | motm = [[लिटन दास]] (बांग्लादेश) | toss = बांग्लादेश ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = [[वेस्ले मधेवी]] (जिम्बाब्वे) ने अपने वनडे डेब्यू किया। * [[चमु चिभाभा]] ने वनडे मैचों में पहली बार जिम्बाब्वे की कप्तानी की।<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/1629234 |title=Zimbabwe seek ODI resurrection after Test drubbing against Bangladesh |work=International Cricket Council |accessdate=1 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229190101/https://www.icc-cricket.com/news/1629234 |archive-date=29 फ़रवरी 2020 |url-status=live }}</ref> * [[महमूदुल्लाह]] (बांग्लादेश) ने वनडे में अपना 4,000 वां रन बनाया।<ref>{{cite web |url=https://tbsnews.net/sports/mahmudullah-goes-past-4000-runs-50182 |title=Mahmudullah goes past 4,000 runs |work=The Business Standard |accessdate=1 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301115455/https://tbsnews.net/sports/mahmudullah-goes-past-4000-runs-50182 |archive-date=1 मार्च 2020 |url-status=dead }}</ref> * [[मशरफे मुर्तज़ा|मशरफे मुर्तजा]] (बांग्लादेश) ने वनडे में कप्तान के रूप में अपना 100 वां विकेट लिया,<ref>{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/sports/bangladesh-cricket/news/mash-bags-100th-wicket-captain-1874953 |title=Mash bags 100th wicket as captain |work=The Daily Star (Bangladesh) |accessdate=1 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301143816/https://www.thedailystar.net/sports/bangladesh-cricket/news/mash-bags-100th-wicket-captain-1874953 |archive-date=1 मार्च 2020 |url-status=live }}</ref> और अपने करियर का 700 वां विकेट लिया।<ref>{{cite web |url=https://www.bdcrictime.com/bangladesh-register-record-win-over-zimbabwe/ |title=Bangladesh register record-win over Zimbabwe |work=BD CricTime |accessdate=1 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301164555/https://www.bdcrictime.com/bangladesh-register-record-win-over-zimbabwe/ |archive-date=1 मार्च 2020 |url-status=dead }}</ref> * रनों के मामले में, यह वनडे में बांग्लादेश का सबसे बड़ा विजेता मार्जिन था।<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/19754/report/1214667/bangladesh-vs-zimbabwe-1st-odi-zimbabwe-in-bangladesh-2019-20 |title=Liton Das, quicks hand Zimbabwe a thrashing for 1-0 |work=ESPN Cricinfo |accessdate=1 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301075214/https://www.espncricinfo.com/series/19754/report/1214667/bangladesh-vs-zimbabwe-1st-odi-zimbabwe-in-bangladesh-2019-20 |archive-date=1 मार्च 2020 |url-status=live }}</ref> }} === दूसरा वनडे === {{Single-innings cricket match | date = 3 मार्च 2020 | time = 13:00 | daynight = Yes | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|ZIM}} | score1 = 322/8 (50 ओवर) | runs1 = [[तमीम इक़बाल|तमीम इकबाल]] 158 (136) | wickets1 = [[डोनाल्ड तिरिपानो]] 2/55 (8 ओवर) | score2 = 318/8 (50 ओवर) | runs2 = [[सिकंदर रजा|सिकंदर रज़ा]] 66 (57) | wickets2 = [[तैजुल इस्लाम]] 3/52 (10 ओवर) | result = बांग्लादेश 4 रन से जीता | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214668.html स्कोरकार्ड] | venue = [[सिलहट इंटरनेशनल क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट विभाग|सिलहट]] | umpires = [[मसूदुर रहमान]] (बांग्लादेश) और [[पॉल रिफ़ेल]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[तमीम इक़बाल|तमीम इकबाल]] (बांग्लादेश) | toss = बांग्लादेश ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = [[चार्लटन तशुमा]] (जिम्बाब्वे) ने अपना वनडे डेब्यू किया। * [[तमीम इक़बाल|तमीम इकबाल]] बांग्लादेश के लिए वनडे में 7,000 रन बनाने वाले पहले बल्लेबाज बने,<ref>{{cite web |url=https://www.newagebd.net/article/101153/tamim-hits-ton-as-bangladesh-poised-for-big-total |title=Tamim hits ton as Bangladesh poised for big total |work=New Age Sport |accessdate=3 March 2020 |archive-date=3 मार्च 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200303095920/https://www.newagebd.net/article/101153/tamim-hits-ton-as-bangladesh-poised-for-big-total |url-status=dead }}</ref> और उन्होंने वनडे में बांग्लादेश के लिए एक बल्लेबाज के लिए सर्वोच्च व्यक्तिगत स्कोर भी बनाया।<ref>{{cite news |title=Bangladesh vs Zimbabwe: Tamim Iqbal smashes twin records after century in Sylhet |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/bangladesh-vs-zimbabwe-tamim-iqbal-smashes-twin-records-after-century-in-sylhet/story-4tCYlY1KXP6ejnaX0pWIjM.html |accessdate=3 March 2020 |work=Hindustan Times |date=3 March 2020}}</ref> }} === तीसरा वनडे === {{Single-innings cricket match | date = 6 मार्च 2020 | time = 14:00 | daynight = Yes | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|ZIM}} | score1 = 322/3 (43 ओवर) | runs1 = [[लिटन दास]] 176 (143) | wickets1 = [[कार्ल मुंबा]] 3/69 (8 ओवर) | score2 = 218 (37.3 ओवर) | runs2 = [[सिकंदर रजा|सिकंदर रज़ा]] 61 (50) | wickets2 = [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] 4/41 (6.3 ओवर) | result = बांग्लादेश 123 रन से जीता ([[डकवर्थ लुईस नियम|डीएलएस विधि]]) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214669.html स्कोरकार्ड] | venue = [[सिलहट इंटरनेशनल क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट विभाग|सिलहट]] | umpires = [[कुमार धरमसेना|कुमार धर्मसेना]] (श्रीलंका) और [[शर्फुद्दौला]] (बांग्लादेश) | motm = [[लिटन दास]] (बांग्लादेश) | toss = जिम्बाब्वे ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = जिम्बाब्वे को 43 ओवरों से 342 रनों का संशोधित लक्ष्य दिया गया था। | notes = [[अफिफ हुसैन]] और [[मोहम्मद नईम]] (बांग्लादेश) दोनों ने ही वनडे डेब्यू किया। * [[सिकंदर रजा|सिकंदर रज़ा]] (ज़िम्बाब्वे) ने अपने 100 वें वनडे में खेला।<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/19754/preview/1214669/bangladesh-vs-zimbabwe-3rd-odi-zimbabwe-in-bangladesh-2019-20 |title=Bangladesh bowling in focus after batting fireworks in first two ODIs |work=ESPN Cricinfo |accessdate=6 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305191150/https://www.espncricinfo.com/series/19754/preview/1214669/bangladesh-vs-zimbabwe-3rd-odi-zimbabwe-in-bangladesh-2019-20 |archive-date=5 मार्च 2020 |url-status=live }}</ref> * [[लिटन दास]] (बांग्लादेश) ने वनडे मैचों में अपना 1,000 वां रन बनाया, <ref>{{cite web |url=https://www.daily-bangladesh.com/english/Liton-in-1k-run-club-with-ton/38236 |title=Liton in 1k run club with ton |work=Daily Bangladesh |accessdate=6 March 2020 }}{{Dead link|date=मई 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> साथ ही उन्होंने वनडे मैचों में बांग्लादेश के लिए सबसे अधिक व्यक्तिगत स्कोर बनाया।<ref>{{cite web |url=https://www.daily-bangladesh.com/english/Liton-Tamim-powers-Bangladesh-to-322/38259 |title=Liton, Tamim powers Bangladesh to 322 |work=Daily Bangladesh |accessdate=6 March 2020 |archive-date=6 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220806001812/https://www.daily-bangladesh.com/english/Liton-Tamim-powers-Bangladesh-to-322/38259 |url-status=dead }}</ref> * [[लिटन दास]] और [[तमीम इक़बाल|तमीम इकबाल]] ने वनडे (292 रन) में किसी भी विकेट के लिए बांग्लादेश के लिए सबसे अधिक साझेदारी की।<ref>{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/sport/2020/03/06/zimbabwe-won-toss-bangladesh-put-to-bat-first |title=Ton-up Liton, Tamim as Bangladesh post 322/3 |work=Dhaka Tribune |accessdate=6 March 2020}}</ref> }} == टी20ई सीरीज == === पहला टी20ई === {{Single-innings cricket match | date = 9 मार्च 2020 | time = 18:00 | daynight = Yes | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|ZIM}} | score1 = 200/3 (20 ओवर) | runs1 = [[सौम्य सरकार|सौम्या सरकार]] 62[[नाबाद|*]] (32) | wickets1 = [[वेस्ले मधेवी]] 1/15 (2 ओवर) | score2 = 152 (19 ओवर) | runs2 = [[तिनशे कामुनुखुमवे]] 28 (20) | wickets2 = [[मुस्तफ़िज़ूर रहमान|मुस्तफिजुर रहमान]] 3/32 (4 ओवर) | result = बांग्लादेश 48 रन से जीता | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214670.html स्कोरकार्ड] | venue = [[शेर-ए-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|शेर-ए-बांग्ला नेशनल क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपुर मॉडल थाना | मीरपुर]] | umpires = [[तनवीर अहमद (अंपायर) | तनवीर अहमद]] (बांग्लादेश) और [[शर्फुद्दौला]] (बांग्लादेश) | motm = [[सौम्य सरकार|सौम्या सरकार]] (बांग्लादेश) | toss = जिम्बाब्वे ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = [[तिनशे कामुनुखुमवे]], [[वेस्ले मधेवी]] और [[कार्ल मुंबा]] (जिम्बाब्वे) सभी ने अपने टी20ई डेब्यू किए। * [[तमीम इक़बाल|तमीम इकबाल]] और [[लिटन दास]] ने टी20ई (92 रन) में बांग्लादेश के लिए सबसे ज्यादा ओपनिंग साझेदारी की।<ref>{{cite web |url=https://www.newagebd.net/article/101731/bangladesh-keep-on-ruling-zimbabwe |title=Bangladesh keep on ruling Zimbabwe |work=New Age Sport |accessdate=9 March 2020 |archive-date=22 दिसंबर 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222031607/https://www.newagebd.net/article/101731/bangladesh-keep-on-ruling-zimbabwe |url-status=dead }}</ref> }} === दूसरा टी20ई === {{Single-innings cricket match | date = 11 मार्च 2020 | time = 18:00 | daynight = Yes | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = 119/7 (20 ओवर) | runs1 = [[ब्रेंडन टेलर]] 59[[नाबाद|*]] (48) | wickets1 = [[अल-अमीन हुसैन]] 2/22 (4 ओवर) | score2 = 120/1 (15.5 ओवर) | runs2 = [[लिटन दास]] 60[[नाबाद|*]] (45) | wickets2 = [[क्रिस्टोफर मपोफु]] 1/27 (3.5 ओवर) | result = बांग्लादेश ने 9 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214671.html स्कोरकार्ड] | venue = [[शेर-ए-बांग्ला नेशनल क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपुर मॉडल थाना | मीरपुर]] | umpires = [[मसूदुर रहमान]] (बांग्लादेश) और [[गाजी सोहेल]] (बांग्लादेश) | motm = [[लिटन दास]] (बांग्लादेश) | toss = बांग्लादेश ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = [[हसन महमूद]] (बांग्लादेश) और [[चार्लटन तशुमा]] (जिम्बाब्वे) दोनों ने अपने टी20ई डेब्यू किए। }} == नोट्स == {{reflist|group=n}} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} 0vdh9nh9h9ukvo6sirb1re8vhh19v32 मराठा सम्राट 0 1157404 6591812 6366102 2026-07-26T05:20:57Z ~2026-41737-17 938338 /* Other */ 6591812 wikitext text/x-wiki {{Infobox former monarchy | border = | royal_title = छत्रपति | realm = [[मराठा साम्राज्य]] | coatofarms = | coatofarmssize = 150px | coatofarmscaption = | image = Shivaji British Museum.jpg | caption = '''छत्रपति शिवाजी महाराज'' | first_monarch = [[शिवाजी]] | last_monarch = [[शिवाजी तृतीय]] | style = [[Imperial Majesty (style)|His Imperial Majesty]] | residence = [[रायगढ़ दुर्ग]] | appointer = [[वंशानुगत]] | began = 1674 CE | ended = 1818 CE | pretender = }} '''Bharat ke मराठा सम्राट''' से आशय [[मराठा साम्राज्य]] के शासकों से है जिन्होने १७वीं-१८वीं शताब्दी में [[भारतीय उपमहाद्वीप]] के अनेक भागों पर शासन किया। <ref name="XWiACEwPR8C p.16">{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PR22&lpg=PR22&dq=Sailendra+Nath+Sen+baji+rao+1720-40&source=bl&ots=kqD8F2ZCF5&sig=UjrO2a19-RelJENaTp3WFNIoQuE&hl=en&sa=X&ei=MoiCVYiCG4vl8AWy96xA&ved=0CB0Q6AEwAA#v=snippet&q=Tukoji&f=false |title=An Advanced History of Modern India By Sailendra Nath Sen, p.16 |access-date=5 अप्रैल 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413165944/https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C#v=snippet&q=Tukoji&f=false |archive-date=13 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref>{{#tag:ref|Many historians consider [[Attock]] to be the final frontier of the Maratha Empire<ref>Bharatiya Vidya Bhavan, Bharatiya Itihasa Samiti, Ramesh Chandra Majumdar – ''[[The History and Culture of the Indian People]]: The Maratha supremacy''</ref>|group=note}} वे [[भोसले राजवंश]] के थे। १९वीं शताब्दी के आरम्भिक चरण में उनकी शक्ति क्षीण हो गयी। अन्तिम मराठा शासक का राज्य १८१८ में समाप्त हुआ और उसका स्थान ब्रितानी शासन ने ले लिया। ==मराठा सम्राटों की सूची== {| style="width:100%;" class="wikitable" ! style="width:8%;"| चित्र ! style="width:12%;"| पदवी नाम ! style="width:18%;"| मूल नाम ! style="width:9%;"| जन्म ! style="width:20%;"| राज्यकाल ! style="width:13%;"| मृत्यु ! style="width:20%;"| टिप्पणी |- | style="text-align:center;"|[[File: Shivaji British Museum.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|''[[छत्रपति शिवाजी महाराज]]'' | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"|19 फरवरी 1627 | style="text-align:center;"| 6 जून 1674 &nbsp;– 3 अप्रैल 1680 5 वर्ष 9 माह | style="text-align:center;"| 3 अप्रैल 1680 (53 वर्ष की आयु में) | style="text-align:center;"|Shivaji Maharaj was a Maratha aristocrat of the Bhosle clan who is considered to be the founder of the Maratha empire. |- | style="text-align:center;"|[[File: Shambhuraje1.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|''[[Sambhaji|Chatrapati Sambhaji Maharaj]]'' | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| मई 14, 1657 | style="text-align:center;"| जनवरी 16, 1681- मार्च 11, 1689 9 वर्ष 4 माह 21 days | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Chatrapati Sambhaji Raje had himself crowned and resumed his father's expansionist policies. Sambhaji Raje had earlier defeated the Portuguese and Chikka Deva Raya of Mysore. |- | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| ''[[राजाराम प्रथम]]'' | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 24 फरवरी 1670 | style="text-align:center;"| 12 मार्च 1689&nbsp;– 3 मार्च 1700 11 वर्ष | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File: Copy of Shahu (3).jpg|80px]] | style="text-align:center;"|''[[छत्रपति साहू]]'' | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"|18 मई 1682 | style="text-align:center;"| 12 जनवरी, 1708&nbsp;– 15 दिसंबर, 1749 41 वर्ष | style="text-align:center;"| 15 दिसंबर, 1749 | style="text-align:center;"| This started Satara branch |- | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"|''[[राजाराम द्वितीय (सतारा)]]'' | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| जून 1726 | style="text-align:center;"| दिसंबर 15, 1749 - दिसंबर 11, 1777 28 वर्ष | style="text-align:center;"| दिसंबर 11, 1777 | style="text-align:center;"| Satara branch |- | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"|''[[साहू द्वितीय (सतारा)]]'' | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"|1763 | style="text-align:center;"|11 दिसंबर 1777&nbsp;– 3 मई 1808 31 वर्ष | style="text-align:center;"| 3 मई 1808 | style="text-align:center;"|Satara branch |- | style="text-align:center;"|[[File: Pratap Singh of Satara.png|80px]] | style="text-align:center;"|''[[प्रताप सिंह, सतारा के राजा]]'' | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 18 जनवरी 1793 | style="text-align:center;"| 3 मई 1808 - 5 सितम्बर 1839 (31 वर्ष) | style="text-align:center;"| 5 सितम्बर 1839 | style="text-align:center;"| He was the nominal emperor of the Maratha Empire, Satara from 1808 to 1819 and Raja of Satara but the main control was under the hands of Peshwas until 1839 when he was deposed by the British. Satara branch |- | style="text-align:center;"|[[File: Tarabai.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|''[[ताराबाई]]'' | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"|1675 | style="text-align:center;"| 1700–1707 7 वर्ष | style="text-align:center;"|1761 | style="text-align:center;"|She was wife of Chhatrapati Rajaram |- | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"|''[[शिवाजी द्वितीय]]'' | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 1698 | style="text-align:center;"| 1710-1714 11 वर्ष | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| He was son of Maratha ruler Chhattrapati Rajaram and his wife Tarabai of Kolhapur branch |- | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| ''[[सम्भाजी द्वितीय]]'' | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 1714 से 1760 46 वर्ष | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| He came to power by deposing his half brother Shivaji II |- | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| ''[[शिवाजी तृतीय]]'' | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 1760–1812 52 वर्ष | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| He was adopted from the family of Khanwilkar which was from Kolhapur branch |- |} ==सन्दर्भ== {{reflist|30em}} ==टिप्पणी== {{reflist|group=note}} ==Other== * [[मराठा साम्राज्य]] [[शिवाजी]] [[मुगल साम्राज्य]] [[भोसले|भोसले राजवंश]] [[पेशवे]] [[भट परिवार]] ==बाहरी कड़ियाँ== {{Maratha Empire}} {{Peshawe family}} {{DEFAULTSORT:Maratha Emperors}} [[श्रेणी:History of India]] [[श्रेणी:Maratha Empire]] pmjsa8m9fjjwqo5sx5r3v243fy9jdh8 जॉनी इंग्लिश स्ट्राइक अगेन 0 1205298 6591851 6303420 2026-07-26T08:56:43Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591851 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|listed=yes|date=सितंबर 2020}} {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | image = Johnny English Strikes Again poster.jpeg | caption = पोस्टर | director = [[David Kerr (director)|David Kerr]] | producer = {{Plainlist| * Chris Clark * [[Tim Bevan]] * [[Eric Fellner]] * [[Rowan Atkinson]] }} | screenplay = [[William Davies (screenwriter)|William Davies]] | based on = {{basedon|Characters|[[Neal Purvis]]<br>[[Neal Purvis and Robert Wade|Robert Wade]]<br>William Davies}} | starring = {{Plainlist| * Rowan Atkinson * [[Ben Miller]] * [[Olga Kurylenko]] * [[Jake Lacy]] * [[Emma Thompson]] }} | music = [[Howard Goodall]] | cinematography = [[Florian Hoffmeister]] | editing = Tony Cranstoun | studio = {{Plainlist| * [[StudioCanal]] * [[Working Title Films]] * [[Perfect World Pictures]] }} | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2018|10|05|[[United Kingdom]]|2018|10|10|France|26 October 2018 ([[United States]])|df=y}} | runtime = 89 minutes<ref>{{cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/johnny-english-strikes-again-2018|title=Johnny English Strikes Again|website=[[ब्रिटिश बोर्ड ऑफ़ फ़िल्म क्लासिफिकेशन]]|accessdate=September 18, 2018|archive-date=24 अक्तूबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024103302/https://www.bbfc.co.uk/releases/johnny-english-strikes-again-2018|url-status=dead}}</ref> | country = {{ubl|France|United Kingdom}} | language = English | budget = $25 million<ref name="BOM"/> | gross = $159 million<ref name="BOM">{{cite web |title=Johnny English Strikes Again (2018)|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=johnnyenglish3.htm|website=[[बॉक्स ऑफ़िस मोजो]] |accessdate=14 April 2019}}</ref> }} '''''जॉनी इंग्लिश स्ट्राइक अगेन''''' 2018 की अंग्रेजी भाषा की एक्शन कॉमेडी फिल्म है, जो डेविड केर द्वारा निर्देशित है। <ref>{{Cite web|url=https://www.universalpictures.com/movies/johnny-english-strikes-again|title=Johnny English Strikes Again|date=September 29, 2018|website=universalpictures.com|publisher=[[Universal Pictures]]|access-date=14 अगस्त 2020|archive-date=22 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622183259/https://www.universalpictures.com/movies/johnny-english-strikes-again|url-status=dead}}</ref> ''जॉनी इंग्लिश रीबॉर्न'' (2011) की अगली कड़ी, यह जॉनी इंग्लिश सीरीज़ की तीसरी किस्त है। फिल्म में [[रोवन एटकिंसन]] की भूमिका में बेन मिलर, ओल्गा कुरलेंको, जेक लैसी और एम्मा थॉम्पसन के साथ हैं । फिल्म टाइटुलर एमआई 7 एजेंट का अनुसरण करती है जिसे एक्शन में बुलाया जाता है, जब साइबर हमले में सभी अंडरकवर ऑपरेटर्स उजागर होते हैं। यह फिल्म यूनाइटेड किंगडम में सिनेमाघरों में 5 अक्टूबर 2018 को और [[युनिवर्सल स्टूडियोज़|यूनिवर्सल पिक्चर्स]] द्वारा 26 अक्टूबर 2018 को अमेरिका में [[युनिवर्सल स्टूडियोज़|रिलीज की]] गई थी। फिल्म को आम तौर पर आलोचकों से मिश्रित समीक्षा मिली, लेकिन यह बॉक्स ऑफिस पर सफल रही, दुनिया भर में $ 25 मिलियन की कमाई के साथ $ 159 मिलियन की कमाई की। == संक्षेप == साइबर हमले के बाद ब्रिटेन में सभी सक्रिय अंडरकवर एजेंटों की पहचान का पता चलता है, जॉनी इंग्लिश को मास्टरमाइंड हैकर को खोजने के लिए सेवानिवृत्ति से बाहर आने के लिए मजबूर किया जाता है। == कास्ट == * [[रोवन एटकिंसन]] सर जॉनी इंग्लिश के रूप में, एक भूगोल शिक्षक और सेवानिवृत्त एमआई 7 एजेंट जो एक मिशन के लिए बहाल हैं। <ref name="Aug2017CS">{{Cite news|url=http://www.comingsoon.net/movies/news/876463-working-title-announces-the-start-of-production-on-johnny-english-3|title=Johnny English 3 Begins Production|last=Perry|first=Spencer|date=3 August 2017|work=ComingSoon.net|access-date=4 August 2017}}</ref> * ओल्हेलिया भुलेटोवा के रूप में ओल्गा क्रुएलेंको, एक रूसी जासूस और जॉनी का प्यार। <ref name="Nice-Matin">{{Cite news|url=http://www.nicematin.com/cinema/exclu-les-photos-du-premier-jour-de-tournage-de-johnny-english-3-dans-le-var-170122|title=Les photos du premier jour de tournage de Johnny English 3 dans le Var|last=Amalric|first=L.|date=27 September 2017|work=[[Nice-Matin]]|access-date=27 September 2017|language=French}}</ref> * बेन मिलर जेरेमी बॉफ के रूप में, एक एमआई 7 एजेंट जो अंग्रेजी के लिए एक पुराना सहायक था। <ref name="Gloucestershire Live">{{Cite web|url=http://www.gloucestershirelive.co.uk/whats-on/film/film-crews-descended-top-gloucestershire-470705|title=Filming for comedy blockbuster comes to Gloucestershire|last=Horton|first=Kim|date=13 September 2017}}</ref> * जेसन वोल्टा के रूप में जेक लेसी, एक सिलिकॉन वैली टेक अरबपति जो एक प्रणाली को बढ़ावा दे रहा है जो डेटा प्रबंधन में सुधार कर सकता है। * एमआई 7 के प्रमुख पेगासस के रूप में एडम जेम्स । <ref name="IMDB">{{Cite web|url=http://imdb.com/title/tt6921996/|title=Johnny English 3}}</ref> * [[यूनाइटेड किंगडम के प्रधानमंत्री|ब्रिटेन के प्रधानमंत्री के]] रूप में एम्मा थॉम्पसन <ref name="Official Site">{{Cite web|url=http://www.johnnyenglishmovie.com/about|title=Official Site Johnny English 3}}</ref> * विकी पेप्परडाइन लिडिया के रूप में, बूफ़ की पत्नी * लेसा के रूप में पिप्पा बेनेट-वार्नर * तारा के रूप में मिरांडा हेनेसी * विओना लिंच रूप में इरेना त्यश्यना * फेबियन के रूप में डेविड मुमेनी * टेड गेस्ट के रूप में टुनके गुन * सामंथा रसेल स्वीडन के प्रधान मंत्री के रूप में * निक ओवेनफोर्ड एक ऑस्ट्रेलियाई सहयोगी के रूप में * जापानी राजनयिक के रूप में जुनिची काजीओका {{उद्धरण आवश्यक|date=September 2018}} * पी के रूप में मैथ्यू दाढ़ी * श्रीमती ट्रेटनर के रूप में पॉलीन मैक्लिन * एजेंट पांच के रूप में माइकल गैंबोन * एजेंट सात के रूप में चार्ल्स डांस * एजेंट नौ के रूप में एडवर्ड फॉक्स * नूह स्पीयर्स बैगाले के रूप में * इबादुल्ला के रूप में केेंद्र मेई * स्ट्रैकर के रूप में अल्फी कैनेडी == उत्पादन == मई 2017 में, यह घोषणा की गई कि [[रोवन एटकिंसन|रोवन एटकिन्सन]] फिल्म ''जॉनी इंग्लिश रीबोर्न'' (2011) की अगली कड़ी में जॉनी इंग्लिश की भूमिका लेने के लिए वापस लौटेंगे। <ref name="Chortle">{{Cite news|url=http://www.chortle.co.uk/news/2017/05/18/36549/rowan_atkinson_to_make_johnny_english_3|title=Rowan Atkinson to make Johnny English 3|last=Richardson|first=Jay|date=18 May 2017|work=www.chortle.co.uk|access-date=4 August 2017}}</ref> 3 अगस्त 2017 को, वर्किंग टाइटल फिल्म्स ने घोषणा की कि उन्होंने निर्देशक डेविड केर के साथ उत्पादन और फिल्मांकन शुरू कर दिया है। <ref name="Aug2017CS"/> [[छायाकार]] फ्लोरियन हॉफमिस्टर हैं। प्रोडक्शन डिज़ाइनर साइमन बाउल्स हैं, जिन्होंने 2019 ब्रिटिश फिल्म डिज़ाइनर्स गिल्ड अवार्ड्स में इस फिल्म के लिए अपने डिजाइनों के लिए एक पुरस्कार जीता, सेट डेकोरेटर लिज़ ग्रिफिथ्स और सुपरवाइजिंग आर्ट डायरेक्टर बेन कोलिन्स के साथ साझा किया। भागों को वेलहम ग्रीन, हर्टफोर्डशायर में भी फिल्माया गया था; और [[ग्लॉस्टर्शायर|ग्लॉस्टरशायर में]] । <ref>{{Cite news|url=http://www.whtimes.co.uk/what-s-on/johnny-english-3-movie-being-filmed-in-welham-green-1-5180136|title=Johnny English 3 movie being filmed in Welham Green|last=Davies|first=Alan|date=4 September 2017|work=whtimes.co.uk|access-date=9 October 2017|archive-date=9 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009193844/http://www.whtimes.co.uk/what-s-on/johnny-english-3-movie-being-filmed-in-welham-green-1-5180136|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.gloucestershirelive.co.uk/whats-on/film/film-crews-descended-top-gloucestershire-470705|title=Film crews have descended on a top Gloucestershire location and this is what they're shooting|last=Horton|first=Kim|date=13 September 2017|work=gloucestershirelive.co.uk|access-date=9 October 2017}}</ref> फ्रांस में 26 सितंबर से, वार में सेंट आयगुल्फ समुद्र तट पर फिल्मांकन जारी रहा। <ref name="Nice-Matin"/> 4 अप्रैल 2018 को, शीर्षक ''जॉनी इंग्लिश स्ट्राइक्स अगेन के रूप'' में सामने आया था, जिसके एक दिन बाद टीज़र ट्रेलर जारी किया गया था। <ref name="Filmoria">{{Cite web|url=https://www.filmoria.co.uk/brand-new-trailer-arrives-for-johnny-english-strikes-again/|title=Brand New Trailer Arrives for Johnny English Strikes Again!|date=|publisher=Filmoria.co.uk|access-date=28 August 2018}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.comingsoon.net/movies/trailers/935153-johnny-english-strikes-again-teaser|title=Prepare for the Johnny English Strikes Again Teaser with a Look Back|date=4 April 2018|work=ComingSoon.net}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.comingsoon.net/movies/trailers/935403-the-johnny-english-strikes-again-trailer|title=The Johnny English Strikes Again Trailer!|date=5 April 2018|work=ComingSoon.net}}</ref> == रिलीज़ == ''जॉनी इंग्लिश स्ट्राइक अगेन'' को यूनाइटेड किंगडम और यूनाइटेड स्टेट्स दोनों में 12 अक्टूबर 2018 को [[युनिवर्सल स्टूडियोज़|यूनिवर्सल पिक्चर्स]] द्वारा रिलीज़ किया जाना था; <ref name="Chortle"/> संयुक्त राज्य अमेरिका की तारीख बाद में २० सितंबर २०१ <ref name="Jan2018CS">{{Cite news|url=http://www.comingsoon.net/movies/news/911843-johnny-english-3-release-date-announced#/slide/1|title=Johnny English 3 Release Date Announced|last=Evry|first=Max|date=3 January 2018|work=ComingSoon.net|access-date=3 January 2018}}</ref> तक बढ़ा दी गई, २६ अक्टूबर २०१ <ref name="Jan2018CS"/> को वापस धकेलने से पहले। <ref name="Jan2018CS"/> इसे 5 अक्टूबर 2018 को ''सिनेमैक्स अंगोला'' द्वारा रिलीज़ किया गया था। <ref>{{Cite web|url=http://www.cinemax.co.ao/-ficha-/tt6921996/|title=Cinemax - É um espectáculo - Johny English: Volta Atacar|website=www.cinemax.co.ao|language=pt|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020083949/http://www.cinemax.co.ao/-ficha-/tt6921996/|archive-date=2018-10-20|access-date=2018-10-10}}</ref> यह फिल्म 4 फरवरी 2019 को डिजिटल रूप से और 18 फरवरी को डीवीडी और ब्लू-रे प्रारूप पर रिलीज़ होने के लिए तैयार थी, लेकिन ऑस्ट्रेलिया में यह 19 दिसंबर 2018 को रिलीज़ हुई। संयुक्त राज्य अमेरिका और कनाडा में ब्लू-रे और डीवीडी रिलीज़ 22 जनवरी, 2019 को हुई थी। == रिसेप्शन == === अहमियतभरा जवाब === एग्रीगेटर [[रॉटेन टमेटोज़|रॉटन टोमाटोज़ पर]], फिल्म ने 105 समीक्षाओं के आधार पर 37% की स्वीकृति रेटिंग रखी है, जिसकी औसत रेटिंग 4.73 / 10 है। वेबसाइट की महत्वपूर्ण सर्वसम्मति में लिखा है, " ''जॉनी इंग्लिश स्ट्राइक्स अगेन'' को दर्शकों के लिए कुछ गिगल्स मिल सकते हैं जो बफ़ूनिश प्रैटफैस के लिए पिंग कर रहे हैं, लेकिन अधिकांश भाग के लिए, यह सीक्वल बस स्ट्राइक आउट करता है।" <ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/johnny_english_strikes_again_2018|title=Johnny English Strikes Again (2018)|website=[[रॉटेन टमेटोज़]]|publisher=[[Fandango Media]]|access-date=7 March 2019}}</ref> मेटाक्रिटिक पर, फिल्म में 22 आलोचकों के आधार पर 100 में से 39 का वजन औसत स्कोर है, जो "आम तौर पर प्रतिकूल समीक्षा" दर्शाता है। <ref>{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/johnny-english-strikes-again|title=Johnny English Strikes Again reviews|website=[[Metacritic]]|access-date=3 November 2018}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website}} * {{आईएमडीबी शीर्षक|6921996}} [[श्रेणी:अमेरिकी कॉमेडी फ़िल्में]] [[श्रेणी:अमेरिकी फ़िल्में]] [[श्रेणी:अमेरिकी एक्शन कॉमेडी फ़िल्में]] [[श्रेणी:ब्रिटिश फ़िल्में]] [[श्रेणी:2018 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:अंग्रेज़ी फ़िल्में]] abt5yb31poymy9ioecfpz5ns9oksxc6 अनन्या रॉय 0 1267889 6591683 6563212 2026-07-25T13:37:07Z अमर तिवारी 932885 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6591683 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Professor_Ananya_Roy.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|240x240पिक्सेल| प्रोफेसर अनन्या रॉय]] अनन्या रॉय अंतर्राष्ट्रीय विकास और वैश्विक शहरीता की विद्वान हैं। कलकत्ता, [[भारत]] (1970) में जन्मे, रॉय प्रोफेसर और मेयर और रेनी लुस्किन चेयर इन असमानता और लोकतंत्र में यूसीएलए लुस्किन स्कूल ऑफ पब्लिक अफेयर्स में हैं। वह [[कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय, बर्कले]] में ग्लोबल पॉवर्टी एंड प्रैक्टिस में सिटी एंड रीजनल प्लानिंग और विशिष्ट अध्यक्षा की प्रोफेसर रह चुकी हैं। वह मिल्स कॉलेज से बैचलर ऑफ कम्पेरेटिव अर्बन स्टडीज (1992) की डिग्री और मास्टर ऑफ सिटी प्लानिंग (1994) और डॉक्टर ऑफ फिलॉसफी (1999) की डिग्री बर्कले में कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय में सिटी एंड रीजनल प्लानिंग विभाग से प्राप्त करती हैं। == '''व्यवसाय''' == रॉय तीन क्षेत्रों में काम करते हैं: # वैश्विक दक्षिण में शहरी गरीबी का विश्लेषण; # पूंजी संचय के नए मोर्चे की जांच, विशेष रूप से वैश्विक रूप से परिसंचारी पूंजी में [[गरीबी|गरीबी की अर्थव्यवस्थाओं का रूपांतरण;]] तथा # वैश्विक शहरीवाद की नई संरचनाओं की परीक्षा, विशेष रूप से एशिया में राष्ट्र-राज्यों द्वारा किए गए बोल्ड शहरी नियोजन प्रयोगों। रॉय नारीवादी और नृवंशविज्ञान पद्धति के साथ संलग्न हैं और अक्सर सैद्धांतिक प्रेरणा के लिए [[नारीवाद|औपनिवेशिक नारीवाद पर आधारित हैं।]] शहरी अध्ययन के क्षेत्र में, रॉय को "शहरी अनौपचारिकता" की सैद्धांतिक अवधारणा को आगे बढ़ाने और "सिद्धांत के नए भूगोल" के लिए जाना जाता है, जो वैश्विक दक्षिण की शहरी स्थिति के लिए चौकस है। वह राजनीति और नैतिकता के लिए एक अंतरराष्ट्रीय दृष्टिकोण के लिए शहरीकरण और शहरी नियोजन के लिए एक दृष्टिकोण के लिए तर्क देती है, और हाल ही में 2015 में रॉय को यूसीएलए लुसकिन स्कूल ऑफ पब्लिक अफेयर्स में अर्बन प्लानिंग एंड सोशल वेलफेयर के प्रोफेसर और मेयर और रेनी लुस्किन चेयर इन इनइक्वालिटी एंड डेमोक्रेसी का नाम दिया गया था। वह बर्कले में कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय में ग्लोबल पॉवर्टी एंड प्रैक्टिस में सिटी एंड रीजनल प्लानिंग और प्रतिष्ठित चेयर की प्रोफेसर रह चुकी थीं, और इससे पहले, अर्बन स्टडीज में फ्राइसन चेयर का आयोजन किया था और यूसी बर्कले के साथ शहरी अध्ययन प्रमुख थीं । उन्होंने ब्लम सेंटर फॉर डेवलपिंग इकोनॉमीज़ के शिक्षा निदेशक के रूप में भी काम किया, जहां वह यूसी बर्कले में ग्लोबल पॉवर्टी एंड प्रैक्टिस में स्नातक नाबालिग की संस्थापक अध्यक्ष थीं। उन्होंने 2009 से 2012 तक ग्लोबल मेट्रोपॉलिटन स्टडीज सेंटर के सह-निदेशक के रूप में कार्य किया, और उन्होंने 2005 से 2009 तक इंटरनेशनल और एरिया स्टडीज के एसोसिएट डीन के रूप में कार्य किया। बर्कले में, रॉय ने स्नातक और स्नातक छात्रों को पढ़ाया। उसके अंडरग्रेजुएट कोर्स, "ग्लोबल पॉवर्टी: चैलेंजेज एंड होप्स इन द न्यू मिलेनियम", यूसी बर्कले में प्रत्येक फॉल के 700 छात्रों को आकर्षित किया। 2006 में, उन्हें विशिष्ट शिक्षक सम्मान, यूसी बर्कले को इसके संकाय में सर्वश्रेष्ठ शिक्षक सम्मान से सम्मानित किया गया। इसके अलावा 2006 में, रॉय को प्रतिष्ठित संकाय मेंटर्स पुरस्कार से सम्मानित किया गया, जो बर्कले में कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय के ग्रेजुएट असेंबली द्वारा मान्यता प्राप्त है। 2008 में, रॉय गोल्डन ऐप्पल टीचिंग पुरस्कार के प्राप्तकर्ता थे, जो छात्र निकाय द्वारा दिया गया एकमात्र शिक्षण पुरस्कार था। वह कैस / कार्नेगी फाउंडेशन द्वारा 2009 के कैलिफोर्निया प्रोफेसर ऑफ द ईयर थे। हाल ही में, रॉय को कैलिफ़ोर्निया एलुमनाई एसोसिएशन की 2011 की उत्कृष्टता पुरस्कार, जीवन भर की उपलब्धि पहचान मिली। यूसी प्रणाली में सहयोगियों के साथ, रॉय कैलिफोर्निया में सार्वजनिक शिक्षा के लिए जुटाने में सक्रिय रहे हैं। इस तरह के संघर्षों में उनकी भूमिका ''2009 में द न्यू यॉर्कर की'' थी। <ref>{{Cite news|url=https://www.newyorker.com/magazine/2010/01/04/protest-studies|title=Protest Studies|last=Friend|first=Tad|date=4 January 2010|work=The New Yorker|access-date=25 June 2018}}</ref> रॉय ने खुद इस विषय के तहत आंदोलन की नाजुक एकजुटता के बारे में लिखा है, "वी आर ऑल स्टूडेंट्स ऑफ कलर नाउ" <ref>{{Cite journal|last=Roy|first=Ananya|year=2011|title=We Are All Students of Color Now|journal=Representations|volume=116|issue=1|pages=177–188|doi=10.1525/rep.2011.116.1.177|jstor=10.1525/rep.2011.116.1.177}}</ref> ''रॉय अब डेमोक्रेसी'' पर दिखाई दिए हैं! इन मुद्दों पर चर्चा करने के लिए, साथ ही साथ गरीबी पूँजीवाद पर उनका काम। == काम == उनकी पुस्तक, ''गरीबी कैपिटल: माइक्रोफाइनेंस एंड द मेकिंग ऑफ़ डेवलपमेंट'' 2011 के पॉल डेविडॉफ़ बुक अवार्ड ऑफ़ द एसोसिएशन ऑफ़ कॉलेजिएट स्कूल ऑफ़ प्लानिंग की प्राप्तकर्ता है। शहरी नियोजन में प्राथमिक पुस्तक पुरस्कार, डेविडॉफ़ पुरस्कार "भागीदारी योजना और सकारात्मक सामाजिक परिवर्तन को बढ़ावा देने वाली एक उत्कृष्ट पुस्तक प्रकाशन को मान्यता देता है, जो समाज में गरीबी और नस्लवाद का विरोध करता है और अमीर और गरीब; गोरे और काले; पुरुषों; महिलाओं।" रॉय ने तर्क दिया है कि माइक्रोफाइनेंस [[वित्तीय समावेशन]] का एक उपकरण है, "पूंजी के लोकतंत्रीकरण" का एक हिस्सा है, लेकिन यह भी कि यह संभवतः एक नया वैश्विक सबप्राइम बाजार है, जिसमें से एक ऋण को सुरक्षित और व्यापार किया जाता है <ref>{{Cite web|url=http://www.europeanfinancialreview.com/?p=2319|title=The Democratization of Capital? Microfinance and Its Discontents|last=Ananya Roy|date=18 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822174708/http://www.europeanfinancialreview.com/?p=2319|archive-date=22 August 2011|access-date=22 August 2012}}</ref> हाल के एक विशेष अंक में ''पब्लिक कल्चर'', जिसे उसने अतिथि-संपादित किया है, रॉय ने मानवतावादी वस्तुओं में गरीबी पूंजीवाद और बाजारों के निर्माण पर प्रकाश डाला है <ref>{{Cite web|url=http://publicculture.org/articles/view/24/1/subjects-of-risk-technologies-of-gender-in-the-making-of-millennial-modernity|title=Subjects of Risk: Technologies of Gender in the Making of Millennial Modernity|last=Ananya Roy|access-date=22 August 2012}}</ref> उनका कार्य गरीबी के हस्तक्षेप के साथ ऐसे दृष्टिकोणों के विपरीत है जो सामाजिक सुरक्षा और असमानता के परिवर्तन से संबंधित हैं। 2014 में, रॉय ने [https://blumcenter.berkeley.edu/ ब्लम सेंटर फॉर डेवलपिंग] [https://challengeinequality.luskin.ucla.edu/ इकोनॉमी और यूसीएलए] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210314173915/https://challengeinequality.luskin.ucla.edu/ |date=14 मार्च 2021 }} लुस्किन इंस्टीट्यूट फॉर इनइक्वलिटी एंड डेमोक्रेसी के साथ [https://www.youtube.com/channel/UCrgUQDM6X6LepPcoBhIRa3g मिलकर #GlobalPOV] प्रोजेक्ट विकसित किया। यह परियोजना अकादमिक क्षेत्र की सीमाओं से परे वैश्विक गरीबी के बारे में बातचीत का विस्तार करने के लिए डिजिटल और सोशल मीडिया का उपयोग करती है। वैश्विक गरीबी के समाधान प्रदान करने के बजाय, यह लोगों को प्रतिबिंबित करने के लिए और गंभीर रूप से दूर के गरीबी के साथ-साथ गरीबी के साथ-साथ अपने रिश्ते के साथ जुड़ने के लिए प्रोत्साहित करता है जो किसी के रोजमर्रा के जीवन के संदर्भ में मौजूद है। रॉय द्वारा सुनाए गए वीडियो, खालिद कदीर (यूसी बर्कले व्याख्याता), जेनेवीव नेगोरोन-गोंजालेस (सैन फ्रांसिस्को प्रोफेसर के विश्वविद्यालय), और क्लेर तलवल्कर (यूसी बर्कले व्याख्याता) को YouTube पर अपलोड किया जाता है, और ट्विटर पर हैशटैग, #GlobalPOV के माध्यम से बातचीत को प्रोत्साहित किया जाता है। । <ref>{{Cite web|url=https://blumcenter.berkeley.edu/academics/gpp/globalpov/|title=#GlobalPOV|website=Blum Center|language=en-US|access-date=2020-08-09|archive-date=23 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123074359/https://blumcenter.berkeley.edu/academics/gpp/globalpov/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://challengeinequality.luskin.ucla.edu/globalpov/|title=#GlobalPOV|website=Challenge Inequality|language=en-US|access-date=2020-08-09}}</ref> 2016 में राष्ट्रपति ट्रम्प के उद्घाटन के बाद से, रॉय ने योजनाकारों की राजनीतिक रूप से संलग्न होने की आवश्यकता के बारे में कई लेख प्रकाशित किए हैं। यूसीएलए एबोलिशनिस्ट प्लानिंग ग्रुप के साथ मिलकर रॉय ने "एबोलिशनिस्ट प्लानिंग फॉर रेसिस्टेंस" शीर्षक से एक संसाधन मार्गदर्शिका तैयार की, जिसमें प्रमुख मुद्दों को शामिल किया गया, जिसके तहत नागरिक स्वतंत्रता, पुलिसिंग, आवास अधिकार, केंद्रीय श्रम, अभयारण्य शहर, और पर्यावरण न्याय जैसी राजनीतिक कार्यवाही को गति दी गई। <ref>Abbot, Thomas, et al. “Abolitionist Planning.” ''<nowiki>Https://Challengeinequality.luskin.ucla.edu/2018/04/06/Abolitionist-Planning-for-Resistance/</nowiki>'', UCLA Luskin Institute on Inequality and Democracy, 2017, challengeinequality.luskin.ucla.edu/wp-content/uploads/sites/16/2017/05/AboPlan_Pub_FINAL_online-v2-1.pdf.</ref> रॉय ने "आर्ट ऑफ इन्फ्रास्ट्रक्चर ऑफ असेंट: एज ऑफ ट्रम्पिज्म," में अपने लेख में, नस्लवादी सरकारों, संस्थानों, विशेष रूप से वास्तुकला, योजना और अंतर्राष्ट्रीय विकास की उत्सुकता की आलोचना की है, ताकि वे नस्लवादी सरकारों, संस्थानों, बदले में सत्ता के आंकड़ों के साथ खुद को जोड़ सकें। मान्यता और लाभ। उनका तर्क है कि छात्रों, शिक्षकों और पेशेवरों को जटिलता की संस्कृति को अस्वीकार करना चाहिए और "अवज्ञा, इनकार और प्रतिरोध" में से एक को विकसित करना चाहिए। <ref>{{Cite web|url=http://averyreview.com/issues/21/the-infrastructure-of-assent|title=The Avery Review {{!}} The Infrastructure of Assent: Professions in the Age of Trumpism|website=averyreview.com|language=en|access-date=2020-08-09}}</ref> == लेखक की किताबें == * 2010। ''गरीबी पूंजी: माइक्रोफाइनेंस और मेकिंग ऑफ डेवलपमेंट'' । रूटलेज <ref>[http://www.routledge.com/books/Poverty-Capital-ISBN 978-0-415-87673-5 Poverty Capital, Routledge]{{Dead link|date=October 2016}}</ref> * 2003। ''सिटी रिक्विम, कलकत्ता: जेंडर एंड पॉलिटिक्स ऑफ़ पॉवर्टी'' । मिनेसोटा प्रेस विश्वविद्यालय। <ref>{{Cite web |url=http://www.upress.umn.edu/Books/R/roy_city.html |title=City Requiem, University of Minnesota Press |access-date=28 मार्च 2021 |archive-date=8 जुलाई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708111926/http://www.upress.umn.edu/Books/R/roy_city.html |url-status=dead }}</ref> == सह-अधिकृत पुस्तकें == * 2017। “ [https://escholarship.org/uc/item/8bp6r8qg#article_abstract. सिखाओ।] [https://escholarship.org/uc/item/8bp6r8qg#article_abstract. व्यवस्थित करें।] [https://escholarship.org/uc/item/8bp6r8qg#article_abstract. विरोध] , "यूसीएलए लुसकिन इंस्टीट्यूट फॉर इनइक्वालिटी एंड डेमोक्रेसी, सह-लेखक अनन्या रॉय, एंड्रेस कैरास्किलो, डैनियल बेस्नर, मैट स्पार्क, रिचर्ड हेबडिज, जेनेट ओ'शे, लॉरा मूरत, मालिनी रंगनाथन, हेल्गा लिटनर। == सह-संपादित पुस्तकें == * 2011। वर्ल्डिंग सिटीज: एशियन एक्सपेरिमेंट्स एंड द आर्ट ऑफ बीइंग ग्लोबल। सह-संपादक: एहिवा ओंग। ब्लैकवेल: SUSC शृंखला। <ref>{{Cite web|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-1405192763.html|title=Worlding Cities: Asian Experiments and the Art of Being Global|access-date=28 मार्च 2021|archive-date=3 अप्रैल 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403061830/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-1405192763.html|url-status=dead}}</ref> * 2008। अंतर्राष्ट्रीय स्वास्थ्य का अभ्यास। [[ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]], न्यूयॉर्क, डैनियल पर्लमैन के साथ सह-संपादित। <ref>{{Cite web |url=http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/Medicine/PublicHealth/~~ |title=/dmlldz11c2EmY2k9OTc4MDE5NTMxMDI3Ng==# The Practice of International Health, Oxford University Press |access-date=28 मार्च 2021 |archive-date=7 जुलाई 2007 |archive-url=https://archive.today/20070707203824/http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/Medicine/PublicHealth/~~ |url-status=dead }}</ref> * 2004। शहरी सूचनात्मकता: [[मध्य पूर्व]], [[दक्षिण एशिया]] और लैटिन अमेरिका से ट्रांसनैशनल पर्सपेक्टिव्स। लानहम: लेक्सिंगटन बुक्स, नेज़र अलसायद के साथ सह-संपादित। == सामग्री == * 2016। " [https://www.societyandspace.org/articles/divesting-from-whiteness-the-university-in-the-age-of-trumpism सफेदी: ट्रम्पिज़्म की आयु में विश्वविद्यालय] " समाज और अंतरिक्ष। * 2012। "नृवंशविज्ञान परिसंचरण: गरीबी प्रबंधन के दुनिया में अंतरिक्ष-समय के संबंध" पर्यावरण और योजना ए, 44, 31-41। * 2012। "जोखिम का विषय: सहस्त्राब्दि विकास के लिंग में प्रौद्योगिकी" सार्वजनिक संस्कृति, 24: 1, 131-155। * 2012। "सहस्राब्दी पूंजीवाद के उद्यमी" एंटिपोड 44: 2, 545-553 (मैथ्यू स्पार्क द्वारा संपादित गरीबी की राजधानी पर संगोष्ठी के हिस्से के रूप में)। * 2011। "द एगोनिज्म ऑफ़ यूटोपिया: डायलेक्टिक्स एट ए स्टैस्टिल" ट्रेडिशनल डवेलिंग एंड सेटलमेंट्स रिव्यू 13: 1। * 2011। "वी आर ऑल स्टूडेंट्स ऑफ कलर नाउ" प्रतिनिधि ११६: १, १88-१ of of। * 2011। "क्रिटिकल ट्रांसनेशनिज्म: प्लॉसिंग प्लानिंग इन द वर्ल्ड" जर्नल ऑफ प्लानिंग एजुकेशन एंड रिसर्च, प्रकाशित ऑनलाइनफर्स्ट, 20 अप्रैल, प्रिंट एक्सएक्स (एक्स) 1-10 में। * 2011। "स्लमडॉग सिटीज़: रीथिंकिंग सबाल्टर्न अर्बनिज़्म" इंटरनेशनल जर्नल ऑफ़ अर्बन एंड रीजनल रिसर्च, 35: 2, 223-238। * 2011। "शहरीकरण, विश्व व्यवहार और नियोजन का सिद्धांत" योजना सिद्धांत, 10: 1, 6-15। * 2010। “पूंजी का लोकतांत्रिकरण? माइक्रोफाइनेंस एंड इट्स डिसकंटेंट्स "वर्ल्ड फाइनेंशियल रिव्यू, 18 दिसंबर। * 2009। "नागरिक शासन: बेरूत और मुंबई में समावेश की राजनीति" एंटिपोड, 41: 1, 159-179। * 2009। "अजीब तरह से परिचित: योजना और विद्रोह और अनौपचारिकता के संसारों" योजना सिद्धांत, 8: 1, 7-11। * 2009। "क्यों भारत अपने शहरों की योजना नहीं बना सकता है: अनौपचारिकता, उग्रवाद, और शहरीकरण का मुहावरा" योजना सिद्धांत, 8: 1, 76-87। * 2009। "21 वीं सदी का महानगर: सिद्धांत का नया भूगोल" क्षेत्रीय अध्ययन, 43: 6, 819-830। * 2008। "ग्लोबल नॉर्म्स एंड अर्बन फॉर्म्स: द मिलेनियम डेवलपमेंट गोल्स" योजना सिद्धांत और अभ्यास 9: 2, 251-274। * 2008। "पोस्ट-लिबरलिज़्म: ऑन द एथिको-पॉलिटिक्स ऑफ़ प्लानिंग" प्लानिंग थ्योरी 7: 1, 92-102। * 2007। "अभ्यास का स्थान: जॉन फ़ॉस्टर का जवाब" विकास दक्षिणी अफ्रीका 24: 4, 623-628। * 2006। "मध्यकालीन आधुनिकता: एक वैश्विक युग में नागरिकता और शहरीता पर" अंतरिक्ष और राजनीति, 10: 1, 1-20 (नेज़र अलसायद के साथ)। * 2005। "साम्राज्य के समय में प्रशंसा" योजना सिद्धांत, 5: 1, 7-29। * 2005। "मध्यकालीन आधुनिकता: समकालीन शहरीवाद में नागरिकता" एप्लाइड मानवविज्ञानी, 25: 2, सितंबर (नेज़र अलसायद के साथ)। * 2005। "अर्बन इंफोर्मेलिटी: टुवर्ड ए एपिस्टेमोलॉजी ऑफ़ प्लानिंग" जर्नल ऑफ़ द अमेरिकन प्लानिंग एसोसिएशन, 71: 2, 147-158। * 2003। "उचित नागरिकता के प्रतिमान: विश्लेषण के पारम्परिक तकनीक" शहरी मामले की समीक्षा, 38: 4, 463-491। * 2001। "एक सार्वजनिक संग्रहालय: योजना रूपांतरण और नारीवादी सामग्री पर।" जर्नल ऑफ़ प्लानिंग एजुकेशन एंड रिसर्च, 21: 2, 109-126। * 2001। "परंपराओं की आधुनिक: एक भ्रष्ट दृश्य" पारंपरिक विचलन और बस्तियों की समीक्षा, 12: 2, 7-21। == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी संबंध == * [http://luskin.ucla.edu/ananya-roy कर्मचारी प्रोफ़ाइल यूसीएलए] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160502210459/http://luskin.ucla.edu/ananya-roy |date=2 मई 2016 }} * [https://ananyaroy.org/ अनन्या रॉय की वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413064805/https://ananyaroy.org/ |date=13 अप्रैल 2021 }} [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] sde3gag1gyqol8k2n25aglme6u8d69n सदस्य वार्ता:Adhinayaka 3 1271357 6591804 5796777 2026-07-26T04:10:58Z SM7 89247 सूचना: [[:मजरौठ (अहीर)]] को [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु]] नामांकन, [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मजरौठ (अहीर)|चर्चा पृष्ठ देखें]] 6591804 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Yadupati}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 04:26, 14 अप्रैल 2021 (UTC) == झूठी जानकारी अंग्रेजी अहीर लेख में == The basis on which Ahir and Chamar are being treated as equal Simon Commission? Indian Statutory Commission says the Yadubansi Rajputs are derived from the Yadubansi Ahirs<ref>https://books.google.co.in/books?id=KTEoAAAAMAAJ&q=indian+statutory+commission+yadubansi&dq=indian+statutory+commission+yadubansi&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwio_aa939r5AhWPSGwGHbnqClMQ6AF6BAgDEAM#yadubansi</ref> Either you accept that Yaduvanshi Rajputs are born from Ahirs or else remove false information from Ahirs and Chamars [[सदस्य:Tryant Saurashtrian|Tryant Saurashtrian]] ([[सदस्य वार्ता:Tryant Saurashtrian|वार्ता]]) 18:37, 26 अगस्त 2022 (UTC) == झूठी जानकारी अंग्रेजी अहीर लेख में == एक मुगलपुत एडिटर आ गया है विकिपीडिया पर जो अहीर यादव सम्बंधित लेखों में गलत जानकारी जोड़ रहा है उनसे अहीर को एक पारंपरिक रूप से गैर कुलीन शब्द जोड़ा उसके बाद उसने 1910 का नकली प्रचार फेलया उसने लिखा है अहीरों ने यादव शब्द 1910 के बाद लगाया और यदु के वंशज होने का दावा किया जबकि ये पूरी तरह से असत्य है अहीरों के तीन वंश हैं यदुवंशी नंदवंशी गवालवांशी फिर अहीरों ने 1910 के बाद कैसे यदु के वंशज होने का दावा किया? और अहीर शब्द आभीर से आया है जो यादवों से जुड़े हुए हैं फिर किस प्रकार ये असत्य फैलाया जा रहा है कृपया एक बार अच्छे से इंग्लिश लेख देखें [[सदस्य:Tryant Saurashtrian|Tryant Saurashtrian]] ([[सदस्य वार्ता:Tryant Saurashtrian|वार्ता]]) 18:49, 26 अगस्त 2022 (UTC) == tum dhadhoro ko Akhir kar dikkat kya he == dhadhor har jagha jhoot fela rahe ..in farji logo se savdhan rahe ...har jagha gopvanshi ko badnam kar rahe Wikipedia me ghus kar ulta sida likh rahe he .gwalvansh yaduvanshi ka itihas ko khud ka bana rahe .fark tarika se edit kar rahe page ko ..khud ko baap nahi mila itihas me to gwal gop gopal word ka alag alag matlab nikal ke bhramit kar rahe jab ki ye ek hi logo ko kaha he or ...wo nahi jante ki social media me srest nahi bana jata ..jitna jaldi ho yadav me ekta laye or jhoot bolna band kare ...dhadhor aap log gop(gwal) gopvanshi yaduvanshio ka page edit karna band kare..sudar jao..jis din hum log tumare jese karne lagege tab tum sambhal nahi pagoge..kirpiya prapanch karna band kardo aap log [[सदस्य:Yaduvanshireal|Yaduvanshireal]] ([[सदस्य वार्ता:Yaduvanshireal|वार्ता]]) 15:00, 8 सितंबर 2022 (UTC) == [[:मजरौठ (अहीर)|मजरौठ (अहीर)]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:मजरौठ (अहीर)|मजरौठ (अहीर)]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मजरौठ (अहीर)|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मजरौठ (अहीर)]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं संश्लेषण से केवल जातिगत प्रचार एवं महिमामंडन हेतु निर्मित प्रतीत हो रहा। अलग से लेख की आवश्यकता नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:10, 26 जुलाई 2026 (UTC) ex2cxa5qzskk05ew9nqe3b2zl69i7if मियापुर 0 1327516 6591867 6580578 2026-07-26T11:23:04Z Curvasingh 654091 6591867 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = मियापुर |other_name = Miyapur<br>మియాపూర్ |settlement_type = हैदराबाद का मुहल्ला |image = Miyapur Photo.jpg |image_caption = मियापुर दृश्य |pushpin_label = मियापुर |pushpin_map = India Hyderabad#India |coordinates = {{coord|17.497|78.361|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = तेलंगाना में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[तेलंगाना]] |subdivision_type2 = [[तेलंगाना के जिले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[रंगारेड्डी ज़िला]] | blank1_name_sec1 = [[सांसद]] | blank1_info_sec1 = [[चेवेल्ला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] | blank2_name_sec1 = [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधानसभा]] | blank2_info_sec1 = [[सेरिलिंगमपल्ली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सेरिलिंगमपल्ली]] (विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र) | blank3_name_sec1 = Civic agency | blank3_info_sec1 = [[साइबराबाद नगर निगम]] | leader_title2 = [[Member of the Legislative Assembly (India)|MLA]] | leader_name2 = अरेकापुडी गांधी(INC) | leader_title3 = [[Member of Parliament]] | leader_name3 = कोण्डा. विश्वेश्वर रेड्डी |population_total = |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30 }} '''मियापुर''' (Miyapur) [[भारत]] के [[तेलंगाना]] राज्य की राजधानी, [[हैदराबाद]], का एक [[उपनगर]] है। प्रशासनिक रूप से यह [[रंगारेड्डी ज़िले]] में स्थित है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=O-0UAQAAMAAJ Hand Book of Statistics, Andhra Pradesh]," Bureau of Economics and Statistics, Andhra Pradesh, India, 2007</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=WeNLAQAACAAJ Contemporary History of Andhra Pradesh and Telangana, AD 1956-1990s]," Comprehensive history and culture of Andhra Pradesh Vol. 8, V. Ramakrishna Reddy (editor), Potti Sreeramulu Telugu University, Hyderabad, India, Emesco Books, 2016</ref> == सीमाचिह्न == * मियापुर चेरुवु * पेद्दा कुडी चेरुवु ([[मक्ता महबूबपेट]] झील) <ref>[https://www.mappls.com/place-maktha+mahaboobpet+lake-hmt+swarnapuri+colony-miyapur-hyderabad-telangana-500049-4OZ9CK@zdata=MTcuNTE2ODc3Kzc4LjM1MDM3NSsxNys0T1o5Q0srKw==ed Maktha Mahaboobpet Lake]</ref> * मियापुर पटेल चेरुवु * रेगुलाकुंटा झील * गंगाराम चेरुवु * हाफ़िज़पेट चेरुवु * मदीनागुडा चेरुवु * अमीनपुर झील * केन्द्रीय विहार * ऑल्विन कॉलोनी जंक्शन * श्री सीतारमंजनेय स्वामी देवस्थानमु (रामालयम) * कैवलरी टेम्पल चर्च * एआरके टावर्स * एसएमआर विनय सिटी (नारेन एस्टेट्स) * एसएमआर विनय हिलैंड्स * श्रीवेन मॉल == इलाके और पड़ोस == * जेपी नगर * हुडा मयूरी नगर * [[मक्ता महबूबपेट]] * मातृश्री नगर, मियापुर, हैदराबाद * दीप्तिश्री नगर * प्रशांत नगर * पुलिसकर्मी आवास सोसायटी * एचएमटी स्वर्णपुरी कॉलोनी == मियापुर की सबसे ऊंची इमारतें == {{OSM Location map |coord={{coord|17.4964|78.3731}} | float=center| zoom=14 | width=800 | height=700 | shape1=n-circle | shape-outline1=#000 | shape-color1=#06c | mark-size1=12 | mark-title1=Candeur Twins | mark-coord1={{coord|17.50763|78.36199}} | mark-title2=Candeur 40 | mark-coord2={{coord|17.50454| 78.36329}} | mark-title3=NYLA by Team4 Life Spaces | mark-coord3={{coord|17.50862|78.36145}} | mark-title4=Vertex Viraat | mark-coord4={{coord|17.50141|78.363693}} | mark-title5=ARIA by Team4 LifeSpaces | mark-coord5={{coord|17.509291|78.362882}} | mark-title6=Indis Sia Prospera | mark-coord6={{coord|17.503182|78.36426}} | caption = मियापुर में {{convert|100|m|ft|0|abbr=}} से ऊंची इमारतें; इसमें 47-अमीनपुर सर्कल के अंतर्गत आने वाली इमारतें शामिल नहीं हैं। <small>{{flatlist| * {{color box|#06c|Residential}} * {{color box|#b00|Commercial}} }}</small> | auto-caption=12 }} यह सूची मियापुर में बनी और सबसे ऊपरी हिस्से तक पूरी हो चुकी सबसे ऊंची इमारतों को क्रम में रखती है, इसमें 47-अमीनपुर सर्कल के अंतर्गत आने वाली इमारतें शामिल नहीं हैं। इसमें ऐसी ऊंची इमारतें शामिल हैं जिनकी ऊंचाई, ऊंचाई मापने के मानक तरीकों के अनुसार कम से कम {{convert|100|m|ft|0|abbr=}} है। {{legend|#ddffdd|बनने के समय यह मियापुर की सबसे ऊंची इमारत थी।|border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend|#FFFF99|आर्किटेक्चर के हिसाब से ऊपरी ढांचा तैयार है, लेकिन काम अभी पूरा नहीं हुआ है।|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- style="background:#ececec;" !Rank !Name !Location ! class="unsortable"|Image !Height !Floors ! data-sort-type="text" |Year !Building type ! class="unsortable"|Notes |- ! - |ARIA by Team4 LifeSpaces |[[Miyapur]]-Bollaram Road {{Coord|17|30|33.6|N|78|21|45.0|E|display=inline|name=}} | |{{convert|181.8|m|ft|0}}<ref>{{Cite web |title=Team4 Aria - Tower A, Hyderabad - SkyscraperPage.com |url=https://skyscraperpage.com/b195132/hyderabad/team4-aria-tower-a |access-date=2026-04-28 |website=skyscraperpage.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Team4 Aria - Tower B, Hyderabad - SkyscraperPage.com |url=https://skyscraperpage.com/b195133/hyderabad/team4-aria-tower-b |access-date=2026-04-28 |website=skyscraperpage.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Team4 Aria - Tower C, Hyderabad - SkyscraperPage.com |url=https://skyscraperpage.com/b195134/hyderabad/team4-aria-tower-c |access-date=2026-04-28 |website=skyscraperpage.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Team4 Aria - Tower D, Hyderabad - SkyscraperPage.com |url=https://skyscraperpage.com/b195135/hyderabad/team4-aria-tower-d |access-date=2026-04-28 |website=skyscraperpage.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Team4 Aria - Tower E, Hyderabad - SkyscraperPage.com |url=https://skyscraperpage.com/b195136/hyderabad/team4-aria-tower-e |access-date=2026-04-28 |website=skyscraperpage.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Team4 Aria - Tower F, Hyderabad - SkyscraperPage.com |url=https://skyscraperpage.com/b195137/hyderabad/team4-aria-tower-f |access-date=2026-04-28 |website=skyscraperpage.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Team4 Aria - Tower G, Hyderabad - SkyscraperPage.com |url=https://skyscraperpage.com/b195138/hyderabad/team4-aria-tower-g |access-date=2026-04-28 |website=skyscraperpage.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Team4 Aria – Telangana RERA |url=https://rerait.telangana.gov.in/PrintPreview/PrintPreview?q=GJOBSxoRrJV22vmPufX0Gr7yMk07yLYbCxVKoNcxZkkc1ntxMSO8ZISphbUXmoy3coxHwxM7pE02LItYox2X4JJMvEj1Y7GfO%2b2glR2%2bEsPRZgOATclq7sOSqy7FnYsbMLP07RXLVISZEQXplIgkgQAgXZPTj1PU%2fIPYyjW%2fZihZGvhUfuopMw%3d%3d |access-date=10 February 2026 |website=Telangana RERA}}</ref><!-- Verified height to the top of staircase cabin as per RERA elevation drawing. --> |55 floors * 7 Towers |2031 |<span style="color:Blue">Residential</span> | |- style="background:#FF9;" !1 |Candeur Twins |[[Miyapur]]-Bollaram Road {{Coord|17|30|27.5|N|78|21|43.2|E||display=inline|name=}} | |{{convert|141|m|ft|0}} |47 |2027 |<span style="color:Blue">Residential</span> | * |-style="background:#dfd;" !2 |Candeur40 |[[Miyapur]]-Bollaram Road {{Coord|17|30|16.3|N|78|21|47.8|E||display=inline|name=}} |[[File:Candeur 40 miyapur.jpg|195x195px|alt=Tall residential building complex with three towers.]] |{{convert|118.59|m|ft|0}} |40 |2026 |<span style="color:Blue">Residential</span> | | | |- !3 |NYLA by Team4 Life Spaces |[[Miyapur]]-Bollaram Road {{Coord|17|30|31.0|N|78|21|41.2|E|display=inline|name=}} | |{{convert|112|m|ft|0}} |35 |2027 |<span style="color:Blue">Residential</span> | |- !4 |Vertex Viraat |[[Miyapur]]-Bollaram Road {{Coord|17|30|05.1|N|78|21|49.3|E|display=inline|name=}} | |{{convert|105|m|ft|0}} |32 |2027 |<span style="color:Blue">Residential</span> | * |} ==सिटीस्केप== <gallery mode="packed" heights="150"> चित्र:An Apartment park area in Miyapur.jpg|हैदराबाद के मियापुर में एक अपार्टमेंट पार्क एरिया चित्र:View of Apartments at Miyapur.jpg|मियापुर, हैदराबाद में अपार्टमेंट का दृश्य चित्र:Miyapur Metro Satation, Hyderabad .jpg|मियापुर मेट्रो स्टेशन, हैदराबाद ‎ चित्र:GSM Mall.jpg|जीएसएम मॉल और मल्टीप्लेक्स, मियापुर चित्र:Jsr_mall_vijetha_madeenaguda.jpg|Jsr mall चित्र:Maktha Mahaboobpet lake.jpg|मख्ता महाबूबपेट पेद्दा कुडी चेरुवु चित्र:Nivriti homes near sentia global school miyapur.jpg|सत्य श्री निवृत्ति होम्स बीके एन्क्लेव मक्ता महबूबपेट, मियापुर चित्र:Dr Agarwals Eye Hospital allwyn x signal miyapur hyd.jpg|डॉ. अग्रवाल्स आई हॉस्पिटल ऑलविन एक्स सिग्नल मियापुर चित्र:Sri SeetaRamanjaneya Swamy Devastanamu (Ramalayam) Miyapur hyd.jpg|श्री सीता रामंजनेया स्वामी देवस्थानम (रामालयम) मियापुर हैदराबाद चित्र:Ambedkar statue maktha hmt swarnapuri.jpg|एचएमटी स्वर्णपुरी कॉलोनी मक्ता महाबूबपेट मियापुर हैदराबाद चित्र:Nsk platina maktha mahabubpet 2 blocks hyd.jpg|एनएसके प्लेटिना गेटेड मक्ता महबूबपेट मियापुर हैदराबाद चित्र:Maktha Mahabubpet full chowk view.jpg|मक्था महाबूबपेट का पूरा चौक का नज़ारा चित्र:Rock formations at Miyapur.JPG|मियापुर, हैदराबाद, भारत में चट्टान की संरचनाएँ </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[हैदराबाद]] * [[रंगारेड्डी ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{हैदराबाद के विषय}} [[श्रेणी:रंगारेड्डी ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:हैदराबाद में मुहल्ले]] 124jz5s2nhdhjegf0b2mon7g1efsbxg महेंद्रगिरि (ओड़िशा) 0 1329121 6591768 5391553 2026-07-25T20:36:22Z Abinasha79 938295 /* शास्त्रीय प्रमाण */ 6591768 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = महेंद्रगिरि | other_name = Mahendragiri<br>ମହେନ୍ଦ୍ରଗିରି | elevation_m = 1501 | elevation_ref = | map = India | map_caption = महेंद्रगिरि का स्थान | map_size = 300 | label_position = right | country = {{IND}} | state = [[ओड़िशा]] | district = [[गजपति ज़िला]] | range = [[पूर्वी घाट]] | coordinates = {{coord|18|58|28|N|84|22|05|E|type:mountain_region:IN_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | range_coordinates = | coordinates_ref = | easiest_route = सड़क }} '''महेंद्रगिरि''' (Mahendragiri) [[भारत]] के [[ओड़िशा]] राज्य के [[गजपति ज़िले]] में [[पूर्वी घाट]] का एक {{convert|1501|m|ft}} ऊँचा [[पर्वत]] है। इस ऐतिहासिक पर्वत का का [[रामायण]] में उल्लेख है। यह [[कोरापुट ज़िले]] के [[देओमाली पर्वत]] के बाद ओड़िशा का दूसरा सबसे ऊँचा पहाड़ है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=1RBuAAAAMAAJ Orissa reference: glimpses of Orissa]," Sambit Prakash Dash, TechnoCAD Systems, 2001</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=8ukfNZsoNA4C The Orissa Gazette]," Orissa (India), 1964</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=yLU7DwAAQBAJ Lonely Planet India]," Abigail Blasi et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787011991</ref> == शास्त्रीय प्रमाण == • श्रीमद्भागवतम् में उल्लेख है कि आज भी भगवान परशुराम महेंद्रपर्वत पर निवास करते हैं: आस्तेऽद्यापि महेन्द्राद्रौ न्यस्त-दण्डः प्रशान्त-धीः। उपगीयमान-चरितः सिद्ध-गन्धर्व-चारणैः॥ — श्रीमद्भागवतम् 9.16.26 भगवान परशुराम आज भी महेंद्र पर्वत पर एक ज्ञानी और विद्वान ब्राह्मण के रूप में निवास करते हैं। उन्होंने क्षत्रिय के शस्त्र और कर्तव्यों का पूर्णतः त्याग कर दिया है और वे पूर्ण रूप से शांत एवं संतुष्ट हैं। उनके महान चरित्र और अद्भुत कार्यों के कारण सिद्ध, चारण और गंधर्व जैसे दिव्य प्राणी निरंतर उनका सम्मान, स्तवन और गुणगान करते हैं। • जब भगवान बलराम तीर्थयात्रा पर गए, तब उन्होंने भी इस पवित्र स्थान की यात्रा की और स्वयं भगवान परशुराम के दर्शन किए: उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ, रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च। — श्रीमद्भागवतम् 10.79.12 महेंद्रगिरि पर श्रीबलरामजी ने आचमन करके, भगवान परशुराम को देखकर उन्हें प्रणाम किया। • श्रीविष्णुपुराण में उल्लेख है कि महेंद्रगिरि कुल पर्वतों में से एक प्रमुख पर्वत है: महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः। विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः॥ —‌ श्रीविष्णुमहापुराणम्, द्वितीय अंश, अध्याय-3, श्लोक-3 महेंद्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्ष पर्वत, विंध्य और पारियात्र — ये सात इस भूमि के प्रमुख (या श्रेष्ठ) पर्वत हैं। • श्रीमहाभारत में भी उल्लेख है कि भगवान परशुराम महेंद्रपर्वत पर निवास करते हैं: स प्रदाय महीं तस्मै कश्यपाय महात्मने । अस्मिन्‌ महेन्द्रे शैलेन्द्रे वसत्यमितविक्रम: ।। — श्रीमहाभारतम् 3.117.14 इस प्रकार सारी पृथ्वी महात्मा कश्यपको देकर अमित पराक्रमी परशुरामजी इस पर्वतराज महेन्द्रपर निवास करते हैं। • कलिंग (वर्तमान ओडिशा) में पवित्र वैतरणी नदी में स्नान करने और अपने पितरों के लिए तर्पण करने के बाद, पांडवों ने दक्षिण दिशा की ओर महेंद्रगिरि गए, जहाँ उन्होंने भगवान परशुराम के दर्शन किए: वैशम्पायन उवाच — ततः कृतस्वस्त्ययनो महात्मा युधिष्ठिरः सागरगाम् अगच्छत्। कृत्वा च तत् शासनम् अस्य सर्वं महेन्द्रम् आसाद्य निशाम् उवास॥ — श्रीमहाभारतम् 3.114.30 श्रीवैशम्पायनजी कहते हैं — जनमेजय! तदनन्तर लोमशजी ने स्वस्तिवाचन करनेके पश्चात महात्मा राजा युधिष्ठिरने उनकी बतायी हुई सारी विधियोंका पालन करते हुए समुद्रमें स्नान करनेके लिए प्रवेश किया। इसके बाद महेन्द्रपर्वत पर जाकर रात्रि बितायी। • महेंद्रपर्वत पर ऋषि अकृतव्रण ने युधिष्ठिर को कार्तवीर्य की कथा (कार्तवीर्योपाख्यान) सुनाई, जिसका विस्तार से वर्णन महाभारत के वनपर्व के अध्याय 115, 116 और 117 में मिलता है। • श्रीमद्वाल्मीकीयरामायण में भी उल्लेख है कि श्रीपरशुरामजी श्रीरामजी से पराजित होने के बाद महेंद्रपर्वत पर तपस्या के लिए लौट गए: स हतान् दृष्ट्वा रामेण स्वल्लोकान् तपसार्जितान्। जामदग्न्यः जगामाशु महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्॥ — श्रीमद्वाल्मीकीयरामायण, बालकांडम्, सर्ग - 76, श्लोक - 22 जब जमदग्नि पुत्र श्रीपरशुरामजी ने देखा कि भगवान श्रीराम के बाण से वे दिव्य लोक नष्ट हो गए जिन्हें उन्होंने अपनी तपस्या से प्राप्त किया था, तब वे तुरंत पर्वतों में श्रेष्ठ महेंद्र पर्वत पर चले गए। == इन्हें भी देखें == * [[देओमाली पर्वत]] * [[पूर्वी घाट]] * [[गजपति ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:ओड़िशा के पर्वत]] [[श्रेणी:गजपति ज़िला]] rcd4zo2xrzb6agmzan9zu47d5bgvtdk 6591771 6591768 2026-07-25T20:47:45Z Abinasha79 938295 /* शास्त्रीय प्रमाण */ 6591771 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = महेंद्रगिरि | other_name = Mahendragiri<br>ମହେନ୍ଦ୍ରଗିରି | elevation_m = 1501 | elevation_ref = | map = India | map_caption = महेंद्रगिरि का स्थान | map_size = 300 | label_position = right | country = {{IND}} | state = [[ओड़िशा]] | district = [[गजपति ज़िला]] | range = [[पूर्वी घाट]] | coordinates = {{coord|18|58|28|N|84|22|05|E|type:mountain_region:IN_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | range_coordinates = | coordinates_ref = | easiest_route = सड़क }} '''महेंद्रगिरि''' (Mahendragiri) [[भारत]] के [[ओड़िशा]] राज्य के [[गजपति ज़िले]] में [[पूर्वी घाट]] का एक {{convert|1501|m|ft}} ऊँचा [[पर्वत]] है। इस ऐतिहासिक पर्वत का का [[रामायण]] में उल्लेख है। यह [[कोरापुट ज़िले]] के [[देओमाली पर्वत]] के बाद ओड़िशा का दूसरा सबसे ऊँचा पहाड़ है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=1RBuAAAAMAAJ Orissa reference: glimpses of Orissa]," Sambit Prakash Dash, TechnoCAD Systems, 2001</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=8ukfNZsoNA4C The Orissa Gazette]," Orissa (India), 1964</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=yLU7DwAAQBAJ Lonely Planet India]," Abigail Blasi et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787011991</ref> == शास्त्रीय प्रमाण == • श्रीमद्भागवतम् में उल्लेख है कि आज भी भगवान परशुराम महेंद्रपर्वत पर निवास करते हैं: आस्तेऽद्यापि महेन्द्राद्रौ न्यस्त-दण्डः प्रशान्त-धीः। उपगीयमान-चरितः सिद्ध-गन्धर्व-चारणैः॥ — श्रीमद्भागवतम् 9.16.26 भगवान परशुराम आज भी महेंद्र पर्वत पर एक ज्ञानी और विद्वान ब्राह्मण के रूप में निवास करते हैं। उन्होंने क्षत्रिय के शस्त्र और कर्तव्यों का पूर्णतः त्याग कर दिया है और वे पूर्ण रूप से शांत एवं संतुष्ट हैं। उनके महान चरित्र और अद्भुत कार्यों के कारण सिद्ध, चारण और गंधर्व जैसे दिव्य प्राणी निरंतर उनका सम्मान, स्तवन और गुणगान करते हैं। • जब भगवान बलराम तीर्थयात्रा पर गए, तब उन्होंने भी स्वयं भगवान परशुराम के दर्शन किए: उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ, रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च। — श्रीमद्भागवतम् 10.79.12 महेंद्रगिरि पर श्रीबलरामजी ने भगवान परशुराम को देखकर उन्हें प्रणाम किया। • श्रीविष्णुपुराण में उल्लेख है कि महेंद्रगिरि कुल पर्वतों में से एक प्रमुख पर्वत है: महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः। विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः॥ —‌ श्रीविष्णुमहापुराणम्, द्वितीय अंश, अध्याय-3, श्लोक-3 महेंद्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्ष पर्वत, विंध्य और पारियात्र — ये सात इस भूमि के प्रमुख (या श्रेष्ठ) पर्वत हैं। • श्रीमहाभारत में भी उल्लेख है कि भगवान परशुराम महेंद्रपर्वत पर निवास करते हैं: स प्रदाय महीं तस्मै कश्यपाय महात्मने । अस्मिन्‌ महेन्द्रे शैलेन्द्रे वसत्यमितविक्रम: ।। — श्रीमहाभारतम् 3.117.14 इस प्रकार सारी पृथ्वी महात्मा कश्यपको देकर अमित पराक्रमी परशुरामजी इस पर्वतराज महेन्द्रपर निवास करते हैं। • कलिंग (वर्तमान ओडिशा) में पवित्र वैतरणी नदी में स्नान करने और अपने पितरों के लिए तर्पण करने के बाद, पांडवों ने दक्षिण दिशा की ओर महेंद्रगिरि गए, जहाँ उन्होंने भगवान परशुराम के दर्शन किए: वैशम्पायन उवाच — ततः कृतस्वस्त्ययनो महात्मा युधिष्ठिरः सागरगाम् अगच्छत्। कृत्वा च तत् शासनम् अस्य सर्वं महेन्द्रम् आसाद्य निशाम् उवास॥ — श्रीमहाभारतम् 3.114.30 श्रीवैशम्पायनजी कहते हैं — जनमेजय! तदनन्तर लोमशजी ने स्वस्तिवाचन करनेके पश्चात महात्मा राजा युधिष्ठिरने उनकी बतायी हुई सारी विधियोंका पालन करते हुए समुद्रमें स्नान करनेके लिए प्रवेश किया। इसके बाद महेन्द्रपर्वत पर जाकर रात्रि बितायी। • महेंद्रपर्वत पर ऋषि अकृतव्रण ने युधिष्ठिर को कार्तवीर्य की कथा (कार्तवीर्योपाख्यान) सुनाई, जिसका विस्तार से वर्णन श्रीमहाभारत के वनपर्व के अध्याय 115, 116 और 117 में मिलता है। • श्रीमद्वाल्मीकीयरामायण में भी उल्लेख है कि श्रीपरशुरामजी श्रीरामजी से पराजित होने के बाद महेंद्रपर्वत पर तपस्या के लिए लौट गए: स हतान् दृष्ट्वा रामेण स्वल्लोकान् तपसार्जितान्। जामदग्न्यः जगामाशु महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्॥ — श्रीमद्वाल्मीकीयरामायण, बालकांडम्, सर्ग - 76, श्लोक - 22 जब जमदग्नि पुत्र श्रीपरशुरामजी ने देखा कि भगवान श्रीराम के बाण से वे दिव्य लोक नष्ट हो गए जिन्हें उन्होंने अपनी तपस्या से प्राप्त किया था, तब वे तुरंत पर्वतों में श्रेष्ठ महेंद्र पर्वत पर चले गए। == इन्हें भी देखें == * [[देओमाली पर्वत]] * [[पूर्वी घाट]] * [[गजपति ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:ओड़िशा के पर्वत]] [[श्रेणी:गजपति ज़िला]] 4ouohjyy2l4fcs5ftf576w7c1bccj7m 6591773 6591771 2026-07-25T21:26:48Z Abinasha79 938295 /* शास्त्रीय प्रमाण */ 6591773 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = महेंद्रगिरि | other_name = Mahendragiri<br>ମହେନ୍ଦ୍ରଗିରି | elevation_m = 1501 | elevation_ref = | map = India | map_caption = महेंद्रगिरि का स्थान | map_size = 300 | label_position = right | country = {{IND}} | state = [[ओड़िशा]] | district = [[गजपति ज़िला]] | range = [[पूर्वी घाट]] | coordinates = {{coord|18|58|28|N|84|22|05|E|type:mountain_region:IN_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | range_coordinates = | coordinates_ref = | easiest_route = सड़क }} '''महेंद्रगिरि''' (Mahendragiri) [[भारत]] के [[ओड़िशा]] राज्य के [[गजपति ज़िले]] में [[पूर्वी घाट]] का एक {{convert|1501|m|ft}} ऊँचा [[पर्वत]] है। इस ऐतिहासिक पर्वत का का [[रामायण]] में उल्लेख है। यह [[कोरापुट ज़िले]] के [[देओमाली पर्वत]] के बाद ओड़िशा का दूसरा सबसे ऊँचा पहाड़ है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=1RBuAAAAMAAJ Orissa reference: glimpses of Orissa]," Sambit Prakash Dash, TechnoCAD Systems, 2001</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=8ukfNZsoNA4C The Orissa Gazette]," Orissa (India), 1964</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=yLU7DwAAQBAJ Lonely Planet India]," Abigail Blasi et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787011991</ref> == शास्त्रीय प्रमाण == • श्रीमद्भागवतम् में उल्लेख है कि आज भी भगवान परशुराम महेंद्रपर्वत पर निवास करते हैं: आस्तेऽद्यापि महेन्द्राद्रौ न्यस्त-दण्डः प्रशान्त-धीः। उपगीयमान-चरितः सिद्ध-गन्धर्व-चारणैः॥ — श्रीमद्भागवतम् 9.16.26 भावार्थ: भगवान परशुराम आज भी महेंद्र पर्वत पर एक ज्ञानी और विद्वान ब्राह्मण के रूप में निवास करते हैं। उन्होंने क्षत्रिय के शस्त्र और कर्तव्यों का पूर्णतः त्याग कर दिया है और वे पूर्ण रूप से शांत एवं संतुष्ट हैं। उनके महान चरित्र और अद्भुत कार्यों के कारण सिद्ध, चारण और गंधर्व जैसे दिव्य प्राणी निरंतर उनका सम्मान, स्तवन और गुणगान करते हैं। • जब भगवान बलराम तीर्थयात्रा पर गए, तब उन्होंने भी स्वयं भगवान परशुराम के दर्शन किए: उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ, रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च। — श्रीमद्भागवतम् 10.79.12 भावार्थ: महेंद्रगिरि पर श्रीबलरामजी ने भगवान परशुराम को देखकर उन्हें प्रणाम किया। • श्रीविष्णुपुराण में उल्लेख है कि महेंद्रगिरि कुल पर्वतों में से एक प्रमुख पर्वत है: महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः। विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः॥ —‌ श्रीविष्णुमहापुराणम्, द्वितीय अंश, अध्याय-3, श्लोक-3 भावार्थ: महेंद्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्ष पर्वत, विंध्य और पारियात्र — ये सात इस भूमि के प्रमुख (या श्रेष्ठ) पर्वत हैं। • श्रीमहाभारत में भी उल्लेख है कि भगवान परशुराम महेंद्रपर्वत पर निवास करते हैं: स प्रदाय महीं तस्मै कश्यपाय महात्मने । अस्मिन्‌ महेन्द्रे शैलेन्द्रे वसत्यमितविक्रम: ।। — श्रीमहाभारतम् 3.117.14 भावार्थ: इस प्रकार सारी पृथ्वी महात्मा कश्यपको देकर अमित पराक्रमी परशुरामजी इस पर्वतराज महेन्द्रपर निवास करते हैं। • कलिंग (वर्तमान ओडिशा) में पवित्र वैतरणी नदी में स्नान करने और अपने पितरों के लिए तर्पण करने के बाद, पांडवों ने दक्षिण दिशा की ओर महेंद्रगिरि गए, जहाँ उन्होंने भगवान परशुराम के दर्शन किए: वैशम्पायन उवाच — ततः कृतस्वस्त्ययनो महात्मा युधिष्ठिरः सागरगाम् अगच्छत्। कृत्वा च तत् शासनम् अस्य सर्वं महेन्द्रम् आसाद्य निशाम् उवास॥ — श्रीमहाभारतम् 3.114.30 भावार्थ: श्रीवैशम्पायनजी कहते हैं — जनमेजय! तदनन्तर लोमशजी ने स्वस्तिवाचन करनेके पश्चात महात्मा राजा युधिष्ठिरने उनकी बतायी हुई सारी विधियोंका पालन करते हुए समुद्रमें स्नान करनेके लिए प्रवेश किया। इसके बाद महेन्द्रपर्वत पर जाकर रात्रि बितायी। • महेंद्रपर्वत पर ऋषि अकृतव्रण ने युधिष्ठिर को कार्तवीर्य की कथा (कार्तवीर्योपाख्यान) सुनाई, जिसका विस्तार से वर्णन श्रीमहाभारत के वनपर्व के अध्याय 115, 116 और 117 में मिलता है। • श्रीमद्वाल्मीकीयरामायण में भी उल्लेख है कि श्रीपरशुरामजी श्रीरामजी से पराजित होने के बाद महेंद्रपर्वत पर तपस्या के लिए लौट गए: स हतान् दृष्ट्वा रामेण स्वल्लोकान् तपसार्जितान्। जामदग्न्यः जगामाशु महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्॥ — श्रीमद्वाल्मीकीयरामायण, बालकांडम्, सर्ग - 76, श्लोक - 22 भावार्थ: जब जमदग्नि पुत्र श्रीपरशुरामजी ने देखा कि भगवान श्रीराम के बाण से वे दिव्य लोक नष्ट हो गए जिन्हें उन्होंने अपनी तपस्या से प्राप्त किया था, तब वे तुरंत पर्वतों में श्रेष्ठ महेंद्र पर्वत पर चले गए। == इन्हें भी देखें == * [[देओमाली पर्वत]] * [[पूर्वी घाट]] * [[गजपति ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:ओड़िशा के पर्वत]] [[श्रेणी:गजपति ज़िला]] 44kezy9lu8e5krp3gh4wh9kdqhjn7bk 6591774 6591773 2026-07-25T21:44:50Z Abinasha79 938295 /* शास्त्रीय प्रमाण */ 6591774 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = महेंद्रगिरि | other_name = Mahendragiri<br>ମହେନ୍ଦ୍ରଗିରି | elevation_m = 1501 | elevation_ref = | map = India | map_caption = महेंद्रगिरि का स्थान | map_size = 300 | label_position = right | country = {{IND}} | state = [[ओड़िशा]] | district = [[गजपति ज़िला]] | range = [[पूर्वी घाट]] | coordinates = {{coord|18|58|28|N|84|22|05|E|type:mountain_region:IN_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | range_coordinates = | coordinates_ref = | easiest_route = सड़क }} '''महेंद्रगिरि''' (Mahendragiri) [[भारत]] के [[ओड़िशा]] राज्य के [[गजपति ज़िले]] में [[पूर्वी घाट]] का एक {{convert|1501|m|ft}} ऊँचा [[पर्वत]] है। इस ऐतिहासिक पर्वत का का [[रामायण]] में उल्लेख है। यह [[कोरापुट ज़िले]] के [[देओमाली पर्वत]] के बाद ओड़िशा का दूसरा सबसे ऊँचा पहाड़ है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=1RBuAAAAMAAJ Orissa reference: glimpses of Orissa]," Sambit Prakash Dash, TechnoCAD Systems, 2001</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=8ukfNZsoNA4C The Orissa Gazette]," Orissa (India), 1964</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=yLU7DwAAQBAJ Lonely Planet India]," Abigail Blasi et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787011991</ref> == शास्त्रीय प्रमाण == • श्रीमद्भागवतम् में उल्लेख है कि आज भी भगवान परशुराम महेंद्रपर्वत पर निवास करते हैं: आस्तेऽद्यापि महेन्द्राद्रौ न्यस्त-दण्डः प्रशान्त-धीः। उपगीयमान-चरितः सिद्ध-गन्धर्व-चारणैः॥ — श्रीमद्भागवतम् 9.16.26 भावार्थ: भगवान परशुराम आज भी महेंद्र पर्वत पर एक ज्ञानी और विद्वान ब्राह्मण के रूप में निवास करते हैं। उन्होंने क्षत्रिय के शस्त्र और कर्तव्यों का पूर्णतः त्याग कर दिया है और वे पूर्ण रूप से शांत एवं संतुष्ट हैं। उनके महान चरित्र और अद्भुत कार्यों के कारण सिद्ध, चारण और गंधर्व जैसे दिव्य प्राणी निरंतर उनका सम्मान, स्तवन और गुणगान करते हैं। • जब भगवान बलराम तीर्थयात्रा पर गए, तब उन्होंने भी स्वयं भगवान परशुराम के दर्शन किए थे: उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ, रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च। — श्रीमद्भागवतम् 10.79.12 भावार्थ: महेंद्रगिरि पर श्रीबलरामजी ने भगवान परशुराम को देखकर उन्हें प्रणाम किया। • श्रीविष्णुपुराण में उल्लेख है कि महेंद्रगिरि कुल पर्वतों में से एक प्रमुख पर्वत है: महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः। विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः॥ —‌ श्रीविष्णुमहापुराणम्, द्वितीय अंश, अध्याय-3, श्लोक-3 भावार्थ: महेंद्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्ष पर्वत, विंध्य और पारियात्र — ये सात इस भूमि के प्रमुख (या श्रेष्ठ) पर्वत हैं। • श्रीमहाभारत में भी उल्लेख है कि भगवान परशुराम महेंद्रपर्वत पर निवास करते हैं: स प्रदाय महीं तस्मै कश्यपाय महात्मने । अस्मिन्‌ महेन्द्रे शैलेन्द्रे वसत्यमितविक्रम: ।। — श्रीमहाभारतम् 3.117.14 भावार्थ: इस प्रकार सारी पृथ्वी महात्मा कश्यपको देकर अमित पराक्रमी परशुरामजी इस पर्वतराज महेन्द्रपर निवास करते हैं। • कलिंग (वर्तमान ओडिशा) में पवित्र वैतरणी नदी में स्नान करने और अपने पितरों के लिए तर्पण करने के बाद, पांडवों ने दक्षिण दिशा की ओर महेंद्रगिरि गए, जहाँ उन्होंने भगवान परशुराम के दर्शन किए: वैशम्पायन उवाच — ततः कृतस्वस्त्ययनो महात्मा युधिष्ठिरः सागरगाम् अगच्छत्। कृत्वा च तत् शासनम् अस्य सर्वं महेन्द्रम् आसाद्य निशाम् उवास॥ — श्रीमहाभारतम् 3.114.30 भावार्थ: श्रीवैशम्पायनजी कहते हैं — जनमेजय! तदनन्तर लोमशजी ने स्वस्तिवाचन करनेके पश्चात महात्मा राजा युधिष्ठिरने उनकी बतायी हुई सारी विधियोंका पालन करते हुए समुद्रमें स्नान करनेके लिए प्रवेश किया। इसके बाद महेन्द्रपर्वत पर जाकर रात्रि बितायी। • महेंद्रपर्वत पर ऋषि अकृतव्रण ने युधिष्ठिर को कार्तवीर्य की कथा (कार्तवीर्योपाख्यान) सुनाई, जिसका विस्तार से वर्णन श्रीमहाभारत के वनपर्व के अध्याय 115, 116 और 117 में मिलता है। • श्रीमद्वाल्मीकीयरामायण में भी उल्लेख है कि श्रीपरशुरामजी श्रीरामजी से पराजित होने के बाद महेंद्रपर्वत पर तपस्या के लिए लौट गए: स हतान् दृष्ट्वा रामेण स्वल्लोकान् तपसार्जितान्। जामदग्न्यः जगामाशु महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्॥ — श्रीमद्वाल्मीकीयरामायण, बालकांडम्, सर्ग - 76, श्लोक - 22 भावार्थ: जब जमदग्नि पुत्र श्रीपरशुरामजी ने देखा कि भगवान श्रीराम के बाण से वे दिव्य लोक नष्ट हो गए जिन्हें उन्होंने अपनी तपस्या से प्राप्त किया था, तब वे तुरंत पर्वतों में श्रेष्ठ महेंद्र पर्वत पर चले गए। == इन्हें भी देखें == * [[देओमाली पर्वत]] * [[पूर्वी घाट]] * [[गजपति ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:ओड़िशा के पर्वत]] [[श्रेणी:गजपति ज़िला]] kihu20u5hd9yv155y4bw5j80bdogo52 जाकिर खान(कॉमेडियन) 0 1329367 6591703 5914141 2026-07-25T15:21:53Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591703 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Zakir_khan_2.jpg|thumb|right|300px]] '''जाकिर खान''' एक [[भारत के लोग|भारतीय]] स्टैंड-अप कॉमेडियन, लेखक, कवि, प्रस्तुतकर्ता और अभिनेता हैं। 2012 में, उन्होंने [[कॉमेडी सेंट्रल]] की भारत की सर्वश्रेष्ठ स्टैंड अप कॉमेडियन प्रतियोगिता जीतकर लोकप्रियता हासिल की। वह एआईबी के साथ एक समाचार कॉमेडी शो, ऑन एयर का भी हिस्सा रहे हैं। <ref name="ZakirKhanInterview">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/entertainment/a-sharpening-of-the-comedic-senses/article8398603.ece|title=A sharpening of the comedic senses|last=Mathews|first=Neha|date=26 March 2016|work=[[The Hindu]]}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.scoopwhoop.com/zakir-khan-journey-video/|title=From Radio Intern To 'Sakht Launda', Zakir Khan's Story Will Inspire You To Be Who You Want To Be|last=ScoopWhoop|date=28 February 2018|work=ScoopWhoop|access-date=16 May 2018|language=En|archive-date=17 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517154107/https://www.scoopwhoop.com/zakir-khan-journey-video/|url-status=dead}}</ref> [[प्राइम वीडियो|उन्होंने अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]] पर दो घंटे की स्टैंडअप स्पेशल: ''हक से सिंगल (2017) और'' ''काक्षा ग्यारवी'' (2018) भी जारी किए हैं। उन्हें लोकप्रिय रूप से "सख्त लौंडा" के रूप में जाना जाता है। जाकिर खान का जन्म और पालन-पोषण [[इन्दौर|इंदौर]], [[मध्य प्रदेश]] में एक राजस्थानी मुस्लिम परिवार में हुआ था, जो मूल रूप से [[सीकर]], [[राजस्थान|राजस्थान के रहने वाले थे]] ।  उन्होंने अपने वयस्क जीवन का एक बड़ा हिस्सा [[दिल्ली]] में बिताया। <ref name=":0" /> वह एक विनम्र पृष्ठभूमि से आते हैं और अपने पिता को अपनी प्रतिभा का समर्थन करने का श्रेय देते हैं। <ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.india.com/viral/zakir-khans-gave-tips-on-wooing-city-women-at-aib-diwas-watch-1177679/|title=AIB Diwas: Zakir Khan shares tips on wooing city women(Watch)|last=Gupta|first=Deepak|date=11 May 2016|website=India News, Breaking News, Entertainment News {{!}} India.com|language=en|access-date=5 November 2020}}</ref> <ref name="Zestvine">{{Cite web|url=https://www.zestvine.com/beautiful-zakir-khan-shayari/|title=These 15 Zakir Khan's Shayaris Shows The Another Side of 'Sakht Launda'|date=5 November 2019|publisher=ZestVine.com}}</ref> == संदर्भ == [[श्रेणी:1987 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] e0k7cnqxb4ccw2kpdhjk8jbxjyw71uu हानबोक 0 1368040 6591819 6581757 2026-07-26T07:08:27Z अमर तिवारी 932885 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 6591819 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+पारंपरिक कोरियाई पोशाक ! colspan="2" |[[चित्र:Hanbok (female and male).jpg|केंद्र|अंगूठाकार|पारंपरिक कोरियाई पोशाक के विशिष्ट डिजाइन]] |- | colspan="2" |'''दक्षिण कोरियाई नाम''' |- |[[हानगुल]] |한복 |- |[[चीनी भावचित्र|हानजा]] |韓服 |- | colspan="2" |'''उत्तर कोरियाई नाम''' |- |जोसॉनगुल |조선옷 |- |[[चीनी भावचित्र|हानजा]] |朝鮮옷 |} [[चित्र:Hanbok_accessories.jpg|अंगूठाकार|हानबोक एक्सेसरीज़]] '''हानबोक''' ( [[दक्षिण कोरिया]] में) या '''चोसन-ओत''' ( [[उत्तर कोरिया]] में) पारंपरिक कोरियाई कपड़े हैं। "हानबोक" शब्द का शाब्दिक अर्थ है "कोरियाई कपड़े"। <ref>Korean Culture and Information Service, 2018, Ministry of Culture, Sports and Tourism of the Republic of Korea</ref> हानबोक को कोरिया काल के तीन साम्राज्यों (पहली शताब्दी ईसा पूर्व -7 वीं शताब्दी ईस्वी) में खोजा जा सकता है, जो अब उत्तरी कोरिया और मंचूरिया के लोगों में जड़ें हैं। हानबोक के प्रारंभिक रूपों को इसी अवधि में [[कोकुर्यौ|गोगुरियो]] मकबरे के भित्ति चित्रों की कला में देखा जा सकता है, जिसमें 5वीं शताब्दी की सबसे शुरुआती भित्ति चित्र हैं। <ref>The Dreams of the Living and the Hopes of the Dead-Goguryeo Tomb Murals, 2007, Ho-Tae Jeon, Seoul National University Press</ref> इस समय से, हानबोक की मूल संरचना में ''जोगोरी'' जैकेट, ''बाजी'' पैंट, ''छीमा'' स्कर्ट और ''पो'' कोट शामिल थे। हानबोक की मूल संरचना को चलने-फिरने में आसानी की सुविधा के लिए डिजाइन किया गया था और शामनावादी प्रकृति के कई रूपों को एकीकृत किया गया था। <ref name=":16">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1253353500|title=Flags, color, and the legal narrative : public memory, identity, and critique|date=2021|publisher=Springer|others=Anne Wagner, Sarah Marusek|isbn=978-3-030-32865-8|location=Cham, Switzerland|pages=125|oclc=1253353500}}</ref> ''हानबोक'' की ये बुनियादी संरचनात्मक विशेषताएं आज भी अपेक्षाकृत अपरिवर्तित बनी हुई हैं। हालाँकि, वर्तमान में हनबोक जो आजकल पहना जाता है, जोसॉन राजवंश में पहने जाने वाले हानबोक के बाद का पैटर्न है। <ref name=":16" /> एडी 7 के बाद कोरिया के शासकों और अभिजात वर्ग के कपड़े विदेशी और [[आदिवासी|स्वदेशी]] दोनों शैलियों से प्रभावित थे, जिसमें विभिन्न [[चीन के राजवंश|चीनी राजवंशों]] के महत्वपूर्ण प्रभाव शामिल थे, जिसके परिणामस्वरूप कपड़ों की कुछ शैलियों, जैसे कि [[सोंग राजवंश]] से सिमुई, <ref>{{Cite journal|last=Kim|first=In-Suk|date=1977|title=심의고(深依考)|url=http://koreascience.kr/article/JAKO197720336527429.page|journal=Journal of the Korean Society of Costume|volume=1|pages=101–117|issn=1229-6880}}</ref> पुरुष अधिकारियों द्वारा पहने जाने वाले ''ग्वानबोक'' को तीन राज्यों की अवधि में देखा जा सकता है<ref>{{Cite web|url=http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Item/E0004850|title=관복(官服) - 한국민족문화대백과사전|website=encykorea.aks.ac.kr|access-date=2022-05-01}}</ref> और बाद में [[तांग राजवंश|तांग]], <ref name=":22">{{Cite journal|last=Yu|first=Ju-Ri|last2=Kim|first2=Jeong-Mee|date=2006|title=A Study on Costume Culture Interchange Resulting from Political Factors|journal=Journal of the Korean Society of Clothing and Textiles|volume=30|issue=3|pages=458–469}}</ref> <ref name=":17">{{Cite journal|last=Kyu-Seong|first=Choi|date=2004|title=A Study of People's Lives and Traditional Costumes in Goryeo Dynasty|url=https://www.koreascience.or.kr/article/JAKO200430710432076.page|journal=The Research Journal of the Costume Culture|volume=12|issue=6|pages=1060–1069|issn=1226-0401}}</ref> [[सोंग राजवंश|सोंग]], <ref name=":17" /> और [[मिंग राजवंश|मिंग राजवंशों]], <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1059514121|title=Fashion, identity, and power in modern Asia|date=2018|others=Kyunghee Pyun, Aida Yuen Wong|isbn=978-3-319-97199-5|location=Cham, Switzerland|pages=116|oclc=1059514121}}</ref> की अदालती कपड़ों की प्रणाली से प्रभावित हुए, और दरबार में महिलाओं के दरबार के कपड़े और राजघराने की महिलाएं के कपड़े [[तांग राजवंश|तांग]] और [[मिंग राजवंश|मिंग]] राजवंशों की कपड़ों की शैली से प्रभावित थीं<ref>{{Cite web|url=http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Item/E0013917|title=당의(唐衣) - 한국민족문화대백과사전|website=encykorea.aks.ac.kr|access-date=2022-05-01}}</ref>, <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/156808055|title=The Greenwood encyclopedia of clothing through world history|date=2008|others=Jill Condra|isbn=978-0-313-33662-1|location=Westport, Connecticut|oclc=156808055}}</ref> <ref>McCallion, 2008, p. 221 - 228</ref> गोरियो राजवंश के दौरान मंगोल कपड़ों से ''चोलिक,'' <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.kr/books?id=ZSjyNv61pT4C&pg=PA125&lpg=PA125&dq=%EC%B2%A0%EB%A6%AD+%EB%AA%BD%EA%B3%A8&source=bl&ots=3M1dkBsJtK&sig=ACfU3U0-Su5sqnT8G3mUr-NzEZ8qsfr50w&hl=ko&sa=X&ved=2ahUKEwif7rnk1Lb3AhWjrlYBHWRgDYsQ6AF6BAg5EAM#v=onepage&q=%EC%B2%A0%EB%A6%AD%20%EB%AA%BD%EA%B3%A8&f=false|title=우리옷의전통양식|last=이경자|date=2003|publisher=Ewha Womans University Press|isbn=978-89-7300-514-7|language=ko}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Cho|first=Woohyun|last2=Yi|first2=Jaeyoon|last3=Kim|first3=Jinyoung|date=2015|title=The dress of the Mongol Empire: Genealogy and diaspora of the Terlig|url=https://akjournals.com/doi/10.1556/062.2015.68.3.2|journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae|language=en|volume=68|issue=3|pages=22–29|doi=10.1556/062.2015.68.3.2|issn=0001-6446}}</ref> और मांचू कपड़ों से ''मागोजा'' । सांस्कृतिक आदान-प्रदान भी द्विपक्षीय था और उच्च वर्ग द्वारा पहने जाने वाले युआन राजवंश के कुछ कपड़ों पर गोरियो हानबोक का सांस्कृतिक प्रभाव था (अर्थात मंगोल शाही महिलाओं के कपड़े <ref name=":102">{{Cite journal|last=Choi|first=Hai-Yaul|date=2007|title=A Study on the Design of Historical Costume for Making Movie & Multimedia -Focused on Rich Women's Costume of Goryeo-Yang and Mongol-Pung in the 13th to 14th Century-|url=http://koreascience.kr/article/JAKO200708508472010.page|journal=Journal of the Korean Society of Costume|volume=57|issue=1|pages=176–186|issn=1229-6880}}</ref> और युआन शाही दरबार में पहने जाने वाले कपड़े <ref name=":0">{{Cite journal|last=Kim|first=Jinyoung|last2=Lee|first2=Jaeyeong|last3=Lee|first3=Jongoh|date=2015|title="GORYEOYANG" AND "MONGOLPUNG" in the 13th-14th CENTURIES|url=https://www.jstor.org/stable/43957480|journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae|volume=68|issue=3|pages=281–292|doi=10.1556/062.2015.68.3.3|issn=0001-6446|jstor=43957480}}</ref> )। <ref>고려(高麗)의 원(元)에 대(對)한 공녀(貢女),유홍렬,震檀學報,1957</ref> आम लोग इन विदेशी फैशन प्रवृत्तियों से कम प्रभावित थे, और मुख्य रूप से उच्च वर्गों से अलग स्वदेशी कपड़ों की शैली पहनते थे। <ref name="Daum Global">{{Cite web|url=http://donation.enc.daum.net/wikidonation/ency.do?vol=008&code=005002003000000000|publisher=[[Daum Communications|Daum]] / [[Global World Encyclopedia]]|language=ko|script-title=ko:옷의 역사|access-date=1 मई 2022|archive-date=28 जून 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/68lPVQg2K?url=http://donation.enc.daum.net/wikidonation/ency.do?vol=008|url-status=dead}}</ref>[[चित्र:Children_dressed_in_Korean_traditional_clothing_at_the_opening_ceremony_for_Old_Korean_Legation_-_2018_(42300672731).jpg|अंगूठाकार|[[वॉशिंगटन, डी॰ सी॰|वाशिंगटन डीसी]] में बच्चे हानबोक पहने हुए हैं]]जोगोरी को दाईं ओर बंद करना हान चीनी जैकेट की नकल है, <ref name=":7">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/700141350|title=Costumes d'enfants : miroir des grands : Établissement public du musée des arts asiatiques Guimet, 20 octobre 2010-24 janvier 2011|date=2010|publisher=Réunion des musées nationaux|others=Aurélie Samuel, Musée Guimet|isbn=978-2-7118-5759-3|location=Paris|pages=68|language=fr|oclc=700141350}}</ref> बंद करने की इस शैली को यूरेन (右''衽'') कहा जाता है और कम से कम [[शांग राजवंश]] के बाद से चीन में उत्पन्न हुआ है। <ref>{{Cite journal|last=Yu|first=Song-Ok|date=1980|title=A Comparative Study on the Upper Garment in the Ancient East and West|url=https://www.koreascience.or.kr/article/JAKO198020336527455.page|journal=Journal of the Korean Society of Costume|volume=3|pages=29–46|issn=1229-6880}}</ref> हालाँकि, प्राचीन जोगोरी की उत्पत्ति हुई है या हुफू या खानाबदोश पोशाक से प्रभावित हुई है, जो एशिया में उत्तरी खानाबदोश लोगों द्वारा पहनी जाती है, <ref>{{Cite journal|last=김문자|date=2004|title=[논문]고대 한복의 원류 및 세계화 속의 한복의 위치|trans-title=A study on the Source of Hanbok in ancient times and the position of te Hanbok on the Globalism|url=http://scienceon.kisti.re.kr/srch/selectPORSrchArticle.do?cn=NART56146983|journal=韓服文化 = Journal of Korean Traditional Constume|language=KO|volume=7|issue=1|pages=7–15|issn=1598-8295}}</ref> हुफू विशेषताओं को साझा करना जैसे कि शुरू में जोगोरी को सामने से बंद करना <ref name="스키타이 복식 유형 및 형태에 관한 연구 - 고대 한국과의 관계">{{Cite journal|title=스키타이 복식 유형 및 형태에 관한 연구 - 고대 한국과의 관계를 중심으로|journal=한국의상디자인학회지|volume=20( 1)|pages=61–77|doi=10.30751/kfcda.2018.20.1.61|doi-access=free}}</ref> बाईं ओर (左袵 ''ज़ुओरेन'' ), संकीर्ण आस्तीन और पतलून के साथ पहना जाना। <ref name=":2">{{Cite web|url=http://contents.history.go.kr/front/km/view.do?levelId=km_009_0030_0010|title=우리역사넷|last=Kim|first=Munja|website=National Institute of Korean History}}</ref> पोशाक का समान संयोजन (यानी जैकेट और पतलून) चीनी कपड़ों के इतिहास में रुकू (चीनी के लिए स्वदेशी और किंग वूलिंग द्वारा हुफू को अपनाने से पहले भी इस्तेमाल किया जाता है) <ref name=":192">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1225977015|title=On the ancient history of the Silk Road|last=Rui|first=Chuanming|date=2021|isbn=978-981-12-3296-1|location=Singapore|pages=23–26|oclc=1225977015}}</ref> और कुक्सी (袴褶), किंग वूलिंग द्वारा अपनाई गई हुफू-शैली की पोशाक, के उपयोग के माध्यम से दिखाई देते हैं, <ref> 김소현. "당시대의 호복에 관한 연구." 국내박사학위논문 이화여자대학교 대학원, 1993. 서울 </ref> जिसे ''शांग्शी ज़ियाकु'' ([[चीनी भाषा]]: 上褶下袴; शाब्दिक रूप से 'ऊपरी शरीर पर छोटा कोट, निचले शरीर पर पतलून') संकीर्ण आस्तीन के साथ छोटे कोट और बंद रियर के साथ पतलून की रचना। <ref name=":192" /> हालांकि, बंद रियर वाली पतलून खानाबदोश शैली की पतलून थी जिसे किंग वूलिंग ने पेश किया था और इसे वास्तव में कू के बजाय कुन (裈) के रूप में संदर्भित किया जाना चाहिए; कुन मुख्य रूप से योद्धाओं और नौकरों द्वारा पहना जाता था और सामान्य आबादी द्वारा नहीं पहना जाता था। <ref name=":723">{{Cite journal|last=Xu|first=Rui|last2=Sparks|first2=Diane|date=2011|title=Symbolism and Evolution of Ku-form in Chinese Costume|url=http://dx.doi.org/10.1108/rjta-15-01-2011-b002|journal=Research Journal of Textile and Apparel|volume=15|issue=1|pages=11–21|doi=10.1108/rjta-15-01-2011-b002|issn=1560-6074}}</ref> कोरियाई औपचारिक या अर्ध-औपचारिक अवसरों और कार्यक्रमों जैसे त्योहारों, समारोहों और अनुष्ठानों के लिए हानबोक पहनते हैं। 1996 में, दक्षिण कोरियाई संस्कृति, खेल और पर्यटन मंत्रालय ने दक्षिण कोरियाई नागरिकों को हानबोक पहनने के लिए प्रोत्साहित करने के लिए "हानबोक दिवस" की स्थापना की। <ref>{{Cite web|url=http://www.kukinews.com/newsView/kuk201409150150|title=한복데이, 전국 5개 도시서 펼쳐진다|last=쿠키뉴스|date=2014-09-15|website=쿠키뉴스|language=ko|access-date=2022-03-11}}</ref> == शब्द-साधन == ''हानबोक'' नाम का पहला रिकॉर्ड किया गया सबूत 1881 के दस्तावेज़ ''जौंगचिइल्गी'' ( [[हानगुल|हंगुल]] : 정치일기) से है। <ref name=":52">역사 속의 우리 옷 변천사, 2009, Chonnam National University Press</ref> <ref>{{Cite web|url=http://scienceon.kisti.re.kr/srch/selectPORSrchArticle.do?cn=DIKO0011925322|title=2000년 이후 인쇄매체에 나타난 한복의 조형미 연구|last=김여경|date=2010|website=ScienceON|language=KO|access-date=2021-07-24}}</ref> दस्तावेज़ में, जापानी पारंपरिक कपड़ों और पश्चिमी कपड़ों से कोरियाई कपड़ों को अलग करने के लिए हानबोक का इस्तेमाल किया गया था। जापानी कपड़ों से कोरियाई कपड़ों को अलग करने के लिए महारानी म्योंगसौंग की हत्या का वर्णन करने वाले 1895 के दस्तावेज़ में हानबोक का इस्तेमाल किया गया था। नाम की उत्पत्ति स्पष्ट नहीं है, क्योंकि ये दस्तावेज कोरियाई साम्राज्य ( [[हानगुल|हंगुल]] : 대한제국) से पहले के हैं, जिसने हंजा ''हान'' को लोकप्रिय बनाया। 1900 से शुरू होकर, कोरियाई समाचार पत्रों ने हंजा ''हन'' का इस्तेमाल उन शब्दों में किया जो कोरियाई कपड़ों का वर्णन करते हैं, जैसे कि ''हैंगुगयूइबोग'' ( [[हानगुल|हंगुल]] : 한국의복), ''हैंगुगयेबोग'' ( [[हानगुल|हंगुल]] : 한국예복) और ''डेहान-न्योबोग'' ( [[हानगुल|हंगुल]] : 대한녀복)। हानबोक का इस्तेमाल 1905 के एक अखबार के लेख में किया गया था, जिसमें कोरियाई कपड़े पहने धर्मी सेना का वर्णन किया गया था। 1 मार्च के आंदोलन के बाद, हानबोक कोरियाई लोगों का एक महत्वपूर्ण जातीय प्रतीक बन गया। 1900 के दशक में बढ़ते राष्ट्रवाद से प्रभावित होकर, हानबोक एक ऐसा शब्द बन गया जिसका अर्थ है कोरियाई लोगों के अनूठे कपड़े जिन्हें दूसरों से अलग किया जा सकता है, जैसे कि जापानी, पश्चिमी और चीनी कपड़े। एक ही अर्थ के साथ अन्य शब्द, ''उरिओत'' ( [[हानगुल|हंगुल]] : 우리옷 ) और ''जोसॉनओत'' ([[हानगुल|हंगुल]] : 조선옷), एक साथ उपयोग किए गए थे। जोसॉनओत, जो उत्तर में अधिक लोकप्रिय था, कोरिया के विभाजन के बाद उत्तर कोरिया में अन्य की जगह ले लिया। == निर्माण और डिजाइन == [[चित्र:Hanbok_scheme.svg|अंगूठाकार|{{Unbulleted list|हानबोक की शारीरिक रचना का एक आरेख|1. {{transl|ko|ह्वाजंग}}|2. {{transl|ko|गोदे}}|3. {{transl|ko|सोमे ब्यूरी}}|4. {{transl|ko|सोमे}}|5. {{transl|ko|गोरम}}|6. {{transl|ko|यू}}|7. {{transl|ko|डोर्यौन}}|8, 11. {{transl|ko|जिंदोंग}}|9. {{transl|ko|गिल}}|10. {{transl|ko|बेरे}}|12. {{transl|ko|गित}}|13. {{transl|ko|डोंगजोंग}}}}]] परंपरागत रूप से, महिलाओं के हानबोक में जोगोरी (एक ब्लाउज शर्ट या जैकेट) और छीमा (एक पूर्ण, लपेटने वाली स्कर्ट) शामिल होती है। पहनावा को अक्सर 'चीमा जोगोरी' के रूप में जाना जाता है। पुरुषों के हानबोक में जोगोरी और लूज फिटिंग वाली बाजी (पतलून) होती है। <ref name="KBS">{{Cite web|url=http://english.kbs.co.kr/korea/culture/clothing/ink_clt.html|title=Traditional clothing|publisher=[[KBS (Korea)|KBS Global]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080317124313/http://english.kbs.co.kr/korea/culture/clothing/ink_clt.html|archive-date=2008-03-17}}</ref> === जोगोरी === जोगोरी हानबोक का मूल ऊपरी वस्त्र है, जो पुरुषों और महिलाओं दोनों द्वारा पहना जाता है। यह हाथ और पहनने वाले के शरीर के ऊपरी हिस्से को कवर करता है। <ref name="Doosan">{{Cite web|url=http://map.encyber.com/search_w/ctdetail.php?&masterno=133796&contentno=133796|publisher=[[Doosan Encyclopedia]]|language=ko|script-title=ko:저고리|archive-url=https://web.archive.org/web/20090315034024/http://map.encyber.com/search_w/ctdetail.php?&masterno=133796&contentno=133796|archive-date=2009-03-15|access-date=2008-09-29}}</ref> <ref name="HanbokBritannica">{{Cite web|url=http://100.empas.com/dicsearch/pentry.html?s=B&i=183581&v=47|publisher=[[Empas]] / [[Britannica]]|language=ko|script-title=ko:저고리|access-date=2008-09-29}}</ref> जोगोरी के मूल रूप में ''गिल'', ''गित'', ''डोंगजोंग'', ''गोरम'' और आस्तीन होते हैं। ''गिल'' ( [[हानगुल|हंगुल]] : 길) आगे और पीछे दोनों तरफ परिधान का बड़ा हिस्सा है, और ''गित'' ( [[हानगुल|हंगुल]] : 깃) कपड़े का एक बैंड है जो कॉलर को ट्रिम करता है। ''डोंगजोंग'' ( [[हानगुल|हंगुल]] : 동정) एक हटाने योग्य सफेद कॉलर है जिसे ''गित'' के अंत में रखा जाता है और आमतौर पर इसे चुकता किया जाता है। ''गोरम'' ( [[हानगुल|हंगुल]] : 고름) कोट-स्ट्रिंग हैं जो ''जोगोरी'' को बांधते हैं। <ref name="KBS"/> महिलाओं के ''जोगोरी'' में ''कुतडोंग'' ( [[हानगुल|हंगुल]] : 끝동) हो सकता है, जो आस्तीन के अंत में रखा गया एक अलग रंग का कफ होता है। दो जोगोरी अपनी तरह की सबसे पुरानी जीवित पुरातात्विक खोज हो सकती हैं। यांगचॉग हॉ कबीले के मकबरे में से एक दिनांक 1400-1450 है, जबकि दूसरा सांगवोन्सा मंदिर (संभवतः एक भेंट के रूप में छोड़ दिया गया) में बुद्ध की एक मूर्ति के अंदर खोजा गया था, जो 1460 के दशक का है। <ref name="Important Folklore Materials 219">{{Cite web|url=http://www.ocp.go.kr:9000/ne_dasencgi/full.cgi?v_kw_str=&v_db_query=A4%3A32&v_db=2&v_doc_no=00004001&v_dblist=2&v_start_num=141&v_disp_type=4|title=Sejodaeuihoejangjeogori|publisher=Cultural Heritage Administration, South Korea|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216190456/http://www.ocp.go.kr:9000/ne_dasencgi/full.cgi?v_kw_str=&v_db_query=A4:32&v_db=2&v_doc_no=00004001&v_dblist=2&v_start_num=141&v_disp_type=4|archive-date=2012-02-16|access-date=2009-06-27}}</ref> [[चित्र:Korea-Busan-Beomeosa-04.jpg|अंगूठाकार| जोगोरी और छीमा ]] समय के साथ ''जोगोरी'' का रूप बदल गया है। <ref name="Britannica">{{Cite web|url=http://100.empas.com/dicsearch/pentry.html?s=B&i=191326&v=45|publisher=[[Nate (web portal)|Nate]] / [[Britannica]]|language=ko|script-title=ko:치마}}</ref> जबकि पुरुषों की ''जोगोरी'' अपेक्षाकृत अपरिवर्तित रही, जोसॉन राजवंश के दौरान महिलाओं की ''जोगोरी'' नाटकीय रूप से कम हो गई, जो 19 वीं शताब्दी के अंत में अपनी सबसे छोटी लंबाई तक पहुंच गई। हालाँकि, सुधार के प्रयासों और व्यावहारिक कारणों से, महिलाओं के लिए आधुनिक ''जोगोरी'' अपने पहले के समकक्षों की तुलना में अधिक लंबी है। बहरहाल, लंबाई अभी भी कमर से ऊपर है। परंपरागत रूप से, ''गोरम'' छोटे और संकीर्ण थे, हालांकि आधुनिक ''गोरम'' लंबे और चौड़े हैं। कपड़े, सिलाई तकनीक और आकार में भिन्न-भिन्न प्रकार की ''जोगोरी'' हैं। <ref name="Britannica" /> === छीमा === छीमा "स्कर्ट" को संदर्भित करता है, जिसे [[हंजा]] में सांग ({{linktext|裳}}) या गन ({{linktext|裙}}) भी कहा जाता है।<ref name="Jeogori Reborns with New Visions of a Thousand" /> <ref name=":52" /><ref name="HanbokBritannica" /> अंडरस्कर्ट, या पेटीकोट परत को ''सोक्चिमा'' कहा जाता है। गोगुरियो के प्राचीन भित्ति चित्रों और ह्वांगनाम-डोंग, ग्योंग्जू के पड़ोस से खुदाई में मिले मिट्टी के खिलौने के अनुसार, गोगुरियो महिलाओं ने बेल्ट को ढकते हुए जोगोरी के साथ एक चीमा पहना था।<ref name="Important Folklore Materials 219" /><ref name="Britannica" /> हालांकि धारीदार, चिथड़े और गोर स्कर्ट गोगुरियो <ref name="Doosan"/> और जोसॉन काल से जाने जाते हैं, ''छीमा'' आम तौर पर आयताकार कपड़े से बने होते थे जिन्हें स्कर्ट बैंड में कल्लोलित या इकट्ठा किया जाता था। <ref name="CHA">{{Cite web|url=http://www.ocp.go.kr:9000/ne_dasencgi/full.cgi?v_db=2&v_doc_no=00003619&v_disp_type=1&v_list=0|title=Important Folklore Materials:117-23|publisher=[[Cultural Heritage Administration]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227175740/http://www.ocp.go.kr:9000/ne_dasencgi/full.cgi?v_db=2&v_doc_no=00003619&v_disp_type=1&v_list=0|archive-date=2012-02-27|access-date=2010-01-07}}</ref> इस कमरबंद ने स्कर्ट के कपड़े को ही आगे बढ़ाया और स्कर्ट को शरीर के चारों ओर बन्धन के लिए बनाया। <ref name="CHA2">{{Cite web|url=http://www.ocp.go.kr:9000/ne_dasencgi/full.cgi?v_kw_str=&v_db_query=A4%3A22&v_db=2&v_doc_no=00004021&v_dblist=2&v_start_num=71&v_disp_type=4|title=Important Folklore Materials: 229-1-4. Skirt belonging to a Jinju Ha clan woman, who died in 1646|publisher=[[Cultural Heritage Administration]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227175748/http://www.ocp.go.kr:9000/ne_dasencgi/full.cgi?v_kw_str=&v_db_query=A4:22&v_db=2&v_doc_no=00004021&v_dblist=2&v_start_num=71&v_disp_type=4|archive-date=2012-02-27|access-date=2010-01-07}}</ref> ''सोक्चिमा'' को मोटे तौर पर 20वीं शताब्दी की शुरुआत तक ओवरस्कर्ट के समान तरीके से बनाया गया था, जब पट्टियाँ जोड़ी गईं, <ref name="GoodPeople">{{Cite web|url=http://www.j.co.kr/UnderwearHistory/korean/under_elight07.htm|title=World Underwear History: Enlightenment Era|publisher=Good People Co. Ltd.|archive-url=https://web.archive.org/web/20100507071544/http://www.j.co.kr/UnderwearHistory/korean/under_elight07.htm|archive-date=May 7, 2010|access-date=2010-01-07}}</ref> बाद में एक बिना आस्तीन की चोली या 'सुधारित' पेटीकोट में विकसित हुई। <ref name="GoodPeople2">{{Cite web|url=http://www.j.co.kr/UnderwearHistory/korean/under_elight08.htm|title=World Underwear History: Enlightenment Era|publisher=Good People Co. Ltd.|archive-url=https://web.archive.org/web/20100507072422/http://www.j.co.kr/UnderwearHistory/korean/under_elight08.htm|archive-date=May 7, 2010|access-date=2010-01-07}}</ref> 20वीं शताब्दी के मध्य तक, कुछ बाहरी ''छीमा'' ने बिना आस्तीन की चोली भी प्राप्त कर ली थी, जिसे बाद में ''जोगोरी'' द्वारा कवर किया गया था। <ref name="RecycleLACMARedSkirt">{{Cite web|url=http://recyclelacma.blogspot.com/2009/06/red-korean-skirt-chima_01.html|title=Recycle LACMA: Red Korean Skirt|date=June 2009|publisher=Robert Fontenot|access-date=2010-01-07}}</ref> <ref name="RecycleLACMA">{{Cite web|url=http://recyclelacma.blogspot.com/2009/06/purple-korean-skirt-chima_01.html|title=Recycle LACMA: Purple Korean Skirt|date=June 2009|publisher=Robert Fontenot|access-date=2010-01-07}}</ref> === बाजी === ''बाजी'' पुरुषों के हानबोक के निचले हिस्से को संदर्भित करता है। यह कोरियाई में "पतलून" के लिए औपचारिक शब्द है। वेस्टर्न स्टाइल पैंट की तुलना में यह टाइट फिट नहीं बैठता। विशाल डिजाइन का उद्देश्य कपड़ों को फर्श पर बैठने के लिए आदर्श बनाना है। <ref name="asia-planet.net">{{Cite web|url=http://www.asia-planet.net/korea/traditional-clothing.htm|title=Korea Information|archive-url=https://web.archive.org/web/20140406184640/http://www.asia-planet.net/korea/traditional-clothing.htm|archive-date=6 April 2014|access-date=8 October 2014}}</ref> यह आधुनिक पतलून के रूप में कार्य करता है, लेकिन आजकल ''बाजी'' शब्द का प्रयोग आमतौर पर कोरिया में किसी भी प्रकार की पैंट के लिए किया जाता है। बांधने के लिए बांधने के लिए एक बाजी की कमर के चारों ओर एक पट्टी होती है। पोशाक की शैली, सिलाई विधि, कढ़ाई आदि के आधार पर बाजी अरेखित ट्राउजर, लेदर ट्राउजर, सिल्क पैंट या कॉटन पैंट हो सकते हैं। === ''पो'' === ''पो'' एक सामान्य शब्द है जो बाहरी वस्त्र या ओवरकोट का जिक्र करता है। ''पो'' के दो सामान्य प्रकार हैं, कोरियाई प्रकार और चीनी प्रकार। <ref name="Encyclopedia of Korean Culture">{{Cite web|url=http://terms.naver.com/entry.nhn?docId=531496&cid=46671&categoryId=46671|publisher=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|language=ko|script-title=ko:포 (袍)|access-date=2015-04-23}}</ref> कोरियाई प्रकार कोरिया काल के तीन राज्यों की एक सामान्य शैली है, और इसका उपयोग आधुनिक दिनों में किया जाता है। <ref name="Doosan"/> <ref name="Encyclopedia of Korean Culture"/> एक बेल्ट का उपयोग तब तक किया जाता था जब तक कि इसे देर से जोसॉन राजवंश के दौरान एक रिबन द्वारा प्रतिस्थापित नहीं किया गया था। ''दुरुमागी'' ''पो'' की एक किस्म है जिसे सर्दी से बचाव के लिए पहना जाता था। यह व्यापक रूप से ''जोगोरी'' और ''बाजी'' के ऊपर एक बाहरी वस्त्र के रूप में पहना जाता था। इसे ''जुमागुई'', ''जुचौई'' या ''जुई'' भी कहा जाता है। <ref name="EncyKorea">{{Cite web|url=http://100.empas.com/dicsearch/pentry.html?s=K&i=268156&v=45|publisher=[[Nate (web portal)|Nate]] / [[Encyclopedia of Korean Culture|EncyKorea]]|language=ko|script-title=ko:치마}}</ref> <ref name="Doosan" /> <ref name="Britannica1">{{Cite web|url=http://100.empas.com/dicsearch/pentry.html?s=B&i=128263&v=45|publisher=[[Empas]] / [[Britannica]]|language=ko|script-title=ko:두루마기|access-date=2008-09-30}}</ref> चीनी प्रकार चीन से ''पो'' की विभिन्न शैलियों है। उत्तर-दक्षिण राज्यों की अवधि से शुरू होकर, 1895 में कोरियाई प्रकार के ''दुरुमागी'' को राष्ट्रव्यापी अपनाने तक इतिहास के माध्यम से उनका उपयोग किया गया था। <ref name="Encyclopedia of Korean Culture"/><gallery> चित्र:King Taejo Yi 02.jpg|''[[Dragon robe|ड्रैगन रोब]]'' (या इकसॉगवानपो): राजा के लिए व्यापार पोशाक चित्र:Portrait of King Yeongjo - Chae Yong Shin (蔡龍臣 1850-1941) Cho Seok-jin (趙錫晉 1853-1920) et (cropped).jpg|''होंग्रियोंगपो'' : राजा के लिए रोजमर्रा के कपड़े चित्र:Emper Kojong.jpg|''ह्वांग्रियोंगपो'' : सम्राट के लिए रोज़मर्रा के कपड़े चीनी शाही रोब के बाद स्टाइल किए गए। गोजोंग ने पीले वस्त्र पहनना शुरू किया, जो एक बार केवल चीनी सम्राटों तक ही सीमित था। चित्र:Korea-Portrait of Emperor Gojong-01.jpg|''तोंगचौंगवान'' और ''गांगसापो'' </gallery> === ''जोकी'' और ''मगोजा'' === ''जोकी'' ( {{Lang-ko|조끼}} ) एक प्रकार की बनियान है, जबकि ''मैगोजा'' एक बाहरी जैकेट है। हालांकि ''जोकी'' और ''मागोजा'' जोसॉन राजवंश (1392-1897) के अंत में बनाए गए थे, जिसके बाद सीधे [[पश्चिमी संस्कृति]] ने कोरिया को प्रभावित करना शुरू किया, कपड़ों को पारंपरिक कपड़े माना जाता है। प्रत्येक को गर्मजोशी और स्टाइल के लिए ''जोगोरी'' के ऊपर भी पहना जाता है। ''मागोजा'' कपड़ों को मूल रूप से [[मांचु लोग|मांचू लोगों]] के कपड़ों के अनुसार स्टाइल किया गया था, और 1887 में [[तिआंजिन|टियांजिन]] में अपने राजनीतिक [[निर्वासन]] से लौटने के बाद किंग गोजोंग के पिता हेंगसॉन डेवोंगुन के बाद कोरिया में पेश किया गया था। <ref name="Britannica1"/> <ref name="Life in Korea">{{Cite web|url=http://www.lifeinkorea.com/Culture/clothes/clothes.cfm?xURL=male|title=Men's Clothing|publisher=Life in Korea|access-date=2008-11-01}}</ref> ''मागोजा'' उस ''मैगवे'' से प्राप्त हुए थे जिसे उन्होंने निर्वासन में वहां की ठंडी जलवायु के कारण पहना था। इसकी गर्मी और पहनने में आसानी के कारण, कोरिया में ''मागोजा'' लोकप्रिय हो गया। इसे ''"डीओत जोगोरी"'' (शाब्दिक रूप से "एक बाहरी ''जोगोरी'' ") या ''माग्वे'' भी कहा जाता है। <ref name="Britannica1" /> ''मागोजा'' में ''जोगोरी'' और ''दुरुमागी'' (एक ओवरकोट ) के विपरीत, कॉलर को ट्रिम करने वाले कपड़े का बैंड ''गित'', <ref name="KBS"/> और न ही ''गोरम'' (तारों को ''बांधना'' ) है। ''मागोजा'' मूल रूप से एक पुरुष परिधान था लेकिन बाद में यूनिसेक्स बन गया। पुरुषों के लिए ''मैगोजा'' में ''सोप'' है ([[कोरियाई]]: 섶 , सामने की ओर ओवरलैप्ड कॉलम) और महिलाओं के ''मगोजा'' से लंबा है, ताकि दोनों पक्ष नीचे की ओर खुले हों। एक ''मगोजा'' [[रेशम]] से बना होता है और एक या दो बटनों से सजाया जाता है जो आम तौर पर [[कहरुवा|एम्बर]] से बने होते हैं। पुरुषों के ''मगोजा'' में, बटन दाईं ओर से जुड़े होते हैं, जैसा कि महिलाओं के ''मगोजा'' में बाईं ओर होता है। <ref name="Britannica1"/> === बच्चों के हानबोक === [[चित्र:Korean_clothing-Hanbok_for_children-01.jpg|अंगूठाकार| बच्चों के हानबोक]] परंपरागत रूप से, ''काची दुरुमागी'' (शाब्दिक रूप से "एक मैगपाई का ओवरकोट") को ''सोलबिम'' ( [[हानगुल|हंगुल]] : 설빔) के रूप में पहना जाता था, [[कोरिया नव वर्ष दिवस|कोरियाई नव वर्ष]] पर पहने जाने वाले नए कपड़े और जूते, जबकि वर्तमान में, इसे ''डोल'' ,बच्चे के पहले जन्मदिन का जश्न के लिए एक औपचारिक परिधान के रूप में पहना जाता है। <ref name="EncyKorea Kkachi">{{Cite web|url=http://100.nate.com/dicsearch/pentry.html?s=K&i=241774&v=45|publisher=[[Nate (web portal)|Nate]] / [[EncyKorea]]|language=ko|script-title=ko:까치두루마기|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610044200/http://100.nate.com/dicsearch/pentry.html?s=K&i=241774&v=45|archive-date=2011-06-10|access-date=2008-09-30}}</ref> <ref name="dol">{{Cite web|url=http://www.geocities.com/ypmljulia/cooking/dol.htm|title=Geocities.com|publisher=Julia's Cook Korean site|archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http://www.geocities.com/ypmljulia/cooking/dol.htm&date=2009-10-26+00:30:45|archive-date=2009-10-26|access-date=2007-11-29}}</ref> यह बच्चों का रंगीन ओवरकोट है। यह ज्यादातर युवा लड़कों द्वारा पहना जाता था। कपड़े को ''ओबांगजंग दुरुमागी'' भी कहा जाता है जिसका अर्थ है "पांच दिशाओं का एक ओवरकोट"। <ref name="EncyKorea Kkachi" /> इसे ''जोगोरी'' (एक जैकेट) और ''जोकी'' (एक बनियान) के ऊपर पहना जाता था, जबकि पहनने वाला इसके ऊपर ''जॉनबोक'' (एक लंबी बनियान) रख सकता था। ''काची दुरुमागी'' को हेडगियर जैसे युवा लड़कों के लिए ''बोकजॉन'' (एक चोटी वाली कपड़े की टोपी), <ref>[http://eng.actakoreana.org/clickkorea/text/14-Wedding/14-03spr-traditional.doc The Groom's Wedding Attire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423212820/http://eng.actakoreana.org/clickkorea/text/14-Wedding/14-03spr-traditional.doc|date=2009-04-23}} Academia Koreana of Keimyung University</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dprk-tour.com/sub03/04.php|title=What are the traditional national clothes of Korea?|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110071752/http://www.dprk-tour.com/sub03/04.php|archive-date=10 January 2016|access-date=8 October 2014}}</ref> ''होगॉन'' (बाघ पैटर्न के साथ चोटी वाली कपड़े की टोपी) या युवा लड़कियों के लिए ''गुल्ले'' (सजावटी हेडगियर ) के साथ भी पहना जाता था। <ref name="Doosan"/>  <ref name="tour2korea">{{Cite web|url=http://visitkorea.or.kr/ena/CU/CU_EN_8_3_2.jsp|title=Hanboks (Traditional Clothings)|website=Headgear and Accessories Worn Together with Hanbok|publisher=[[Korea Tourism Organization]]|access-date=2008-10-06|archive-date=28 जून 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/68lUglHrT?url=http://visitkorea.or.kr/ena/CU/CU_EN_8_3_2.jsp|url-status=dead}}</ref> == अवसर == [[चित्र:Korean.costume-Hanbok-wedding.bride-01.jpg|अंगूठाकार|187x187पिक्सेल|''ह्वरोत'', दुल्हन के कपड़े]] हानबोक को इसके उद्देश्यों के अनुसार वर्गीकृत किया गया है: रोजमर्रा की पोशाक, औपचारिक पोशाक और विशेष पोशाक। औपचारिक अवसरों पर औपचारिक पोशाकें पहनी जाती हैं, जिसमें बच्चे का पहला जन्मदिन, शादी या अंतिम संस्कार शामिल है। शामन और अधिकारियों के लिए विशेष पोशाकें बनाई जाती हैं। <ref name="asia-planet.net"/> हानबोक सिर्फ 100 साल पहले तक रोजाना पहना जाता था, इसे मूल रूप से चलने-फिरने में आसानी के लिए डिज़ाइन किया गया था। लेकिन अब, इसे केवल उत्सव के अवसरों या विशेष वर्षगाँठ पर ही पहना जाता है। <ref>(Korea.net 2011, May Hanbok Korean Traditional clothes)</ref> यह एक औपचारिक पोशाक है और अधिकांश कोरियाई अपने जीवन में विशेष समय जैसे शादी, चुसौक (कोरियाई थैंक्सगिविंग), और सॉल्लाल (कोरियाई नव वर्ष) के लिए एक हानबोक रखते हैं, बच्चे अपने पहले जन्मदिन समारोह ( [[हानगुल|हंगुल]] : 돌잔치) आदि के दौरान हानबोक पहनते हैं। जबकि पारंपरिक हानबोक अपने आप में सुंदर था, पीढ़ियों से डिजाइन धीरे-धीरे बदल गया है। हानबोक का मूल इसका सुंदर आकार और जीवंत रंग है, हानबोक को हर रोज पहनने के रूप में सोचना मुश्किल है, लेकिन लोगों की इच्छा को दर्शाते हुए कपड़े, रंग और विशेषताओं के परिवर्तन के माध्यम से इसे धीरे-धीरे क्रांतिकारी बनाया जा रहा है। महिलाओं के पारंपरिक हानबोक में जोगोरी शामिल है, जो एक प्रकार का जैकेट है, और छीमा, जो स्कर्ट के चारों ओर एक लपेट है जिसे आमतौर पर पेटीकोट के साथ पहना जाता है। एक आदमी के हानबोक में जोगोरी (जैकेट) और बैगी पैंट होते हैं जिन्हें बाजी कहा जाता है। अपर बाहरी परतें भी हैं, जैसे पो जो एक बाहरी कोट है, या रोब, जोकी जो एक प्रकार का बनियान और मागोजा है जो गर्मी और शैली के लिए जोगोरी पर पहना जाने वाला एक बाहरी जैकेट है। <ref>Sarah H, Jeong (2006, February) Hanbok, Korean Traditional Dress</ref> हानबोक का रंग सामाजिक स्थिति और वैवाहिक स्थिति का प्रतीक है। उदाहरण के लिए, चमकीले रंग आमतौर पर बच्चों और लड़कियों द्वारा पहने जाते थे, और मध्यम आयु वर्ग के पुरुषों और महिलाओं द्वारा मौन रंग। अविवाहित महिलाएं अक्सर पीले रंग की जोगोरी और लाल छीमा पहनती थीं, जबकि मैट्रॉन हरे और लाल रंग की होती थीं, और बेटों वाली महिलाएं गहरा नीला पहनती थीं। उच्च वर्ग के लोग तरह-तरह के रंग पहनते थे। इसके विपरीत, आम लोगों को सफेद कपड़े पहनने की आवश्यकता थी, लेकिन विशेष अवसरों पर हल्के गुलाबी, हल्के हरे, भूरे और चारकोल के रंगों के कपड़े पहने। साथ ही, हानबोक की सामग्री से दर्जा और पद की पहचान की जा सकती है। उच्च वर्गों ने गर्म महीनों में बारीकी से बुने हुए रेमी कपड़े या अन्य उच्च ग्रेड हल्के पदार्थों के हानबोक में और शेष वर्ष के दौरान सादे और पैटर्न वाले रेशम के कपड़े पहने। इसके विपरीत, सामान्य लोग कपास तक ही सीमित थे। पहनने वाले की इच्छाओं का प्रतिनिधित्व करने के लिए हानबोक पर पैटर्न की कढ़ाई की गई थी। शादी की पोशाक पर बड़े लाल फूलों का एक पौधा, सम्मान और धन की इच्छा का प्रतिनिधित्व करते हैं। कमल के फूल महिमा की आशा का प्रतीक हैं, और चमगादड़ और अनार बच्चों की इच्छा दिखाते हैं। ड्रेगन, फीनिक्स, क्रेन और बाघ केवल राजस्व और उच्च पदस्थ अधिकारियों के लिए थे। <ref>Misie Lander (2017, January). Hanbok: An Introduction to South Korea's National Dress</ref> == इतिहास == === कोरिया के तीन राज्य === हानबोक कोरिया काल के तीन राज्यों (57 ईसा पूर्व से 668 ईस्वी) तक का पता लगाया जा सकता है। <ref>{{Cite book|title=The Discovery of Korea: History-Nature-Cultural Heritages-Art-Tradition-Cities|url=https://archive.org/details/discoveryofkorea00yumy|last=Myeong-Jong|first=Yoo|date=2005|publisher=Discovery Media|isbn=978-8995609101|page=[https://archive.org/details/discoveryofkorea00yumy/page/123 123]}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-ZuImINv0soC&pg=PA366|title=Peoples of Eastern Asia|date=2004|publisher=Marshall Cavendish|isbn=9780761475545|editor-last=Macdonald|editor-first=Fiona|page=366|access-date=18 October 2019}}</ref> <ref name=":82">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-F01CwAAQBAJ|title=Hanbok: Timeless Fashion Tradition|last=Lee|first=Samuel Songhoon|date=2015|publisher=Seoul Selection|isbn=9781624120565|access-date=18 October 2019}}</ref> <ref name="KCIS2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NoxoBgAAQBAJ&pg=PA90|title=Guide to Korean Culture: Korea's cultural heritage|last=Korean Culture and Information Service (South Korea)|date=2014|publisher=길잡이미디어|isbn=9788973755714|page=90|access-date=18 October 2019}}</ref> प्राचीन हानबोक की उत्पत्ति आज के उत्तरी कोरिया और [[मंचूरिया]] के प्राचीन कपड़ों में पाई जा सकती है। <ref name="Greenwood2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=S8bTzilz1BMC&pg=PA223|title=The Greenwood Encyclopedia of Clothing Through World History, Volume II|date=2008|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780313336645|editor-last=Condra|editor-first=Jill|page=223|access-date=18 October 2019}}</ref> कुछ लोगों ने अनुमान लगाया कि पुरातनता का हानबोक अपनी उत्पत्ति का पता [[यूरेशियाई स्तेपी|यूरेशियन स्टेप्स]] के खानाबदोश कपड़ों से लगा सकता है, जो साइबेरिया में पश्चिमी एशिया से पूर्वोत्तर एशिया तक फैले हुए हैं, जो स्टेपी रूट द्वारा परस्पर जुड़े हुए हैं। <ref name="kim 7 154">Kim, Moon Ja, 2004, 7-15</ref> <ref name="Lee, Kyung-Ja, 20035">Lee, Kyung-Ja, 2003</ref> <ref name="스키타이 복식 유형 및 형태에 관한 연구 - 고대 한국과의 관계"/> पश्चिमी और [[उत्तरी एशिया]] में अपने [[बंजारा|खानाबदोश]] मूल को दर्शाते हुए, प्राचीन हानबोक ने [[पूर्वी एशिया]] में खानाबदोश संस्कृतियों के ''होबोक'' प्रकार के कपड़ों के साथ संरचनात्मक समानताएं साझा कीं, जिन्हें घुड़सवारी और चलने-फिरने में आसानी के लिए डिज़ाइन किया गया था। <ref name=":52">역사 속의 우리 옷 변천사, 2009, Chonnam National University Press</ref> <ref name=":2"/> <ref name="한국의상디자인학회지22">{{Cite journal|last=김소희|last2=채금석|year=2018|title=Scythai's clothing type and style: Focusing on the relationship with ancient Korea|journal=한국의상디자인학회지|volume=20( 1)|pages=61–77|doi=10.30751/kfcda.2018.20.1.61|doi-access=free}}</ref> हानबोक के प्रारंभिक रूपों को गोगुरियो मकबरे के भित्ति चित्रों की कला में 6वीं शताब्दी ईस्वी से इसी अवधि में देखा जा सकता है। <ref name="KCIS2"/> <ref name="Greenwood2"/> <ref name="한국의상디자인학회지22"/> <ref>Nelson, 1993, p.7 & p.213-214</ref> छोटी, तंग पतलून और तंग, कमर की लंबाई वाली जैकेट, ''त्वी'' (एक सैश जैसी बेल्ट) पुरुषों और महिलाओं दोनों द्वारा पहनी जाती थी। महिलाओं ने विनिमेयता के अनुसार स्कर्ट पहनी थी। हानबोक की ये बुनियादी संरचनात्मक और डिजाइन विशेषताएं आज भी अपेक्षाकृत अपरिवर्तित हैं, <ref>{{Cite web|url=http://www.korea.net/news/News/LangView.asp?serial_no=20081111006|title=The beauty of Korean tradition - Hanbok|last=[[Korea Tourism Organization]]|date=November 20, 2008|publisher=Korea.net|access-date=1 मई 2022|archive-date=28 जून 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628141634/http://www.korea.net/main|url-status=dead}}</ref> लंबाई और जिस तरह से ''जोगोरी'' के उद्घाटन को वर्षों से मोड़ा गया था, को छोड़कर, परिवर्तन हुए थे। <ref name=":82"/> मूल रूप से काफ्तान के समान, कपड़ों के केंद्रीय मोर्चे पर ''जोगोरी'' का उद्घाटन बंद था; फोल्ड ओपनिंग बाद में बाईं ओर बदल गई और अंत में दाईं ओर बंद हो गई। <ref name=":82" /> छठी शताब्दी ईस्वी के बाद से, ''जोगोरी'' को दाईं ओर बंद करना एक मानक अभ्यास बन गया। <ref name=":82" /> महिलाओं की ''जोगोरी'' की लंबाई भी पूरे समय बदलती रहती है। <ref name=":82" /> उदाहरण के लिए, महिलाओं की ''जोगोरी'' जो गोगुरियो चित्रों में दिखाई देती हैं, जो पांचवीं शताब्दी ईस्वी के उत्तरार्ध की हैं, उन्हें पुरुष की ''जोगोरी'' की तुलना में लंबाई में कम दर्शाया गया है। <ref name=":82" /> गोगुरियो के शुरुआती दिनों में, ''जोगोरी'' जैकेट कमर पर बेल्ट वाले कूल्हे-लंबाई वाले कफ्तान अंगरखे थे, और ''पो'' ओवरकोट पूरे शरीर की लंबाई वाले कफ्तान वस्त्र भी कमर पर बेल्ट थे। पैंट कमरेदार थे, जो नोइन उला के ज़ियोनग्नू दफन स्थल पर पाए गए पैंट के समान समानता रखते थे।<ref>{{Cite web|url=http://www.kci.go.kr/kciportal/landing/article.kci?arti_id=ART002319931|title=스키타이 복식 유형 및 형태에 관한 연구 - 고대 한국과의 관계를 중심으로 -|website=www.kci.go.kr|access-date=2022-05-01}}</ref>  कुछ गोगुरियो अभिजात वर्ग ने दूसरों की तुलना में टखने पर तंग बाइंडिंग के साथ विशाल पैंट पहनी थी, जो लंबाई, कपड़े की सामग्री और रंग के साथ दर्जा के प्रतीक हो सकते थे। महिलाएं कभी पैंट पहनती थीं या फिर प्लीटेड स्कर्ट पहनती थीं। वे कभी-कभी अपनी स्कर्ट के नीचे पैंट पहनते थे। <ref name=":15">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/843418851|title=Encyclopedia of national dress : traditional clothing around the world|date=2013|others=Jill Condra|isbn=978-0-313-37637-5|location=Santa Barbara, Calif.|pages=409|oclc=843418851}}</ref> दो प्रकार के जूतों का उपयोग किया जाता था, एक केवल पैर को ढकता था, और दूसरा निचले घुटने तक।<ref>{{Cite web|url=http://premium.chosun.com/site/data/html_dir/2019/12/16/2019121600356.html|title=[뉴스 속의 한국사] 부츠처럼 목 길면 '화', 단화처럼 생기면 '혜'라고 했죠|website=premium.chosun.com|language=ko|access-date=2022-05-01}}{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इस अवधि के दौरान, शंक्वाकार टोपी और इसके समान रूप, कभी-कभी चिड़ियों के पंखों से सजी , हेडगियर के रूप में पहने जाते थे। <ref name="스키타이 복식 유형 및 형태에 관한 연구 - 고대 한국과의 관계"/> पक्षी के पंख के आभूषण, और सुनहरे मुकुट के पक्षी और पेड़ के रूपांकनों को आकाश से प्रतीकात्मक संबंध माना जाता है। <ref>{{Cite web|url=https://www.krpia.co.kr/viewer/open?plctId=PLCT00005092&nodeId=NODE03970760&medaId=MEDA04071463|title=한국의 문양 - krpia|website=www.krpia.co.kr|access-date=2022-05-01}}</ref> [[चित्र:Goguryeo tomb mural.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|प्राचीन कोगुरियो साम्राज्य के राजधानी शहरों और मकबरों से शिकार की पोशाक में एक गोगुरियो आदमी, 5 वीं शताब्दी ए.डी., जिलिन प्रांत, चीन। ]] [[चित्र:Goguryeo servants.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|चीमा (स्कर्ट) और एक लंबी जोगोरी जैकेट पहने हुए गोगुरियो नौकर, जिलिन प्रांत, चीन में गोगुरियो भित्ति चित्र, 5वीं शताब्दी ई]] [[चित्र:7th century painting of Koreans.png|केंद्र|अंगूठाकार|कोरिया के तीन राज्यों के दूतों की 7वीं सदी के चीनी तांग राजवंश की पेंटिंग: बैक्जे, गोगुरियो और सिला। ]] [[चित्र:Goguryeo tomb 07.jpg|केंद्र|अंगूठाकार]] [[चित्र:수산리 고구려벽화.jpg|केंद्र|अंगूठाकार]] गोगुरियो काल के शाही पोशाक को ''ओचेबॉक'' के नाम से जाना जाता था। <ref name=":82"/> ''दुरुमागी'' (जोगोरी के ऊपर पहना जाने वाला एक लंबा, आउटजैकेट ) गोरीयो राजवंश के दौरान उत्तरी चीनी द्वारा पहने जाने वाले लंबे कोट से बहुत प्रभावित था,<ref name=":82" /> लेकिन इसकी उत्पत्ति गोगुरियो ''पोजे'' से हुई थी, जो गोगुरियो काल के दौरान पहना जाने वाला एक लंबा परिधान था।<ref name=":3">{{Cite web|url=http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Item/E0016977|title=두루마기 - 한국민족문화대백과사전|website=encykorea.aks.ac.kr|access-date=2022-05-01}}</ref> हालांकि मंगोलियाई कपड़ों के साथ समानताएं हैं, यह अपने मूल के संदर्भ में गोगुरियो के बाद से कोरिया की पारंपरिक ''पोजे'' से लिया गया है।<ref name=":3" />।मूल रूप से ''दुरुमागी'' को गोगुरियो के उच्च वर्ग द्वारा विभिन्न समारोहों और अनुष्ठानों के लिए पहना जाता था; रूप को बाद में संशोधित किया गया था और यह इसका संशोधित रूप है जिसे बाद में सामान्य आबादी द्वारा पहना जाता था। <ref name=":82" /> === उत्तर-दक्षिण राज्यों की अवधि और गोरियो राजवंश === उत्तर-दक्षिण राज्यों की अवधि (698-926 ईस्वी) में, [[सिल्ला|सिला]] और बाल्हे ने चीन के [[तांग राजवंश]] से एक गोलाकार-कॉलर वस्त्र, ''दालयॉग'' को अपनाया। <ref>Lee, Tae-ok. Cho, Woo-hyun. Study on Danryung structure. Proceedings of the Korea Society of Costume Conference. 2003. pp. 49-49.</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Nam|first=Min-yi|last2=Han|first2=Myung-Sook|date=2000|title=A Study on the Items and Shapes of Korean Shrouds|url=http://www.koreascience.or.kr/article/JAKO200011920805632.page|journal=The International Journal of Costume Culture|volume=3|issue=2|pages=100–123}}</ref> सिला में, सिला की रानी जिंदोक के दूसरे वर्ष में सिला के ''मुयोल'' द्वारा ''दालयॉग'' की शुरुआत की गई थी। <ref name=":1" /> <ref name=":22"/> चीन से ''दालयॉग'' शैली का इस्तेमाल ''ग्वानबोक'' के रूप में किया जाता था, जो सरकारी अधिकारियों, दूल्हों और ''ड्रैगन रोब'' के लिए एक औपचारिक पोशाक, राजसी के लिए एक औपचारिक पोशाक जोसॉन के अंत तक थी। <ref name=":1" /> ==== संयुक्त सिला ==== [[सिल्ला|सिला]] साम्राज्य ने 668 ईस्वी में तीन राज्यों को एकीकृत किया। संयुक्त सिला (668-935 ई.) कोरिया का स्वर्ण युग था। संयुक्त सिला में, [[तांग राजवंश|तांग]] चीन और फारस से विभिन्न रेशम, लिनन और फैशन आयात किए गए थे। इस प्रक्रिया में, तांग की दूसरी राजधानी [[लुओयांग]], की नवीनतम फैशन प्रवृत्ति जिसमें चीनी पोशाक शैलियों शामिल थी, को भी कोरिया में पेश किया गया, जहां कोरियाई सिल्हूट पश्चिमी साम्राज्य सिल्हूट के समान हो गया। सिला के राजा मुयोल ने व्यक्तिगत रूप से कपड़े और बेल्ट के लिए स्वेच्छा से अनुरोध करने के लिए [[तांग राजवंश]] की यात्रा की; हालांकि यह निर्धारित करना मुश्किल है कि किस विशिष्ट रूप और प्रकार के कपड़ों को प्रदान किया गया था, हालांकि सिला ने बोकडू (幞頭; इस अवधि के दौरान हेम्पेन हुड का एक रूप), दानय्रुनपो (團領袍; गोल कॉलर गाउन), बानबी, बेदांग (䘯襠 ) और प्यो (褾) का अनुरोध किया था। <ref name=":22"/> पुरातत्व संबंधी निष्कर्षों के आधार पर, यह माना जाता है कि जिन कपड़ों को रानी जिंदोक शासन के दौरान वापस लाया गया था, वे ''दानय्रुनपो'' और ''बोकडू'' हैं। <ref name=":22" /> रानी जिंदोक के शासनकाल के दौरान बोकडू शाही अभिजात, दरबारी संगीतकारों, नौकरों और दासों के आधिकारिक ड्रेस कोड का भी हिस्सा बन गया; यह पूरे गोरियो राजवंश में इस्तेमाल किया जाता रहा। <ref name=":5">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/846696816|title=Gat : traditional headgear in Korea|last=National Research Institute of Cultural Heritage|date=2013|publisher=길잡이미디어|others=Hyŏng-bak Pak, Eunhee Hwang, Kungnip Munhwajae Yŏn'guso|isbn=978-89-6325-987-1|location=Daejeon, Korea|oclc=846696816}}</ref> 664 ईस्वी में, सिला के मुनमु ने आदेश दिया कि रानी की पोशाक [[तांग राजवंश]] की पोशाक के समान होनी चाहिए; और इस प्रकार, महिलाओं की पोशाक ने [[तांग राजवंश]] की पोशाक संस्कृति को भी स्वीकार कर लिया। <ref name=":22" /> महिलाओं ने भी अपनी स्कर्ट से जुड़ी कंधे की पट्टियों को अपनाने के माध्यम से तांग राजवंश के कपड़ों की नकल करने की मांग की और ''जोगोरी'' के ऊपर स्कर्ट पहनी। <ref name=":22" /> <ref name=":6">{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/871061483|title=Hanbok : Timeless fashion tradition|last=Lee|first=Samuel Songhoon.|year=2013|isbn=978-89-97639-41-0|oclc=871061483}}</ref> इस समय के दौरान तांग राजवंश का प्रभाव महत्वपूर्ण था और सिला दरबार में तांग दरबारी पोशाक नियमों को अपनाया गया था। <ref name=":15"/> <ref name=":9">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/42675362|title=Korea : a historical and cultural dictionary|last=Pratt|first=Keith L.|date=1999|publisher=Curzon Press|others=Richard Rutt, James Hoare|isbn=978-0-7007-0464-4|location=Richmond, Surrey|pages=106|oclc=42675362}}</ref> सिला में पेश किए गए तांग राजवंश के कपड़ों ने सिला कोर्ट के कपड़ों की पोशाक को असाधारण बना दिया, और अपव्यय के कारण, राजा ह्यूंडोग ने वर्ष 834 ईस्वी के दौरान कपड़ों पर प्रतिबंध लगा दिया। <ref name=":22" /> सिला की आम जनता ने अपने पारंपरिक कपड़े पहनना जारी रखा। <ref name=":22" /><gallery> चित्र:Korea-National.Folk.Museum-01.jpg|[[Silla|सिला]] राजा और रानी की पोशाक का पुनर्निर्माण चित्र:Gold Waist Belt from the North Mound of Hwangnamdaechong Tomb.jpg|सिला की रॉयल्टी द्वारा इस्तेमाल की जाने वाली सोने की कमर की बेल्ट। चित्र:신라 토용2.jpg|तांग-वंश शैली के कपड़े पहने महिला आंकड़े, सिला। </gallery> ==== बाल्हे ==== बाल्हे (698-926 ईस्वी) ने तांग से कई तरह के रेशम और सूती कपड़े और रेशम उत्पादों और रेमी सहित जापान से विविध वस्तुओं का आयात किया। बदले में, बाल्हे फर और चमड़े का निर्यात करेगा। बाल्हे की कपड़ों की संस्कृति विषम थी; यह न केवल तांग राजवंश से प्रभावित था बल्कि गोगुरियो और स्वदेशी मोहे लोगों के तत्वों को भी विरासत में मिला था। <ref name=":4">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/864678409|title=A new history of Parhae|date=2012|publisher=Global Oriental|others=John B. Duncan, Tongbuga Yŏksa Chaedan, Tongbuga Yo⁺їksa Chaedan|isbn=978-90-04-24299-9|location=Leiden|oclc=864678409}}</ref> तीन राज्यों की अवधि की परंपरा को जारी रखने के लिए प्रारंभिक बाल्हे अधिकारियों ने कपड़े पहने थे। <ref name=":4" /> हालांकि, बाल्हे के मुन के बाद, बाल्हे ने तांग राजवंश के तत्वों को शामिल करना शुरू कर दिया, जिसमें इसके आधिकारिक पोशाक के लिए ''पुटौ'' और गोल कॉलर गाउन शामिल हैं। <ref name=":4" /> पुरुषों के रोज़मर्रा के कपड़े हेडगियर के मामले में गोगोरीयो कपड़ों के समान थे; यानी पक्षी के पंखों के साथ भांग या शंक्वाकार टोपी; वे चमड़े के जूते और बेल्ट भी पहनते थे। <ref name=":4" /> ऐसा लगता है कि महिलाओं के कपड़ों ने तांग राजवंश (यानी लंबी आस्तीन के साथ ऊपरी वस्त्र जो आंशिक रूप से लंबी स्कर्ट से ढके हुए और चलने की सुविधा के लिए घुमावदार युक्तियों के साथ जूते) से कपड़ों को अपनाया है, लेकिन साथ ही ''अनग्योन'' (युंजुआन; एक रेशम शॉल) भी पहना है जो दिखाई देने लगा तांग राजवंश के अंत के बाद। ''अनग्योन'' उपयोग देर से बाल्हे अवधि के लिए अद्वितीय है और शाल से विशिष्ट है जो तांग राजवंश की महिलाओं द्वारा पहना जाता था। <ref name=":4" /> बाल्हे के लोगों ने गर्म रखने के लिए मछली की खाल की स्कर्ट और समुद्री तेंदुए के चमड़े का टॉप भी पहना था। <ref name=":4" /> ==== गोरियो ==== उत्तरी-दक्षिण काल में आयातित चीनी शैली, हालांकि, अभी भी आम लोगों द्वारा उपयोग किए जाने वाले हानबोक को प्रभावित नहीं करती थी। निम्नलिखित गोरियो काल में, टॉप पर स्कर्ट पहनने की चीनी तांग राजवंश शैली का उपयोग फीका पड़ने लगा, और कुलीन वर्ग में स्कर्ट पर टॉप पहनने को पुनर्जीवित किया गया था।<ref name=":1" /><ref name=":5" /> छीमा (तांग-शैली से प्रभावित फैशन) के तहत शीर्ष पहनने का तरीका गोरियो में गायब नहीं हुआ और पूरे गोरियो राजवंश में टॉप ओवर स्कर्ट पहनने की स्वदेशी शैली के साथ सह-अस्तित्व में रहा; यह टांग-शैली प्रभावित फैशन प्रारंभिक जोसॉन राजवंश तक पहना जाता रहा और केवल मध्य और देर से जोसॉन काल में गायब हो गया। <ref name=":6" /> गोरियो बौद्ध चित्रों में, रॉयल्टी और रईसों के कपड़े और सिर पर आमतौर पर सोंग राजवंश की वस्त्र प्रणाली का अनुसरण किया जाता है।<ref name=":9" /> गोरीयो पेंटिंग "वाटर-मून अवलोकितेश्वर", उदाहरण के लिए, एक बौद्ध पेंटिंग है जो चीनी और मध्य एशियाई दोनों सचित्र संदर्भों से ली गई।<ref name=":4" /> दूसरी ओर, युआन राजवंश में पहने जाने वाले चीनी कपड़े गोरियो के चित्रों में शायद ही कभी दिखाई दता है।<ref name=":9" /> बाद में जब गोरियो मंगोल शासन (1270 -1356) के अधीन था, तब गोरियो किंग्स और गोरियो सरकारी अधिकारियों द्वारा सोंग राजवंश प्रणाली का विशेष रूप से उपयोग किया गया था।<ref /> [[चित्र:Water-Moon Avalokiteshvara (detailed view of patrons).jpg|केंद्र|अंगूठाकार|वाटर-मून अवलोकितेश्वर पेंटिंग का विवरण दरबार के कपड़ों में रईसों (संभवतः दाताओं) के एक समूह को दिखाता है, गोरियो पेंटिंग। <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/arts-of-korea/oclc/38831761|title=Arts of Korea|last=Cho��ng|first=Yang-mo|last2=Smith|first2=Judith G|first3=Metropolitan Museum of Art (New York, N.Y.)|date=1998|publisher=Metropolitan Museum of Art|isbn=978-0-87099-850-8|location=New York|language=English|oclc=38831761}}</ref>]] [[चित्र:Goryeohanbok.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|वाटर-मून अवलोकितेश्वर में एक रईस की पोशाक, यह चीमा जोगोरी थी, यह एक गोरीयो राजवंश की पेंटिंग थी, 1323 ईस्वी। <ref name=":8">{{Cite journal|date=0000 uuuu|title=���������������������������������������������������=Journal of the Korean Society of Clothing and Textiles|url=https://www.worldcat.org/issn/1225-1151|journal=���������������������������������������������������=Journal of the Korean Society of Clothing and Textiles|language=English|issn=1225-1151|oclc=1229667543}}</ref>]] [[चित्र:Goryeo lady joban.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|लेडी जो प्रतिबंध (1341-1401 ईस्वी), गोरियो राजवंश का पोर्ट्रेट। ]] [[चित्र:밀양고법리박익벽화묘1.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|साधारण लोगों के कपड़े,<ref name=":8" /> गोबीप-री, मिरयांग में बक इक का भित्ति मकबरा। बक इक एक नागरिक अधिकारी थे जो 1332 से 1398 ईस्वी तक रहे।]] [[चित्र:Korea-National.Treasure-110-Yi.Jehyung-portrait-NMK.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|गोरियो राजवंश के यी जे-ह्योन (1287-1367 ईस्वी) का पोर्ट्रेट, सिमुई पहने हुए।]] मंगोल शासन के तहत हानबोक महत्वपूर्ण परिवर्तनों से गुजरा। 13 वीं शताब्दी में गोरियो राजवंश ने [[मंगोल साम्राज्य]] के साथ एक शांति संधि पर हस्ताक्षर किए, कोरियाई शाही घर में शादी करने वाली मंगोलियाई राजकुमारियों ने अपने साथ मंगोलियाई फैशन लाया जो औपचारिक और निजी जीवन दोनों में प्रचलित होने लगा। <ref name=":222">{{Cite journal|last=Yu|first=Ju-Ri|last2=Kim|first2=Jeong-Mee|date=2006|title=A Study on Costume Culture Interchange Resulting from Political Factors|journal=Journal of the Korean Society of Clothing and Textiles|volume=30|issue=3|pages=458–469}}</ref> <ref name="Lee, Kyung-Ja, 200352">Lee, Kyung-Ja, 2003</ref> <ref name="koreanculture.org">{{Cite web|url=http://www.koreanculture.org/06about_korea/symbols/01hanbok.htm|title=Hanbok|publisher=Korean Overseas Information Service|access-date=2 मई 2022|archive-date=15 मार्च 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100315153736/http://www.koreanculture.org/06about_korea/symbols/01hanbok.htm|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://uriculture.com/s_menu.html?menu_mcat=100540&menu_cat=100001&img_num=sub1|title=UriCulture.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717173525/http://uriculture.com/s_menu.html?menu_mcat=100540&menu_cat=100001&img_num=sub1|archive-date=17 July 2011|access-date=8 October 2014}}</ref> युआन शाही परिवार की कुल सात महिलाओं का विवाह गोरियो के राजाओं से हुआ था। <ref name=":02">{{Cite journal|last=Kim|first=Jinyoung|last2=Lee|first2=Jaeyeong|last3=Lee|first3=Jongoh|date=2015|title="GORYEOYANG" AND "MONGOLPUNG" in the 13th-14th CENTURIES|url=https://www.jstor.org/stable/43957480|journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae|volume=68|issue=3|pages=281–292|doi=10.1556/062.2015.68.3.3|issn=0001-6446|jstor=43957480}}</ref> [[युआन राजवंश]] की राजकुमारी ने मंगोल जीवन शैली का पालन किया, जिसे कपड़े और मिसाल के संबंध में युआन परंपराओं को नहीं छोड़ने का निर्देश दिया गया था। <ref name=":222" /> नतीजतन, युआन के कपड़े गोरियो दरबार में पहने जाते थे और उच्च वर्ग के परिवारों द्वारा पहने जाने वाले कपड़ों को प्रभावित करते थे जो गोरियो दरबार का दौरा करते थे। <ref name=":222" /> युआन कपड़ों की संस्कृति जिसने उच्च वर्गों और कुछ हद तक आम जनता को प्रभावित किया उसे ''मंगोलपुंग'' कहा जाता है। <ref name=":02" /> [[युआन राजवंश]] के राजनीतिक बंधक और युआन समर्थक राजा चुंग्रियॉल ने युआन की राजकुमारी से शादी की और मंगोल कपड़ों में बदलने के लिए एक शाही आदेश की घोषणा की। <ref name=":222" /> [[युआन राजवंश]] के पतन के बाद, केवल मंगोल कपड़े जो गोरियो संस्कृति के लिए फायदेमंद और उपयुक्त थे, बनाए रखा गया जबकि अन्य गायब हो गए। <ref name=":222" /> मंगोल प्रभाव के परिणामस्वरूप, ''छीमा'' स्कर्ट को छोटा कर दिया गया था, और ''जोगोरी'' को कमर से ऊपर उठा दिया गया था और छाती पर एक लंबी, चौड़ी रिबन, ''गोरम'' (दाईं ओर बंधा हुआ एक विस्तारित रिबन) ''त्वी'' (यानी शुरुआती सैश जैसी बेल्ट) के बजाय बांधा गया था और आस्तीन थोड़े घुमावदार थे। सांस्कृतिक आदान-प्रदान भी द्विपक्षीय था और गोरीयो का [[युआन राजवंश]] (1279-1368) के [[मंगोल|मंगोलों]] के दरबार पर सांस्कृतिक प्रभाव था; एक उदाहरण मंगोल दरबार के अभिजात, रानियों और रखैलों की पोशाक पर गोरियो महिलाओं के हानबोक का प्रभाव है जो राजधानी खानबालिक में हुआ था। <ref>Kim, Ki Sun, 2005. v. 5, 81-97.</ref> <ref>{{Cite web|url=http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=001&oid=028&aid=0000100944&|title=News.Naver.com|access-date=8 October 2014}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www1.chinaculture.org/library/2008-01/28/content_28414.htm|title=ChinaCulture.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20141124213026/http://www.chinaculture.org/library/2008-01/28/content_28414.htm|archive-date=24 November 2014|access-date=8 October 2014}}</ref> हालांकि, मंगोल दरबार के कपड़ों पर यह प्रभाव मुख्य रूप से युआन राजवंश के अंतिम वर्षों में हुआ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nx5JDiacrH4C&q=korea&pg=PA16|title=Traditional Chinese Clothing: Costumes, Adornments & Culture|last=Yang|first=Shaorong|date=2004|publisher=Long River Press|isbn=978-1-59265-019-4|page=6}}</ref> <ref name=":03">{{Cite journal|last=Kim|first=Jinyoung|last2=Lee|first2=Jaeyeong|last3=Lee|first3=Jongoh|date=2015|title="GORYEOYANG" AND "MONGOLPUNG" in the 13th-14th CENTURIES|url=https://www.jstor.org/stable/43957480|journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae|volume=68|issue=3|pages=281–292|doi=10.1556/062.2015.68.3.3|issn=0001-6446|jstor=43957480}}</ref> युआन राजवंश के दौरान, गोरियो के कई लोगों को युआन में जाने के लिए मजबूर किया गया था; उनमें से अधिकांश ''कोंगन्यो'' (शाब्दिक रूप से "श्रद्धांजलि महिला" के रूप में अनुवादित), नपुंसक और युद्ध कैदी थे। <ref name=":03" /> <ref>{{Cite journal|last=Soh|first=Chung-Hee|date=2004|title=Women's Sexual Labor and State in Korean History|url=http://muse.jhu.edu/content/crossref/journals/journal_of_womens_history/v015/15.4soh.html|journal=Journal of Women's History|volume=15|issue=4|pages=170–177|doi=10.1353/jowh.2004.0022|issn=1527-2036}}</ref> गोरियो की लगभग 2000 महिलाओं को उनकी इच्छा के विरुद्ध ''कोंगन्यो'' के रूप में युआन भेजा गया था। <ref name=":03" /> यद्यपि गोरियो की महिलाओं को बहुत सुंदर और अच्छी नौकर माना जाता था, लेकिन उनमें से ज्यादातर दुर्भाग्यपूर्ण परिस्थितियों में रहती थीं, जो कठिन श्रम और यौन शोषण से चिह्नित होती थीं। <ref name=":03" /> हालाँकि, यह भाग्य उन सभी के लिए आरक्षित नहीं था; और एक गोरियो महिला [[युआन राजवंश]] की अंतिम महारानी बनीं; यह महारानी गी थीं जिन्हें 1365 में महारानी के रूप में पदोन्नत किया गया था। <ref name=":03" /> युआन राजवंश के ऊपरी वर्ग पर गोरियो का अधिकांश सांस्कृतिक प्रभाव तब हुआ जब महारानी गी महारानी के रूप में सत्ता में आईं और कई गोरियो महिलाओं को अदालत की नौकरानी के रूप में भर्ती करना शुरू कर दिया। <ref name=":03" /> युआन राजवंश के दौरान मंगोल दरबार के कपड़ों पर गोरियो के प्रभाव को ''गोरीओयांग'' ("गोरियो शैली") के रूप में करार दिया गया था और स्वर्गीय युआन राजवंश कवि, झांग जू द्वारा स्क्वायर कॉलर (方領) के साथ एक छोटी बान्बी (半臂 ) के रूप में गाया गया था।<ref name=":03" /> <ref name=":1022">{{Cite journal|last=Choi|first=Hai-Yaul|date=2007|title=A Study on the Design of Historical Costume for Making Movie & Multimedia -Focused on Rich Women's Costume of Goryeo-Yang and Mongol-Pung in the 13th to 14th Century-|url=http://koreascience.kr/article/JAKO200708508472010.page|journal=Journal of the Korean Society of Costume|volume=57|issue=1|pages=176–186|issn=1229-6880}}</ref> हालांकि, अब तक, गोरियो से प्रभावित मंगोल शाही महिलाओं के कपड़ों की उपस्थिति पर आधुनिक व्याख्या लेखकों के सुझावों पर आधारित है। <ref name=":1022" /> ह्यूनही पार्क के अनुसार: "मंगोलियाई शैली की तरह, यह संभव है कि मिंग राजवंश द्वारा युआन राजवंश की जगह लेने के बाद, यह कोरिया शैली [''कोरिया यांग'' ] मिंग काल में कुछ चीनी को प्रभावित करती रही, जो आगे की जांच का विषय है।" <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1198087560|title=Soju : a global history|last=Park|first=Hyunhee|date=2021|isbn=978-1-108-89577-4|location=Cambridge|pages=124–125|oclc=1198087560}}</ref> === जोसॉन राजवंश === ==== महिलाओं के रोजमर्रा के वस्त्र ==== प्रारंभिक जोसॉन ने बैगी, ढीले कपड़ों के लिए महिलाओं के फैशन को जारी रखा, जैसे कि बाक इक (1332-1398) के मकबरे से भित्ति चित्र पर देखा गया। <ref>[http://jikimi.cha.go.kr/english/search_plaza_new/ECulresult_Db_View.jsp?VdkVgwKey=13,04590000,38&queryText=(mural%3Cin%3E%20z_title)%3Cand%3E(V_EYEAR%20%3E=1350)&requery=0 Miryang gobeomni bagik byeokhwamyo (Mural tomb of Bak Ik in Gobeop-ri, Miryang)]. [[Cultural Heritage Administration of Korea|Cultural Heritage Administration]]. Accessed 15 July 2009.</ref> जोसॉन राजवंश के दौरान, छीमा या स्कर्ट ने अधिक फैलाव में अपनाया, जबकि जोगोरी या ब्लाउज ने अधिक कड़ा और छोटा रूप लिया, पिछली शताब्दियों के हानबोक से काफी अलग है, जब ''छीमा'' बल्कि पतली और ''जोगोरी'' बैगी और लंबी थी, जो कमर के स्तर से नीचे तक पहुंचती थी। कोरिया पर जापानी आक्रम (1592-98) या ''इमजिन युद्ध'' के बाद, प्रायद्वीप पर आर्थिक कठिनाई ने कम कपड़े का उपयोग करने वाली करीब-फिटिंग शैलियों को प्रभावित किया हो सकता है। <ref name="Chosun Ilbo2">{{Cite news|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2006/05/29/2006052961020.html|title=Five Centuries of Shrinking Korean Fashions|work=Chosun Ilbo|access-date=2009-06-27}}</ref> जोसॉन में सत्तारूढ़ विचारधारा के रूप में नव-कन्फ्यूशीवाद प्रारंभिक जोसॉन राजवंश के राजाओं द्वारा स्थापित किया गया था; इसने जोसॉन में सभी सामाजिक वर्गों द्वारा पहने जाने वाले कपड़ों की शैली (राजघरानों, दरबार के सदस्यों, अभिजात और आम लोगों की पोशाक सहित) को सभी प्रकार के अवसरों में शामिल किया, जिसमें शादी और अंतिम संस्कार शामिल थे। <ref name=":19">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/882879939|title=Guide to Korean culture.|date=2013|others=Haeoe Hongbowŏn|isbn=978-89-7375-571-4|location=Seoul, Republic of Korea|pages=92|oclc=882879939}}</ref> पुरुषों में सत्यनिष्ठा और महिलाओं में शुद्धता जैसे सामाजिक मूल्य भी इस बात से परिलक्षित होते थे कि लोग कैसे कपड़े पहनेंगे। <ref name=":19" /> उच्च वर्गों, राजशाही और दरबार की महिलाओं ने हानबोक पहना था जो [[मिंग राजवंश]] के कपड़ों से प्रेरित था और साथ ही साथ एक विशिष्ट कोरियाई शैली के रूप को बनाए रखता था; बदले में, निम्न वर्ग की महिलाएं आमतौर पर उच्च वर्ग की महिलाओं के कपड़ों की नकल करती थीं। <ref name=":12">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1004424828|title=Fashion history : a global view|last=Welters|first=Linda|date=2018|others=Abby Lillethun|isbn=978-1-4742-5363-5|location=London, UK|oclc=1004424828}}</ref> 15वीं शताब्दी में, नव-कन्फ्यूशीवाद पंद्रहवीं और सोलहवीं शताब्दी में सामाजिक जीवन में बहुत निहित था, जो स्थिति के आधार पर कपड़ों (कपड़े के उपयोग, कपड़े के रंग, रूपांकनों और आभूषणों सहित) के सख्त नियमन की ओर ले जाता है। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=S8bTzilz1BMC&q=Silla+hanbok&pg=PA222|title=The Greenwood encyclopedia of clothing through world history|date=2008|others=Jill Condra|isbn=978-0-313-33662-1|location=Westport, Connecticut|pages=222–223|oclc=156808055}}</ref> नव-कन्फ्यूशीवाद महिलाओं के फुल-प्लीटेड छीमा, लंबी जोगोरी और कई परतों वाले कपड़ों को भी प्रभावित करता है ताकि त्वचा को कभी प्रकट न किया जा सके। <ref name=":11">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/dress-clothing|title=Dress - Korea|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2021-03-10}}</ref> 15वीं शताब्दी में, महिलाओं ने फुल-प्लीटेड छीमा पहनना शुरू कर दिया, जो शरीर की रेखाओं को पूरी तरह से छिपा देता है और लंबी लंबाई जोगोरी। <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/882879939|title=Guide to Korean culture.|date=2013|others=Haeoe Hongbowŏn|isbn=978-89-7375-571-4|location=Seoul, Republic of Korea|pages=93|oclc=882879939}}</ref> <ref name=":11" /> <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/39614017|title=Hanbok : the art of Korean clothing|last=Yang|first=Sunny|date=1997|publisher=Hollym|isbn=1-56591-082-6|location=Elizabeth, N.J.|pages=61|oclc=39614017}}</ref> 15वीं शताब्दी ई. ''छीमा-जोगोरी'' शैली निस्संदेह चीन से शुरू की गई एक कपड़ों की शैली थी। <ref name=":11" /> [[चित्र:영의정하연부부영정4.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|15वीं सदी की महिला]] [[चित्र:영의정하연부부영정2.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|15वीं सदी की महिला]] हालाँकि, 16वीं शताब्दी तक, जोगोरी कमर तक छोटा हो गया था और ऐसा प्रतीत होता है कि वह करीब से फिट हो गया है, हालांकि 18वीं और 19वीं शताब्दी के घंटी के आकार के सिल्हूट के चरम पर नहीं। <ref>Keum, Ki-Suk "The Beauty of Korean Traditional Costume" (Seoul: Yeorhwadang, 1994) {{ISBN|89-301-1039-8}} p.43</ref> <ref name="Contemporary Artwork of Women2">{{Cite web|url=http://medieval-baltic.us/korot2.html|title=Contemporary Artwork of Korean Women|access-date=2009-06-27|archive-date=24 फ़रवरी 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224191200/http://medieval-baltic.us/korot2.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="Chosun Ilbo22">{{Cite news|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2006/05/29/2006052961020.html|title=Five Centuries of Shrinking Korean Fashions|work=Chosun Ilbo|access-date=2009-06-27}}</ref> 16वीं शताब्दी में महिलाओं की जोगोरी लंबी, चौड़ी और कमर से ढकी होती थी। <ref name="저고리2">{{Cite web|url=http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2011/06/27/2011062702249.html|title=조선 여인 저고리 길이 300년간 2/3나 짧아져|last=허윤희|website=조선닷컴|language=ko|access-date=6 September 2019}}</ref> महिलाओं की जोगोरी की लंबाई धीरे-धीरे कम होती गई: यह लगभग 65 सेमी 16वीं सदी में, 55 सेमी 17वीं सदी, 45 सेमी 18 वीं शताब्दी में, और 28 सेमी 19वीं सदी में, कुछ 14.5 सेमी जितना छोटा। <ref name="저고리2" /> स्तनों को ढकने के लिए एक हौरिती (허리띠) या जोरिनमाल (졸잇말) पहना जाता था। <ref name="저고리2" /> हौरिती के साथ शॉर्ट जोगोरी पहनने का चलन गिसेंग द्वारा शुरू किया गया था और जल्द ही उच्च वर्ग की महिलाओं में फैल गया। <ref name="저고리2" /> सामान्य और निम्न वर्ग की महिलाओं के बीच, एक प्रथा सामने आई जिसमें उन्होंने स्तनपान को और अधिक सुविधाजनक बनाने के लिए एक कपड़ा हटाकर [[धड़ निरावरण|अपने स्तनों को प्रकट]] किया। <ref>{{Cite journal|last=Han|first=Hee-sook|date=2004|title=Women's Life during the Chosŏn Dynasty|url=https://ijkh.khistory.org/journal/view.php?number=342|journal=International Journal of Korean History|volume=6|issue=1|page=142|access-date=6 September 2019}}</ref> अठारहवीं शताब्दी में, ''जोगोरी'' ''इतनी'' छोटी हो गई थी कि ''छीमा'' का कमरबंद दिखाई दे रहा था; यह शैली पहली बार जोसॉन कोर्ट में महिला मनोरंजनकर्ताओं पर देखी गई थी। <ref name=":122">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1004424828|title=Fashion history : a global view|last=Welters|first=Linda|date=2018|others=Abby Lillethun|isbn=978-1-4742-5363-5|location=London, UK|oclc=1004424828}}</ref> जब तक यह आधुनिक समय तक नहीं पहुंच गया, तब तक ''जोगोरी'' छोटा ''होता'' रहा; यानी सिर्फ स्तनों को ढंकना। <ref name=":112">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/dress-clothing|title=Dress - Korea|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2021-03-10}}</ref> सत्रहवीं और अठारहवीं शताब्दी के दौरान स्कर्ट की पूर्णता कूल्हों के चारों ओर केंद्रित थी, इस प्रकार पश्चिमी बसल के समान एक सिल्हूट बन गया। स्कर्ट की परिपूर्णता 1800 के आसपास अपने चरम पर पहुंच गई। 19वीं शताब्दी के दौरान घुटनों और टखनों के आसपास स्कर्ट की पूर्णता हासिल की गई थी, जिससे ''छीमा'' को त्रिकोणीय या ए-आकार का सिल्हूट मिला, जो आज भी पसंदीदा शैली है। वांछित रूपों को प्राप्त करने के लिए कई अंडरगारमेंट्स जैसे कि ''दारिसोकगोत,'' ''सोक्ससोगॉत'' ''डान्सोकगोत'', और ''गोजेंगी'' को नीचे पहना जाता था। 20 वीं शताब्दी की शुरुआत में ''जोगोरी'' को लंबा करने के उद्देश्य से एक कपड़े सुधार आंदोलन ने व्यापक सफलता का अनुभव किया और आधुनिक हानबोक के आकार को प्रभावित करना जारी रखा। आधुनिक ''जोगोरी'' लंबी हैं, हालांकि अभी भी कमर और स्तनों के बीच आधा है। कभी-कभी सौंदर्य कारणों से ''हौरिती'' को उजागर किया जाता है। 19वीं शताब्दी के अंत में, जैसा कि ऊपर उल्लेख किया गया है, हुंगसॉन डेवोंगुन ने ''मागोजा'' पेश किया, एक मांचू-शैली की जैकेट, जिसे आज तक अक्सर ''जोगोरी'' के ऊपर पहना जाता है। [[चित्र:Chimajeogori002.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|महिलाओं के हा नबोक में छी''मा स्कर्ट और जोगोरी'' ''शर्ट'' शामिल हैं।]] [[चित्र:18thcentury maid.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|फुल स्कर्ट और टाइट ''जोगोरी'' फैशनेबल मानी जाती थी। 18 वीं सदी।]] [[चित्र:19thcentury yangban.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|''[[Yangban|यांगबन]]'' महिलाओं की एक दुर्लभ पेंटिंग। ''यांगबन'' महिलाएं "फैशन सनक" के प्रति संवेदनशील थीं, जो [[Seonbi|सोनबी]] विद्वानों को चिंतित करती थीं। 18 वीं सदी।]] [[चित्र:18thcentury innerwear.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|पेटीकोट के समान सोक्सोकगोत को महिला की स्कर्ट के नीचे दिखाया गया है। 18 वीं सदी।]] [[चित्र:Hyewon-Ssanggeum.daemu.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|दो तलवारों के साथ नाचना]] ==== पुरुषों के रोजमर्रा के वस्त्र ==== [[चित्र:Interior 1, Unhyeongung - Seoul, Korea.JPG|अंगूठाकार|पुरुष अभिजात पोशाक: सिर पर एक ''गात'' (एक घोड़े की टोपी) और पीला ''डोपो'' (ओवरकोट)]] महिलाओं के हानबोक की तुलना में पुरुषों के हानबोक में थोड़ा बदलाव देखा गया। ''जोगोरी'' और ''बाजी'' का रूप और डिजाइन शायद ही बदला हो। इसके विपरीत, आधुनिक ओवरकोट के समकक्ष पुरुषों के लंबे आउटवियर में नाटकीय परिवर्तन आया। 19वीं शताब्दी के उत्तरार्ध से पहले, ''यांगबान'' पुरुषों ने यात्रा करते समय लगभग हमेशा ''जुंगचिमक'' पहना था। ''जुंगचिमक'' में बहुत लंबी आस्तीन थी, और इसके निचले हिस्से में दोनों तरफ और कभी-कभी पीठ पर विभाजन होता था ताकि गति में एक स्पंदन प्रभाव पैदा हो सके। कुछ के लिए यह फैशनेबल था, लेकिन दूसरों के लिए, अर्थात् कट्टर विद्वानों के लिए, यह शुद्ध घमंड के अलावा और कुछ नहीं था। डेवोनगुन ने अपने कपड़े सुधार कार्यक्रम के एक भाग के रूप में सफलतापूर्वक ''जुंगचिमक'' पर प्रतिबंध लगा दिया और अंततः ''जुंगचिमक'' गायब हो गया। ''दुरुमागी'', जो पहले ''जुंगचिमक'' के नीचे पहना जाता था और मूल रूप से एक घर की पोशाक थी, ने ''यांगबन'' पुरुषों के लिए औपचारिक आउटवियर के रूप में ''जुंगचिमक'' को बदल दिया। ''दुरुमागी'' अपने पूर्ववर्ती से इस मायने में अलग है कि इसमें तंग आस्तीन हैं और दोनों तरफ या पीठ पर विभाजन नहीं है। यह लंबाई में भी थोड़ा छोटा है। ''दुरुमागी'' को अपनाने के बाद से पुरुषों का हानबोक अपेक्षाकृत समान रहा है। 1884 में, गैप्सिन ड्रेस रिफॉर्म हुआ। <ref name=":13">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ivZ0DwAAQBAJ&q=myeonbok&pg=PA55|title=Fashion, identity, and power in modern Asia|last=Pyun|first=Kyunghee|last2=Wong|first2=Aida Yuen|date=2018|publisher=Springer|isbn=978-3-319-97199-5|location=Cham, Switzerland|oclc=1059514121}}</ref> 1884 के राजा गोजोंग के आदेश के तहत, केवल संकीर्ण बाजू के पारंपरिक ओवरकोट की अनुमति थी; जैसे, सभी कोरियाई, उनके सामाजिक वर्ग, उनकी उम्र और उनके लिंग की परवाह किए बिना, दुरुमागी या ''चाकसुई'' या ''जू-उई'' (周衣) पहनना शुरू कर दिया। <ref name=":13" /> टोपी औपचारिक पोशाक का एक अनिवार्य हिस्सा था और कन्फ्यूशियस मूल्यों के जोर के कारण इस युग के दौरान आधिकारिक टोपी का विकास और भी अधिक स्पष्ट हो गया। <ref name=":62">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/846696816|title=Gat : traditional headgear in Korea|last=Ch'oe|first=Ŭn-su|date=2012|others=Hyŏng-bak Pak, Eunhee Hwang, Kungnip Munhwajae Yŏn'guso|isbn=978-89-6325-987-1|location=Daejeon, Korea|oclc=846696816}}</ref> गात को मनुष्य के जीवन में एक अनिवार्य पहलू माना जाता था; हालांकि, गात को अधिक अनौपचारिक सेटिंग में बदलने के लिए, जैसे कि उनके निवास, और अधिक आरामदायक महसूस करने के लिए, जोसॉन-युग के अभिजात वर्ग ने बहुत सारी टोपियां भी अपनाईं, जो चीन से पेश की गई थीं, जैसे कि बांगग्वान, साबांगग्वान, डोंगपाग्वान, वार्योंगग्वान, जौंगजाग्वान। <ref name=":62" /> उन चीनी टोपियों की लोकप्रियता आंशिक रूप से कन्फ्यूशीवाद की घोषणा के कारण हो सकती है और क्योंकि उनका उपयोग चीन में साहित्यिक हस्तियां और विद्वानों द्वारा किया जाता था। <ref name=":62" /> 1895 में, किंग गोजोंग ने वयस्क कोरियाई पुरुषों को अपने बाल छोटे करने का आदेश दिया और पश्चिमी शैली के कपड़ों को अनुमति दी गई और उन्हें अपनाया गया। <ref name=":132">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ivZ0DwAAQBAJ&q=myeonbok&pg=PA55|title=Fashion, identity, and power in modern Asia|last=Pyun|first=Kyunghee|last2=Wong|first2=Aida Yuen|date=2018|publisher=Springer|isbn=978-3-319-97199-5|location=Cham, Switzerland|oclc=1059514121}}</ref> [[चित्र:Man with a bow, painting by Shin Yoonbok.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|''जंगचिमक'' पहने एक आदमी। 18 वीं सदी।]] [[चित्र:Joseon-Portrait of Heungseon Daewongun-01.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|1863 में ''वार्योंग्वान'' और ''हक्चांगुई'']] [[चित्र:Koreans oldest pic 3.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|1863 में ली गई तस्वीर]] [[चित्र:Koreans oldest pic group.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|1863 में ली गई तस्वीर]] [[चित्र:Joseon-Portrait of Heungseon Daewongun-02.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|1880 में बोकगॉन और सिमुई]] [[चित्र:Joseon-Portrait of Heungseon Daewongun-03.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|1880 में ब्लैक ''बोकगॉन'' और ब्लू ''डोपो'']] [[चित्र:Korea-Min Sangho-1898-Hubert Vos.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|सिर पर ''जौंगजाग्वान'']] [[चित्र:A Corean in mourning clothes.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|शोक कपड़ों में एक कोरियाई]] [[चित्र:COREANS.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|कोरियाई पुरुष, 1871]] [[चित्र:Corean man. Middle class.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|[[Chungin|मध्यम वर्ग]] के युवा कोरियाई व्यक्ति, 1904]] [[चित्र:Korea-History-1910-1920-Korean.mother.child-Carpenter.Collection.jpg|केंद्र|अंगूठाकार|कोरियाई मां और बेटी, 1910-1920]] ==== सामग्री और रंग ==== [[चित्र:Joseon-Portrait of Cha Jegong-Black danryeongpo.jpg|अंगूठाकार|171x171पिक्सेल|18 वीं शताब्दी के अंत में ''ह्यूक दालयोंगपो'']] उच्च वर्गों ने गर्म मौसम में बारीकी से बुने हुए [[रैमी|रेमी]] कपड़े या अन्य उच्च श्रेणी के हल्के पदार्थ और शेष वर्ष के सादे और पैटर्न वाले रेशम के हानबोक पहने थे। आम लोगों को कानून के साथ-साथ संसाधनों द्वारा कपास तक ही सीमित रखा गया था। उच्च वर्ग विभिन्न प्रकार के रंग पहनते थे, हालांकि चमकीले रंग आमतौर पर बच्चों और लड़कियों द्वारा पहने जाते थे और मध्यम आयु वर्ग के पुरुषों और महिलाओं द्वारा मातहत रंग। कानून द्वारा आम लोगों को सफेद रंग के रोज़मर्रा के कपड़ों तक ही सीमित रखा गया था, लेकिन विशेष अवसरों के लिए उन्होंने हल्के गुलाबी, हल्के हरे, भूरे और चारकोल के हल्के रंगों को पहना था। ''छीमा'' का रंग पहनने वाले की सामाजिक दर्जा और कथन को दर्शाता है। उदाहरण के लिए, एक समुद्री रंग ने संकेत दिया कि एक महिला के बेटे थे। केवल शाही परिवार ही छीमा के तल पर ''गुबांक'' -मुद्रित पैटर्न (सोने की पत्ती) वाले कपड़े पहन सकता था। ==== मुकुट ==== [[चित्र:Miindo-Yun.family.of.Haenam-d1.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|109x109पिक्सेल|विग, या ''गाचे'' पहने एक महिला]] पुरुष और महिला दोनों ने अपने बालों को एक लंबी चोटी में तब तक पहना था जब तक कि उनकी शादी नहीं हो गई, उस समय बालों को बांधा गया था; पुरुष के बालों को सिर के शीर्ष पर''सांगतु'' (상투) नामक एक शीर्ष गाँठ में बांधा गया था, और महिला के बालों को एक गेंद के आकार या ''कोमोरी'' में घुमाया गया था और गर्दन के पीछे के ऊपर सेट किया गया था। महिलाओं के नुकीले बालों में फास्टनर और सजावट दोनों के रूप में एक लंबा पिन, या ''बिन्यो'' (비녀) पहना जाता था। ''बिन्यो'' की सामग्री और लंबाई पहनने वाले के वर्ग और स्थिति के अनुसार भिन्न होती है। और लट में बालों को बांधने और सजाने के लिए रिबन या ''डेंगी'' (댕기) भी पहना जाता था। महिलाओं ने अपनी शादी के दिन ''जोकदुरी'' पहनी थी और ठंड से बचाव के लिए ''अयम'' पहना था। पुरुषों ने एक गात पहना था, जो वर्ग और दर्जा के अनुसार भिन्न होता था। 19वीं सदी से पहले, उच्च सामाजिक पृष्ठभूमि और ''गिसेंग'' की महिलाएं विग ( ''गाचे'' ) पहनती थीं। अपने पश्चिमी समकक्षों की तरह, कोरियाई लोग बड़े और भारी विग को अधिक वांछनीय और सौंदर्यपूर्ण मानते थे। ''गाचे'' के लिए महिलाओं का उन्माद ऐसा था कि 1788 में राजा जौंगजो ने शाही डिक्री द्वारा ''गाचे'' के उपयोग पर प्रतिबंध लगा दिया था, क्योंकि उन्हें मानसिक प्रतिबंध और संयम के कोरियाई कन्फ्यूशियस मूल्यों के विपरीत माना जाता था। <ref>{{Cite web|url=http://www.mimifroufrou.com/scentedsalamander/2008/04/beauty_perfume_in_traditional.html|title=The Traditional Art of Beauty and Perfume in Ancient Korea {Cultural Notes} {Beauty Notes} - The Scented Salamander: Perfume & Beauty Blog & Webzine|website=www.mimifroufrou.com}}</ref> नव-कन्फ्यूशीवाद के प्रभाव के कारण, पूरे समाज में महिलाओं के लिए यह अनिवार्य था कि वे बाहर जाने पर अपने चेहरे को उजागर करने से बचने के लिए हेडड्रेस (''ने-ए-सुगे'' ) पहनें; उन हेडड्रेस में शामिल हो सकते हैं ''सुगेछीमा'' (एक हेडड्रेस जो एक ''छीमा'' की तरह दिखती थी, लेकिन उच्च वर्ग की महिलाओं द्वारा और बाद में जोसॉन के अंत में सभी वर्गों के लोगों द्वारा पहनी जाने वाली शैली में संकरी और छोटी थी), जांग-ओत, और ''नेउल'' (जो केवल दरबारी महिलाओं और कुलीन महिलाओं के लिए अनुमति थी)। <ref>{{Cite journal|last=Cho|first=Seunghye|date=2017-09-03|title=The Ideology of Korean Women's Headdresses during the Chosŏn Dynasty|url=https://doi.org/10.1080/1362704X.2016.1251089|journal=Fashion Theory|volume=21|issue=5|pages=553–571|doi=10.1080/1362704X.2016.1251089|issn=1362-704X}}</ref> 19वीं शताब्दी में ''यांगबन'' महिलाओं ने ''जोकदुरी'' पहनना शुरू किया, एक छोटी सी टोपी जिसने ''गाचे'' की जगह ले ली। हालांकि सदी के अंत में ''गाचे'' को ''गिसेंग'' सर्कल में व्यापक लोकप्रियता मिली। === उत्तरकालीन विकास === आज का हानबोक हानबोक का प्रत्यक्ष वंशज है, जो कुलीन महिलाओं द्वारा पहने जाने वाले या जोसॉन काल में कम से कम मध्यम वर्ग के लोगों द्वारा पहना जाता था, <ref name=":93">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/42675362|title=Korea : a historical and cultural dictionary|last=Pratt|first=Keith L.|date=1999|publisher=Curzon Press|others=Richard Rutt, James Hoare|isbn=978-0-7007-0464-4|location=Richmond, Surrey|pages=106|oclc=42675362}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/680802927|title=Passport to Korean culture.|last=Korean Culture and Information Service Ministry of Culture, Sports and Tourism|date=2009|publisher=Korean Culture and Information Service|others=Haeoe Hongbowŏn|isbn=978-89-7375-153-2|edition=2009|location=Seoul, Korea|pages=104|oclc=680802927}}</ref> विशेष रूप से 1 9वीं शताब्दी के अंत में। हानबोक पांच सौ वर्षों के दौरान जोसॉन राजाओं के शासनकाल में विभिन्न परिवर्तनों और फैशन के दौर से गुजरा था और अंततः विकसित हुआ जिसे अब हम ज्यादातर विशिष्ट हानबोक मानते हैं। 19वीं शताब्दी के उत्तरार्ध में, हानबोक को बड़े पैमाने पर पश्चिमी सूट और पोशाक जैसे नए पश्चिमी आयातों से बदल दिया गया था। आज, औपचारिक और आकस्मिक वस्त्र आमतौर पर पश्चिमी शैलियों पर आधारित होते हैं। हालांकि, हानबोक अभी भी पारंपरिक अवसरों के लिए पहना जाता है, और शादियों, चंद्र नव वर्ष, वार्षिक पैतृक संस्कार, या बच्चे के जन्म जैसे समारोहों के लिए आरक्षित है। == सामाजिक दर्जा == विशेष रूप से गोरियो राजवंश से, हानबोक ने कई प्रकार और घटकों के माध्यम से सामाजिक दर्जा में अंतर निर्धारित करना शुरू कर दिया, <ref name="Clothing, Traditional - Korea">Chung, Hyun-sook, [http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CCX3403700685&v=2.1&u=unc_main&it=r&p=GVRL&sw=w "Clothing, Traditional - Korea"], ''Encyclopedia of Modern Asia'', 2002</ref> और उनकी विशेषताओं <ref name="Characteristics of the Korean Costume and Its Development">Cho, Woo-hyun, [http://koreana.kf.or.kr/view.asp?article_id=500&lang=English "Characteristics of the Korean Costume and Its Development"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231000234/http://koreana.kf.or.kr/view.asp?article_id=500&lang=English |date=31 दिसंबर 2013 }}, "Koreana", 1995</ref> - उच्चतम सामाजिक दर्जा वाले लोगों (राजाओं) से, निम्न सामाजिक दर्जा वाले लोगों के लिए (दास)। <ref name="Clothing, Traditional - Korea" /> यद्यपि आधुनिक हानबोक किसी व्यक्ति का दर्जा या सामाजिक दर्जा को व्यक्त नहीं करता है, हानबोक विशेष रूप से गोरियो और जोसॉन राजवंशों में भेद का एक महत्वपूर्ण तत्व था। <ref name="Characteristics of the Korean Costume and Its Development" /> === वस्त्र === ==== ह्वारोत ==== '''''ह्वारोत''''' या '''''ह्वाल-ओत''''' ( [[हानगुल|हंगुल]] : 활옷) एक राजकुमारी और एक रखैल द्वारा एक राजा की बेटी के लिए पूर्ण पोशाक, उच्च वर्ग के लिए औपचारिक पोशाक, और गोरियो और जोसॉन राजवंशों के दौरान सामान्य महिलाओं के लिए दुल्हन के वस्त्र थे। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(26)">Cho, Eun-ah, [http://cnews041.com/sub_read.html?uid=47529&section=sc151 "Cho Eun-ah's Hanbok Story(26)"], "C News041", 2012/10/23</ref> ह्वाल-ओत पर लोकप्रिय कशीदाकारी पैटर्न कमल, फ़ीनिक्स, तितलियाँ और दीर्घायु के दस पारंपरिक प्रतीक थे: सूर्य; पहाड़; पानी; बादल; चट्टानें/पत्थर; चीड़ के पेड़; अमरता का मशरूम; कछुए; सफेद [[सारस (पक्षी)|क्रेन]], और हिरण। <ref name="Official/Court Clothing">Life in Korea, [http://www.lifeinkorea.com/culture/clothes/clothes.cfm?xURL=official "Official/Court Clothing"], "Life in Korea"</ref> प्रत्येक पैटर्न समाज के भीतर एक अलग भूमिका का प्रतिनिधित्व करता है, उदाहरण के लिए: एक ड्रैगन एक सम्राट का प्रतिनिधित्व करता है, एक फीनिक्स एक रानी का प्रतिनिधित्व करता है; फूलों के पैटर्न एक राजकुमारी और एक रखैल द्वारा एक राजा की बेटी को प्रतिनिधित्व करते थे, और बादल और सारस उच्च रैंकिंग अदालत के अधिकारियों का प्रतिनिधित्व करते थे। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(26)" /> पूरे कोरियाई इतिहास में इन सभी पैटर्नों में दीर्घायु, सौभाग्य, धन और सम्मान के अर्थ थे। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(26)" /> ह्वाल-ओत की प्रत्येक आस्तीन में नीले, लाल और पीले रंग की धारियां भी थीं - एक महिला आमतौर पर लाल रंग की स्कर्ट और पीले या हरे रंग की जोगोरी, एक पारंपरिक कोरियाई जैकेट पहनती थी। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(26)" /> ह्वाल-ओत को जोगोरी और स्कर्ट के ऊपर पहना गया था। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(26)" /> एक महिला ने अपने बालों को एक बन में भी पहना था, एक सजावटी हेयरपिन और एक औपचारिक मुकुट के साथ। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(26)" /> सजावटी हेयरपिन से एक लंबी रिबन जुड़ी हुई थी, हेयरपिन को '''योंगजाम''' (용잠 ) के रूप में जाना जाता है। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(26)" /> हाल के दिनों में, लोग अपनी शादी के दिन ह्वाल-ओत पहनते हैं, और इसलिए कोरियाई परंपरा आज भी जीवित है। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(26)" /> ==== ''वॉनसाम'' ==== '''''वॉनसाम''''' (हंगुल: 원삼) जोसॉन राजवंश में एक विवाहित महिला के लिए एक औपचारिक ओवरकोट था। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(25)">Cho, Eun-ah, [http://cnews041.com/sub_read.html?uid=46289&section=sc151 "Cho Eun-ah's Hanbok Story(25)"], "C News041", 2012/11/12</ref> वॉनसाम को [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन]] से भी अपनाया गया था और माना जाता है कि यह [[तांग राजवंश]] की वेशभूषा में से एक था जिसे एकीकृत तीन राज्यों की अवधि में प्रदान किया गया था। <ref name=":14">{{Cite journal|last=Nam|first=Min-yi|last2=Han|first2=Myung-Sook|date=2000|title=A Study on the Items and Shapes of Korean Shrouds|url=http://www.koreascience.or.kr/article/JAKO200011920805632.page|journal=The International Journal of Costume Culture|volume=3|issue=2|pages=100–123}}</ref> यह ज्यादातर रॉयल्टी, उच्च रैंकिंग अदालत की महिलाओं, और महान महिलाओं द्वारा पहना जाता था और रंग और पैटर्न कोरियाई वर्ग प्रणाली के विभिन्न तत्वों का प्रतिनिधित्व करते थे। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(25)" /> महारानी ने पीला पहना था; रानी ने लाल पहना था; ताज राजकुमारी ने बैंगनी-लाल रंग पहना था; इस बीच एक राजकुमारी, एक रखैल द्वारा एक राजा की बेटी, और एक कुलीन परिवार की एक महिला या निम्न ने हरे रंग की पोशाक पहनी थी। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(25)" /> सभी ऊपरी सामाजिक रैंकों में आमतौर पर प्रत्येक आस्तीन में दो रंगीन धारियां होती हैं: पीले रंग के वॉनसाम में आमतौर पर लाल और नीले रंग की धारियां होती हैं, लाल रंग के वॉनसाम में नीली और पीली धारियां होती हैं, और हरे रंग के वॉनसम में लाल और पीले रंग की धारियां होती हैं। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(25)" /> निचले वर्ग की महिलाओं ने कई रंगीन धारियों और रिबन पहने थे, लेकिन सभी महिलाओं ने आमतौर पर पारंपरिक कोरियाई जूते '''ओन्हे''' या '''डांगे''' के साथ अपना पहनावा पूरा किया। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(25)" /> ==== ''दांगुई'' ==== '''''दांगुई''''' या '''''तांगवी''''' (हंगुल: 당의) रानी, एक राजकुमारी, या एक उच्च रैंकिंग सरकारी अधिकारी की पत्नी के लिए मामूली औपचारिक वस्त्र थे, जबकि इसे जोसॉन राजवंश में महान वर्ग के बीच प्रमुख समारोहों के दौरान पहना जाता था। <ref name="Official/Court Clothing2">Life in Korea, [http://www.lifeinkorea.com/culture/clothes/clothes.cfm?xURL=official "Official/Court Clothing"], "Life in Korea"</ref> मौसम के आधार पर "दांग-उई" को अलग-अलग बनाने के लिए इस्तेमाल की जाने वाली सामग्री, इसलिए उच्च वर्ग की महिलाओं ने सर्दियों में मोटी दांग-उई पहनी थी, जबकि वे गर्मियों में पतली परतें पहनती थीं। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(27)">Cho, Eun-ah, [http://cnews041.com/sub_read.html?uid=48695&section=sc151 "Cho Eun-ah's Hanbok Story(27)"], "C News041", 2012/11/28</ref> दांग-उई कई रंगों में आया, लेकिन पीला और/या हरा सबसे आम था। हालाँकि सम्राट ने बैंगनी दांग-उई पहनी थी, और रानी ने लाल रंग की पोशाक पहनी थी। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(27)" /> जोसॉन राजवंश में, साधारण महिलाएं अपनी शादी की पोशाक के हिस्से के रूप में दांग-उई पहनती थीं। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(27)" /> ==== म्यौनबोक और ''जौगु''इ ==== ===== ''म्यौनबोक'' ===== '''''म्यौनबोक''''' (हंगुल: 면복) राजा के धार्मिक और औपचारिक अनुष्ठानिक वस्त्र थे, जबकि '''''जौगुई''''' गोरियो और जोसॉन राजवंशों के दौरान रानी के समकक्ष थे। <ref name="Myeonbok">Encyclopedia of Korean Culture and The Academy of Korean Studies, [http://terms.naver.com/entry.nhn?cid=1646&docId=545727&categoryId=1646 "Myeonbok"], "Naver Knowledge Encyclopedia"</ref> म्यौनबोक '''म्यौनय्रू-ग्वान''' (हंगुल: 면류관) और '''गुजांग-बोक''' (हंगुल: 구장복) से बना था। <ref name="Myeonbok" /> म्यौनय्रू-ग्वान के पास मोती थे, जो ढीले थे; ये राजा को दुष्टता देखने से रोकेंगे। <ref name="Myeonbok" /> म्यौनय्रू-ग्वान के बाएँ और दाएँ पक्षों में कपास की टहनियाँ भी थीं, और ये राजा को भ्रष्ट अधिकारियों के प्रभाव से बेखबर बनाने वाले थे। गुजांग-बोक काला था, और इसमें नौ प्रतीक थे, जो सभी राजा का प्रतिनिधित्व करते थे। <ref name="Myeonbok" /> ===== नौ प्रतीक ===== # [[अझ़दहा|ड्रैगन]] : एक ड्रैगन की उपस्थिति राजा के शासन के समान होती है और अनन्तर दुनिया में संतुलन लाती है। <ref name="Myeonbok2">Encyclopedia of Korean Culture and The Academy of Korean Studies, [http://terms.naver.com/entry.nhn?cid=1646&docId=545727&categoryId=1646 "Myeonbok"], "Naver Knowledge Encyclopedia"</ref> # [[आग]] : राजा से अपेक्षा की जाती थी कि वह बुद्धिमान और ज्ञानपूर्ण होगा और लोगों पर प्रभावी ढंग से शासन करेगा, जैसे कि अग्नि द्वारा दर्शाए गए मार्गदर्शक प्रकाश। <ref name="Myeonbok2" /> # तीतर : तीतर की छवि भव्यता का प्रतिनिधित्व करती है। <ref name="Myeonbok2" /> # [[पर्वत]] : पर्वत ऊँचे होने के कारण राजा पद की दृष्टि से समान था और आदर और पूजा का पात्र था। <ref name="Myeonbok2" /> # [[बाघ]] : एक बाघ राजा के साहस का प्रतिनिधित्व करता था। <ref name="Myeonbok2" /> # [[बंदर]] : एक बंदर ज्ञान का प्रतीक है। <ref name="Myeonbok2" /> # [[चावल]] : चूंकि लोगों को जीने के लिए चावल की आवश्यकता होती थी, इसलिए राजा की तुलना इस खाद्य पदार्थ से की जाती थी क्योंकि उसके पास उनके कल्याण की रक्षा करने की जिम्मेदारी होती थी। <ref name="Myeonbok2" /> # [[कुल्हाड़ी]] : इससे संकेत मिलता है कि राजा के पास जान बचाने और लेने की क्षमता थी। <ref name="Myeonbok2" /> # [[जलोद्भिद|जल पौधा]] : राजा की भव्यता का एक और चित्रण। <ref name="Myeonbok2" /> ===== ''जौगुई'' ===== '''''जौगुई''''' (हंगुल: 적의) को शाही परिवार के भीतर एक स्टेटस सिंबल के रूप में विभिन्न रंगों के उपयोग के माध्यम से व्यवस्थित किया गया था। <ref name="Jeokui">Lee Eun-ju, [http://navercast.naver.com/contents.nhn?rid=92&contents_id=11084 "Jeokui"], "Naver Cast", 2012/07/31</ref> महारानी ने बैंगनी-लाल रंग का जौगुई पहना था, रानी ने गुलाबी रंग की और ताज की राजकुमारी ने गहरे नीले रंग की पोशाक पहनी थी। <ref name="Jeokui" /> "जौक" का अर्थ तीतर होता है, और इसलिए जौगुई में अक्सर तीतरों के चित्रण होते थे जिन पर कढ़ाई की जाती थी। <ref name="Jeokui" /> ==== चौल्लिक ==== '''''चौल्लिक''''' (हंगुल: 철릭) मंगोल अंगरखा का कोरियाई रूपांतर था, जिसे गोरियो राजवंश के दौरान 1200 के दशक के अंत में आयात किया गया था। कोरियाई कपड़ों के अन्य रूपों के विपरीत, चौल्लिक, कपड़ों के एक आइटम में एक किल्ट के साथ ब्लाउज का एक समामेलन है। कपड़ों के लचीलेपन ने आसान घुड़सवारी और तीरंदाजी की अनुमति दी। जोसॉन राजवंश के दौरान, वे इस तरह की गतिविधियों के लिए राजा और सैन्य अधिकारियों द्वारा पहने जाते रहे। <ref name="Cheolique">Encyclopedia of Korean Culture and The Academy of Korean Studies, [http://terms.naver.com/entry.nhn?cid=1646&docId=563301&categoryId=1646 "Cheolique"], "Naver Knowledge Encyclopedia"</ref> यह आमतौर पर एक सैन्य वर्दी के रूप में पहना जाता था, लेकिन जोसॉन राजवंश के अंत तक, इसे और अधिक आकस्मिक स्थितियों में पहना जाना शुरू हो गया था। <ref name="Cheolique" /> एक अनूठी विशेषता ने चौल्लिक की आस्तीन को अलग करने की अनुमति दी, जिसे एक पट्टी के रूप में इस्तेमाल किया जा सकता था यदि पहनने वाला युद्ध में घायल हो गया था। <ref name="Cheolique" /> ==== एंगसाम ==== '''''एंगसाम''''' (हंगुल: 앵삼;鶯衫) राष्ट्रीय सरकार की परीक्षा और सरकारी समारोहों के दौरान छात्रों के लिए औपचारिक कपड़े थे। <ref name="Aengsam">Encyclopedia of Korean Culture and The Academy of Korean Studies, [http://terms.naver.com/entry.nhn?cid=1646&docId=580178&categoryId=1646 "Aengsam"], "Naver Knowledge Encyclopedia"</ref> यह आमतौर पर पीले रंग का होता था, लेकिन परीक्षा में सबसे अधिक अंक प्राप्त करने वाले छात्र को हरे रंग का एंगसाम पहनने की क्षमता से पुरस्कृत किया जाता था। <ref name="Aengsam" /> यदि उच्चतम स्कोर करने वाला छात्र युवा था, तो राजा ने उसे लाल रंग के एंगसाम से सम्मानित किया। <ref name="Aengsam" /> यह नामसाम (난삼/襴衫) के समान था लेकिन एक अलग रंग के साथ। <ref>{{Cite web|url=http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Item/E0011701|title=난삼(襴(幱)衫) - 한국민족문화대백과사전|website=encykorea.aks.ac.kr|access-date=2021-05-09}}</ref> === एक्सेसरीज़ === ==== बिन्यो ==== '''''बिन्यो''''' या '''''पिन्यो''''' (हंगुल: 비녀) एक पारंपरिक सजावटी हेयरपिन था, और सामाजिक स्थिति के आधार पर फिर से एक अलग आकार का टिप था। <ref name="Binyeo">Doopedia, [http://terms.naver.com/entry.nhn?cid=200000000&docId=1105813&categoryId=200000392 "Binyeo"], "Naver Knowledge Encyclopedia"</ref> परिणामस्वरूप, बिन्यो को देखकर व्यक्ति की सामाजिक दर्जे का निर्धारण करना संभव हो गया। शाही परिवार में महिलाओं के पास ड्रैगन या फीनिक्स के आकार का बिन्यो था जबकि सामान्य महिलाओं के पास पेड़ या जापानी खुबानी के फूल थे। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(21)">Cho, Eun-ah, [http://cnews041.com/sub_read.html?uid=36151&section=sc151 "Cho Eun-ah's Hanbok Story(21)"], "C News041", 2012/04/17</ref> और बिन्यो शादी का सबूत था। इसलिए, एक महिला के लिए, बिन्यो शुद्धता और शालीनता की अभिव्यक्ति थी। <ref>{{Cite web|url=http://www.mhj21.com/9863|title=≪문화저널21≫ 기혼여성들에게 꼭 필요했던 장신구 비녀|website=문화저널21|access-date=2019-03-26}}</ref> ==== डेंग्गी ==== '''''डेंग्गी''''' एक पारंपरिक कोरियाई रिबन है जो लट में बालों को बांधने और सजाने के लिए कपड़े से बना है। ==== नोरिगे ==== '''''नोरिगे''''' (हंगुल: 노리개) महिलाओं के लिए एक विशिष्ट पारंपरिक एक्सेसरी था; यह सामाजिक रैंक की परवाह किए बिना सभी महिलाओं द्वारा पहना जाता था। <ref name="Norigae">Doopedia, [http://terms.naver.com/entry.nhn?cid=200000000&docId=1076917&categoryId=200000392 "Norigae"], "Naver Knowledge Encyclopedia"</ref> <ref name=":142">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/71358055|title=Norigae : splendor of the Korean Costume|last=Yi|first=Kyŏng-ja|date=2005|publisher=Ewha Womans University Press|others=Lee Jean Young|isbn=89-7300-618-5|location=Seoul, Korea|pages=12–13|oclc=71358055}}</ref> हालांकि, पहनने वाले की सामाजिक रैंक ने नोरिगे के विभिन्न आकारों और सामग्रियों को निर्धारित किया। <ref name=":142" /> ==== दांग्ये ==== '''''दांग्ये''''' या '''''तांग्ये''''' (हंगुल: 당혜) जोसॉन राजवंश में विवाहित महिलाओं के लिए जूते थे। <ref name="Danghye">Encyclopedia of Korean Culture and The Academy of Korean Studies, [http://terms.naver.com/entry.nhn?cid=1646&docId=534624&categoryId=1646 "Danghye"], "Naver Knowledge Encyclopedia"</ref> दांग्ये को अंगूर, अनार, [[गुलदाउदी]] या बड़े लाल फूलों वाले पेड़ों से सजाया गया था: ये दीर्घायु के प्रतीक थे। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(11)">Cho, Eun-ah, [http://cnews041.com/sub_read.html?uid=29559&section=sc151 "Cho Eun-ah's Hanbok Story(11)"], "C News041", 2012/11/27</ref> ===== ''कुंघे'' ===== शाही परिवार में एक महिला के लिए दांग्ये को '''''कुंघे''''' (हंगुल: 궁혜) के रूप में जाना जाता था, और वे आमतौर पर फूलों से बने होते थे। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(11)2">Cho, Eun-ah, [http://cnews041.com/sub_read.html?uid=29559&section=sc151 "Cho Eun-ah's Hanbok Story(11)"], "C News041", 2012/11/27</ref> ===== ''ओन्हे'' ===== एक साधारण महिला के लिए दांग्ये को '''''ओन्हे''''' (हंगुल: 온혜) के नाम से जाना जाता था। <ref name="Cho Eun-ah's Hanbok Story(11)3">Cho, Eun-ah, [http://cnews041.com/sub_read.html?uid=29559&section=sc151 "Cho Eun-ah's Hanbok Story(11)"], "C News041", 2012/11/27</ref> == आधुनिक समय == हालांकि हानबोक एक पारंपरिक पोशाक है, लेकिन इसे आधुनिक फैशन में फिर से लोकप्रिय बनाया गया है। <ref>{{Cite web|url=https://www.vogue.com/article/hanbok-street-style-seoul-korean-traditional-dress|title=The Story Behind Seoul's Latest Street Style Staple|last=Kim|first=Monica|website=Vogue}}</ref> "कोरियन इन मी" के मॉडर्न हानबोक <ref>{{Cite web|url=https://thekoreaninme.com/|title=The #1 Korean Hanbok Fashion Online Store|website=The Korean In Me}}</ref> और किम मिही <ref name=":32">{{Cite web|url=http://www.kimmehee.com/|title=KIM MeHee hanbok couture|website=KIM MeHee hanbok couture|access-date=2 मई 2022|archive-date=23 अक्तूबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221023191314/https://kimmehee.com/|url-status=dead}}</ref> जैसे समकालीन ब्रांडों ने अपने आधुनिक कपड़ों में पारंपरिक डिजाइनों को शामिल किया है। आधुनिक हानबोक को अंतरराष्ट्रीय [[बिसपोक (आदेश के मुताबिक)|हाउते कॉउचर]] में चित्रित किया गया है; कैटवॉक पर, 2015 में जब कार्ल लेगरफील्ड ने [[चैनल]] के लिए कोरियाई मॉडल तैयार किए, और फिल ओह द्वारा फोटोग्राफी में पेरिस फैशन वीक के दौरान। <ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.com/article/hanbok-street-style-seoul-korean-traditional-dress|title=The Story Behind Seoul's Latest Street Style Staple|work=Vogue|access-date=2018-10-17}}</ref> इसे [[ब्रिट्नी स्पीयर्स|ब्रिटनी स्पीयर्स]] और [[जेसिका एल्बा|जेसिका अल्बा]] जैसी अंतरराष्ट्रीय हस्तियों और टेनिस खिलाड़ी [[वीनस विलियम्स]] और फुटबॉल खिलाड़ी हाइन्स वार्ड जैसे एथलीटों ने भी पहना है। <ref>{{Cite news|url=http://www.sweetandtastytv.com/blog/2013/07/25/8-american-celebrities-wearing-hanbok|title=8 American Celebrities Wearing Hanbok|work=SweetandtastyTV|access-date=2018-10-17}}</ref> हानबोक एशियाई-अमेरिकी हस्तियों के बीच भी लोकप्रिय है, जैसे लिसा लिंग और मिस एशिया 2014, एरिको ली कटयामा । <ref name=":33">{{Cite web|url=http://www.kimmehee.com/|title=KIM MeHee hanbok couture|website=KIM MeHee hanbok couture|access-date=2 मई 2022|archive-date=23 अक्तूबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221023191314/https://kimmehee.com/|url-status=dead}}</ref> इसने रेड कार्पेट पर भी उपस्थिति दर्ज कराई है, और [[स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड्स|एसएजी अवार्ड्स]] में सैंड्रा ओह द्वारा पहना गया है, और सैंड्रा ओह की मां द्वारा पहना गया है, जिन्होंने 2018 में [[एमी पुरस्कार|एमी अवार्ड्स]] के लिए एक हानबोक पहनने के लिए फैशन इतिहास बनाया। <ref>{{Cite news|url=https://www.yahoo.com/news/sandra-ohs-mother-makes-history-wearing-traditional-hanbok-red-carpet-082913406.html|title=Sandra Oh's mother makes Emmys history by wearing traditional Korean hanbok to awards|access-date=2018-10-17}}</ref> दक्षिण कोरियाई सरकार ने फैशन डिजाइनरों को प्रायोजित करके हानबोक में रुचि के पुनरुत्थान का समर्थन किया है। <ref>{{Cite web|url=http://mengnews.joins.com/view.aspx?aId=3042015|title=Designers add a modern twist to hanbok style : Government is keen to show the world the versatility of Korea's traditional attire|website=Korea JoongAng Daily|language=ko|access-date=2018-10-17}}</ref> घरेलू स्तर पर, हानबोक स्ट्रीट फैशन और संगीत वीडियो में ट्रेंडी बन गया है। इसे [[ब्लैकपिंक]] और [[बीटीएस (बैन्ड)|बीटीएस]] जैसे प्रमुख के-पॉप कलाकारों द्वारा पहना गया है, विशेष रूप से " हाउ यू लाइक दैट " और "आइडल" के लिए उनके संगीत वीडियो में। <ref>{{Cite web|url=https://www.sbs.com.au/popasia/blog/2018/08/23/11-times-bts-rocked-traditional-korean-clothing|title=11 times BTS rocked traditional Korean clothing|website=SBS PopAsia|access-date=2018-10-17}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.koreaboo.com/news/everything-need-know-blackpink-traditional-korean-hanbok-outfits-in-howyoulikethat-mv/|title=Here's Everything You Need To Know About BLACKPINK's Korean Hanbok Outfits In "How You Like That" MV|date=26 June 2020}}</ref> जैसा कि हानबोक का आधुनिकीकरण जारी है, राय फिर से डिजाइन पर विभाजित हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www.koreaboo.com/stories/girls-wearing-hanboks-skirts-now-koreans-arent-sure-feel/|title=Girls are wearing hanboks with skirts now, and Koreans are not sure how they feel about it|date=2017-10-09|website=Koreaboo|access-date=2018-10-17}}</ref> सियोल में, एक पर्यटक हानबोक पहनक पांच भव्य महलों (चांगदौकगुंग, चांगग्योंगगुंग, दौकसुगुंग, ग्योंगबोकगुंग और ग्योंगहुइगुंग) की मुफ्त यात्रा करता है। == फ़ुटनोट == [[श्रेणी:कोरियाई संस्कृति]] [[श्रेणी:चीनी भाषा पाठ वाले लेख]] [[श्रेणी:लेख जिनमें कोरियाई भाषा का पाठ है]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] <references /> == संदर्भ == * आन, म्योंग सूक (안명숙); किम, योंग सौ (김용서) (कोरियाई में) 1998। ''हनुगुक पोशिकसा'' (한국복식사)। सियोल। येहक्सा (예학사) ISBN 978-89-89668-11-4 * किम, की सौन (김기선). (कोरियाई में) 2005। ''मंगोलियाई बेनी के बारे में जानकारी몽골의 辮髮에 대하여''। एशियाई एथनो-फॉर्म्स एंड कल्चर संस्थान। वी. 5, 81-97 * किम, मून जे (कोरियाई में), 2004। ''प्राचीन काल में हनबोक के स्रोत पर एक अध्ययन और वैश्विकता पर हानबोक की स्थिति'' (고대 한복의 원류 및 세계화 속의 한복의 위치 ), कोरियाई पारंपरिक पोशाक का समाज। वी. 7.1, 7-15 * ली, क्यूंग-जा (이경자) (कोरियाई में), 2003, ''उरी ओत उई चोंतोंग यांग्सि''क (우리옷의 전통양식 कोरियाई कपड़ों की पारंपरिक शैली) इवा महिला यूनिवर्सिटी प्रेस। आईएसबीएन 89-7300-514-6 * लेविंसन, डेविड (2002)। ''आधुनिक एशिया का विश्वकोश'', खंड 2. चार्ल्स स्क्रिब्नर संस। पीपी. 120-121. ISBN 89-7300-514-6 * मैककैलियन, अलीशा; कोंड्रा, जिल। 2008. ''विश्व इतिहास के माध्यम से कपड़ों का ग्रीनवुड विश्वकोश''। ग्रीनवुड प्रकाशन समूह। पी। 221 - 228, ISBN 0-313-33664-4 * नेल्सन, सारा। 1993. ''कोरिया का पुरातत्व''। कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस। ISBN 0-521-40783-4 * यू, सून लाइ (유순례) (कोरियाई में) 2006, ''कॉस्ट्यूम एस्थेटिक कोरियाई और मंगोलिया पर तुलनात्मक अनुसंधान'' (몽골과 한국의 전통복식 미의식 비교에 대한 연구), सोसाइटी ऑफ़ कोरियन ट्रेडिशनल कॉस्टयूम, वी. 6, 183-185 == बाहरी लिंक == * {{Commons category inline}} * [https://thekoreaninme.com/blogs/hanbok-philosophy/hanbok-history-evolution हानबोक इतिहास विकास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211108040701/https://thekoreaninme.com/blogs/hanbok-philosophy/hanbok-history-evolution |date=8 नवंबर 2021 }} * [https://thekoreaninme.com/blogs/hanbok-philosophy/hanbok-history-infographic हानबोक इतिहास इन्फोग्राफिक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211108040659/https://thekoreaninme.com/blogs/hanbok-philosophy/hanbok-history-infographic |date=8 नवंबर 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20071113153646/http://myhome.naver.com/korean_dress/history1.htm हनबोक का इतिहास] {{In lang|ko}} * [https://web.archive.org/web/20071021095831/http://goldhanbok.com/data/data_kind.asp हानबोक के बारे में जानकारी] {{In lang|ko}} * [http://www.lifeinkorea.com/culture/clothes/clothes.cfm पारंपरिक कोरियाई वस्त्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219214434/http://www.lifeinkorea.com/Culture/Clothes/clothes.cfm |date=19 फ़रवरी 2007 }} - कोरिया में जीवन * [http://english.visitkorea.or.kr/enu/CU/CU_EN_8_1_2_1.jsp आधिकारिक कोरिया पर्यटन संगठन - हनबोक वस्त्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013070712/http://english.visitkorea.or.kr/enu/CU/CU_EN_8_1_2_1.jsp |date=13 अक्तूबर 2016 }} fqhdjtfk2jreyxhlvc7o7iqyw1cwwzc केटी एडर 0 1369358 6591682 6591172 2026-07-25T13:36:44Z अमर तिवारी 932885 चित्र जोड़ा 6591682 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि संपादन|for=अनुवाद के बाद छूटी कुछ व्याकरण गलतियों एवं लहजे|date=मई 2022}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=केटी एडर|image=Katie Eder, March for Our Lives, 2018.jpg|caption=|birth_date={{circa}} {{birth based on age as of date |20 |2020|04|21}}<ref>{{cite news |title=Will social distancing sidetrack the climate movement? |url=https://www.popsci.com/story/environment/social-distancing-climate-movement-earth-day/ |accessdate=20 May 2020 |work=Popular Science |language=en}}</ref>|birth_place=मिल्वौकी, विस्कॉन्सिन, यू.एस.|known_for=50 माइल्स मोर, फ्यूचर कोएलिशन के संस्थापक|education=शोरवुड हाई स्कूल (2018) <br> स्टैनफोर्ड यूनिवर्सिटी (2020–)}} [[श्रेणी:Articles with hCards]] '''केटी एडर''' का (जन्म 1999/2000) जो की एक अमेरिकी कार्यकर्ता और सामाजिक उद्यमी हैं, जिन्होंने सामाजिक प्रभाव उपक्रमों 50 मील मोर, किड्स टेल्स, और द फ्यूचर गठबंधन का नेतृत्व किया है, जहां वह वर्तमान में कार्यकारी निदेशक हैं।<ref>{{Cite web|url=https://spirit.prudential.com/honoree/2018/wi/sarah-katie-eder|title=The Prudential Spirit Of Community Awards|website=spirit.prudential.com|access-date=2018-12-17|archive-date=20 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320041154/https://spirit.prudential.com/honoree/2018/wi/sarah-katie-eder|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2018/11/05/students-will-leave-classes-on-tuesday-as-part-of-the-walkout-to-vote.html|title=Students will leave classes on Tuesday as part of the Walkout to Vote|last=Hess|first=Abigail|date=2018-11-06|website=www.cnbc.com|access-date=2018-12-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com.au/sudents-walking-out-of-classes-today-to-vote-at-the-polls-2018-11|title=Thousands of American students are walking out of classes today and heading to the polls to vote|last=Cranley|first=Ellen|date=2018-11-07|website=Business Insider Australia|language=en|access-date=2018-12-17|archive-date=20 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420070808/https://www.businessinsider.com.au/sudents-walking-out-of-classes-today-to-vote-at-the-polls-2018-11|url-status=dead}}</ref> दिसंबर 2019 में, ईडर को कानून और नीति में 30 के तहत 30 फोर्ब्स में से एक नामित किया गया। <ref>https://www.forbes.com/pictures/5ddd7cb0ea103f0006537307/katie-eder-20/#212e4b757fc7</ref> कैटी एडर मधुर स्वभाव के व्यक्ति हैं! == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == एडर का जन्म और पालन-पोषण [[मिल्वौकी, विस्कॉन्सिन]] में हुआ था। <ref>{{Cite web|url=http://www.wuwm.com/post/wisconsin-students-take-protest-house-speakers-backyard|title=Wisconsin Students Take Protest To House Speaker&#039;s Backyard|last=Teich|first=Teran Powell, Joy Powers, Mitch|website=www.wuwm.com|language=en|access-date=2018-12-17}}</ref> केटी ने 2018 में शोरवुड हाई स्कूल से स्नातक किया और 2020 के पतन में [[स्टैनफोर्ड विश्वविद्यालय]] में भाग लेंगे। <ref>{{Cite web|url=https://amysmartgirls.com/katie-eder-on-helping-kids-and-teens-find-their-voices-through-writing-and-marching-ea4e0bf812bf|title=Katie Eder on Helping Kids and Teens Find Their Voices Through Writing and Marching|last=Mason|first=Heather|date=2018-08-28|website=Amy Poehler's Smart Girls|access-date=2018-12-17|archive-date=25 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210425111615/https://amysmartgirls.com/katie-eder-on-helping-kids-and-teens-find-their-voices-through-writing-and-marching-ea4e0bf812bf?gi=7c46b1cb8f43|url-status=dead}}</ref> वह पांच बच्चों में सबसे छोटी है। <ref>{{Cite web|url=http://www.jewishchronicle.org/2015/08/30/shorewood-teen-helps-children-tell-their-unique-stories/|title=Shorewood teen helps children tell their unique stories {{!}} Wisconsin Jewish Chronicle|website=www.jewishchronicle.org|access-date=2018-12-17}}</ref> == सक्रियतावाद == === किड्स टेल्स === जब केटी 13 साल की थी, तो उन्होंने एक गैर-लाभकारी संगठन, किड्स टेल्स की स्थापना की, जो रचनात्मक लेखन कार्यशालाओं को लाने के लिए, किशोरों द्वारा पढ़ाया जाता था, उन बच्चों को, जिनके पास स्कूल के बाहर अनुभव लिखने की पहुंच नहीं है। <ref>{{Cite web|url=https://spirit.prudential.com/honoree/2018/wi/sarah-katie-eder|title=The Prudential Spirit Of Community Awards|website=spirit.prudential.com|access-date=2018-12-17|archive-date=20 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320041154/https://spirit.prudential.com/honoree/2018/wi/sarah-katie-eder|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.jsonline.com/story/news/education/2017/08/25/wisconsin-teens-creative-writing-program-kids-tales-has-global-reach/591035001/|title=Wisconsin teen's creative writing program Kids Tales has global reach|website=Milwaukee Journal Sentinel|language=en|access-date=2018-12-17}}</ref> किड्स टेल्स वर्कशॉप के दौरान, बच्चे एक छोटी कहानी लिखते हैं, जो एक नृविज्ञान, एक वास्तविक पुस्तक में प्रकाशित होती है। <ref>{{Cite web|url=https://ysa.org/eyh-katie-eder/|title=Everyday Young Hero: Katie Eder YSA (Youth Saving America)|website=ysa.org|access-date=2018-12-17|archive-date=1 फ़रवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201012126/http://ysa.org/eyh-katie-eder/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.literacyworldwide.org/blog/literacy-daily/2016/01/28/teen-takes-writing-inspiration-to-fellow-students|title=Teen Takes Writing Inspiration to Fellow Students|website=www.literacyworldwide.org|access-date=2018-12-17}}</ref> नौ देशों के पंद्रह सौ बच्चों ने किड्स टेल्स कार्यशालाओं में भाग लिया। <ref>{{Cite web|url=http://www.entrepreneurbefore25.com/episodes/102-changing-the-world-while-still-in-high-school-with-katie-eder/|title=102: Changing the world while still in high school with Katie Eder|website=Entrepreneur Before 25|language=en-US|access-date=2018-12-17|archive-date=21 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421022134/http://www.entrepreneurbefore25.com/episodes/102-changing-the-world-while-still-in-high-school-with-katie-eder/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.bizjournals.com/milwaukee/news/2015/09/01/global-literacy-organization-honors-kids-tales.html|title=Global literacy organization honors Kids Tales founder Katie Eder|website=www.bizjournals.com|access-date=2018-12-17}}</ref> किड्स टेल्स ने 400 से अधिक किशोर शिक्षकों को शामिल किया और 90 एंथोलॉजी प्रकाशित कीं। <ref>{{Cite web|url=http://radio.thepeacefund.org/heroes/katie-eder|title=Katie Eder - PEACE Fund Radio Hero of the Week|website=The PEACE Fund|language=en|access-date=2018-12-17|archive-date=20 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320041155/https://radio.thepeacefund.org/heroes/katie-eder|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://untitledtown2018.sched.com/list/descriptions/|title=UntitledTown Book and Author Festival Schedule|website=untitledtown2018.sched.com|access-date=2018-12-17}}</ref> === 50 मील अधिक === 2018 मार्च के बाद हमारे जीवन की घटनाओं का समापन २४ मार्च को हुआ, केटी और उनके हाई स्कूल के अन्य छात्रों ने मैडिसन, WI से जेंसविल, WI, सदन के पूर्व अमेरिकी स्पीकर पॉल रयान के गृहनगर में ५० मील का मार्च आयोजित किया, ताकि उन्हें फोन किया जा सके। बंदूक कानून को अवरुद्ध करने और दफनाने में उनकी भूमिका के लिए <ref>{{Cite web|url=https://yr.media/news/why-this-wisconsin-teen-is-marching-50-miles-to-protest-gun-violence/|title=Why This Wisconsin Teen Is Marching 50 Miles to Protest Gun Violence|date=2018-03-27|website=YR Media|language=en|access-date=2018-12-17|archive-date=2 जून 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220602143134/https://yr.media/news/why-this-wisconsin-teen-is-marching-50-miles-to-protest-gun-violence/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://mashable.com/2018/03/25/50-miles-more-march-for-our-lives-paul-ryan/|title=Wisconsin high school students to walk 50 miles, dare Paul Ryan not to act on gun reform|last=Ruiz|first=Rebecca|website=Mashable|language=en|access-date=2018-12-17}}</ref> यह 50 मील अधिक मार्च केटी और उसकी टीम को देश भर में # 50more # 50states नामक एक अभियान शुरू करने के लिए अन्य 49 राज्यों को चुनौती देने के लिए 50 Mile March को गृहनगर या अपने NRA समर्थित अधिकारियों में से एक के कार्यालय में रखने की मांग करने के लिए। बंदूक हिंसा को समाप्त करने की कार्रवाई। <ref>{{Cite web|url=https://www.refinery29.com/en-us/2018/03/194639/march-for-our-lives-50-miles-more-wisconsin|title=These Wisconsin High Schoolers Are Marching 50 Miles For Gun Control — To Paul Ryan's Hometown|website=www.refinery29.com|language=en|access-date=2018-12-17}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/students-take-50-mile-march-paul-ryans-hometown-continue-march-our-lives-860846|title=Students trek 50 miles to Paul Ryan's hometown to continue March For Our Lives|last=PM|first=Tracy Lee On 3/26/18 at 6:26|date=2018-03-26|website=Newsweek|language=en|access-date=2018-12-17}}</ref> ५० माइल्स ने अगस्त २०१] में मैसाचुसेट्स में ५० मील की पैदल यात्रा की। । <ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2018/03/27/wisconsin-students-marching-50-miles-paul-ryans-hometown-action-gun-laws/461407002/|title=Wisconsin students are marching 50 miles to Paul Ryan's hometown for action on gun laws|last=Seyler|first=Lainy|date=March 27, 2018|website=USA Today|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2018/03/25/politics/march-for-our-lives-wisconsin-activism-gun-reform-paul-ryan/index.html|title=In Wisconsin, they're not done marching. Next stop: Paul Ryan's hometown|last=Hamedy|first=Saba|date=March 26, 2018|website=CNN.com|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> === भविष्य का गठबंधन === केटी ने देश भर के अन्य युवाओं के नेतृत्व वाले संगठनों के साथ गठबंधन करने के लिए 50 माइल्स मोर का नेतृत्व किया। बस सभी के लिए जगह है। <ref>{{Cite web|url=https://www.thisisinsider.com/sudents-walking-out-of-classes-today-to-vote-at-the-polls-2018-11|title=Thousands of students are walking out of classes today and heading to the polls to vote|last=Cranley|first=Ellen|website=INSIDER|access-date=2018-12-17}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/11/young-voters-march-shout-walk-vote-181106125006538.html|title=Young voters: We can march, shout and walk out, but we must vote {{!}} USA News {{!}} Al Jazeera|website=www.aljazeera.com|access-date=2018-12-17}}</ref> फ्यूचर गठबंधन संसाधनों और विचारों को साझा करने के लिए संयुक्त राज्य भर में युवाओं के नेतृत्व वाले संगठनों और युवा नेताओं को जोड़ता है। <ref>{{Cite web|url=https://www.axios.com/student-walk-outs-vote-polls-2018-midterm-elections-825a0c2f-2d02-42ae-9ec4-759f7d965986.html|title=Students across the U.S. plan walk-outs to vote in midterm elections|website=Axios|language=en|access-date=2018-12-17|archive-date=31 मार्च 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331172007/https://www.axios.com/student-walk-outs-vote-polls-2018-midterm-elections-825a0c2f-2d02-42ae-9ec4-759f7d965986.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.elitedaily.com/p/what-is-the-walkout-to-vote-young-people-are-taking-their-power-to-the-polls-13092205|title=This Teen Activist Is Giving You One Good Reason Why You Should Get Out & Vote|last=Golden|first=Hannah|website=Elite Daily|language=en|access-date=2018-12-17}}</ref> भावी गठबंधन सितंबर 2018 में चुनाव अभियान वॉकआउट टू वोट के साथ शुरू हुआ। देश भर के 500 से अधिक स्कूलों ने कक्षा से बाहर निकलकर चुनाव में भाग लिया। <ref>{{Cite web|url=https://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/377923-wisconsin-students-to-march-50-miles-to-ryans-hometown-to|title=Students to march 50 miles to Ryan's hometown to demand gun control|last=Savransky|first=Rebecca|date=2018-03-12|website=TheHill|language=en|access-date=2018-12-17}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://nowthisnews.com/https://nowthisnews.com/videos/politics/wisconsin-students-are-marching-to-paul-ryans-hometown|title=Wisconsin Students Are Marching To Paul Ryan's Hometown|last=nowthisnews|date=2018-03-29|website=NowThis|access-date=2018-12-17}}{{Dead link|date=मई 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == सम्मान और पुरस्कार == * सामुदायिक पुरस्कार की संभावित आत्मा - राष्ट्रीय सम्मान <ref>{{Cite web|url=https://spirit.prudential.com/honoree/2018/wi/sarah-katie-eder|title=The Prudential Spirit Of Community Awards|website=spirit.prudential.com|access-date=2018-12-17|archive-date=20 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320041154/https://spirit.prudential.com/honoree/2018/wi/sarah-katie-eder|url-status=dead}}</ref> * डिलर टिक्कन ओलम अवार्ड <ref>{{Cite web|url=https://www.dillerteenawards.org/recipient/sarah-katherine-eder/|title=Award for Jewish Teen Leaders - Diller Teen Tikkun Olam Awards|website=www.dillerteenawards.org|language=en|access-date=2018-12-17|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116230155/https://www.dillerteenawards.org/recipient/sarah-katherine-eder/|url-status=dead}}</ref> * थ्री डॉट डैश - ग्लोबल सोशल एंटरप्रेन्योरशिप इन्क्यूबेटर - जस्ट पीस समिट <ref>{{Cite web|url=https://www.threedotdash.org/2017mentorgoals/|title=2017 GTL Goals & Expectations MENTOR|website=three dot dash|language=en-US|access-date=2018-12-17|archive-date=22 अगस्त 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180822054426/http://www.threedotdash.org/2017mentorgoals/|url-status=dead}}</ref> * अंतर्राष्ट्रीय साक्षरता एसोसिएशन - 30 अंडर 30 अवार्ड <ref>{{Cite web|url=https://www.literacyworldwide.org/docs/default-source/communications/literacy-today/lt-30-under-30-2015.pdf|title=ILA 2015 30 Under Under 30 List|website=www.literacyworldwide.org|access-date=2018-12-17}}</ref> * एएफएस-यूएसए प्रोजेक्ट चेंज - विज़न इन एक्शन अवार्ड <ref>{{Cite web|url=https://www.afsusa.org/returnees/blog/article?article_id=8502|title=Returnee Spotlight on: Sam Harshbarger and Katie Eder|website=Blog|language=en|access-date=2018-12-17|archive-date=27 अगस्त 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827181951/http://www.afsusa.org/returnees/blog/article/?article_id=8502|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == [[श्रेणी:20वीं सदी में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] h7fx9ryvdlji0e0ji9x2jm1ygi67727 मजरौठ (अहीर) 0 1392334 6591797 6591530 2026-07-26T04:07:36Z SM7 89247 [[Special:Contributions/Aman jtu|Aman jtu]] ([[User talk:Aman jtu|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6591064 wikitext text/x-wiki '''मझरावत''' या '''मझरौत'''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SaxjAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A4%9D%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%9D%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwizwfjG9tX5AhUT7zgGHRF-BfwQ6AF6BAgJEAM#%E0%A4%AE%E0%A4%9D%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4|title=Yaduvaṃśīya lokadeva Lorika aura Lorikāyana|last=Śrīvāstava|first=Lakshmī Prasāda|date=1989|publisher=Sītārāma Prakāśana|language=hi}}</ref> या '''मजरौत''' हिंदू [[अहीर|गोप]] ([[यादव]]) जाति का एक शाखा है,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=py-UTg8GaJIC&q=majraut+ahir|title=Clan Settlements in the Saran Plain (Middle Ganga Valley): A Study in Cultural Geography|last=Singh|first=Rana P. B.|date=1977|publisher=National Geographical Society of India, Banaras Hindu University|language=en}}</ref> जो मुख्य रूप से [[भारतीय]] राज्य [[बिहार]] में रहते है।<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Zx4bAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiczeCU_tX5AhUIA7cAHajAC7EQ6AF6BAgIEAM#%E0%A4%AE%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A5|title=Mithilā ke Yādava|last=Sinhā|first=Mīnākshī|date=1993|publisher=Mahārājā Lakshmīśvara Siṃha Risarca Sosāiṭī|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=mdf_JXMklV0C&q=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwimzpba-dX5AhWr2DgGHaesDY0Q6AF6BAgFEAM#Majhroot|title=People of India: Bihar (2 pts.)|last=Singh|first=K. S.|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-85579-09-2|language=en}}</ref> इसके अलावा [[झारखण्ड|झारखंड]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uCZuAAAAMAAJ&q=Majhraut|title=Bihar District Gazetteers: Bhagalpur|last1=Bihar (India)|last2=Choudhury|first2=Pranab Chandra Roy|date=1957|publisher=Superintendant, Secretariat Press, Bihar|language=en}}</ref> मे भी रहते है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=6OAJGO_-QYEC&pg=PA55&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwimzpba-dX5AhWr2DgGHaesDY0Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=Majraut&f=false|title=The Tribes and Castes of the North-Western Provinces and Oudh: In Four Volumes|last=Crooke|first=William|date=1896|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Bihar (India)|url=https://books.google.com/books?id=WyduAAAAMAAJ&q=majraut+ahir|title=Bihar District Gazetteers: Hazaribagh|last2=Choudhury|first2=Pranab Chandra Roy|date=1962|publisher=Superintendant, Secretariat Press, Bihar|language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Siddiqui |first=M. K. A. |url=https://books.google.com/books/about/Inter_caste_and_Inter_community_Relation.html?id=fMHkAAAAMAAJ#majraut |title=Inter-caste and Inter-community Relationship: Developing Patterns |date=1993 |publisher=Commonwealth Publishers |isbn=978-81-7169-260-6 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=mdf_JXMklV0C&q=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjsvdTohvH5AhX11DgGHdClDOgQ6AF6BAgJEAM#Majhroot|title=People of India: Bihar (2 pts.)|last=Singh|first=K. S.|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-85579-09-2|language=en}}</ref> नेपाल के तराई क्षेत्र में भी उनकी आबादी अच्छी संख्या में मौजूद है। ==उत्पत्ति एवं इतिहास== [[मथुरा ज़िला|मथुरा]] (ब्रज) से स्थानांतरित होकर जो [[यादव]] बिहार और उसके आसपास के क्षेत्रों में आये उन्हें मथरौथ या मजरौठ कहा जाने लगा। मझरावत यादव राजा मधु के वंशज है जिन्होंने मथुरा नगरी का निर्माण किया था मज़हरौत यादव कभी से गाय पोषण या दूध घी नहीं बेचते थे शुरू से ही जमींदारी का काम करते थे और बहुत बड़े बड़े जमींदार है बिहर में सबसे ज्यादा जातिवाद करते है और दूसरी जाति जैसे ब्राह्मण,भूमिहार, राजपूत,चामर आदि इनपे बहुत अत्याचार करा है इनके पास इतना पैसा है कि ये किसी को कुछ नहीं समझते है बिहार में इन्हें जुल्मी यादव या यादव बाबू कहते है <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Zx4bAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiczeCU_tX5AhUIA7cAHajAC7EQ6AF6BAgIEAM#%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE|title=Mithilā ke Yādava|last=Sinhā|first=Mīnākshī|date=1993|publisher=Mahārājā Lakshmīśvara Siṃha Risarca Sosāiṭī|language=hi}}</ref> ===राजवंश एवं जागीरों की सूची=== बिहार और झारखंड में गोप (यादव) जाति के कई शासक और जागीरदार/जमींदार थे।<ref>{{Cite book |last=Barik |first=Radhakanta |url=https://books.google.com/books?id=lGNuAAAAMAAJ&q=Militia+Kurmi |title=Land and Caste Politics in Bihar |date=2006 |publisher=Shipra Publications |isbn=978-81-7541-305-4 |language=en}}</ref> ब्रिटिश राज के दौरान, अहीर जमींदार मुख्य रूप से बिहार के उत्तरी और पूर्वी हिस्सों में पाए जाते थे। उनमें से अधिकांश यादवों के मजरौठ और कृष्णौत कुलों से संबंधित थे।<ref>{{Cite book |last=Singh |first=K. S. |url=https://books.google.com/books?id=Mt9G1e6JF-QC&q=eastern+Bihar+landholders |title=People of India: India's communities |date=1992 |publisher=Anthropological Survey of India |isbn=978-81-85579-09-2 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=fDUjw2kFwvIC&q=%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5 |title=Bihar men samajik parivartan ke kuchh ayam |date=2001 |publisher=Vani Prakashan |isbn=978-81-7055-755-5 |language=hi}}</ref> *यादव-वर्मन राजवंश के शासक<ref>{{Cite book |last=Caudharī |first=Abhayakānta |url=https://books.google.com/books/about/A%E1%B9%85gik%C4%81_s%C4%81hitya_k%C4%81_itih%C4%81sa.html?id=2qbRAAAAMAAJ |title=Aṅgikā sāhitya kā itihāsa |date=1977 |publisher=Śekhara Prakāśana |language=hi}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sharma |first=R. S. |url=https://books.google.co.in/books?id=94YL686RG8IC&q=jatavarman+anga&dq=jatavarman+anga&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj5oKfasoT5AhUuR2wGHYuWDkAQ6AF6BAgLEAM |title=A Comprehensive History of India: A.D. 985-1206 |date=1992 |publisher=People's Publishing House |isbn=978-81-7007-121-1 |language=en}}</ref> *मुरहो इस्टेट के अहीर जागीरदार<ref>{{Cite book |last=Department |first=Bengal (India) Revenue |url=https://books.google.com/books?id=n6s-AQAAMAAJ&q=murho+estate |title=Report on the Administration of the Wards, Attached and Trust Estates |date=1909 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=A village that symbolises Bihar |url=https://www.rediff.com/election/2005/feb/11spec2.htm |access-date=2022-04-04 |website=www.rediff.com}}</ref> *रानीपट्टी इस्टेट के ज़मींदार<ref>{{Cite book |last=Jha |first=Shashi Shekhar |url=https://books.google.com/books?id=AVTMNbEDp8EC&q=ranipatti+ |title=Political Elite in Bihar |date=1972 |publisher=Vora |language=en}}</ref> *खुर्दा कारवेळी के ज़मींदार<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Santosh |url=https://books.google.co.in/books?id=SVu8CgAAQBAJ&pg=PT147&dq=madhepura+yadav+landlord&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiH_ci71rfvAhVx7HMBHRo9CGEQ6AEwCHoECAUQAw#v=onepage&q=madhepura%20yadav%20landlord&f=false |title=Ruled or Misruled: Story and Destiny of Bihar |date=2015-10-09 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-93-85436-42-0 |language=en}}</ref> *गोसाइदासपुर इस्टेट के जमींदार *पिपरा इस्टेट के ज़मींदार<ref>{{Cite book |last=Narayan |first=Jayaprakash |url=https://books.google.co.in/books?id=4s8-AQAAIAAJ&q=pipra+zamindar&dq=pipra+zamindar&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiBw4b-4vb5AhW44TgGHartDJ0Q6AF6BAgLEAM#Pipra |title=Jayaprakash Narayan: 1946-1948 |date=2000 |publisher=Manohar |isbn=978-81-7304-518-9 |language=en}}</ref> *शालीग्रामी के जमींदार ==विस्तार एवं उपनाम== ===विस्तार=== मजरौठ पूरे [[बिहार]] में पाए जाते हैं, लेकिन संख्या में वे [[सहरसा|मधेपुरा जिले]] और उसके आसपास के जिले में अन्य उपजातियों से अधिक हैं।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=K. S.|url=https://books.google.com/books?id=mdf_JXMklV0C&q=majhraut|title=People of India: Bihar (2 pts.)|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-85579-09-2|language=en}}</ref> जब अधिकांश [[यादव]] उत्तर और मध्य [[भारत]] में छोटे पैमाने के किसान थे, उनमें से एक छोटी संख्या ने उसी उत्तर-पूर्वी बिहार ([[पूर्णिया]] और [[सहरसा]]) के नए पुनः प्राप्त क्षेत्र में भूमि का अधिग्रहण किया और बड़े भूमि धारक बन गए।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=Kumar Suresh|url=https://books.google.com/books?id=Mt9G1e6JF-QC&q=eastern+Bihar|title=India's Communities: H - M|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-563354-2|language=en|quote= While most Yadavs were small scale peasants in North and Central India, a small number of them acquired land in newly reclaimed area of Eastern Bihar (Purnea and Saharsa) and became big land holders}}</ref><ref>{{Cite book|last=Gajrani|first=S.|url=https://books.google.com/books?id=Ksgz4Fvt57QC&dq=ahirs+of+bihar&pg=PA36|title=History, Religion and Culture of India|date=2004|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-8205-063-1|language=en}}</ref> ===उपनाम=== बिहार में मजरौत यादवों की अन्य उपजातियों द्वारा आमतौर पर इस्तेमाल की जाने वाली उपाधियाँ यादव, राय, मंडल,आदि हैं।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=K. S.|url=https://books.google.com/books?id=mdf_JXMklV0C&q=Majhroot|title=People of India: Bihar (2 pts.)|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-85579-09-2|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=Kumar Suresh|url=https://books.google.com/books?id=UhAwAQAAIAAJ&q=Rai+Ray|title=People of India: Bihar, including Jharkhand (2 pts)|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-7046-303-0|language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Santosh |url=https://books.google.co.in/books?id=SVu8CgAAQBAJ&dq=gope+rai+yadav&pg=PT112&redir_esc=y#v=onepage&q=gope%20rai%20yadav&f=false |title=Ruled or Misruled: Story and Destiny of Bihar |date=2015-10-09 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-93-85436-42-0 |language=en}}</ref> ==संस्कृति== लोरिकायण बिहार के अहीरों द्वारा गाया जाता है, यह वीर रस का एक लोक गीत है जहाँ लोरिक के जीवन की घटनाओं का वर्णन किया गया है। यह भोजपुरी, मैथिली और मगही में अधिक लोकप्रिय है।<ref>{{Cite book|last1=Bihar (India)|url=https://books.google.com/books?id=DStuAAAAMAAJ&q=lorik+|title=Bihar District Gazetteers: Saharsa|last2=Choudhury|first2=Pranab Chandra Roy|date=1965|publisher=Superintendant, Secretariat Press, Bihar|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Experts|first=Arihant|url=https://books.google.com/books?id=0BrzDwAAQBAJ&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0+%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B0&pg=PA331|title=Know Your State Bihar|date=2019-11-19|publisher=Arihant Publications India limited|isbn=978-93-131-9975-5|language=en}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[यादव]] * [[अहीर]] * [[अफरइया]] == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हिन्दू]] [[श्रेणी:अहीर]] [[श्रेणी:अहीर इतिहास]] l0kzos8uoon4qjp8ohx9hvg4eo1ldzp 6591798 6591797 2026-07-26T04:08:39Z SM7 89247 टैग {{[[साँचा:मूल शोध|मूल शोध]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6591798 wikitext text/x-wiki {{मूल शोध|date=जुलाई 2026}} '''मझरावत''' या '''मझरौत'''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SaxjAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A4%9D%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%9D%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwizwfjG9tX5AhUT7zgGHRF-BfwQ6AF6BAgJEAM#%E0%A4%AE%E0%A4%9D%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4|title=Yaduvaṃśīya lokadeva Lorika aura Lorikāyana|last=Śrīvāstava|first=Lakshmī Prasāda|date=1989|publisher=Sītārāma Prakāśana|language=hi}}</ref> या '''मजरौत''' हिंदू [[अहीर|गोप]] ([[यादव]]) जाति का एक शाखा है,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=py-UTg8GaJIC&q=majraut+ahir|title=Clan Settlements in the Saran Plain (Middle Ganga Valley): A Study in Cultural Geography|last=Singh|first=Rana P. B.|date=1977|publisher=National Geographical Society of India, Banaras Hindu University|language=en}}</ref> जो मुख्य रूप से [[भारतीय]] राज्य [[बिहार]] में रहते है।<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Zx4bAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiczeCU_tX5AhUIA7cAHajAC7EQ6AF6BAgIEAM#%E0%A4%AE%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A5|title=Mithilā ke Yādava|last=Sinhā|first=Mīnākshī|date=1993|publisher=Mahārājā Lakshmīśvara Siṃha Risarca Sosāiṭī|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=mdf_JXMklV0C&q=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwimzpba-dX5AhWr2DgGHaesDY0Q6AF6BAgFEAM#Majhroot|title=People of India: Bihar (2 pts.)|last=Singh|first=K. S.|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-85579-09-2|language=en}}</ref> इसके अलावा [[झारखण्ड|झारखंड]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uCZuAAAAMAAJ&q=Majhraut|title=Bihar District Gazetteers: Bhagalpur|last1=Bihar (India)|last2=Choudhury|first2=Pranab Chandra Roy|date=1957|publisher=Superintendant, Secretariat Press, Bihar|language=en}}</ref> मे भी रहते है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=6OAJGO_-QYEC&pg=PA55&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwimzpba-dX5AhWr2DgGHaesDY0Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=Majraut&f=false|title=The Tribes and Castes of the North-Western Provinces and Oudh: In Four Volumes|last=Crooke|first=William|date=1896|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Bihar (India)|url=https://books.google.com/books?id=WyduAAAAMAAJ&q=majraut+ahir|title=Bihar District Gazetteers: Hazaribagh|last2=Choudhury|first2=Pranab Chandra Roy|date=1962|publisher=Superintendant, Secretariat Press, Bihar|language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Siddiqui |first=M. K. A. |url=https://books.google.com/books/about/Inter_caste_and_Inter_community_Relation.html?id=fMHkAAAAMAAJ#majraut |title=Inter-caste and Inter-community Relationship: Developing Patterns |date=1993 |publisher=Commonwealth Publishers |isbn=978-81-7169-260-6 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=mdf_JXMklV0C&q=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjsvdTohvH5AhX11DgGHdClDOgQ6AF6BAgJEAM#Majhroot|title=People of India: Bihar (2 pts.)|last=Singh|first=K. S.|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-85579-09-2|language=en}}</ref> नेपाल के तराई क्षेत्र में भी उनकी आबादी अच्छी संख्या में मौजूद है। ==उत्पत्ति एवं इतिहास== [[मथुरा ज़िला|मथुरा]] (ब्रज) से स्थानांतरित होकर जो [[यादव]] बिहार और उसके आसपास के क्षेत्रों में आये उन्हें मथरौथ या मजरौठ कहा जाने लगा। मझरावत यादव राजा मधु के वंशज है जिन्होंने मथुरा नगरी का निर्माण किया था मज़हरौत यादव कभी से गाय पोषण या दूध घी नहीं बेचते थे शुरू से ही जमींदारी का काम करते थे और बहुत बड़े बड़े जमींदार है बिहर में सबसे ज्यादा जातिवाद करते है और दूसरी जाति जैसे ब्राह्मण,भूमिहार, राजपूत,चामर आदि इनपे बहुत अत्याचार करा है इनके पास इतना पैसा है कि ये किसी को कुछ नहीं समझते है बिहार में इन्हें जुल्मी यादव या यादव बाबू कहते है <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Zx4bAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiczeCU_tX5AhUIA7cAHajAC7EQ6AF6BAgIEAM#%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE|title=Mithilā ke Yādava|last=Sinhā|first=Mīnākshī|date=1993|publisher=Mahārājā Lakshmīśvara Siṃha Risarca Sosāiṭī|language=hi}}</ref> ===राजवंश एवं जागीरों की सूची=== बिहार और झारखंड में गोप (यादव) जाति के कई शासक और जागीरदार/जमींदार थे।<ref>{{Cite book |last=Barik |first=Radhakanta |url=https://books.google.com/books?id=lGNuAAAAMAAJ&q=Militia+Kurmi |title=Land and Caste Politics in Bihar |date=2006 |publisher=Shipra Publications |isbn=978-81-7541-305-4 |language=en}}</ref> ब्रिटिश राज के दौरान, अहीर जमींदार मुख्य रूप से बिहार के उत्तरी और पूर्वी हिस्सों में पाए जाते थे। उनमें से अधिकांश यादवों के मजरौठ और कृष्णौत कुलों से संबंधित थे।<ref>{{Cite book |last=Singh |first=K. S. |url=https://books.google.com/books?id=Mt9G1e6JF-QC&q=eastern+Bihar+landholders |title=People of India: India's communities |date=1992 |publisher=Anthropological Survey of India |isbn=978-81-85579-09-2 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=fDUjw2kFwvIC&q=%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5 |title=Bihar men samajik parivartan ke kuchh ayam |date=2001 |publisher=Vani Prakashan |isbn=978-81-7055-755-5 |language=hi}}</ref> *यादव-वर्मन राजवंश के शासक<ref>{{Cite book |last=Caudharī |first=Abhayakānta |url=https://books.google.com/books/about/A%E1%B9%85gik%C4%81_s%C4%81hitya_k%C4%81_itih%C4%81sa.html?id=2qbRAAAAMAAJ |title=Aṅgikā sāhitya kā itihāsa |date=1977 |publisher=Śekhara Prakāśana |language=hi}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sharma |first=R. S. |url=https://books.google.co.in/books?id=94YL686RG8IC&q=jatavarman+anga&dq=jatavarman+anga&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj5oKfasoT5AhUuR2wGHYuWDkAQ6AF6BAgLEAM |title=A Comprehensive History of India: A.D. 985-1206 |date=1992 |publisher=People's Publishing House |isbn=978-81-7007-121-1 |language=en}}</ref> *मुरहो इस्टेट के अहीर जागीरदार<ref>{{Cite book |last=Department |first=Bengal (India) Revenue |url=https://books.google.com/books?id=n6s-AQAAMAAJ&q=murho+estate |title=Report on the Administration of the Wards, Attached and Trust Estates |date=1909 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=A village that symbolises Bihar |url=https://www.rediff.com/election/2005/feb/11spec2.htm |access-date=2022-04-04 |website=www.rediff.com}}</ref> *रानीपट्टी इस्टेट के ज़मींदार<ref>{{Cite book |last=Jha |first=Shashi Shekhar |url=https://books.google.com/books?id=AVTMNbEDp8EC&q=ranipatti+ |title=Political Elite in Bihar |date=1972 |publisher=Vora |language=en}}</ref> *खुर्दा कारवेळी के ज़मींदार<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Santosh |url=https://books.google.co.in/books?id=SVu8CgAAQBAJ&pg=PT147&dq=madhepura+yadav+landlord&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiH_ci71rfvAhVx7HMBHRo9CGEQ6AEwCHoECAUQAw#v=onepage&q=madhepura%20yadav%20landlord&f=false |title=Ruled or Misruled: Story and Destiny of Bihar |date=2015-10-09 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-93-85436-42-0 |language=en}}</ref> *गोसाइदासपुर इस्टेट के जमींदार *पिपरा इस्टेट के ज़मींदार<ref>{{Cite book |last=Narayan |first=Jayaprakash |url=https://books.google.co.in/books?id=4s8-AQAAIAAJ&q=pipra+zamindar&dq=pipra+zamindar&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiBw4b-4vb5AhW44TgGHartDJ0Q6AF6BAgLEAM#Pipra |title=Jayaprakash Narayan: 1946-1948 |date=2000 |publisher=Manohar |isbn=978-81-7304-518-9 |language=en}}</ref> *शालीग्रामी के जमींदार ==विस्तार एवं उपनाम== ===विस्तार=== मजरौठ पूरे [[बिहार]] में पाए जाते हैं, लेकिन संख्या में वे [[सहरसा|मधेपुरा जिले]] और उसके आसपास के जिले में अन्य उपजातियों से अधिक हैं।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=K. S.|url=https://books.google.com/books?id=mdf_JXMklV0C&q=majhraut|title=People of India: Bihar (2 pts.)|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-85579-09-2|language=en}}</ref> जब अधिकांश [[यादव]] उत्तर और मध्य [[भारत]] में छोटे पैमाने के किसान थे, उनमें से एक छोटी संख्या ने उसी उत्तर-पूर्वी बिहार ([[पूर्णिया]] और [[सहरसा]]) के नए पुनः प्राप्त क्षेत्र में भूमि का अधिग्रहण किया और बड़े भूमि धारक बन गए।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=Kumar Suresh|url=https://books.google.com/books?id=Mt9G1e6JF-QC&q=eastern+Bihar|title=India's Communities: H - M|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-563354-2|language=en|quote= While most Yadavs were small scale peasants in North and Central India, a small number of them acquired land in newly reclaimed area of Eastern Bihar (Purnea and Saharsa) and became big land holders}}</ref><ref>{{Cite book|last=Gajrani|first=S.|url=https://books.google.com/books?id=Ksgz4Fvt57QC&dq=ahirs+of+bihar&pg=PA36|title=History, Religion and Culture of India|date=2004|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-8205-063-1|language=en}}</ref> ===उपनाम=== बिहार में मजरौत यादवों की अन्य उपजातियों द्वारा आमतौर पर इस्तेमाल की जाने वाली उपाधियाँ यादव, राय, मंडल,आदि हैं।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=K. S.|url=https://books.google.com/books?id=mdf_JXMklV0C&q=Majhroot|title=People of India: Bihar (2 pts.)|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-85579-09-2|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=Kumar Suresh|url=https://books.google.com/books?id=UhAwAQAAIAAJ&q=Rai+Ray|title=People of India: Bihar, including Jharkhand (2 pts)|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-7046-303-0|language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Santosh |url=https://books.google.co.in/books?id=SVu8CgAAQBAJ&dq=gope+rai+yadav&pg=PT112&redir_esc=y#v=onepage&q=gope%20rai%20yadav&f=false |title=Ruled or Misruled: Story and Destiny of Bihar |date=2015-10-09 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-93-85436-42-0 |language=en}}</ref> ==संस्कृति== लोरिकायण बिहार के अहीरों द्वारा गाया जाता है, यह वीर रस का एक लोक गीत है जहाँ लोरिक के जीवन की घटनाओं का वर्णन किया गया है। यह भोजपुरी, मैथिली और मगही में अधिक लोकप्रिय है।<ref>{{Cite book|last1=Bihar (India)|url=https://books.google.com/books?id=DStuAAAAMAAJ&q=lorik+|title=Bihar District Gazetteers: Saharsa|last2=Choudhury|first2=Pranab Chandra Roy|date=1965|publisher=Superintendant, Secretariat Press, Bihar|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Experts|first=Arihant|url=https://books.google.com/books?id=0BrzDwAAQBAJ&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0+%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B0&pg=PA331|title=Know Your State Bihar|date=2019-11-19|publisher=Arihant Publications India limited|isbn=978-93-131-9975-5|language=en}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[यादव]] * [[अहीर]] * [[अफरइया]] == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हिन्दू]] [[श्रेणी:अहीर]] [[श्रेणी:अहीर इतिहास]] fa2dhhnuftiiv67l3mu3j9ox02oh7gu 6591799 6591798 2026-07-26T04:09:00Z SM7 89247 "[[मजरौठ (अहीर)]]" सुरक्षित किया ([सम्पादन=केवल स्वतः स्थापित सदस्य अनुमत] (हमेशा) [स्थानांतरण=केवल स्वतः स्थापित सदस्य अनुमत] (हमेशा)) 6591798 wikitext text/x-wiki {{मूल शोध|date=जुलाई 2026}} '''मझरावत''' या '''मझरौत'''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SaxjAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A4%9D%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%9D%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwizwfjG9tX5AhUT7zgGHRF-BfwQ6AF6BAgJEAM#%E0%A4%AE%E0%A4%9D%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4|title=Yaduvaṃśīya lokadeva Lorika aura Lorikāyana|last=Śrīvāstava|first=Lakshmī Prasāda|date=1989|publisher=Sītārāma Prakāśana|language=hi}}</ref> या '''मजरौत''' हिंदू [[अहीर|गोप]] ([[यादव]]) जाति का एक शाखा है,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=py-UTg8GaJIC&q=majraut+ahir|title=Clan Settlements in the Saran Plain (Middle Ganga Valley): A Study in Cultural Geography|last=Singh|first=Rana P. B.|date=1977|publisher=National Geographical Society of India, Banaras Hindu University|language=en}}</ref> जो मुख्य रूप से [[भारतीय]] राज्य [[बिहार]] में रहते है।<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Zx4bAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiczeCU_tX5AhUIA7cAHajAC7EQ6AF6BAgIEAM#%E0%A4%AE%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A5|title=Mithilā ke Yādava|last=Sinhā|first=Mīnākshī|date=1993|publisher=Mahārājā Lakshmīśvara Siṃha Risarca Sosāiṭī|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=mdf_JXMklV0C&q=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwimzpba-dX5AhWr2DgGHaesDY0Q6AF6BAgFEAM#Majhroot|title=People of India: Bihar (2 pts.)|last=Singh|first=K. S.|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-85579-09-2|language=en}}</ref> इसके अलावा [[झारखण्ड|झारखंड]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uCZuAAAAMAAJ&q=Majhraut|title=Bihar District Gazetteers: Bhagalpur|last1=Bihar (India)|last2=Choudhury|first2=Pranab Chandra Roy|date=1957|publisher=Superintendant, Secretariat Press, Bihar|language=en}}</ref> मे भी रहते है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=6OAJGO_-QYEC&pg=PA55&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwimzpba-dX5AhWr2DgGHaesDY0Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=Majraut&f=false|title=The Tribes and Castes of the North-Western Provinces and Oudh: In Four Volumes|last=Crooke|first=William|date=1896|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Bihar (India)|url=https://books.google.com/books?id=WyduAAAAMAAJ&q=majraut+ahir|title=Bihar District Gazetteers: Hazaribagh|last2=Choudhury|first2=Pranab Chandra Roy|date=1962|publisher=Superintendant, Secretariat Press, Bihar|language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Siddiqui |first=M. K. A. |url=https://books.google.com/books/about/Inter_caste_and_Inter_community_Relation.html?id=fMHkAAAAMAAJ#majraut |title=Inter-caste and Inter-community Relationship: Developing Patterns |date=1993 |publisher=Commonwealth Publishers |isbn=978-81-7169-260-6 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=mdf_JXMklV0C&q=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjsvdTohvH5AhX11DgGHdClDOgQ6AF6BAgJEAM#Majhroot|title=People of India: Bihar (2 pts.)|last=Singh|first=K. S.|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-85579-09-2|language=en}}</ref> नेपाल के तराई क्षेत्र में भी उनकी आबादी अच्छी संख्या में मौजूद है। ==उत्पत्ति एवं इतिहास== [[मथुरा ज़िला|मथुरा]] (ब्रज) से स्थानांतरित होकर जो [[यादव]] बिहार और उसके आसपास के क्षेत्रों में आये उन्हें मथरौथ या मजरौठ कहा जाने लगा। मझरावत यादव राजा मधु के वंशज है जिन्होंने मथुरा नगरी का निर्माण किया था मज़हरौत यादव कभी से गाय पोषण या दूध घी नहीं बेचते थे शुरू से ही जमींदारी का काम करते थे और बहुत बड़े बड़े जमींदार है बिहर में सबसे ज्यादा जातिवाद करते है और दूसरी जाति जैसे ब्राह्मण,भूमिहार, राजपूत,चामर आदि इनपे बहुत अत्याचार करा है इनके पास इतना पैसा है कि ये किसी को कुछ नहीं समझते है बिहार में इन्हें जुल्मी यादव या यादव बाबू कहते है <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Zx4bAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiczeCU_tX5AhUIA7cAHajAC7EQ6AF6BAgIEAM#%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE|title=Mithilā ke Yādava|last=Sinhā|first=Mīnākshī|date=1993|publisher=Mahārājā Lakshmīśvara Siṃha Risarca Sosāiṭī|language=hi}}</ref> ===राजवंश एवं जागीरों की सूची=== बिहार और झारखंड में गोप (यादव) जाति के कई शासक और जागीरदार/जमींदार थे।<ref>{{Cite book |last=Barik |first=Radhakanta |url=https://books.google.com/books?id=lGNuAAAAMAAJ&q=Militia+Kurmi |title=Land and Caste Politics in Bihar |date=2006 |publisher=Shipra Publications |isbn=978-81-7541-305-4 |language=en}}</ref> ब्रिटिश राज के दौरान, अहीर जमींदार मुख्य रूप से बिहार के उत्तरी और पूर्वी हिस्सों में पाए जाते थे। उनमें से अधिकांश यादवों के मजरौठ और कृष्णौत कुलों से संबंधित थे।<ref>{{Cite book |last=Singh |first=K. S. |url=https://books.google.com/books?id=Mt9G1e6JF-QC&q=eastern+Bihar+landholders |title=People of India: India's communities |date=1992 |publisher=Anthropological Survey of India |isbn=978-81-85579-09-2 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=fDUjw2kFwvIC&q=%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5 |title=Bihar men samajik parivartan ke kuchh ayam |date=2001 |publisher=Vani Prakashan |isbn=978-81-7055-755-5 |language=hi}}</ref> *यादव-वर्मन राजवंश के शासक<ref>{{Cite book |last=Caudharī |first=Abhayakānta |url=https://books.google.com/books/about/A%E1%B9%85gik%C4%81_s%C4%81hitya_k%C4%81_itih%C4%81sa.html?id=2qbRAAAAMAAJ |title=Aṅgikā sāhitya kā itihāsa |date=1977 |publisher=Śekhara Prakāśana |language=hi}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sharma |first=R. S. |url=https://books.google.co.in/books?id=94YL686RG8IC&q=jatavarman+anga&dq=jatavarman+anga&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj5oKfasoT5AhUuR2wGHYuWDkAQ6AF6BAgLEAM |title=A Comprehensive History of India: A.D. 985-1206 |date=1992 |publisher=People's Publishing House |isbn=978-81-7007-121-1 |language=en}}</ref> *मुरहो इस्टेट के अहीर जागीरदार<ref>{{Cite book |last=Department |first=Bengal (India) Revenue |url=https://books.google.com/books?id=n6s-AQAAMAAJ&q=murho+estate |title=Report on the Administration of the Wards, Attached and Trust Estates |date=1909 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=A village that symbolises Bihar |url=https://www.rediff.com/election/2005/feb/11spec2.htm |access-date=2022-04-04 |website=www.rediff.com}}</ref> *रानीपट्टी इस्टेट के ज़मींदार<ref>{{Cite book |last=Jha |first=Shashi Shekhar |url=https://books.google.com/books?id=AVTMNbEDp8EC&q=ranipatti+ |title=Political Elite in Bihar |date=1972 |publisher=Vora |language=en}}</ref> *खुर्दा कारवेळी के ज़मींदार<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Santosh |url=https://books.google.co.in/books?id=SVu8CgAAQBAJ&pg=PT147&dq=madhepura+yadav+landlord&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiH_ci71rfvAhVx7HMBHRo9CGEQ6AEwCHoECAUQAw#v=onepage&q=madhepura%20yadav%20landlord&f=false |title=Ruled or Misruled: Story and Destiny of Bihar |date=2015-10-09 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-93-85436-42-0 |language=en}}</ref> *गोसाइदासपुर इस्टेट के जमींदार *पिपरा इस्टेट के ज़मींदार<ref>{{Cite book |last=Narayan |first=Jayaprakash |url=https://books.google.co.in/books?id=4s8-AQAAIAAJ&q=pipra+zamindar&dq=pipra+zamindar&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiBw4b-4vb5AhW44TgGHartDJ0Q6AF6BAgLEAM#Pipra |title=Jayaprakash Narayan: 1946-1948 |date=2000 |publisher=Manohar |isbn=978-81-7304-518-9 |language=en}}</ref> *शालीग्रामी के जमींदार ==विस्तार एवं उपनाम== ===विस्तार=== मजरौठ पूरे [[बिहार]] में पाए जाते हैं, लेकिन संख्या में वे [[सहरसा|मधेपुरा जिले]] और उसके आसपास के जिले में अन्य उपजातियों से अधिक हैं।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=K. S.|url=https://books.google.com/books?id=mdf_JXMklV0C&q=majhraut|title=People of India: Bihar (2 pts.)|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-85579-09-2|language=en}}</ref> जब अधिकांश [[यादव]] उत्तर और मध्य [[भारत]] में छोटे पैमाने के किसान थे, उनमें से एक छोटी संख्या ने उसी उत्तर-पूर्वी बिहार ([[पूर्णिया]] और [[सहरसा]]) के नए पुनः प्राप्त क्षेत्र में भूमि का अधिग्रहण किया और बड़े भूमि धारक बन गए।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=Kumar Suresh|url=https://books.google.com/books?id=Mt9G1e6JF-QC&q=eastern+Bihar|title=India's Communities: H - M|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-563354-2|language=en|quote= While most Yadavs were small scale peasants in North and Central India, a small number of them acquired land in newly reclaimed area of Eastern Bihar (Purnea and Saharsa) and became big land holders}}</ref><ref>{{Cite book|last=Gajrani|first=S.|url=https://books.google.com/books?id=Ksgz4Fvt57QC&dq=ahirs+of+bihar&pg=PA36|title=History, Religion and Culture of India|date=2004|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-8205-063-1|language=en}}</ref> ===उपनाम=== बिहार में मजरौत यादवों की अन्य उपजातियों द्वारा आमतौर पर इस्तेमाल की जाने वाली उपाधियाँ यादव, राय, मंडल,आदि हैं।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=K. S.|url=https://books.google.com/books?id=mdf_JXMklV0C&q=Majhroot|title=People of India: Bihar (2 pts.)|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-85579-09-2|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=Kumar Suresh|url=https://books.google.com/books?id=UhAwAQAAIAAJ&q=Rai+Ray|title=People of India: Bihar, including Jharkhand (2 pts)|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-7046-303-0|language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Santosh |url=https://books.google.co.in/books?id=SVu8CgAAQBAJ&dq=gope+rai+yadav&pg=PT112&redir_esc=y#v=onepage&q=gope%20rai%20yadav&f=false |title=Ruled or Misruled: Story and Destiny of Bihar |date=2015-10-09 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-93-85436-42-0 |language=en}}</ref> ==संस्कृति== लोरिकायण बिहार के अहीरों द्वारा गाया जाता है, यह वीर रस का एक लोक गीत है जहाँ लोरिक के जीवन की घटनाओं का वर्णन किया गया है। यह भोजपुरी, मैथिली और मगही में अधिक लोकप्रिय है।<ref>{{Cite book|last1=Bihar (India)|url=https://books.google.com/books?id=DStuAAAAMAAJ&q=lorik+|title=Bihar District Gazetteers: Saharsa|last2=Choudhury|first2=Pranab Chandra Roy|date=1965|publisher=Superintendant, Secretariat Press, Bihar|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Experts|first=Arihant|url=https://books.google.com/books?id=0BrzDwAAQBAJ&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0+%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B0&pg=PA331|title=Know Your State Bihar|date=2019-11-19|publisher=Arihant Publications India limited|isbn=978-93-131-9975-5|language=en}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[यादव]] * [[अहीर]] * [[अफरइया]] == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हिन्दू]] [[श्रेणी:अहीर]] [[श्रेणी:अहीर इतिहास]] fa2dhhnuftiiv67l3mu3j9ox02oh7gu 6591801 6591799 2026-07-26T04:10:57Z SM7 89247 हटाने हेतु नामांकित; देखें [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मजरौठ (अहीर)]] 6591801 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=मूल शोध एवं संश्लेषण से केवल जातिगत प्रचार एवं महिमामंडन हेतु निर्मित प्रतीत हो रहा। अलग से लेख की आवश्यकता नहीं।| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मजरौठ (अहीर)}}{{मूल शोध|date=जुलाई 2026}} '''मझरावत''' या '''मझरौत'''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SaxjAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A4%9D%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%9D%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwizwfjG9tX5AhUT7zgGHRF-BfwQ6AF6BAgJEAM#%E0%A4%AE%E0%A4%9D%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4|title=Yaduvaṃśīya lokadeva Lorika aura Lorikāyana|last=Śrīvāstava|first=Lakshmī Prasāda|date=1989|publisher=Sītārāma Prakāśana|language=hi}}</ref> या '''मजरौत''' हिंदू [[अहीर|गोप]] ([[यादव]]) जाति का एक शाखा है,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=py-UTg8GaJIC&q=majraut+ahir|title=Clan Settlements in the Saran Plain (Middle Ganga Valley): A Study in Cultural Geography|last=Singh|first=Rana P. B.|date=1977|publisher=National Geographical Society of India, Banaras Hindu University|language=en}}</ref> जो मुख्य रूप से [[भारतीय]] राज्य [[बिहार]] में रहते है।<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Zx4bAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiczeCU_tX5AhUIA7cAHajAC7EQ6AF6BAgIEAM#%E0%A4%AE%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A5|title=Mithilā ke Yādava|last=Sinhā|first=Mīnākshī|date=1993|publisher=Mahārājā Lakshmīśvara Siṃha Risarca Sosāiṭī|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=mdf_JXMklV0C&q=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwimzpba-dX5AhWr2DgGHaesDY0Q6AF6BAgFEAM#Majhroot|title=People of India: Bihar (2 pts.)|last=Singh|first=K. S.|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-85579-09-2|language=en}}</ref> इसके अलावा [[झारखण्ड|झारखंड]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uCZuAAAAMAAJ&q=Majhraut|title=Bihar District Gazetteers: Bhagalpur|last1=Bihar (India)|last2=Choudhury|first2=Pranab Chandra Roy|date=1957|publisher=Superintendant, Secretariat Press, Bihar|language=en}}</ref> मे भी रहते है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=6OAJGO_-QYEC&pg=PA55&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwimzpba-dX5AhWr2DgGHaesDY0Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=Majraut&f=false|title=The Tribes and Castes of the North-Western Provinces and Oudh: In Four Volumes|last=Crooke|first=William|date=1896|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Bihar (India)|url=https://books.google.com/books?id=WyduAAAAMAAJ&q=majraut+ahir|title=Bihar District Gazetteers: Hazaribagh|last2=Choudhury|first2=Pranab Chandra Roy|date=1962|publisher=Superintendant, Secretariat Press, Bihar|language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Siddiqui |first=M. K. A. |url=https://books.google.com/books/about/Inter_caste_and_Inter_community_Relation.html?id=fMHkAAAAMAAJ#majraut |title=Inter-caste and Inter-community Relationship: Developing Patterns |date=1993 |publisher=Commonwealth Publishers |isbn=978-81-7169-260-6 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=mdf_JXMklV0C&q=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjsvdTohvH5AhX11DgGHdClDOgQ6AF6BAgJEAM#Majhroot|title=People of India: Bihar (2 pts.)|last=Singh|first=K. S.|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-85579-09-2|language=en}}</ref> नेपाल के तराई क्षेत्र में भी उनकी आबादी अच्छी संख्या में मौजूद है। ==उत्पत्ति एवं इतिहास== [[मथुरा ज़िला|मथुरा]] (ब्रज) से स्थानांतरित होकर जो [[यादव]] बिहार और उसके आसपास के क्षेत्रों में आये उन्हें मथरौथ या मजरौठ कहा जाने लगा। मझरावत यादव राजा मधु के वंशज है जिन्होंने मथुरा नगरी का निर्माण किया था मज़हरौत यादव कभी से गाय पोषण या दूध घी नहीं बेचते थे शुरू से ही जमींदारी का काम करते थे और बहुत बड़े बड़े जमींदार है बिहर में सबसे ज्यादा जातिवाद करते है और दूसरी जाति जैसे ब्राह्मण,भूमिहार, राजपूत,चामर आदि इनपे बहुत अत्याचार करा है इनके पास इतना पैसा है कि ये किसी को कुछ नहीं समझते है बिहार में इन्हें जुल्मी यादव या यादव बाबू कहते है <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Zx4bAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiczeCU_tX5AhUIA7cAHajAC7EQ6AF6BAgIEAM#%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE|title=Mithilā ke Yādava|last=Sinhā|first=Mīnākshī|date=1993|publisher=Mahārājā Lakshmīśvara Siṃha Risarca Sosāiṭī|language=hi}}</ref> ===राजवंश एवं जागीरों की सूची=== बिहार और झारखंड में गोप (यादव) जाति के कई शासक और जागीरदार/जमींदार थे।<ref>{{Cite book |last=Barik |first=Radhakanta |url=https://books.google.com/books?id=lGNuAAAAMAAJ&q=Militia+Kurmi |title=Land and Caste Politics in Bihar |date=2006 |publisher=Shipra Publications |isbn=978-81-7541-305-4 |language=en}}</ref> ब्रिटिश राज के दौरान, अहीर जमींदार मुख्य रूप से बिहार के उत्तरी और पूर्वी हिस्सों में पाए जाते थे। उनमें से अधिकांश यादवों के मजरौठ और कृष्णौत कुलों से संबंधित थे।<ref>{{Cite book |last=Singh |first=K. S. |url=https://books.google.com/books?id=Mt9G1e6JF-QC&q=eastern+Bihar+landholders |title=People of India: India's communities |date=1992 |publisher=Anthropological Survey of India |isbn=978-81-85579-09-2 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=fDUjw2kFwvIC&q=%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5 |title=Bihar men samajik parivartan ke kuchh ayam |date=2001 |publisher=Vani Prakashan |isbn=978-81-7055-755-5 |language=hi}}</ref> *यादव-वर्मन राजवंश के शासक<ref>{{Cite book |last=Caudharī |first=Abhayakānta |url=https://books.google.com/books/about/A%E1%B9%85gik%C4%81_s%C4%81hitya_k%C4%81_itih%C4%81sa.html?id=2qbRAAAAMAAJ |title=Aṅgikā sāhitya kā itihāsa |date=1977 |publisher=Śekhara Prakāśana |language=hi}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sharma |first=R. S. |url=https://books.google.co.in/books?id=94YL686RG8IC&q=jatavarman+anga&dq=jatavarman+anga&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj5oKfasoT5AhUuR2wGHYuWDkAQ6AF6BAgLEAM |title=A Comprehensive History of India: A.D. 985-1206 |date=1992 |publisher=People's Publishing House |isbn=978-81-7007-121-1 |language=en}}</ref> *मुरहो इस्टेट के अहीर जागीरदार<ref>{{Cite book |last=Department |first=Bengal (India) Revenue |url=https://books.google.com/books?id=n6s-AQAAMAAJ&q=murho+estate |title=Report on the Administration of the Wards, Attached and Trust Estates |date=1909 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=A village that symbolises Bihar |url=https://www.rediff.com/election/2005/feb/11spec2.htm |access-date=2022-04-04 |website=www.rediff.com}}</ref> *रानीपट्टी इस्टेट के ज़मींदार<ref>{{Cite book |last=Jha |first=Shashi Shekhar |url=https://books.google.com/books?id=AVTMNbEDp8EC&q=ranipatti+ |title=Political Elite in Bihar |date=1972 |publisher=Vora |language=en}}</ref> *खुर्दा कारवेळी के ज़मींदार<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Santosh |url=https://books.google.co.in/books?id=SVu8CgAAQBAJ&pg=PT147&dq=madhepura+yadav+landlord&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiH_ci71rfvAhVx7HMBHRo9CGEQ6AEwCHoECAUQAw#v=onepage&q=madhepura%20yadav%20landlord&f=false |title=Ruled or Misruled: Story and Destiny of Bihar |date=2015-10-09 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-93-85436-42-0 |language=en}}</ref> *गोसाइदासपुर इस्टेट के जमींदार *पिपरा इस्टेट के ज़मींदार<ref>{{Cite book |last=Narayan |first=Jayaprakash |url=https://books.google.co.in/books?id=4s8-AQAAIAAJ&q=pipra+zamindar&dq=pipra+zamindar&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiBw4b-4vb5AhW44TgGHartDJ0Q6AF6BAgLEAM#Pipra |title=Jayaprakash Narayan: 1946-1948 |date=2000 |publisher=Manohar |isbn=978-81-7304-518-9 |language=en}}</ref> *शालीग्रामी के जमींदार ==विस्तार एवं उपनाम== ===विस्तार=== मजरौठ पूरे [[बिहार]] में पाए जाते हैं, लेकिन संख्या में वे [[सहरसा|मधेपुरा जिले]] और उसके आसपास के जिले में अन्य उपजातियों से अधिक हैं।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=K. S.|url=https://books.google.com/books?id=mdf_JXMklV0C&q=majhraut|title=People of India: Bihar (2 pts.)|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-85579-09-2|language=en}}</ref> जब अधिकांश [[यादव]] उत्तर और मध्य [[भारत]] में छोटे पैमाने के किसान थे, उनमें से एक छोटी संख्या ने उसी उत्तर-पूर्वी बिहार ([[पूर्णिया]] और [[सहरसा]]) के नए पुनः प्राप्त क्षेत्र में भूमि का अधिग्रहण किया और बड़े भूमि धारक बन गए।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=Kumar Suresh|url=https://books.google.com/books?id=Mt9G1e6JF-QC&q=eastern+Bihar|title=India's Communities: H - M|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-563354-2|language=en|quote= While most Yadavs were small scale peasants in North and Central India, a small number of them acquired land in newly reclaimed area of Eastern Bihar (Purnea and Saharsa) and became big land holders}}</ref><ref>{{Cite book|last=Gajrani|first=S.|url=https://books.google.com/books?id=Ksgz4Fvt57QC&dq=ahirs+of+bihar&pg=PA36|title=History, Religion and Culture of India|date=2004|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-8205-063-1|language=en}}</ref> ===उपनाम=== बिहार में मजरौत यादवों की अन्य उपजातियों द्वारा आमतौर पर इस्तेमाल की जाने वाली उपाधियाँ यादव, राय, मंडल,आदि हैं।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=K. S.|url=https://books.google.com/books?id=mdf_JXMklV0C&q=Majhroot|title=People of India: Bihar (2 pts.)|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-85579-09-2|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=Kumar Suresh|url=https://books.google.com/books?id=UhAwAQAAIAAJ&q=Rai+Ray|title=People of India: Bihar, including Jharkhand (2 pts)|date=2008|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-81-7046-303-0|language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Santosh |url=https://books.google.co.in/books?id=SVu8CgAAQBAJ&dq=gope+rai+yadav&pg=PT112&redir_esc=y#v=onepage&q=gope%20rai%20yadav&f=false |title=Ruled or Misruled: Story and Destiny of Bihar |date=2015-10-09 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-93-85436-42-0 |language=en}}</ref> ==संस्कृति== लोरिकायण बिहार के अहीरों द्वारा गाया जाता है, यह वीर रस का एक लोक गीत है जहाँ लोरिक के जीवन की घटनाओं का वर्णन किया गया है। यह भोजपुरी, मैथिली और मगही में अधिक लोकप्रिय है।<ref>{{Cite book|last1=Bihar (India)|url=https://books.google.com/books?id=DStuAAAAMAAJ&q=lorik+|title=Bihar District Gazetteers: Saharsa|last2=Choudhury|first2=Pranab Chandra Roy|date=1965|publisher=Superintendant, Secretariat Press, Bihar|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Experts|first=Arihant|url=https://books.google.com/books?id=0BrzDwAAQBAJ&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0+%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B0&pg=PA331|title=Know Your State Bihar|date=2019-11-19|publisher=Arihant Publications India limited|isbn=978-93-131-9975-5|language=en}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[यादव]] * [[अहीर]] * [[अफरइया]] == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हिन्दू]] [[श्रेणी:अहीर]] [[श्रेणी:अहीर इतिहास]] fozf4w3v0pf22fn4ie3nm8pqb2t3rmc लव स्टोरी (भारतीय टीवी श्रृंखला) 0 1401272 6591745 6575372 2026-07-25T18:14:56Z ~2026-37153-03 933657 /* */ 6591745 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सोनी सब द्वारा प्रसारित कार्यक्रमों की सूची]] [[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]] [[श्रेणी:सब टीवी के कार्यक्रम]] amobt25hppq81w4vo50rjfv8e6fb61z 6591746 6591745 2026-07-25T18:16:02Z ~2026-37153-03 933657 /* */ 6591746 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सोनी सब द्वारा प्रसारित कार्यक्रमों की सूची]] [[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]] [[श्रेणी:सब टीवी के कार्यक्रम]] m p9n77kkctkcetxbofxh618kwr52c4k0 6591747 6591746 2026-07-25T18:16:19Z ~2026-37153-03 933657 6591747 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सोनी सब द्वारा प्रसारित कार्यक्रमों की सूची]] [[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]] [[श्रेणी:सब टीवी के कार्यक्रम]] amobt25hppq81w4vo50rjfv8e6fb61z जी20 बाली शिखर सम्मेलन 2022 0 1464476 6591772 6508323 2026-07-25T21:12:49Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591772 wikitext text/x-wiki {{Infobox summit meeting | summit_name = 2022 G20 बाली शिखर सम्मेलन | logo = G20 Indonesia 2022 logo.svg | logo_size = 150px | country = {{IDN}} | date = 15–16 नवंबर 2022<ref>{{Cite web|title=Presiden Jokowi Tinjau Kesiapan GWK Cultural Park untuk KTT G20|url=https://www.presidenri.go.id/siaran-pers/presiden-jokowi-tinjau-kesiapan-gwk-cultural-park-untuk-ktt-g20/|website=Sekretariat Presiden Republik Indonesia|language=id|date=2022-03-25|access-date=2022-03-30|archive-date=30 मार्च 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330105133/https://www.presidenri.go.id/siaran-pers/presiden-jokowi-tinjau-kesiapan-gwk-cultural-park-untuk-ktt-g20/|url-status=dead}}</ref> | venues = The Apurva Kempinski Hotel<ref>{{Cite web|title=KTT G20 Bali: Jokowi Pagi Ini Sambut 17 Kepala Negara di Apurva Kempinski|url=https://nasional.tempo.co/read/1656934/ktt-g20-bali-jokowi-pagi-ini-sambut-17-kepala-negara-di-apurva-kempinski|website=Tempo.co|language=id|date=2022-11-15|access-date=2022-11-16}}</ref> | cities = [[नुसा दुआ]], [[बडुंग रीजेंसी]], [[बाली]] | participants = [[G20|जी 20 समूह]]<br>आमंत्रित अतिथि:<br>[[कंबोडिया]]<br>[[फ़िजी]]<br>[[Netherlands]]<br>[[Rwanda]]<br>[[Senegal]]<br>[[Singapore]]<br>[[Spain]]<br>[[Suriname]]<br>[[Ukraine]]<br>[[United Arab Emirates]]<br>International organization guests:<br>[[FIFA]]<br>[[World Bank]]<br>[[OECD]]<br>[[United Nations]]<br>[[IMF]]<br>[[WTO]]<br>[[ILO]]<br>[[IOC]]<br>[[WHO]]<br>[[World Economic Forum]]<br>[[Islamic Development Bank]]<br>[[Asian Development Bank]] | follows = [[2021 G20 Rome summit]] | precedes= [[2023 G20 New Delhi summit]] |motto=Recover Together, Recover Stronger<br />({{langx|id|Pulih Bersama, Bangkit Perkasa|italics=off}})<ref>{{cite news |last=Tambun |first=Lenny Tristia |date=14 September 2021 |title=Logo Presidensi G20 Indonesia Perpaduan Gunungan Wayang dan Corak Batik Kawung |url=https://www.beritasatu.com/nasional/827803/logo-presidensi-g20-indonesia-perpaduan-gunungan-wayang-dan-corak-batik-kawung |work=Berita Satu |location= |access-date=4 November 2021 |archive-date=4 नवंबर 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104112653/https://www.beritasatu.com/nasional/827803/logo-presidensi-g20-indonesia-perpaduan-gunungan-wayang-dan-corak-batik-kawung |url-status=dead }}</ref> |website={{url|g20.org}} }} '''2022 G20 बाली शिखर सम्मेलन''' ({{Langx|id|Konferensi Tingkat Tinggi G20 Bali 2022|italic=no}}) 20 देशों के समूह (G20) की सत्रहवीं बैठक थी, जो 15-16 नवंबर 2022 को नुसा दुआ, बाली, इंडोनेशिया में आयोजित की गई थी। <ref name="host">{{Cite web|date=2020-11-23|title=Indonesia to Host G20 Summit in 2022|url=https://setkab.go.id/en/indonesia-to-host-g20-summit-in-2022/|access-date=2021-06-02|website=Sekretariat Kabinet Republik Indonesia}}</ref> 1 दिसंबर 2021 को हीं इंडोनेशिया ने जी 20 की अध्यक्षता संभाल ली थी। ==पृष्ठभूमि== प्रारंभ में, इंडोनेशिया को 2020 में G20 शिखर सम्मेलन की मेजबानी करने की योजना थी। हालाँकि, चूंकि इंडोनेशिया 2023 में [[आसियान]] की अध्यक्षता भी करेगा,इसलिए भारत जिसे 2022 में जी 20 शिखर सम्मेलन आयोजित करना था, इंडोनेशिया के साथ अध्यक्षता पद के समय का आदान-प्रदान करने पर सहमत हुआ। रेटनो ने कहा, "इंडोनेशिया दिसंबर 2022 में जी20 की अध्यक्षता संभालेगा जबकि भारत एक साल बाद इसकी अध्यक्षता करेगा।" 1दिसंबर 2021 में जी 20 के इटली सम्मेलन के समापन के दौरान [[इटली के प्रधान मंत्री|इतालवी प्रधान मंत्री]] [[मारियो ड्रैगी]] ने [[इंडोनेशिया के राष्ट्रपति| इंडोनेशियाई राष्ट्रपति]] [[जोको विडोडो]] को अध्यक्षता पद सौंपा था। <ref name="romesummit">{{cite news |last=Bramasta |first=Dandy Bayu |title=Indonesia Negara Berkembang Pertama Jadi Tuan Rumah G20, Apa Dampaknya? |url=https://www.kompas.com/tren/read/2021/12/03/093100965/indonesia-negara-berkembang-pertama-jadi-tuan-rumah-g20-apa-dampaknya-?page=all |access-date=11 November 2022 |work=KOMPAS.com |date=3 December 2021 |language=id}}</ref> ==तैयारी== इंडोनेशियाई सरकार ने G20 आयोजनों के लिए Rp 674 बिलियन (~USD 45 मिलियन) का बजट रखा। आयोजन की सुरक्षा के लिए, इंडोनेशियाई सरकार ने लगभग 10,000 पुलिस अधिकारियों और 18,000 सैनिकों को तैनात किया, जिनमें बाली में मुख्यालय वाले [[कोडम IX/उदयाना]] के 6,000 सैनिक भी शामिल थे। ==मुद्दे== ===रूस और यूक्रेन === [[2022 यूक्रेन पर रूसी आक्रमण|यूक्रेन पर रूसी आक्रमण]] के बाद, कुछ देशों ने रूसी राष्ट्रपति [[व्लादिमीर पुतिन]] को जी20 से बाहर करने का आह्वान किया। ==सन्दर्भ== fc96h9n8kr6uv9efdsizzgf80zf9wkx जैविक चिकित्सीय अपशिष्ट 0 1466837 6591820 6220473 2026-07-26T07:21:25Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591820 wikitext text/x-wiki '''जैविक चिकित्सीय अपशिष्ट''' कोई भी ऐसा कचरा है जिसमें संक्रामक या संभावित संक्रामक सामग्री होती है। ये अपशिष्ट मनुष्यों और जानवरों के निदान, उपचार और टीकाकरण के दौरान उत्पन्न होते हैं।‌‌ जैविक चिकित्सीय कचरा ठोस और तरल दोनों रूपों में हो सकता है। जैविक चिकित्सीय कचरे के निम्नलिखित उदाहरण हैं : बेकार नुकीले उपकरण जैसे [[सुई]], [[कैंची|लैंसेट]], सीरिंज, स्केलपेल और [[शीशा|टूटा हुआ काँच]] इत्यादि। ==जैविक चिकित्सीय अपशिष्ट के प्रकार== [[विश्व स्वास्थ्य संगठन]] (डब्ल्यूएचओ) ने इस प्रकार के अपशिष्ट को आठ श्रेणियों में वर्गीकृत किया है। वे हैं : #'''संक्रामक अपशिष्ट'''—कोई भी जैविक चिकित्सीय अपशिष्ट जो संक्रामक या दूषित हो। #'''तीव्र निदान अपशिष्ट'''—सुई, स्केलपेल, टूटा हुआ काँच और लेजर जैसी वस्तुएँ। #'''रक्त परीक्षण अपशिष्ट'''—मनुष्यों या जानवरों के शरीर के अंग, जिनमें ऊतक, तरल पदार्थ या रक्त शामिल हैं। #'''उपयोगहीन दवाओं से फैलने वाला अपशिष्ट'''—अप्रयुक्त दवाएँ, या क्रीम जो उपयोग करने के निर्धारित समय से समाप्त हो गयी हो। #'''जीनोटॉक्सिक अपशिष्ट'''—जहरीली दवाएँ और खतरनाक विषाक्त अपशिष्ट। #'''रेडियोधर्मी अपशिष्ट'''—संभावित रेडियोधर्मी सामग्री वाला कोई भी अपशिष्ट। #'''रासायनिक अपशिष्ट'''—मशीनों, बैटरियों और कीटाणुनाशकों से निकलने वाला तरल अपशिष्ट रासायनिक होता है। #'''सामान्य/अन्य अपशिष्ट'''—अन्य सभी गैर-खतरनाक अपशिष्ट। ==जैविक चिकित्सीय अपशिष्ट के प्रभाव== कोविड-19 के प्रकोप के कारण जैविक चिकित्सीय अपशिष्ट में असहनीय वृद्धि हुई। [[केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण बोर्ड]] (सीपीबीसी) ने जैविक चिकित्सीय अपशिष्ट निपटान पर दिशानिर्देश जारी किए हैं। दिशानिर्देशों के अनुसार, जैविक चिकित्सीय अपशिष्ट को पीले डब्बे में एकत्र किया जाता है। फिर डब्बे को सामान्य जैविक चिकित्सीय अपशिष्ट उपचार सुविधा (सीबीडब्ल्यूटीएफ) या अपशिष्ट-से-ऊर्जा संयंत्र में ले जाया जाता है। वहाँ उनसे ऊर्जा उत्पन्न करने के लिए [[भस्म]] कर दिया जाता है, या जला दिया जाता है।<ref>{{cite web | url=https://earthron.com/bmw-act-and-process | title=बी॰एम॰डब्ल्यू॰ अधिनियम और प्रक्रिया। | access-date=30 जून 2023 | archive-date=16 दिसंबर 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20251216091410/https://earthron.com/bmw-act-and-process | url-status=dead }}</ref> इसके अलावा, केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण बोर्ड (सी॰पी॰सी॰बी॰)<ref>{{Cite web |url=http://cpcb.nic.in/Bio_medical.php |title=केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण बोर्ड कार्यक्रम/परियोजनाएँ > अपशिष्ट > जैविक चिकित्सीय अपशिष्ट |access-date=2017-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128035216/http://cpcb.nic.in/Bio_medical.php |archive-date=2017-11-28 }}</ref> ने जैविक चिकित्सीय कचरे को उनकी प्रकृति के अनुसार निपटाने के लिए अलग-अलग रंग के डिब्बे नामित किए हैं। #'''पीला डब्बा :''' शारीरिक अपशिष्ट, रासायनिक अपशिष्ट, गंदा अपशिष्ट, कीमोथेरेपी अपशिष्ट, छोड़े गए लिनन और दवाओं, और प्रयोगशाला अपशिष्ट के लिए। #'''लाल डब्बा :''' दूषित प्लास्टिक कचरे के लिए। #'''नीला डब्बा :''' काँच के कचरे और धातु प्रत्यारोपण के लिए। #'''ब्लैक डब्बा :''' खतरनाक और अन्य कचरे के लिए। प्रत्येक डिब्बे में मौजूद कचरे के उपचार और निपटान के तरीके अलग-अलग होते हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जैविक अपशिष्ट]] [[श्रेणी:चिकित्सा अपशिष्ट]] [[श्रेणी:चिकित्सा]] oax49zabn0j6juddvlg4nzrijiig1r1 जुजुत्सु काइसेन (सीज़न 1) 0 1484970 6591776 5971057 2026-07-25T23:36:35Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591776 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season |bgcolour=#B11030 |image= |caption= MRP Network द्वारा बनाया गया हिन्दी पोस्टर |country=जापान |num_episodes=24 |network=MBS, TBS |first_aired={{Start date|2020|10|03}} |last_aired={{End date|2021|03|27}} |next_season=[[जुजुत्सु काइसेन (सीज़न 2)|सीज़न 2]] |show_name=जुजुत्सु काइसेन (सीज़न 1) |italic_title=जुजुत्सु काइसेन (सीज़न 1) |season_name=जुजुत्सु काइसेन (सीज़न 1) |season_number=1 }} <span></span><templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> ''जुजुत्सु काइसेन'' एक [[ऐनिमे]] टेलीविजन श्रृंखला है जो गेगे अकुटामी द्वारा इसी नाम की [[मांगा]] श्रृंखला पर आधारित है। 25 नवंबर, 2019 को प्रकाशित ''[[साप्ताहिक शोनेन जंप|वीकली शोनेन जंप]]'' के 52वें अंक में श्रृंखला अनुकूलन की घोषणा की गई थी <ref name="animeann">{{Cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2019-11-24/jujutsu-kaisen-manga-gets-tv-anime/.153511|title=Jujutsu Kaisen Manga Gets TV Anime|last=Pineda|first=Rafael Antonio|date=November 24, 2019|website=Anime News Network|access-date=November 24, 2019}}</ref> कहानी हाई स्कूल के छात्र युजी इटादोरी पर आधारित है, क्योंकि वह रयोमेन सुकुना नामक एक शक्तिशाली अभिशाप को मारने के लिए जुजुत्सु जादूगर के एक गुप्त संगठन में शामिल हो जाता है, जिसका युजी मेजबान बन जाता है। सीज़न का निर्माण MAPPA द्वारा किया गया था और सुंघू पार्क द्वारा निर्देशित किया गया था। हिरोशी सेको ने प्रत्येक एपिसोड के लिए स्क्रिप्ट लिखी, तदाशी हिरामत्सु ने पात्रों को डिजाइन किया, और हिरोकी त्सुत्सुमी, योशिमासा तेरुई और अलीसा ओकेहाज़ामा ने संगीत तैयार किया। जबकि एनीमे ने 19 सितंबर, 2020 को एक उन्नत स्ट्रीमिंग की शुरुआत की थी, यह आधिकारिक तौर पर 3 अक्टूबर, 2020 से 27 मार्च, 2021 तक MBS और TBS के सुपर एनीमेइज़म ब्लॉक पर प्रसारित हुआ। <ref name="Tsuda">{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-09-04/jujutsu-kaisen-anime-2nd-video-unveils-more-cast/.163678|title=Jujutsu Kaisen Anime's 2nd Video Unveils More Cast|last=Loo|first=Egan|date=September 4, 2020|website=Anime News Network|access-date=September 4, 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://natalie.mu/comic/news/379719|date=May 20, 2020|website=[[Natalie (website)|Natalie]]|language=ja|script-title=ja:アニメ「呪術廻戦」10月放送開始!両面宿儺役に諏訪部順一、制作はMAPPA|access-date=May 20, 2020|archive-date=25 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225004328/https://natalie.mu/comic/news/379719|url-status=dead}}</ref> <ref name="newcast&staff">{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-05-19/jujutsu-kaisen-anime-video-reveals-new-cast-staff-october-premiere/.159727|title=Jujutsu Kaisen Anime's Video Reveals New Cast, Staff, October Premiere|last=Pineda|first=Rafael Antonio|date=May 20, 2020|website=Anime News Network|access-date=May 20, 2020}}</ref> सीज़न 24 एपिसोड तक चला। <ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-10-03/jujutsu-kaisen-anime-to-run-for-24-episodes/.164836|title=Jujutsu Kaisen Anime to Run for 24 Episodes|last=Loo|first=Egan|date=October 3, 2020|website=Anime News Network|access-date=October 3, 2020}}</ref> पहली प्रारंभिक थीम, " कैकई कितान ", ईव द्वारा प्रस्तुत की गई है, जबकि पहली समाप्ति थीम, " लॉस्ट इन पैराडाइज़ ", एएलआई द्वारा प्रस्तुत की गई है, जिसमें अक्लो शामिल हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-08-10/eve-ali-perform-theme-songs-for-jujutsu-kaisen-anime/.162719|title=Eve, Ali Perform Theme Songs for Jujutsu Kaisen Anime|last=Pineda|first=Rafael Antonio|date=August 10, 2020|website=Anime News Network|access-date=August 10, 2020}}</ref> एपिसोड 3 के बाद से सीज़न में 呪術さんぽ ("Juju Sanpo") साफ शब्दो में जुजुत्सु स्ट्रॉलिंग शीर्षक वाले पोस्ट-क्रेडिट एनीमे शॉर्ट्स शामिल हैं। "जुजुत्सु स्ट्रोलिंग" या "जूजू स्ट्रोलिंग", जो मुख्य पात्रों के दैनिक जीवन पर केंद्रित हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-10-19/jujutsu-kaisen-gets-post-credits-mini-anime/.165353|title=Jujutsu Kaisen Gets Post-Credits Mini Anime|last=Pineda|first=Rafael Antonio|date=October 19, 2020|website=Anime News Network|access-date=October 19, 2020}}</ref> दूसरी प्रारंभिक थीम " विविड वाइस " है, जो हू-या एक्सटेंडेड द्वारा प्रस्तुत की गई है, जबकि दूसरी अंतिम थीम "गिव इट बैक" है, जो को शू नी द्वारा प्रस्तुत की गई है। <ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-12-13/who-ya-extended-co-shu-nie-perform-new-themes-for-jujutsu-kaisen-anime/.167384|title=Who-ya Extended, Cö shu Nie Perform New Themes for Jujutsu Kaisen Anime|last=Hodgkins|first=Crystalyn|date=December 13, 2020|website=Anime News Network|access-date=December 13, 2020}}</ref> एनीमे को एशिया के बाहर स्ट्रीमिंग के लिए Crunchyroll द्वारा लाइसेंस प्राप्त है। <ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-08-12/crunchyroll-to-stream-jujutsu-kaisen-in-october/.162864|title=Crunchyroll to Stream Jujutsu Kaisen in October|last=Sherman|first=Jennifer|date=August 12, 2020|website=Anime News Network|access-date=August 12, 2020}}</ref> Crunchyroll ने 20 नवंबर, 2020 को प्रीमियर होने वाली रूसी वॉयस-ओवर स्ट्रीम के अलावा, अंग्रेजी, स्पेनिश, पुर्तगाली, फ्रेंच और जर्मन में श्रृंखला के लिए डब जारी किए हैं <ref name="dub">{{Cite web|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2020/11/11/crunchyroll-announces-jujutsu-kaisen-noblesse-and-more-fall-2020-season-dubs|title=Crunchyroll Announces JUJUTSU KAISEN, Noblesse, and More Fall 2020 Season Dubs!|last=Cardine|first=Kyle|date=November 11, 2020|website=[[Crunchyroll]]|access-date=November 11, 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-11-11/crunchyroll-announces-english-dubs-casts-for-jujutsu-kaisen-im-standing-on-a-million-lives-tonikawa-noblesse-anime/.166242|title=Crunchyroll Announces English Dubs, Casts for Jujutsu Kaisen, I'm Standing on a Million Lives, TONIKAWA, Noblesse Anime|last=Mateo|first=Alex|date=November 11, 2020|website=Anime News Network|access-date=November 11, 2020}}</ref> दक्षिण पूर्व एशिया में, मीडियालिंक ने श्रृंखला को लाइसेंस दिया और इसे iQIYI पर स्ट्रीम किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-09-28/ani-one-asia-streams-jujutsu-kaisen-anime/.164568|title=Ani-One Asia Streams Jujutsu Kaisen Anime|last=Pineda|first=Rafael Antonio|date=September 28, 2020|website=Anime News Network|access-date=September 30, 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-10-12/iqiyi-adds-4-fall-anime-for-southeast-asia/.165108|title=iQiyi Adds 4 Fall Anime for Southeast Asia|last=Pineda|first=Rafael Antonio|date=October 12, 2020|website=Anime News Network|access-date=October 12, 2020}}</ref> पहला जापानी डीवीडी और ब्लू-रे संस्करण 20 जनवरी, 2021 को जारी किया गया था <ref>{{Cite web|url=https://jujutsukaisen.jp/bddvd/vol01.php|title=Vol. 1|website=Jujutsu Kaisen|access-date=December 12, 2020}}</ref> Crunchyroll ने मई 17. 2023 को इस एनीमे को भारत क्षेत्र में एड किया फिर इसका हिन्दी डब और तामिल डब (Crunchyroll का किया गया पहला तामिल डब एनिमे) लॉन्च किया जुलाई 28, 2023 को। हर हफ्ते 3 एपिसोड को स्ट्रीम करते थे। सितम्बर 16, 2023 को इसके आखरी 3 एपिसोड्स उपलब्ध किए। सितम्बर 30, 2023 को Crunchyroll ने इस सीज़न का तेलुगु डब के बारे में बताया। तेलुगु डब इस सीज़न का शुरू होगा अक्टूबर 13, 2023 को हर हफ्ते दो एपिसोड्स के साथ। {{Clear}} == एपिसोड == {| class="wikitable" style="width:100%; margin:auto; background=#fff" |- style="border-bottom:8px solid #B11030" ! style="width:3em;" |एपिसोड नंबर ! style="width:3em;" |जुजुत्सु काइसेन एपिसोड नंबर ! style="width:12em;"|हिन्दी टाइटल<br />जापानी टाइटल ! style="width:3em;" |जापान में प्रकाशित होने की तारीख ! style="width:3em;" |हिंदी में प्रकाशित होने की तारीख |- {{Episode list | EpisodeNumber = 01 | EpisodeNumber2 = 01 | Title = रयोमेन सुकुना | RTitle = ({{lang-en|Ryomen Sukuna}}) | AltTitle = ({{lang-ja|両面宿儺}}) | OriginalAirDate = {{start date|2020|10|03}} | AltDate = जुलाई 28, 2023 | ShortSummary = युजी इटाडोरी अविश्वसनीय एथलेटिकिज्म और खेल प्रतिभा वाला एक हाई स्कूल छात्र है। युजी के दादाजी ने अपनी मृत्यु से ठीक पहले उसे अपनी ताकत का इस्तेमाल दूसरों की मदद करने के लिए कहा था। टोक्यो मेट्रोपॉलिटन मैजिक टेक्निकल कॉलेज के छात्र मेगुमी फुशिगुरो को "शापित वस्तु" की खोज करने का काम सौंपा गया है, जो रयोमेन सुकुना की एक उंगली है, जो एक शक्तिशाली अलौकिक राक्षस है जिसे "शाप" के रूप में जाना जाता है। मेगुमी, युजी की उंगली की ऊर्जा को महसूस करके, युजी का पता लगाता है, इससे पहले कि उसे पता चले कि युजी के दोस्तों के पास उंगली का कब्ज़ा है। जैसे ही शाप उन सभी पर हमला करता है, मेगुमी वापस लड़ता है और युजी, अपने दादा के अंतिम शब्दों को याद करते हुए, उसके साथ जुड़ जाता है। मेगुमी अभिभूत है, इसलिए युजी मेगुमी और उसके दोस्तों को बचाने की कोशिश में उंगली खा लेता है। इसके कारण वह जानलेवा सुकुना के वश में हो जाता है, लेकिन सभी को आश्चर्य होता है कि युजी उसे आसानी से दबाने में सक्षम हो जाता है। इसके बावजूद, मेगुमी ने घोषणा की कि वह एक अभिशाप बन गया है और उसे भगाने की तैयारी करता है। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 02 | EpisodeNumber2 = 02 | Title = फ़ॉर माइसेल्फ | RTitle = ({{lang-en|For Myself}}) | AltTitle = ({{lang-ja|自分のために}}) | OriginalAirDate = {{start date|2020|10|10}} | AltDate = जुलाई 28, 2023 | ShortSummary = मेगुमी के शक्तिशाली शिक्षक, सतोरू गोजो, आते हैं। खुद को सबसे मजबूत जादूगर घोषित करते हुए, वह आसानी से सुकुना को हरा देता है, जबकि युजी अपने शरीर पर नियंत्रण फिर से शुरू करने की अपनी क्षमता का प्रदर्शन करता है। गोजो ने उसे मार गिराया लेकिन मेगुमी ने उससे युजी को छोड़ने के लिए कहा। बाद में, गोजो ने युजी को समझाया कि जुजुत्सु के बुजुर्ग उसे फांसी देना चाहते हैं लेकिन वह उसकी मौत की सजा को निलंबित करने में सक्षम था। सुकुना के पास श्राप की वस्तु के रूप में 20 उंगलियां बची हुई थीं, और अब जब उन्हें पता चला कि युजी सुकुना को दबा सकता है, तो उन्होंने योजना बनाई कि वे उसे अपनी छह अंगुलियों को खा लें और बाकी उंगलियों को ढूंढ लें, जिससे युजी के साथ-साथ सुकुना को भी हमेशा के लिए मार दिया जाएगा। युजी सहमत है, दूसरों को बचाने के लिए अपने जीवन का उपयोग करना चाहता है, और सुकुना की एक और उंगली खाता है। गोजो, युजी को अपने अन्य छात्रों के साथ अपनी नई शक्ति का उपयोग करने के लिए प्रशिक्षित करने के इरादे से टोक्यो मेट्रोपॉलिटन मैजिक टेक्निकल कॉलेज में लाता है। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 03 | EpisodeNumber2 = 03 | Title = गर्ल ऑफ़ स्टील | RTitle = ({{lang-en|Girl of Steel}}) | AltTitle = ({{lang-ja|鉄骨娘}}) | OriginalAirDate = {{start date|2020|10|17}} | AltDate = जुलाई 28, 2023 | ShortSummary = युजी, मेगुमी और गोजो तीसरे प्रथम वर्ष के छात्र नोबारा कुगिसाकी को उठाते हैं। गोजो उन्हें नोबारा के लिए एक फील्ड परीक्षण के रूप में एक परित्यक्त इमारत में लाता है जिस पर शापित शक्ति का कब्जा है। नोबारा को पता चलता है कि एक अभिशाप ने एक छोटे लड़के को बंधक बना रखा है, और उसे बचाने के प्रयास में आत्मसमर्पण कर देती है। युजी ने उसे बचाया और उसने श्राप समाप्त किया। एक फ्लैशबैक से पता चलता है कि नोबारा की साओरी नाम की एक पुरानी दोस्त थी जो देश में चली गई लेकिन स्थानीय लोगों ने उसे बहिष्कृत कर दिया क्योंकि वह शहर से थी और उसे भगा दिया गया। इसने नोबारा को अपने शहर से दूर टोक्यो जाने के लिए राजी कर लिया। एक महीने बाद, तीन छात्र जादूगरों को एक हिरासत केंद्र में शापित गर्भ को भगाने के लिए भेजा जाता है, जिससे उनमें से एक की मृत्यु हो जाती है। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 04 | EpisodeNumber2 = 04 | Title = कर्स वॉम्ब मस्त डाई | RTitle = ({{lang-en|Curse Womb must Die}}) | AltTitle = ({{lang-ja|呪胎戴天}}) | OriginalAirDate = {{start date|2020|10|24}} | AltDate = अगस्त 5, 2023 | ShortSummary = युजी, मेगुमी और नोबारा हिरासत केंद्र में एक "अभिशाप गर्भ" की जांच करते हैं। जुजुत्सु हाई के सहायक निदेशक कियोटाका इजिची ने इमारत को आम नागरिकों से छुपाने के लिए उस पर कवच डाल दिया है। तीनों देखते हैं कि जेल एक अनंत, अराजक बंजर भूमि में बदल गई है और कैदियों की बेरहमी से हत्या कर दी गई है। एक अप्रत्याशित "ऊंचे दर्जे" की शापित आत्मा अचानक प्रकट होती है, युजी इससे निपटने के लिए वहीं रुक जाता है, जबकि मेगुमी नोबारा को बचाता है और भाग जाता है। युजी का बायाँ हाथ आत्मा द्वारा फाड़ दिया गया है, इसलिए उसने सुकुना को इससे लड़ने के लिए मुक्त करने का निर्णय लिया। सुकुना सभी को मारने के लिए ऊंचे दर्जे को लुभाने का इरादा रखता है, लेकिन इसकी अवज्ञा देखकर वह इसे तेजी से मारने के लिए प्रेरित होता है, गलती से युजी का हाथ पुनर्जीवित हो जाता है, और उसकी एक उंगली जो उसे शक्ति दे रही थी, उसे पुनः प्राप्त कर लेता है। वह युजी के लिए शरीर पर नियंत्रण पुनः प्राप्त करने के लिए तैयार है, लेकिन उसके आश्चर्य और खुशी के लिए, वह ऐसा नहीं कर सकता। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 05 | EpisodeNumber2 = 05 | Title = कर्स वॉम्ब मस्त डाई -II- | RTitle = ({{lang-en|Curse Womb must Die -II-}}) | AltTitle = ({{lang-ja|呪胎戴天-弐-}}) | OriginalAirDate = {{start date|2020|10|31}} | AltDate = अगस्त 5, 2023 | ShortSummary = सुकुना ने मेगुमी का सामना किया, युजी को बंधक बनाकर उसका दिल चीर दिया ताकि अगर वे वापस लौटें तो युजी मर जाए। मेगुमी सुकुना से लड़ता है लेकिन उस पर हावी हो जाती है, हालांकि सुकुना मेगुमी की छिपी क्षमता से आकर्षित होती है। मेगुमी का कहना है कि दूसरों को बचाने की उनकी इच्छा अपनी बहन को एक शापित आत्मा के कारण कोमा में जाते देखने के बाद आई। युजी ने अपने शरीर पर नियंत्रण हासिल कर लिया, लेकिन खून की कमी से उसकी मृत्यु हो गई। शोक में रहते हुए, मेगुमी और नोबारा दूसरे वर्ष के माकी ज़ेनीन, टोगे इनुमाकी और पांडा से मिलते हैं जो उन्हें सूचित करते हैं कि वे क्योटो सिस्टर स्कूल एक्सचेंज इवेंट में भाग लेंगे। इस बीच, शापित आत्माएं डैगन, जोगो और हनामी एक मानव और शाप उपयोगकर्ता सुगुरु गेटो से मिलते हैं, जो गोजो को फंसाने और सुकुना को अपने पक्ष में करने की साजिश रचते हैं। जबकि उसके शरीर की जांच डॉक्टर शोको इइरी द्वारा की जाती है, युजी सुकुना के क्षेत्र में जागता है। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 06 | EpisodeNumber2 = 06 | Title = आफ्टर रेन | RTitle = ({{lang-en|After Rain}}) | AltTitle = ({{lang-ja|雨後}}) | OriginalAirDate = {{start date|2020|11|07}} | AltDate = अगस्त 5, 2023 | ShortSummary = मेगुमी और नोबारा टूर्नामेंट के लिए तैयार होने के लिए दूसरे वर्ष की तिकड़ी के साथ प्रशिक्षण लेते हैं, जो एक महीने में होने वाला है। उसके दिल को वापस देने के बदले में, सुकुना युजी को एक ऐसा सौदा करने के लिए उकसाता है जिससे वह एक मिनट के लिए उसके शरीर पर कब्ज़ा कर सकेगा, बिना किसी को नुकसान पहुँचाए, जब वह "एनचैन" कहता है। सौदे के हिस्से के रूप में युजी की स्मृति से संधि मिटा दी जाती है, और युजी पुनर्जीवित हो जाता है। वह जागता है और गोजो शोको को युजी के पुनर्जीवन की रिपोर्ट करने से रोकने के लिए कहता है, इसे यथासंभव लंबे समय तक गुप्त रखने का इरादा रखता है, यह जानते हुए कि जुजुत्सु के उच्च-पदस्थ ने उसकी "आकस्मिक" हत्या की साजिश रची थी। वह अपनी शापित ऊर्जा को प्रबंधित करने के लिए युजी को प्रशिक्षण देना शुरू करता है। इस बीच, गेटो जोगो को गोजो को वश में करने के लिए जेल क्षेत्र नामक एक विशेष श्रेणी की शापित वस्तु का उपयोग करने के लिए कहता है, क्योंकि वह मारा जाने के लिए बहुत मजबूत है, लेकिन जोगो उसे मारने का वादा करता है। जोगो गोजो पर उस समय घात लगाकर हमला करता है जब वह जुजुत्सु टेक प्रिंसिपल से मिलने जा रहा होता है। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 07 | EpisodeNumber2 = 07 | Title = असॉल्ट | RTitle = ({{lang-en|Assault}}) | AltTitle = ({{lang-ja|急襲}}) | OriginalAirDate = {{start date|2020|11|14}} | AltDate = अगस्त 12, 2023 | ShortSummary = जोगो द्वारा गोजो को मारने के असफल प्रयासों के बाद, गोजो ने अपनी क्षमता के बारे में बताया: वह गति और अपने चारों ओर की शापित ऊर्जा को "अनंत" में बदल सकता है जो किसी भी हमले को उस पर हमला करने से पहले धीमा कर देता है; इसलिए, उसके हमलावर उसे बिल्कुल भी नहीं छू सकते। गोजो जुजुत्सु टेक तक पहुंचता है, युजी को उठाता है, और युजी को "अंधेरे का काला जादू" (डोमेन एक्सपेंशन) के बारे में सिखाने के लिए सेकंडों में वापस आता है। जोगो का अंधेरे का काला जादू तब नष्ट हो जाता है जब गोजो ने अपना खुद का, अनंत शून्य लॉन्च किया, क्योंकि उसका जादू अधिक शक्तिशाली है। वह जोगो को अनंत में फंसाता है और उसका सिर धड़ से अलग कर देता है। इससे पहले कि वे यह पता लगा सकें कि जोगो किसके लिए काम कर रहा है, हानामी जोगो का सिर लेकर भाग जाता है। गेटो, जोगो और हानामी एक शून्य में जाते हैं जहां शापित आत्माएं छिपी हुई हैं, उनमें से नवजात माहितो भी है। वे गोजो को जेल क्षेत्र में बंद करने और सुकुना को रिहा करने की योजना बना रहे हैं। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 08 | EpisodeNumber2 = 08 | Title = बॉर्डम | RTitle = ({{lang-en|Boredom}}) | AltTitle = ({{lang-ja|退屈}}) | OriginalAirDate = {{start date|2020|11|21}} | AltDate = अगस्त 12, 2023 | ShortSummary = नोबारा और मेगुमी क्योटो जुजुत्सु टेक के छात्रों से मिलते हैं, जिनके खिलाफ वे एक्सचेंज इवेंट में प्रतिस्पर्धा करेंगे: दूसरे वर्ष की माई ज़ेनीन, जो माकी की जुड़वां बहन है, और तीसरे वर्ष की एओई टोडो। टोडो मेगुमी को लड़ाई के लिए चुनौती देता है और उसे पीटता है, जिससे वह लगभग चरम पर पहुंच जाता है, लेकिन पांडा और टोगे टोडो को रोकते हैं। माकी ने नोबारा को बताया कि वह शापित ऊर्जा का उपयोग नहीं कर सकती और उसे लड़ने के लिए शापित हथियारों पर निर्भर रहना होगा। गोजो ने क्योटो के प्रिंसिपल योशिनोबु गाकुगंजी पर जानबूझ कर प्रथम-वर्षों को शाप-गर्भ के विरुद्ध उनकी मृत्यु के लिए भेजने का आरोप लगाया। वह गाकुगनजी को जोगो, सुकुना और युटा ओकोत्सु और युजी जैसे वर्तमान छात्रों की प्रतिभा के बारे में सूचित करता है, चेतावनी देता है कि एक क्रांति आ रही है। एक महीने बाद, माहितो ने एक मूवी थिएटर में हाई स्कूल के तीन छात्रों को मार डाला, और उसका सामना एक किशोर लड़के से हुआ जो उसे देख सकता था। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 09 | EpisodeNumber2 = 09 | Title = स्मॉल फ्राई ऐंड रिवर्स रेट्रिब्यूशन | RTitle = ({{lang-en|Small Fry and Reverse Retribution}}) | AltTitle = ({{lang-ja|幼魚と逆罰}}) | OriginalAirDate = {{start date|2020|11|28}} | AltDate = अगस्त 12, 2023 | ShortSummary = जुनपे योशिनो ने फिल्मों में जाने के लिए स्कूल छोड़ दिया और उन सहपाठियों को देखा, जिन्होंने उसे धमकाकर अपने चेहरे बदलवाए और मर गए। वह अपराधी, माहितो का पीछा करता है, और शापित ऊर्जा को नियंत्रित करने का तरीका सिखाने के लिए कहता है। माहितो जुनपे को मानव अस्तित्व के बारे में अपनी परपीड़क मान्यताएँ सिखाता है, क्योंकि वह स्वयं मानव घृणा से पैदा हुआ एक अभिशाप है। युजी और पूर्व-वेतनभोगी जुजुत्सु जादूगर, केंटो नानामी, दो शापित आत्माओं की जांच करते हैं और उनका सामना करते हैं। लड़ाई के दौरान, युजी ने अपनी शापित तकनीक का खुलासा किया: अपने घूंसे और अलौकिक शक्ति की शक्ति को बढ़ाने के लिए शापित ऊर्जा का उपयोग करना। नानामी ने निष्कर्ष निकाला कि वे जिन "शापों" से लड़ रहे हैं वे वास्तव में रूपांतरित मनुष्य हैं। नानामी इजिची और युजी को जुनपे की जांच करने के लिए भेजता है जबकि वह माहितो से भिड़ने जाता है। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 10 | EpisodeNumber2 = 10 | Title = आइडल ट्रांसफिग्रेशन | RTitle = ({{lang-en|Idle Transfiguration}}) | AltTitle = ({{lang-ja|無為転変}}) | OriginalAirDate = {{start date|2020|12|05}} | AltDate = अगस्त 19, 2023 | ShortSummary = माहितो जुनपे को अपनी विचारधारा सिखाता है: एक शापित आत्मा के रूप में जो किसी व्यक्ति की आत्मा के आकार को बदलने में सक्षम है, वह लोगों को डिस्पोजेबल के रूप में देखता है। जुनपे, इस बात से खुश है कि वह इसके लिए दोषी महसूस किए बिना हत्या कर सकता है, उसका अपने शिक्षक के साथ टकराव होता है, जिसने जुनपे के गुंडों के प्रति आंखें मूंद ली थीं। जब युजी बीच में आता है तो वह अपने शिक्षक को मारने ही वाला होता है। नानामी ने सीवर में माहितो का सामना किया, और उनकी लड़ाई के दौरान, उसे एहसास हुआ कि माहितो द्वारा बनाए गए रूपांतरित मानव वास्तव में अभी भी जीवित, आत्म-जागरूक और पीड़ित हैं। नानामी के काम के घंटों में अतिरिक्त समय लग गया, और उसने माहितो को आश्चर्यचकित करते हुए लड़ने के लिए अपनी पूरी शक्ति का उपयोग करना शुरू कर दिया। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 11 | EpisodeNumber2 = 11 | Title = नैरो-माइंडेड | RTitle = ({{lang-en|Narrow-minded}}) | AltTitle = ({{lang-ja|固陋蠢愚}}) | OriginalAirDate = {{start date|2020|12|12}} | AltDate = अगस्त 19, 2023 | ShortSummary = नानामी आसानी से माहितो के खिलाफ विजयी हो जाता है, लेकिन वह अपना रूप बदलने के लिए अपनी आत्मा में हेरफेर करके जीवित रहने में सक्षम होता है। फिल्मों के प्रति साझा प्रेम को लेकर युजी जुनपे के साथ जुड़ा। जुनपे की मां के साथ रात्रिभोज के दौरान, युजी ने जुनपे से कहा कि वह हत्या नहीं करना चाहता क्योंकि उसे लगता है कि इससे वह मानव जीवन और रिश्तों को कम महत्व देगा। जुनपे की माँ की रातों-रात हत्या कर दी जाती है जब माहितो द्वारा लगाई गई सुकुना की एक उंगली शापित आत्माओं को आकर्षित करती है। माहितो ने जुनपे को आश्वस्त किया कि उसके स्कूल के बदमाशों में से एक, शोता इतो ने युजी को लुभाने की योजना बनाकर ऐसा किया, ताकि वे सुकुना को अपनी तरफ कर सकें। जुनपे के इतो को मारने से ठीक पहले युजी जुनपे के स्कूल में पहुंचता है। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 12 | EpisodeNumber2 = 12 | Title = टू यू, समडे | RTitle = ({{lang-en|To You, Someday}}) | AltTitle = ({{lang-ja|いつかの君へ}}) | OriginalAirDate = {{start date|2020|12|19}} | AltDate = अगस्त 19, 2023 | ShortSummary = यह महसूस करते हुए कि इंसानों के पास दिल नहीं है क्योंकि वह जिन चीजों से गुजर चुका है, जुनपे अपनी शापित ऊर्जा तकनीक, एक जेलीफ़िश शिकिगामी का उपयोग करके युजी से लड़ता है जो जिसे भी छूती है उसे जहर दे देती है। युजी जुनपे को अपने साथ जुजुत्सु हाई आने के लिए मनाने की कोशिश करता है, और उसे बताता है कि वहां मजबूत शिक्षक हैं जो मदद कर सकते हैं। इसके बाद माहितो आता है और जुनपे को एहसास होता है कि उसके साथ छेड़छाड़ की जा रही है, केवल माहितो ने जुनपे को एक विकृत प्राणी में बदल दिया है। युजी सुकुना से मदद की गुहार लगाता है लेकिन सुकुना मना कर देता है और माहितो के साथ उस पर हंसता है। जुनपे युजी से उसकी मदद करने के लिए विनती करता है लेकिन मर जाता है, और युजी को एहसास होता है कि वह वास्तव में हर किसी को नहीं बचा सकता है, वह टूट जाता है और माहितो पर उग्र रूप से हमला करता है। उसके घूंसे माहितो के शरीर और आत्मा तक पहुंचते हैं, जिससे शापित आत्मा का खून बहने लगता है। माहितो युजी के शरीर को बदलने की कोशिश करता है लेकिन सुकुना उस पर हावी हो जाती है, जो उसे दोबारा छूने पर जान से मारने की धमकी देता है। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 13 | EpisodeNumber2 = 13 | Title = टुमॉरो | RTitle = ({{lang-en|Tomorrow}}) | AltTitle = ({{lang-ja|また明日}}) | OriginalAirDate = {{start date|2020|12|26}} | AltDate = अगस्त 26, 2023 | ShortSummary = नानामी और युजी ने माहितो की कमजोरियों को पकड़ लिया और उसे हरा दिया। हार के कगार पर, माहितो ने अपना "अंधेरे का काला जादू" जारी कर दिया और नानामी को अंदर फंसा लिया। यह मानते हुए कि वह मरने वाला है, नानामी इस बात पर विचार करता है कि किस कारण से वह एक जादूगर के रूप में जुजुत्सु टेक में फिर से शामिल हुआ। वह एक निरर्थक कॉर्पोरेट नौकरी कर रहा था, जिससे उसे लगने लगा कि उसके पास जीने का कोई कारण नहीं है। एक दिन उसने एक बेकरी कैशियर को लगे अभिशाप को दूर करके उसकी मदद की। उसकी कृतज्ञता देखकर उसे आजीविका के लिए दूसरों की मदद करने की प्रेरणा मिली। युजी के माध्यम से डोमेन टूट जाता है, क्योंकि यह अंदर की तुलना में बाहर से कमजोर है। परिणामस्वरूप, माहितो गलती से सुकुना की आत्मा को दूसरी बार छूता है, जो उसे गंभीर रूप से घायल करके दंडित करता है, इसलिए माहितो भाग जाता है। व्यथित युजी नानामी से कहता है कि उसे आज एक व्यक्ति को मारना है, और फिर कभी न हारने का वादा करता है। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 14 | EpisodeNumber2 = 14 | Title = क्योटो सिस्टर स्कूल एक्सचेंज इवेंट - ग्रुप बैटल 0 - | RTitle = ({{lang-en|Kyoto Sister School Exchange Event - Group Battle 0 -}}) | AltTitle = ({{lang-ja|京都姉妹校交流会-団体戦⓪-}}) | OriginalAirDate = {{start date|2021|01|16}} | AltDate = अगस्त 26, 2023 | ShortSummary = गेटो जोगो, जिसने अपना शरीर पुनः प्राप्त कर लिया है, और माहितो के साथ अपनी अगली चाल की योजना बनाता है। गेटो ने घोषणा की कि वे सुकुना को पूरी तरह से मुक्त करने के लिए उसकी सभी अंगुलियों को ढूंढने का प्रयास जारी रखेंगे, जिसकी शुरुआत टोक्यो जुजुत्सु टेक पर घात लगाकर की जाएगी। क्योटो क्लास एक्सचेंज इवेंट के लिए आती है, और युजी दो महीने बाद अपने जीवित होने का खुलासा करता है, जिससे उसके दोस्त आश्चर्यचकित हो जाते हैं। इस आयोजन में दो राउंड होंगे, पहला दो स्कूलों के बीच प्रतियोगिता होगी। क्योटो के छात्र, प्रिंसिपल गाकुगनजी के आदेश पर, युजी को मारने की साजिश रचते हैं, लेकिन सुकुना का जहाज होने के कारण इसे एक दुर्घटना की तरह दिखा देते हैं। गोजो ने क्योटो छात्रों के शिक्षक, उटाहाईम इओरी को बताया कि उसे संदेह है कि टोक्यो जुजुत्सु टेक के बीच में एक गद्दार है। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 15 | EpisodeNumber2 = 15 | Title = क्योटो सिस्टर स्कूल एक्सचेंज इवेंट - ग्रुप बैटल 1 - | RTitle = ({{lang-en|Kyoto Sister School Exchange Event - Group Battle 1 -}}) | AltTitle = ({{lang-ja|京都姉妹校交流会-団体戦①-}}) | OriginalAirDate = {{start date|2021|01|23}} | AltDate = अगस्त 26, 2023 | ShortSummary = क्योटो के छात्रों ने युजी पर घात लगाकर हमला करना शुरू कर दिया, लेकिन फ्लैशबैक से पता चलता है कि टोक्यो के छात्रों को पहले से ही संदेह था कि क्योटो टीम उसे मारने की कोशिश पर ध्यान केंद्रित करेगी। वे क्योटो के छात्रों को विषम परिस्थितियों में विभाजित करने का काम करते हैं। युजी खुद को आश्चर्यजनक रूप से खुश टोडो, जो कि क्योटो के छात्रों में से एक है, जो उसे मारने के खिलाफ है, के साथ हाथापाई करते हुए पाता है, और जब युजी उसके एक प्रश्न का "सही" उत्तर देता है, तो वह हमेशा पुराने दोस्त बने रहने की कल्पना करना शुरू कर देता है। मेगुमी पर नोरिटोशी कामो द्वारा हमला किया जाता है जबकि कासुमी मिवा माकी का सामना करने के लिए तैयार होती है। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 16 | EpisodeNumber2 = 16 | Title = क्योटो सिस्टर स्कूल एक्सचेंज इवेंट - ग्रुप बैटल 2 - | RTitle = ({{lang-en|Kyoto Sister School Exchange Event - Group Battle 2 -}}) | AltTitle = ({{lang-ja|京都姉妹校交流会-団体戦②-}}) | OriginalAirDate = {{start date|2021|01|30}} | AltDate = सितम्बर 2, 2023 | ShortSummary = युजी को टोडो से शापित ऊर्जा का उपयोग करने के बारे में सबक मिलता है जबकि दोनों एक दूसरे से लड़ते हैं। मेकामारू के एक गैर-घातक स्नाइपर शॉट से नोबारा को बाहर कर दिया गया। पांडा उससे लड़ना शुरू कर देता है, और उसके अतीत और तकनीक का पता चलता है: "पांडा" में वास्तव में तीन व्यक्तित्व होते हैं जिन्हें वह हमलों से कमजोर होने पर बदल सकता है। मेकामारू ने खुलासा किया कि वह एक युवा जादूगर है जो रोबोट को भीतर से नियंत्रित करता है। उनका असली शरीर बेहद बीमार है और काम करने में असमर्थ है। हालाँकि, बदले में, वह यांत्रिक कठपुतलियों के माध्यम से शापित ऊर्जा का उपयोग करने में सक्षम है। पांडा का "गोरिल्ला" व्यक्तित्व उनकी लड़ाई में विजयी हुआ। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 17 | EpisodeNumber2 = 17 | Title = क्योटो सिस्टर स्कूल एक्सचेंज इवेंट - ग्रुप बैटल 3 - | RTitle = ({{lang-en|Kyoto Sister School Exchange Event - Group Battle 3 -}}) | AltTitle = ({{lang-ja|京都姉妹校交流会-団体戦③-}}) | OriginalAirDate = {{start date|2021|02|06}} | AltDate = सितम्बर 2, 2023 | ShortSummary = मिवा को उसकी शापित ऊर्जा की कमी को कम आंकने के बाद माकी द्वारा पीटी जाती है। नोबारा मोमो निशिमिया से लड़ती है, लेकिन जैसे ही वह जीतने वाली होती है, माई की रिवॉल्वर से चली गोली से वह बाहर हो जाती है। माकी का अपनी बहन से सामना होता है, क्योंकि फ्लैशबैक से पता चलता है कि ज़ेनीन खानदान में जुड़वा बच्चों को कितनी पीड़ा झेलनी पड़ी थी। माकी ने एक मजबूत जादूगर बनने और एक दिन खानदान पर शासन करने के लक्ष्य के साथ खानदान को छोड़ दिया। माई रुकी रही और उसे अपनी इच्छा के विरुद्ध माकी के स्थान पर जादूगरनी बनने के लिए मजबूर होना पड़ा, क्योंकि उसकी बहन उसे छोड़ने से नाराज थी। जैसे ही माई अपनी तकनीक का उपयोग करके अपनी शापित ऊर्जा से एक गोली बनाने की कोशिश करती है, माकी उसे अपने हाथों से पकड़ लेती है, जिससे पता चलता है कि शापित ऊर्जा न होने के बदले में, उसे अलौकिक शक्ति का आशीर्वाद मिला है, जिससे उसकी प्रतिभा का पता चलता है। अपनी लड़ाई हारने के बाद, माई और नोबारा प्रतियोगिता से बाहर हो गए। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 18 | EpisodeNumber2 = 18 | Title = सेज | RTitle = ({{lang-en|Sage}}) | AltTitle = ({{lang-ja|賢者}}) | OriginalAirDate = {{start date|2021|02|13}} | AltDate = सितम्बर 2, 2023 | ShortSummary = टोगे द्वारा मिवा को कॉल करने और उसे फोन पर सोने का आदेश देने के बाद उसे हटा दिया जाता है। टोगे को तब एक अशुभ ऊंचे दर्जे की शापित आत्मा द्वारा परेशान किया जाता है, जिसकी उपस्थिति एक्सचेंज इवेंट को तुरंत समाप्त कर देती है। मेगुमी और नोरिटोशी लड़ रहे थे जब उन्होंने टोगे को भागते हुए देखा; वह उन्हें भागने का आदेश देता है लेकिन ऊंचे दर्जे की शापित शक्ति उन्हें बाहर निकलने से रोकता है। ऊंचे दर्जे की शापित शक्ति के आक्रमण के पीछे शापित ऊर्जा उपयोगकर्ता क्षेत्र पर एक बड़ा अवरोध रखते हैं। बाधा केवल गोजो को छात्रों से रोकती है; बाकी सभी लोग प्रवेश कर सकते हैं और जा सकते हैं। टोगे, मेगुमी और नोरिटोशी खुद को ऊंचे दर्जे की शापित शक्ति का सामना करते हुए पाते हैं। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 19 | EpisodeNumber2 = 19 | Title = ब्लैक फ्लैश | RTitle = ({{lang-en|Black Flash}}) | AltTitle = ({{lang-ja|黒閃}}) | OriginalAirDate = {{start date|2021|02|20}} | AltDate = सितम्बर 9, 2023 | ShortSummary = हानामी, ऊंचे दर्जे की शापित आत्मा, टोगे, मेगुमी, नोरिटोशी और माकी के हमलों को दूर कर देती है। जैसे ही वह माकी की गला घोंटकर हत्या करने वाला होता है, युजी और टोडो हानामी से लड़ने के लिए कूद पड़ते हैं जबकि पांडा और मोमो अपने घायल दोस्तों को सुरक्षित निकाल लेते हैं। इसके बाद युजी ने टोडो से सीखी गई ब्लैक फ्लैश तकनीक का खुलासा किया, क्योंकि हानामी ने उन दोनों से लड़ने के लिए अपना दूसरा हाथ खोल दिया। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 20 | EpisodeNumber2 = 20 | Title = नॉनस्टैंडर्ड | RTitle = ({{lang-en|Nonstandard}}) | AltTitle = ({{lang-ja|規格外}}) | OriginalAirDate = {{start date|2021|02|27}} | AltDate = सितम्बर 9, 2023 | ShortSummary = टोडो ने अपनी गुप्त तकनीक का खुलासा किया: बूगी वूगी, किन्हीं दो लोगों या वस्तुओं को शापित ऊर्जा से बदलने की क्षमता, और हानामी को हराने के लिए युजी के ब्लैक फ्लैश के साथ मिलकर इसका उपयोग करता है। जब गोजो युद्ध के मैदान पर से कवच हटा देता है तो हानामी अपना स्वयं का डोमेन विस्तार शुरू करने की तैयारी करता है। हमलावरों में से एक जूज़ो के अंगों को टुकड़े-टुकड़े करने के बाद, गोजो ने पीछे हट रहे हानामी पर शापित ऊर्जा की एक विशाल पर्पल लहर छोड़ी, आधे जंगल को नष्ट कर दिया और युजी और टोडो को उसकी शक्ति से आश्चर्यचकित कर दिया। अन्यत्र, माहितो को अब सुकुना की एक उंगली के कब्जे में दिखाया गया है। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 21 | EpisodeNumber2 = 21 | Title = जुजुत्सु कोशिएन | RTitle = ({{lang-en|Jujutsu Koshien}}) | AltTitle = ({{lang-ja|呪術甲子園}}) | OriginalAirDate = {{start date|2021|03|06}} | AltDate = सितम्बर 9, 2023 | ShortSummary = हानामी गोजो के हमले से मुश्किल से बच पाता है। माहितो ने खुलासा किया कि हमला गोजो का ध्यान टोक्यो हाई स्कूल से हटाने के लिए किया गया था, जहां माहितो ने कई जादूगरों को मार डाला और छह अंगुलियां और तीन ऊंचे दर्जे की "शाप गर्भ" चुरा लिए। गेटो ने 31 अक्टूबर को एक बार फिर अपनी शिबुया योजना की ओर इशारा करते हुए चेतावनी दी कि उन्हें गोजो को दूर करने पर ध्यान केंद्रित करना चाहिए और सुकुना और छात्रों को अकेला छोड़ देना चाहिए, क्योंकि सुकुना को उनमें से एक (मेगुमी) में रुचि है और अगर कुछ हुआ तो वह विस्फोट कर सकता है। इन सब के बावजूद, गोजो ने एक्सचेंज इवेंट जारी रखा है, और व्यक्तिगत लड़ाइयों के बजाय, वह उन्हें बेसबॉल खेल में प्रतिस्पर्धा करवाता है, जिससे छात्रों को कुछ खाली समय मिलता है। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 22 | EpisodeNumber2 = 22 | Title = द ओरिजिन ऑफ़ ब्लाइंड ओबेडिएंस | RTitle = ({{lang-en|The Origin of Blind Obedience}}) | AltTitle = ({{lang-ja|起首雷同}}) | OriginalAirDate = {{start date|2021|03|13}} | AltDate = सितम्बर 16, 2023 | ShortSummary = मेगुमी, नोबारा और युजी को मेगुमी के मिडिल स्कूल अल्मा मेटर, सैतामा उरमी ईस्ट जूनियर हाई से जुड़ी रहस्यमय मौतों की जांच करने के लिए भेजा जाता है। उन्हें पता चलता है कि मौतें एक अभिशाप के कारण हुई थीं और मेगुमी की सौतेली बहन सुमिकी, जो अभी भी कोमा में है, अगर तीनों ने अभिशाप को दूर नहीं किया तो वह भी इसका शिकार बन सकती है। माहितो और गेटो ने शापित गर्भ में से एक: डेथ पेंटिंग्स को मूर्त रूप देते हुए अपनी योजनाएं जारी रखीं। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 23 | EpisodeNumber2 = 23 | Title = द ओरिजिन ऑफ़ ब्लाइंड ओबेडिएंस -2- | RTitle = ({{lang-en|The Origin of Blind Obedience -2-}}) | AltTitle = ({{lang-ja|起首雷同―弐―}}) | OriginalAirDate = {{start date|2021|03|20}} | AltDate = सितम्बर 16, 2023 | ShortSummary = दो नए श्राप प्रकट होते हैं और युजी और नोबारा को युद्ध के मैदान से दूर ले जाते हैं, जिससे मेगुमी को एक ऊंचे दर्जे के अभिशाप का सामना करना पड़ता है। गोजो की सलाह के शब्दों को याद करने से पहले, वह खुद को अपनी शक्ति की सीमा पर पाता है, जो उसे अपने "अंधेरे का काला जादू"(डोमेन विस्तार): चिमेरा शैडो गार्डन को उजागर करने के लिए प्रोत्साहित करता है। श्राप पर विजय पाने के बाद, मेगुमी ने सुकुना की उंगली प्राप्त की और अपनी बहन के साथ अपने जीवन के बारे में सोचा। फिर, युजी, अपने प्रतिद्वंद्वी का पीछा करते हुए, नोबारा और उसके प्रतिद्वंद्वी से टकराता है। | LineColor = B11030 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 24 | EpisodeNumber2 = 24 | Title = अकांप्लाइस | RTitle = ({{lang-en|Accomplices}}) | AltTitle = ({{lang-ja|共犯}}) | OriginalAirDate = {{start date|2021|03|27}} | AltDate = सितम्बर 16, 2023 | ShortSummary = युजी और नोबारा शापित गर्भ बंधुओं की क्षय तकनीक से संक्रमित हैं जो उनके शरीर को मिनटों में सड़ा देगी। नोबारा भाइयों पर बाजी पलटने के लिए अपनी तकनीक का उपयोग करती है और युजी के साथ उन दोनों को मार देती है। लड़ाई के बाद, वे शापित आत्माओं के बजाय वास्तविक मनुष्यों को मारने पर विचार करते हैं। वे मेगुमी को सुकुना की उंगली के सहारे सोते हुए पाते हैं। जब वह जागता है, तो वह युजी को उंगली न खाने की चेतावनी देता है, लेकिन सुकुना उनमें से किसी के प्रतिक्रिया करने से पहले ही उसे खा लेता है। दो दिन बाद, गोजो स्कूल में गद्दार के बारे में यूटाहइम से बात करता है, और एक अन्य जादूगर, मेई मेई को एक बड़ा भुगतान भेजता है। टोडो और मेई मेई ने युजी, मेगुमी, नोबारा, माकी और पांडा को ग्रेड 1 जादूगर के रूप में वर्गीकृत करने की सिफारिश करने के लिए गाकुगनजी से मुलाकात की। | LineColor = B11030 }} |} == स्पेशल एपिसोड == {| class="wikitable" style="width:100%; margin:auto; background=#fff" |- style="border-bottom:8px solid #B11030" ! style="width:3em;" |एपिसोड नंबर ! style="width:3em;" |जुजुत्सु काइसेन स्पेशल एपिसोड नंबर ! style="width:12em;"|हिन्दी टाइटल<br />जापानी टाइटल ! style="width:3em;" |जापान में प्रकाशित होने की तारीख |- {{Episode list | EpisodeNumber = 13.5 | EpisodeNumber2 = 01 | Title = न्यू ईयर्स स्पेशल | RTitle = ({{lang-en|New Year's Special}}) | AltTitle = ({{lang-ja|新春特番}}) | OriginalAirDate = {{start date|2021|01|09}} | ShortSummary = वॉइस एक्टर्स जुन्या एनोकी (युजी इटादोरी) और सुबारू किमुरा (एओई टोडो) पिछले तेरह एपिसोड को देखते हैं और इस बोनस फीचर प्रसारण में एनीमे श्रृंखला से अपने पसंदीदा क्षणों को याद करते हैं। | LineColor = B11030 }} |} == होम मीडिया रिलीज़ == === जापानी === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! वॉल. ! तारीख़ ! डिस्कस ! एपिसोड्स |- | 1 | जनवरी 20, 2021<ref>{{cite web|url=https://jujutsukaisen.jp/bddvd/vol01_1st.php|title=Vol. 1|access-date=December 12, 2020|website=jujutsukaisen.jp|language=Japanese}}</ref> | rowspan="8" | 1 | 1–3 |- | 2 | फरवरी 17, 2021<ref>{{cite web|url=https://jujutsukaisen.jp/bddvd/vol02_1st.php|title=Vol. 2|access-date=December 12, 2020|website=jujutsukaisen.jp|language=Japanese}}</ref> | 4–6 |- | 3 | मार्च 17, 2021<ref>{{cite web|url=https://jujutsukaisen.jp/bddvd/vol03_1st.php|title=Vol. 3|access-date=December 12, 2020|website=jujutsukaisen.jp|language=Japanese}}</ref> | 7–9 |- | 4 | अप्रैल 21, 2021<ref>{{cite web|url=https://jujutsukaisen.jp/bddvd/vol04_1st.php|title=Vol. 4|access-date=December 12, 2020|website=jujutsukaisen.jp|language=Japanese}}</ref> | 10–12 |- | 5 | मई 26, 2021<ref>{{cite web|url=https://jujutsukaisen.jp/bddvd/vol05_1st.php|title=Vol. 5|access-date=December 12, 2020|website=jujutsukaisen.jp|language=Japanese}}</ref> | 13–15 |- | 6 | जून 23, 2021<ref>{{cite web|url=https://jujutsukaisen.jp/bddvd/vol06_1st.php|title=Vol. 6|access-date=December 12, 2020|website=jujutsukaisen.jp|language=Japanese}}</ref> | 16–18 |- | 7 | जुलाई 21, 2021<ref>{{cite web|url=https://jujutsukaisen.jp/bddvd/vol07_1st.php|title=Vol. 7|access-date=December 12, 2020|website=jujutsukaisen.jp|language=Japanese}}</ref> | 19–21 |- | 8 | अगस्त 18, 2021<ref>{{cite web|url=https://jujutsukaisen.jp/bddvd/vol08_1st.php|title=Vol. 8|access-date=December 12, 2020|website=jujutsukaisen.jp|language=Japanese}}</ref> | 22–24 |} === अंग्रेज़ी === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! नाम ! तारीख़ ! डिस्कस ! एपिसोड्स |- | सीज़न 1 – पार्ट 1 | फरवरी 28, 2023<ref>{{cite web|url=https://www.rightstufanime.com/Jujutsu-Kaisen-Season-1-Part-1-Blu-ray|title=Jujutsu Kaisen Season 1 Part 1 Blu-ray|website=rightstufanime.com|access-date=December 23, 2022|archive-date=December 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221224092340/https://www.rightstufanime.com/Jujutsu-Kaisen-Season-1-Part-1-Blu-ray|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rightstufanime.com/Jujutsu-Kaisen-Season-1-Part-1-Limited-Edition-Blu-ray|title=Jujutsu Kaisen Season 1 Part 1 Limited Edition Blu-ray|website=rightstufanime.com|access-date=April 10, 2023|archive-date=April 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410040829/https://www.rightstufanime.com/Jujutsu-Kaisen-Season-1-Part-1-Limited-Edition-Blu-ray|url-status=live}}</ref> | rowspan="2" | 2 | 1–12 |- | सीज़न 1 – पार्ट 2 | अक्टूबर 31, 2023<ref>{{cite web|url=https://www.viz.com/watch/tv-series/jujutsu-kaisen-video/product/7558/blu-ray|title=Jujutsu Kaisen Season 1 Part 2 Blu-ray|publisher=[[Viz Media]]|access-date=September 15, 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.viz.com/watch/tv-series/jujutsu-kaisen-video-season-1/product/7688/le-blu-ray|title=Jujutsu Kaisen Season 1 Part 2 Limited Edition Blu-ray|publisher=[[Viz Media]]|access-date=September 15, 2023}}</ref> | 13–24 |} == संदर्भ == {{Reflist}} ownp2wja01s1cc8trvq9q0sil9rhdu2 क्रेडिट स्कोर 0 1485193 6591845 6590977 2026-07-26T08:35:56Z SM7 89247 [[Special:Contributions/Pankaj.maurya30|Pankaj.maurya30]] ([[User talk:Pankaj.maurya30|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Eurydier|Eurydier]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6494430 wikitext text/x-wiki क्रेडिट स्कोर किसे कहते है? क्रेडिट स्कोर तीन अंकों की एक संख्या है जो आपकी उधार पात्रता को दर्शाता है। क्रेडिट इतिहास के आधार पर इसकी गणना की जाती है, जिसमें भुगतान इतिहास, आपके ऊपर कितना [[कर्जा|कर्ज]] है और आपने कितनी बार ऋण लिया है एसी जानकारी शामिल होती है।<ref>{{Cite web|url=https://www.cibil.com/hi/faq/understand-your-credit-score-and-report|title=अक्सर पूछे जानेवाले प्रश्न- अपना क्रेडिट स्कोर और रिपोर्ट समझिए|website=www.cibil.com|language=hi|access-date=2023-09-23|archive-date=1 नवंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101155519/https://www.cibil.com/hi/faq/understand-your-credit-score-and-report|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.investopedia.com/terms/c/credit_score.asp|title=What Is a Credit Score? Definition, Factors, and Ways to Raise It|website=Investopedia|language=en|access-date=2023-09-23}}</ref> लेनदार, जैसे कि बैंक और क्रेडिट कार्ड जारी करने वाली कंपनियाँ<ref>{{Cite web|title=What Is A Good Credit Score?|url=https://www.equifax.com/personal/education/credit/score/articles/-/learn/what-is-a-good-credit-score/|access-date=2025-11-06|work=www.equifax.com}}</ref>, संभावित जोखिम का मूल्यांकन करने के लिए क्रेडिट रेटिंग का उपयोग करती हैं जो उपभोक्ताओं को ऋण देने से जुड़ा होता है, और निराशाजनक देनदारियों से जुड़ी हानियों को कम करने के लिए।<ref>{{Cite web|title=How lenders use FICO ® Scores in credit checks|url=https://www.myfico.com/credit-education/credit-scores/how-lenders-use-credit-scores|access-date=2025-11-06|work=myfico.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Credit Score|url=https://www.openriskmanual.org/wiki/Credit_Score|access-date=2025-11-06|work=www.openriskmanual.org}}</ref> लेनदार क्रेडिट रेटिंग का उपयोग यह निर्धारित करने के लिए करते हैं कि कौन ऋण के लिए योग्य है, किस ब्याज दर पर और क्रेडिट लिमिट क्या होंगे।<ref>{{Cite web|title=How is Your Credit Score Calculated?|url=https://www.discover.com/credit-cards/card-smarts/how-is-credit-score-calculated/|access-date=2025-11-06|work=www.discover.com}}</ref> लेनदार यह भी निर्धारित करने के लिए क्रेडिट रेटिंग का उपयोग करते हैं कि कौन से ग्राहक संभवतः सबसे अधिक आय लाएंगे। क्रेडिट स्कोरिंग का उपयोग केवल बैंकों तक सीमित नहीं है। अन्य संगठन, जैसे कि मोबाइल सेवा प्रदाता, बीमा कंपनियां, मकान मालिक और सरकारी संस्थान, भी इसी प्रकार की विधियों का उपयोग करते हैं।<ref>{{Cite web|title=Credit Score - What It Is, Why It Matters & How to Improve|url=https://www.britannica.com/money/what-is-a-credit-score|access-date=2025-11-06|work=www.britannica.com}}</ref> डिजिटल वित्तीय कंपनियां, जैसे ऑनलाइन ऋणदाता, ऋणकर्ताओं की क्रेडिट योग्यता का मूल्यांकन करने के लिए वैकल्पिक डेटा स्रोतों का उपयोग भी करती हैं।<ref>{{Cite web|title=Want To Drive Your Dream Car? This Is the Credit Score You Need|url=https://www.investopedia.com/what-credit-score-is-needed-to-buy-a-car-8663536|access-date=2025-11-06|work=www.investopedia.com}}</ref> == देश द्वारा == === ऑस्ट्रेलिया === [[ऑस्ट्रेलिया]] में, क्रेडिट स्कोरिंग को साख योग्यता का आकलन करने की प्राथमिक विधि के रूप में व्यापक रूप से स्वीकार किया जाता है। क्रेडिट स्कोरिंग का उपयोग न केवल यह निर्धारित करने के लिए किया जाता है कि आवेदक को क्रेडिट स्वीकृत किया जाना चाहिए या नहीं, बल्कि क्रेडिट स्कोरिंग के लिए क्रेडिट या स्टोर कार्ड पर क्रेडिट सीमा निर्धारित करने, व्यवहार मॉडलिंग जैसे संग्रह स्कोरिंग और अतिरिक्त के पूर्व-अनुमोदन में भी उपयोग किया जाता है। किसी कंपनी के मौजूदा ग्राहक आधार को श्रेय। यद्यपि लॉजिस्टिक (या गैर-रेखीय) संभाव्यता मॉडलिंग अभी भी स्कोरकार्ड विकसित करने का सबसे लोकप्रिय साधन है, कई अन्य विधियां शक्तिशाली विकल्प प्रदान करती हैं, जिनमें MARS, CART, CHAID और यादृच्छिक वन शामिल हैं। 12 मार्च 2014 से पहले, क्रेडिट फ़ाइल डेटा के मुख्य प्रदाता, वेदा एडवांटेज ने केवल एक नकारात्मक क्रेडिट रिपोर्टिंग प्रणाली प्रदान की थी जिसमें क्रेडिट अनुबंध के तहत डिफ़ॉल्ट का संकेत देने वाले क्रेडिट और प्रतिकूल लिस्टिंग के लिए आवेदनों की जानकारी शामिल थी। फरवरी 2016 में इक्विफैक्स द्वारा वेदा का अधिग्रहण कर लिया गया, जिससे इक्विफैक्स ऑस्ट्रेलिया की सबसे बड़ी क्रेडिट एजेंसी बन गई।<ref>{{Cite web|url=https://moneysmart.gov.au/managing-debt/credit-scores-and-credit-reports|title=क्रेडिट स्कोर एंड क्रेडिट रिपोर्ट|website=Moneysmart Gov|access-date=सितम्बर 23, 2023}}</ref> बाद में सकारात्मक रिपोर्टिंग की शुरूआत के साथ, उधार देने वाली कंपनियों ने उधार दरें निर्धारित करने के लिए जोखिम आधारित मूल्य निर्धारण को लागू करने के साथ इसके उपयोग को बढ़ाना शुरू कर दिया है। === ऑस्ट्रिया === ऑस्ट्रिया में, क्रेडिट स्कोरिंग को ब्लैकलिस्ट के रूप में किया जाता है। जिन उपभोक्ताओं ने बिलों का भुगतान नहीं किया, वे विभिन्न क्रेडिट ब्यूरो द्वारा रखी गई काली सूची में डाल दिए गए। काली सूची में प्रविष्टि होने पर अनुबंधों से इनकार किया जा सकता है। दूरसंचार वाहक सहित कुछ उद्यम नियमित आधार पर सूची का उपयोग करते हैं। बैंक भी इन सूचियों का उपयोग करते हैं, लेकिन ऋण पर विचार करते समय सुरक्षा और आय के बारे में पूछताछ करते हैं। इन सूचियों के अलावा कई एजेंसियां ​​और क्रेडिट ब्यूरो उपभोक्ताओं की क्रेडिट स्कोरिंग प्रदान करते हैं। ऑस्ट्रियाई डेटा संरक्षण अधिनियम के अनुसार, उपभोक्ताओं को किसी भी उद्देश्य के लिए अपने निजी डेटा के उपयोग का विकल्प चुनना होगा। उपभोक्ता बाद में डेटा का उपयोग करने की अनुमति भी रोक सकते हैं, जिससे एकत्रित डेटा का आगे वितरण या उपयोग अवैध हो जाएगा। उपभोक्ताओं को वर्ष में एक बार क्रेडिट ब्यूरो द्वारा रखे गए सभी डेटा की निःशुल्क प्रति प्राप्त करने का भी अधिकार है। गलत या ग़ैरक़ानूनी ढंग से एकत्र किए गए डेटा को हटा दिया जाना चाहिए या सही किया जाना चाहिए। === ब्राज़िल === ब्राज़ील में क्रेडिट स्कोरिंग अपेक्षाकृत नई है। पहले, क्रेडिट रिपोर्टिंग एक ब्लैकलिस्ट के रूप में की जाती थी और प्रत्येक ऋणदाता अपने मानदंडों के आधार पर संभावित उधारकर्ताओं का आकलन करता था। आजकल, ब्राज़ील में क्रेडिट रिपोर्ट और स्कोर की प्रणाली संयुक्त राज्य अमेरिका के समान है। क्रेडिट स्कोर किसी व्यक्ति की क्रेडिट जानकारी के सांख्यिकीय विश्लेषण पर आधारित एक संख्या है, जो उस व्यक्ति की साख को दर्शाता है। यह क्रेडिट विश्लेषण के दौरान वित्तीय संस्थानों द्वारा उपयोग किया जाने वाला सबसे महत्वपूर्ण उपकरण है जिसका उद्देश्य क्रेडिट देने और व्यवसाय संचालित करने की निर्णय लेने की प्रक्रिया में सहायता करना है, ताकि इस संभावना को सत्यापित किया जा सके कि लोग अपने बिलों का भुगतान करेंगे। क्रेडिट स्कोर मुख्य रूप से क्रेडिट रिपोर्ट की जानकारी पर आधारित होता है, आमतौर पर तीन प्रमुख क्रेडिट ब्यूरो में से एक: सेरासा एक्सपीरियन, बोआ विस्टा (पहले इक्विफैक्स डो ब्रासील) और एसपीसी ब्रासील। ब्राज़ील में क्रेडिट स्कोर की गणना के विभिन्न तरीके हैं। सामान्य तौर पर, स्कोर 0 से 1000 तक होता है जो दर्शाता है कि अगले 12 महीनों में उपभोक्ताओं के एक निश्चित प्रोफ़ाइल द्वारा समय पर अपने बिल का भुगतान करने की कितनी संभावना है। स्कोर की गणना कई कारकों से की जाती है, लेकिन व्यावहारिक रूप से यह एक उपभोक्ता के रूप में किसी व्यक्ति के प्रक्षेप पथ का विश्लेषण करता है, जिसमें बिलों का नवीनतम भुगतान, नकारात्मक ऋणों का इतिहास, कंपनियों के साथ वित्तीय संबंध और सेरासा एक्सपेरियन जैसी क्रेडिट सुरक्षा एजेंसियों पर अद्यतन व्यक्तिगत डेटा शामिल है। , बोआ विस्टा, एसपीसी, क्वॉड और फोरगॉन। === कनाडा === कनाडा में क्रेडिट रिपोर्ट और स्कोर की प्रणाली संयुक्त राज्य अमेरिका और [[भारत]] के समान है, देश में दो समान रिपोर्टिंग एजेंसियां ​​सक्रिय हैं: इक्विफैक्स और ट्रांसयूनियन। (एक्सपेरियन, जिसने 2008 में नॉर्दर्न क्रेडिट ब्यूरो की खरीद के साथ कनाडाई बाजार में प्रवेश किया था, ने 18 अप्रैल 2009 को अपने कनाडाई परिचालन को बंद करने की घोषणा की)। हालाँकि, कुछ प्रमुख अंतर हैं। एक यह है कि, संयुक्त राज्य अमेरिका के विपरीत, जहां एक उपभोक्ता को एक वर्ष में अपनी क्रेडिट रिपोर्ट की केवल एक मुफ्त प्रतिलिपि की अनुमति है, कनाडा में, उपभोक्ता एक वर्ष में कितनी भी बार अपनी क्रेडिट रिपोर्ट की एक निःशुल्क प्रतिलिपि का ऑर्डर दे सकता है। चूंकि अनुरोध लिखित रूप में किया जाता है, और जब तक उपभोक्ता एक मुद्रित प्रति मेल द्वारा वितरित करने के लिए कहता है। बॉरोवेल और क्रेडिटकर्मा मुफ्त क्रेडिट रिपोर्ट और क्रेडिट जांच प्रदान करते हैं और उपभोक्ता के इस अनुरोध को क्रेडिट रिपोर्ट में 'सॉफ्ट इंक्वायरी' के रूप में नोट किया जाता है, इसलिए इसका उनके क्रेडिट स्कोर पर कोई प्रभाव नहीं पड़ता है। इक्विफैक्स की स्कोरपावर रिपोर्ट के अनुसार, इक्विफैक्स बीकन स्कोर 300 से 900 तक होता है। ट्रांस यूनियन एम्पेरिका स्कोर भी 300 से 900 तक होता है। कनाडा सरकार अंडरस्टैंडिंग योर क्रेडिट रिपोर्ट एंड क्रेडिट स्कोर नामक एक निःशुल्क प्रकाशन प्रदान करती है। यह प्रकाशन उपयोग किए गए नोटेशन और कोड के स्पष्टीकरण के साथ नमूना क्रेडिट रिपोर्ट और क्रेडिट स्कोर दस्तावेज़ प्रदान करता है। इसमें क्रेडिट इतिहास कैसे बनाएं या सुधारें, और पहचान की चोरी होने के संकेतों की जांच कैसे करें, इस बारे में सामान्य जानकारी भी शामिल है। प्रकाशन कनाडा की वित्तीय उपभोक्ता एजेंसी पर ऑनलाइन उपलब्ध है। कनाडा के निवासियों के लिए पेपर प्रतियां भी बिना किसी शुल्क के ऑर्डर की जा सकती हैं। === चीन === यह भी देखें: सामाजिक ऋण प्रणाली निजी कंपनियों ने सेसम क्रेडिट (जो अलीबाबा सहयोगी एंट फाइनेंशियल द्वारा प्रदान किया जाता है) और टेनसेंट क्रेडिट जैसे क्रेडिट स्कोर सिस्टम विकसित किए हैं। === डेनमार्क === डेनमार्क में बैंकों और टेल्को तथा अन्य कई निजी कंपनियों द्वारा क्रेडिट स्कोरिंग का व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। क्रेडिट स्कोरिंग को दो भागों में विभाजित किया गया है: निजी: चूक की संभावना व्यवसाय: दिवालियापन की संभावना निजी लोगों के लिए, क्रेडिट स्कोरिंग हमेशा ऋणदाता द्वारा की जाती है। व्यवसायों के लिए यह या तो ऋणदाता द्वारा या किसी तीसरे पक्ष द्वारा बनाया जाता है। व्यवसाय क्रेडिट स्कोर किसी कंपनी की साख का प्रत्यक्ष प्रतिनिधित्व है। ऐसी कुछ कंपनियाँ हैं जिन्होंने डेनमार्क में क्रेडिट स्कोरकार्ड विकसित करने में विशेषज्ञता हासिल की है: एक्सपीरियन (व्यवसाय के लिए सामान्य रेटिंग) बिसनोड (व्यवसाय के लिए सामान्य रेटिंग) डेनमार्क में क्रेडिट स्कोरकार्ड मुख्य रूप से आवेदक द्वारा प्रदान की गई जानकारी और सार्वजनिक रूप से उपलब्ध डेटा पर आधारित होते हैं। यह अपने पड़ोसी देशों की तुलना में कानून द्वारा बहुत प्रतिबंधित है। === जर्मनी === जर्मनी में, क्रेडिट स्कोरिंग को साख योग्यता का आकलन करने की प्राथमिक विधि के रूप में व्यापक रूप से स्वीकार किया जाता है। क्रेडिट स्कोरिंग का उपयोग न केवल यह निर्धारित करने के लिए किया जाता है कि आवेदक को क्रेडिट स्वीकृत किया जाना चाहिए या नहीं, बल्कि क्रेडिट स्कोरिंग के लिए क्रेडिट या स्टोर कार्ड पर क्रेडिट सीमा निर्धारित करने, व्यवहार मॉडलिंग जैसे संग्रह स्कोरिंग और अतिरिक्त के पूर्व-अनुमोदन में भी उपयोग किया जाता है। किसी कंपनी के मौजूदा ग्राहक आधार को श्रेय। उपभोक्ताओं को वर्ष में एक बार क्रेडिट ब्यूरो द्वारा रखे गए सभी डेटा की निःशुल्क प्रति प्राप्त करने का अधिकार है। वर्तमान में क्रेडिट फ़ाइल डेटा का मुख्य प्रदाता शूफ़ा, लगभग तीन-चौथाई जर्मन आबादी के लिए स्कोर प्रदान करता है। === भारत === 2005 में, भारत सरकार ने क्रेडिट सूचना कंपनियों पर कानून को अपनाया, जिसके परिणामस्वरूप देश में आधिकारिक तौर पर क्रेडिट ब्यूरो की स्थापना हुई। CIBIL (Credit Information Bureau of India Limited) पहला क्रेडिट ब्यूरो बना। TransUnion International Inc, जो विश्व के प्रमुख उपभोक्ता क्रेडिट ब्यूरो में से एक है, CIBIL का प्रमुख शेयरधारक (27.5%) है और इसने संचालन शुरू करने के लिए आवश्यक प्लेटफ़ॉर्म प्रदान किया। भारत में, भारतीय रिज़र्व बैंक द्वारा लाइसेंस प्राप्त चार क्रेडिट सूचना कंपनियाँ हैं। क्रेडिट इन्फॉर्मेशन ब्यूरो (इंडिया) लिमिटेड (CIBIL) ने जनवरी 2001 से एक क्रेडिट इन्फॉर्मेशन कंपनी के रूप में कार्य किया है। इसके बाद, 2010 में, एक्सपेरियन<ref>{{Cite web|url=https://www.experian.com/consumer-products/free-credit-report.html|title=Check Your Free Credit Report From Experian|website=www.experian.com|language=en-us|access-date=2023-09-23}}</ref>, इक्विफैक्स<ref>{{Cite web|url=https://www.equifax.co.in/|title=Personal {{!}} Equifax India|website=www.equifax.co.in|language=en-US|access-date=2023-09-23}}</ref> और सीआरआईएफ हाई मार्क<ref>{{Cite web|url=https://www.crifhighmark.com/your-credit-score|title=Check Credit Score Online for Free with CRIF|website=www.crifhighmark.com|access-date=2023-09-23}}</ref> को भारतीय रिजर्व बैंक<ref>{{Cite web|url=https://www.rbi.org.in/commonperson/English/Scripts/Notification.aspx?Id=1884|title=Reserve Bank of India|website=www.rbi.org.in|access-date=2023-09-23}}</ref> द्वारा भारत में क्रेडिट सूचना कंपनियों के रूप में काम करने के लिए लाइसेंस दिया गया था। ट्रांसयूनियन ने CIBIL खरीदा।<ref>{{Cite web|url=https://loanpaye.com/cibil-score-kya-hai/|title=सिबिल स्कोर क्या है|access-date=सितम्बर 23, 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://legalserviceindia.com/legal/article-8713-credit-information-bureau-india-limited-cibil-.html|title=Credit Information Bureau India Limited (CIBIL)|website=legalserviceindia.com|access-date=2023-09-23}}</ref> हालाँकि सभी चार क्रेडिट सूचना कंपनियों ने अपने व्यक्तिगत क्रेडिट स्कोर विकसित किए हैं, लेकिन सबसे लोकप्रिय CIBIL क्रेडिट स्कोर है। CIBIL क्रेडिट स्कोर एक तीन अंकों की संख्या है जो व्यक्तियों के क्रेडिट इतिहास और क्रेडिट रेटिंग का सारांश दर्शाता है। यह स्कोर 300 से 900 तक होता है, जिसमें 900 सर्वोत्तम स्कोर होता है। बिना क्रेडिट इतिहास वाले व्यक्तियों का स्कोर -1 होगा। यदि क्रेडिट इतिहास छह महीने से कम है, तो स्कोर 0 होगा। सिबिल क्रेडिट स्कोर बनने में समय लगता है और संतोषजनक क्रेडिट स्कोर प्राप्त करने के लिए आमतौर पर 18 से 36 महीने या उससे अधिक क्रेडिट उपयोग का समय लगता है। यदि आप किसी भी ऋण के लिए आवेदन करते है तो इससे पहले आपका क्रेडिट स्कोर अवश्य चेक किया जाता है। यदि आप भी ऋण आवेदन करना चाहते है तो आपको यह ज्ञात होना आवश्यक है की ऋण के लिए सीबील स्कोर कितना होना चाहिए।<ref>{{Cite web|url=https://loanrakam.com/loan-ke-liye-cibil-score/|title=Loan Ke Liye Cibil Score|last=|date=|language=|access-date=}}</ref> * 750+: उत्कृष्ट। आपको आसानी से ऋण और क्रेडिट कार्ड अनुमोदित मिलेंगे सबसे लाभदायक ब्याज दरों पर। * 700-749: अच्छा। संभावना है कि आपको अनुमोदित किया जाएगा, लेकिन शुल्क थोड़े अधिक हो सकते हैं। * 650-699: संतोषजनक। आपको ऋण अस्वीकृत किया जा सकता है या अधिक ब्याज दरों पर ऋण दिया जा सकता है। * 650 से नीचे: ख़राब। अस्वीकृति या बहुत उच्च ब्याज दरों की उम्मीद करें।<ref>{{Cite web|title=Complete Credit Card Guide for Indian Consumers - How to Use Credit Cards Wisely|url=https://walletwalk.com/in/credit-cards/guides/complete-credit-card-guide|access-date=2025-11-06|work=walletwalk.com}}</ref> === नॉर्वे === नॉर्वे में, क्रेडिट स्कोरिंग सेवाएँ तीन क्रेडिट स्कोरिंग [[एजेंसी (प्रशासनिक प्रभाग)|एजेंसियों]] द्वारा प्रदान की जाती हैं: डन एंड ब्रैडस्ट्रीट, एक्सपेरियन और लिंडोर्फ डिसीजन। क्रेडिट स्कोरिंग सार्वजनिक रूप से उपलब्ध जानकारी जैसे [[जनसांख्यिकी|जनसांख्यिकीय]] डेटा, कर रिटर्न, कर योग्य आय और किसी भी बेतालिंगसेंमरकिंग (गैर-भुगतान रिकॉर्ड) पर आधारित है जो क्रेडिट-स्कोर वाले व्यक्ति पर पंजीकृत हो सकती है। स्कोर किए जाने पर, किसी व्यक्ति को स्कोरिंग एजेंसी से एक नोटिस (लिखित या ई-मेल द्वारा) प्राप्त होगा जिसमें यह बताया जाएगा कि क्रेडिट स्कोर किसने किया और साथ ही स्कोर में प्रदान की गई कोई भी जानकारी। इसके अलावा, कई क्रेडिट संस्थान किसी भी संख्या के मापदंडों के आधार पर कस्टम स्कोरकार्ड का उपयोग करते हैं। क्रेडिट स्कोर 300 और 999 के बीच होता है। === आयरलैंड गणराज्य === आयरलैंड गणराज्य में, किसी व्यक्ति के क्रेडिट स्कोर की गणना आयरिश क्रेडिट ब्यूरो (आईसीबी) द्वारा की जाती है, जो एक निजी संगठन है, जो इसके सदस्यों (वित्तीय संस्थानों और स्थानीय अधिकारियों) द्वारा वित्तपोषित है। ऋण लेने वाले व्यक्ति को आईसीबी को अपना डेटा देने के लिए सहमति देनी होगी। एक व्यक्ति आईसीबी को €6 शुल्क का [[भुगतान]] करने पर अपनी स्वयं की क्रेडिट रिपोर्ट प्राप्त कर सकता है। क्रेडिट स्कोर 224 (सबसे खराब मूल्य) से 581 (सर्वोत्तम मूल्य) तक चलता है। सेंट्रल बैंक ऑफ आयरलैंड द्वारा एक अलग सेंट्रल क्रेडिट रजिस्टर (सीसीआर) भी रखा जाता है, जिसे क्रेडिट रिपोर्टिंग अधिनियम 2013 की शर्तों के तहत 2017 में स्थापित किया गया था। यदि कोई व्यक्ति €2,000 से अधिक उधार ले रहा है, तो [[ऋणदाता]] को सीसीआर की जांच करनी चाहिए, और कर सकते हैं यह भी जांचें कि क्या ऋण कम है; उधारकर्ता से सहमति की आवश्यकता नहीं है। ऋण चुकाने के पांच साल बाद दोनों रजिस्टरों (आईसीबी और सीसीआर) से जानकारी हटा दी जाती है। === दक्षिण अफ्रीका === क्रेडिट स्कोरिंग का उपयोग दक्षिण अफ्रीका में पूरे क्रेडिट उद्योग में किया जाता है, जिसमें बैंक, सूक्ष्म ऋणदाता, कपड़े के खुदरा विक्रेता, फर्नीचर खुदरा विक्रेता, विशेष ऋणदाता और बीमाकर्ता सभी क्रेडिट स्कोर का उपयोग करते हैं। वर्तमान में सभी चार खुदरा क्रेडिट ब्यूरो क्रेडिट ब्यूरो स्कोर प्रदान करते हैं। क्रेडिट ब्यूरो द्वारा संग्रहीत डेटा में सकारात्मक और नकारात्मक दोनों डेटा शामिल होते हैं, जिससे व्यक्तिगत स्कोर की पूर्वानुमान शक्ति बढ़ जाती है। ट्रांसयूनियन (पूर्व में आईटीसी) एम्पिरिका स्कोर की पेशकश करता है, जो 2010 के मध्य तक अपनी चौथी पीढ़ी में है। एम्पिरिका स्कोर को दो सुइट्स में विभाजित किया गया है: खाता उत्पत्ति (एओ) और खाता प्रबंधन (एएम)। एक्सपीरियन साउथ अफ़्रीका के पास भी डेल्फ़ी क्रेडिट स्कोर है और उनकी चौथी पीढ़ी रिलीज़ होने वाली है (2010 के अंत में)। 2011 में, Compuscan ने Compuscore ABC जारी किया, एक स्कोरिंग सूट जो पूरे क्रेडिट जीवन चक्र में ग्राहक डिफ़ॉल्ट की संभावना की भविष्यवाणी करता है। छह साल बाद, Compuscan ने Compuscore PSY पेश किया, जो एक 3-अंकीय साइकोमेट्रिक-आधारित क्रेडिट ब्यूरो स्कोर है, जिसका उपयोग ऋणदाताओं द्वारा पतली फाइलों या सीमांत गिरावट पर सूचित ऋण निर्णय लेने के लिए किया जाता है। === श्रीलंका === 1990 के क्रेडिट सूचना ब्यूरो अधिनियम संख्या 18 (2008 के अधिनियम संख्या 42 द्वारा संशोधित) के प्रावधानों के अनुसार, सीआरआईबी को किसी भी विषय पर क्रेडिट रिपोर्ट जारी करने की शक्ति सौंपी गई है, जिससे वह जानकारी संबंधित है। ब्यूरो ने दिसंबर 2009 में स्व-पूछताछ क्रेडिट रिपोर्ट जारी करना शुरू किया। === स्वीडन === स्वीडन में क्रेडिट स्कोरिंग के लिए एक प्रणाली है जिसका उद्देश्य ऐसे लोगों को ढूंढना है जिनके पास बिलों या आमतौर पर करों का भुगतान करने में उपेक्षा का इतिहास है। जो कोई भी समय पर अपने ऋण का भुगतान नहीं करता है, और अनुस्मारक के बाद भुगतान करने में विफल रहता है, उसका मामला स्वीडिश प्रवर्तन प्राधिकरण को भेज दिया जाएगा जो ऋण एकत्र करने के लिए एक राष्ट्रीय प्राधिकरण है। इस प्राधिकरण के ऋणी के रूप में किसी कंपनी, या सरकारी कार्यालय की उपस्थिति मात्र से निजी क्रेडिट ब्यूरो के बीच एक रिकॉर्ड बन जाएगा; हालाँकि, यह देनदार के रूप में व्यक्तियों पर लागू नहीं होता है। इस रिकॉर्ड को बेटलनिंगसनमार्कनिंग (गैर-भुगतान रिकॉर्ड) कहा जाता है और कानून के अनुसार इसे एक व्यक्ति के लिए तीन साल और एक कंपनी के लिए पांच साल तक संग्रहीत किया जा सकता है। इस तरह के गैर-भुगतान रिकॉर्ड से ऋण प्राप्त करना, अपार्टमेंट किराए पर लेना, टेलीफोन सदस्यता प्राप्त करना, कार किराए पर लेना या ऐसी नौकरी पाना बहुत मुश्किल हो जाएगा जहां आप नकदी संभालते हैं। बैंक ऋण मूल्यांकन के संबंध में आय और संपत्ति के आंकड़ों का भी उपयोग करते हैं। यदि किसी व्यक्ति को प्रवर्तन प्राधिकरण द्वारा भुगतान के लिए निषेधाज्ञा जारी की जाती है, तो उस पर विवाद करना संभव है। फिर भुगतान का अनुरोध करने वाले पक्ष को जिला अदालत में इसकी सत्यता दिखानी होगी। विवाद करने में विफलता को ऋण स्वीकार करने के रूप में देखा जाता है। यदि देनदार अदालती मुकदमा हार जाता है, तो मुकदमे की लागत ऋण में जोड़ दी जाती है। कर और प्राधिकरण शुल्क का भुगतान हमेशा मांग पर किया जाना चाहिए जब तक कि भुगतान पहले ही नहीं किया गया हो। स्वीडिश राष्ट्रीय पहचान संख्या वाले प्रत्येक व्यक्ति को एक वैध पता पंजीकृत करना होगा, भले ही वह विदेश में रह रहा हो, क्योंकि भेजे गए पत्रों को पंजीकृत पते पर पहुंचने के बाद उस व्यक्ति को वितरित माना जाता है। उदाहरण के तौर पर, स्वीडिश अंतरिक्ष यात्री क्रिस्टर फुगलेसांग को बेटलनिंगसनमार्कनिंग मिली, क्योंकि जिस कार का उन्होंने ऑर्डर दिया था और इसलिए वह उनके स्वामित्व में थी, वह स्टॉकहोम कंजेशन टैक्स के लिए एक टोल स्टेशन से गुजरी थी। उस समय, वह अपने पहले अंतरिक्ष शटल मिशन के लिए यूएसए में प्रशिक्षण ले रहे थे और कार के लिए उनके पास एक पुराना अमान्य पता पंजीकृत था। भुगतान अनुरोध वाले पत्र उन तक समय पर नहीं पहुँचे। मामले में अपील की गई और उसे वापस ले लिया गया, लेकिन भुगतान न करने का रिकॉर्ड तीन साल तक बना रहा क्योंकि कानून के अनुसार इसे वापस नहीं लिया जा सकता था। === यूनाइटेड किंगडम === यह भी देखें: क्रेडिट स्कोरकार्ड यूनाइटेड किंगडम में क्रेडिट स्कोरिंग संयुक्त राज्य अमेरिका और अन्य देशों से बहुत अलग है। यूके में यूनिवर्सल क्रेडिट स्कोर या क्रेडिट रेटिंग जैसी कोई चीज़ नहीं है। प्रत्येक ऋणदाता अपने स्वयं के मानदंडों के आधार पर संभावित उधारकर्ताओं का मूल्यांकन करेगा, और ये एल्गोरिदम प्रभावी रूप से व्यापार रहस्य हैं। "क्रेडिट स्कोर" जो व्यक्तियों को देखने के लिए उपलब्ध हैं और कॉल क्रेडिट, इक्विफैक्स, एक्सपेरियन और ट्रांसयूनियन जैसी क्रेडिट संदर्भ एजेंसियों से उपलब्ध कराए जाते हैं, उपभोक्ताओं के लिए विपणन किए जाते हैं और आमतौर पर उधारदाताओं द्वारा उपयोग नहीं किए जाते हैं। इसके बजाय अधिकांश ऋणदाता अपने स्वयं के आंतरिक स्कोरिंग तंत्र का उपयोग करते हैं। द्विआधारी परिणाम की भविष्यवाणी करने के लिए उपयोग की जाने वाली सबसे लोकप्रिय सांख्यिकीय तकनीक लॉजिस्टिक रिग्रेशन है: खराब ऋण (जिसका अर्थ है कि उधारकर्ता ने ऋण पर चूक की है) या नहीं। कुछ बैंक प्रतिगमन मॉडल भी बनाते हैं जो यह अनुमान लगाते हैं कि ग्राहक पर कितना बुरा ऋण हो सकता है। आमतौर पर इसकी भविष्यवाणी करना बहुत कठिन है, और अधिकांश बैंक केवल द्विआधारी परिणाम पर ध्यान केंद्रित करते हैं। बेसल II नियमों के तहत पूंजी पर्याप्तता के लिए उन्नत दृष्टिकोण के प्रयोजनों के लिए उपयोग किए जाने पर क्रेडिट स्कोरिंग को केवल वित्तीय आचरण प्राधिकरण द्वारा बारीकी से विनियमित किया जाता है। यूके में क्रेडिट स्कोरिंग को बारीकी से विनियमित किया जाता है, उद्योग नियामक सूचना आयुक्त कार्यालय (आईसीओ) है। यदि उपभोक्ता किसी क्रेडिट संदर्भ एजेंसी के साथ समस्याओं का अनुभव करते हैं तो वे वित्तीय लोकपाल सेवा को भी शिकायत भेज सकते हैं। किसी उपभोक्ता के लिए पहले से यह जानना बहुत मुश्किल है कि किसी ऋणदाता द्वारा क्रेडिट के लिए स्वीकार किए जाने के लिए उनका क्रेडिट स्कोर पर्याप्त उच्च है या नहीं। यह स्थिति क्रेडिट स्कोरिंग की जटिलता और संरचना के कारण है, जो एक ऋणदाता से दूसरे ऋणदाता में भिन्न होती है। ऋणदाताओं को अपने क्रेडिट स्कोर हेड को प्रकट करने की आवश्यकता नहीं है, न ही उन्हें आवेदक को स्वीकार करने के लिए आवश्यक न्यूनतम क्रेडिट स्कोर को प्रकट करने की आवश्यकता है, क्योंकि ऐसा कोई न्यूनतम स्कोर नहीं हो सकता है। यदि आवेदक को ऋण देने से इनकार कर दिया जाता है, तो ऋणदाता इसका सटीक कारण बताने के लिए बाध्य नहीं है। हालाँकि, फाइनेंस एंड लीजिंग एसोसिएशन सहित उद्योग संघ अपने सदस्यों को संतोषजनक कारण बताने के लिए बाध्य करते हैं। क्रेडिट-ब्यूरो डेटा साझाकरण समझौतों के लिए यह भी आवश्यक है कि क्रेडिट-ब्यूरो डेटा के आधार पर आवेदक को यह बताया जाए कि यही कारण है और क्रेडिट ब्यूरो का पता प्रदान किया जाना चाहिए। === संयुक्त राज्य अमेरिका === मुख्य लेख: संयुक्त राज्य अमेरिका में क्रेडिट स्कोर यह भी देखें: संयुक्त राज्य अमेरिका में क्रेडिट स्कोरिंग सिस्टम की आलोचना संयुक्त राज्य अमेरिका में, क्रेडिट स्कोर किसी व्यक्ति की क्रेडिट फ़ाइलों के सांख्यिकीय विश्लेषण पर आधारित एक संख्या है, जो सैद्धांतिक रूप से उस व्यक्ति की साख को दर्शाता है, जो संभावना है कि लोग अपने बिलों का भुगतान करेंगे। क्रेडिट स्कोर मुख्य रूप से क्रेडिट रिपोर्ट की जानकारी पर आधारित होता है, आमतौर पर तीन प्रमुख क्रेडिट ब्यूरो में से एक: एक्सपेरियन, ट्रांसयूनियन और इक्विफैक्स। क्रेडिट स्कोर की गणना करते समय प्रमुख क्रेडिट ब्यूरो द्वारा आय और रोजगार इतिहास (या उसकी कमी) पर विचार नहीं किया जाता है। क्रेडिट स्कोर की गणना के विभिन्न तरीके हैं। FICO स्कोर, क्रेडिट स्कोर का सबसे व्यापक रूप से उपयोग किया जाने वाला प्रकार, FICO द्वारा विकसित एक क्रेडिट स्कोर है, जिसे पहले फेयर इसाक कॉर्पोरेशन के नाम से जाना जाता था। 2018 तक, संयुक्त राज्य अमेरिका में FICO स्कोर के 29 विभिन्न संस्करण उपयोग में थे। इनमें से कुछ संस्करण "उद्योग विशिष्ट" स्कोर हैं, यानी, ऑटोमोटिव ऋण और बैंककार्ड (क्रेडिट कार्ड) ऋण सहित विशेष बाजार क्षेत्रों के लिए उत्पादित स्कोर। ऑटोमोटिव ऋण देने के लिए उत्पादित उद्योग-विशिष्ट FICO स्कोर बैंककार्ड ऋण देने के लिए उत्पादित FICO स्कोर से अलग तरीके से तैयार किए जाते हैं। लगभग हर उपभोक्ता के पास अलग-अलग FICO स्कोर होंगे, जो इस पर निर्भर करता है कि ऋणदाता द्वारा किस प्रकार के FICO स्कोर का आदेश दिया गया है; उदाहरण के लिए, एक उपभोक्ता जिसके पास कई पूर्ण भुगतान वाले कार ऋण हैं, लेकिन कोई क्रेडिट कार्ड भुगतान इतिहास नहीं बताया गया है, आमतौर पर FICO ऑटोमोटिव-एन्हांस्ड स्कोर पर FICO बैंककार्ड-एन्हांस्ड स्कोर की तुलना में बेहतर स्कोर करेगा। FICO कई "सामान्य प्रयोजन" स्कोर भी तैयार करता है जो किसी विशेष उद्योग के अनुरूप नहीं होते हैं। उद्योग-विशिष्ट FICO स्कोर 250 से 900 तक होते हैं, जबकि सामान्य प्रयोजन स्कोर 300 से 850 तक होते हैं। FICO स्कोर का उपयोग कई बंधक ऋणदाताओं द्वारा किया जाता है जो इस संभावना को निर्धारित करने के लिए जोखिम-आधारित प्रणाली का उपयोग करते हैं कि उधारकर्ता बंधक ऋणदाता के वित्तीय दायित्वों पर डिफ़ॉल्ट हो सकता है। संयुक्त राज्य अमेरिका में उत्पन्न अधिकांश बंधकों के लिए, एक उपभोक्ता पर तीन क्रेडिट स्कोर प्राप्त किए जाते हैं: एक बीकन 5.0 स्कोर (बीकन FICO का एक ट्रेडमार्क है) जिसकी गणना उपभोक्ता के इक्विफैक्स क्रेडिट इतिहास से की जाती है, एक FICO मॉडल II स्कोर, जिसकी गणना की जाती है उपभोक्ता का एक्सपीरियन क्रेडिट इतिहास, और एक क्लासिक04 स्कोर, जिसकी गणना उपभोक्ता के ट्रांस यूनियन इतिहास से की जाती है। क्रेडिट ब्यूरो अक्सर FICO स्कोर को सीधे उपभोक्ताओं को दोबारा बेचते हैं, जो अक्सर एक सामान्य-उद्देश्य वाला FICO 8 स्कोर होता है। पहले, क्रेडिट ब्यूरो ने अपने स्वयं के क्रेडिट स्कोर भी बेचे थे, जिन्हें उन्होंने स्वयं विकसित किया था, और जिसका उपयोग करने के लिए FICO को भुगतान की आवश्यकता नहीं थी: इक्विफैक्स का जोखिम स्कोर और एक्सपीरियन का प्लस स्कोर। हालाँकि, 2018 तक, ये स्कोर अब क्रेडिट ब्यूरो द्वारा नहीं बेचे जाते हैं। ट्रांस यूनियन उपभोक्ताओं को बिक्री के लिए वेंटेज 3.0 स्कोर प्रदान करता है, जो वेंटेजस्कोर क्रेडिट स्कोर का एक संस्करण है। इसके अलावा, प्रमुख क्रेडिट कार्ड जारीकर्ताओं सहित कई बड़े ऋणदाताओं ने अपने स्वयं के स्वामित्व स्कोरिंग मॉडल विकसित किए हैं। अध्ययनों से पता चला है कि स्कोर क्रेडिट और बीमा दोनों की हामीदारी में जोखिम का पूर्वानुमान लगाते हैं। कुछ अध्ययनों से यह भी पता चलता है कि अधिकांश उपभोक्ता क्रेडिट स्कोर के उपयोग के कारण कम क्रेडिट लागत और बीमा प्रीमियम के लाभार्थी हैं। रोजगार स्क्रीनिंग में क्रेडिट इतिहास का उपयोग 1996 में 19% से बढ़कर 2006 में 42% हो गया  हालांकि, रोजगार स्क्रीनिंग उद्देश्यों के लिए क्रेडिट रिपोर्ट में क्रेडिट स्कोर शामिल नहीं है। अमेरिकी प्रत्येक तीन क्रेडिट ब्यूरो से प्रत्येक 12 महीने की अवधि में एक मुफ्त क्रेडिट रिपोर्ट के हकदार हैं, लेकिन मुफ्त क्रेडिट स्कोर प्राप्त करने के हकदार नहीं हैं। तीन क्रेडिट ब्यूरो वार्षिकक्रेडिटरिपोर्ट.कॉम चलाते हैं, जहां उपयोगकर्ता अपनी निःशुल्क क्रेडिट रिपोर्ट प्राप्त कर सकते हैं। क्रेडिट स्कोर शुल्क के भुगतान पर रिपोर्ट की एक ऐड-ऑन सुविधा के रूप में उपलब्ध हैं। यदि उपभोक्ता फेयर क्रेडिट रिपोर्टिंग एक्ट (एफसीआरए) के तहत मुफ्त प्रणाली का उपयोग करके प्राप्त क्रेडिट रिपोर्ट पर किसी आइटम पर विवाद करता है, तो क्रेडिट ब्यूरो के पास जांच के लिए 45 दिन हैं, न कि अन्यथा प्राप्त रिपोर्ट के लिए 30 दिन। वैकल्पिक रूप से, अपने क्रेडिट स्कोर प्राप्त करने के इच्छुक उपभोक्ता कुछ मामलों में उन्हें क्रेडिट ब्यूरो से अलग से खरीद सकते हैं या सीधे FICO से अपना FICO स्कोर खरीद सकते हैं। क्रेडिट ब्यूरो या अन्य तृतीय पक्षों से उपलब्ध कई क्रेडिट रिपोर्ट निगरानी सेवाओं में से एक की सदस्यता द्वारा क्रेडिट स्कोर (FICO स्कोर सहित) भी मुफ्त उपलब्ध कराए जाते हैं, हालांकि वास्तव में ऐसी अधिकांश सेवाओं से स्कोर मुफ्त प्राप्त करने के लिए, किसी को क्रेडिट का उपयोग करना होगा सेवा की निःशुल्क परीक्षण सदस्यता के लिए साइन अप करने और फिर पहले मासिक शुल्क से पहले रद्द करने के लिए कार्ड। वॉलेटहब, क्रेडिट सेसम और क्रेडिट कर्मा जैसी वेबसाइटें ट्रांसयूनियन वैंटेजस्कोर 3.0 मॉडल का उपयोग करके बिना किसी क्रेडिट कार्ड की आवश्यकता के मुफ्त क्रेडिट स्कोर प्रदान करती हैं। Credit.com एक्सपीरियन वैंटेजस्कोर 3.0 मॉडल का उपयोग करता है। मार्च 2009 तक, वाशिंगटन म्यूचुअल द्वारा जारी क्रेडिट कार्ड धारकों को बैंक की वेब साइट के माध्यम से हर महीने एक मुफ्त FICO स्कोर की पेशकश की जाती थी। (चेज़, जिसने 2008 में वाशिंगटन म्युचुअल का अधिग्रहण किया था, ने मार्च 2009 में इस प्रथा को बंद कर दिया।) चेज़ ने पूर्व WAMU कार्ड धारकों के बहुमत को छोड़कर चुनिंदा कार्ड सदस्यों के लिए मार्च 2010 में मुफ्त FICO स्कोर की पेशकश की प्रथा फिर से शुरू की। . फेयर क्रेडिट रिपोर्टिंग एक्ट के तहत, एक उपभोक्ता किसी भी प्रतिकूल कार्रवाई (उदाहरण के लिए, क्रेडिट से इनकार किया जाना, या किसी ऋणदाता से घटिया क्रेडिट शर्तें प्राप्त करना) के 60 दिनों के भीतर एक मुफ्त क्रेडिट रिपोर्ट (लेकिन मुफ्त क्रेडिट स्कोर नहीं) का हकदार है। उनके क्रेडिट स्कोर का परिणाम. 22 जुलाई 2010 को पारित वॉल स्ट्रीट सुधार बिल के तहत, एक उपभोक्ता मुफ्त क्रेडिट स्कोर प्राप्त करने का हकदार है यदि उन्हें उनके क्रेडिट स्कोर के कारण ऋण या बीमा से वंचित कर दिया जाता है। संयुक्त राज्य अमेरिका में, औसत जेनेरिक FICO स्कोर 2006 में 723 था और 2011 में 711 था। FICO जोखिम स्कोर (इसका घोषित डिज़ाइन उद्देश्य) की प्रदर्शन परिभाषा इस संभावना की भविष्यवाणी करना है कि स्कोर की गणना के बाद उपभोक्ता अगले 24 महीनों में 90 दिन बीत जाएगा या इससे भी बदतर हो जाएगा। उपभोक्ता का स्कोर जितना अधिक होगा, स्कोर की गणना के बाद अगले 24 महीनों में उसके देय समय से 90 दिन पहले जाने की संभावना उतनी ही कम होगी। क्योंकि अलग-अलग उधार उपयोग (बंधक, ऑटोमोबाइल, क्रेडिट कार्ड) के अलग-अलग पैरामीटर होते हैं, FICO एल्गोरिदम को उस उपयोग की भविष्यवाणी के अनुसार समायोजित किया जाता है। इस कारण से, एक ही समय में लिए गए बंधक क्रेडिट स्कोर की तुलना में किसी व्यक्ति के पास परिक्रामी क्रेडिट कार्ड ऋण के लिए उच्च क्रेडिट स्कोर हो सकता है। == आयरलैंड == आयरलैंड में किसी व्यक्ति का क्रेडिट रेटिंग आयरिश क्रेडिट ब्यूरो (ICB) द्वारा गणना की जाती है – एक निजी संगठन जो अपने सदस्यों (वित्तीय संस्थानों और स्थानीय प्रशासन) द्वारा वित्तपोषित होता है। ऋण प्राप्तकर्ता को अपनी जानकारी ICB को साझा करने के लिए सहमति देनी होती है।<ref>{{Cite web|title=Your credit history|url=https://www.citizensinformation.ie/en/money-and-tax/personal-finance/loans-and-credit/your-credit-history/|access-date=2025-11-06|work=www.citizensinformation.ie}}</ref> उधारकर्ता ICB को 6 यूरो का शुल्क देकर अपना क्रेडिट रिपोर्ट प्राप्त कर सकता है।<ref>{{Cite web|title=What is your credit rating and what does it mean?|url=https://www.irishmirror.ie/sponsored/what-your-credit-rating-what-12634342|access-date=2025-11-06|work=www.irishmirror.ie}}</ref> क्रेडिट रेटिंग 224 (सबसे खराब मान) से लेकर 581 (सबसे अच्छा मान) तक होती हैं। इसके अलावा एक अलग केंद्रीय क्रेडिट रजिस्टर (CCR) भी है, जिसे आयरलैंड के केंद्रीय बैंक द्वारा समर्थित किया जाता है, जो 2017 में क्रेडिट रिपोर्टिंग एक्ट 2013 के तहत स्थापित किया गया था। यदि उधारकर्ता 2000 यूरो से अधिक ऋण लेता है, तो लेनदार को CCR की जांच करनी होती है, और यदि ऋण राशि इससे कम है तो भी जांच कर सकता है; उधारकर्ता की सहमति आवश्यक नहीं है।<ref>{{Cite web|title=Check Your Credit Rating or Score in Ireland|url=https://www.moneyguideireland.com/how-to-check-your-credit-rating-in-ireland.html|access-date=2025-11-06|work=www.moneyguideireland.com}}</ref> दोनों रजिस्टर (ICB और CCR) से जानकारी ऋण चुकाने के पांच वर्षों बाद हटा दी जाती है। == सन्दर्भ == {{reflist|30em}} mxgy2yr3sptws1tvdjszvk6ojloja2p 6591847 6591845 2026-07-26T08:40:09Z SM7 89247 स्पैम/फालतू कड़ी हटाई गयी 6591847 wikitext text/x-wiki क्रेडिट स्कोर किसे कहते है? क्रेडिट स्कोर तीन अंकों की एक संख्या है जो आपकी उधार पात्रता को दर्शाता है। क्रेडिट इतिहास के आधार पर इसकी गणना की जाती है, जिसमें भुगतान इतिहास, आपके ऊपर कितना [[कर्जा|कर्ज]] है और आपने कितनी बार ऋण लिया है एसी जानकारी शामिल होती है।<ref>{{Cite web|url=https://www.cibil.com/hi/faq/understand-your-credit-score-and-report|title=अक्सर पूछे जानेवाले प्रश्न- अपना क्रेडिट स्कोर और रिपोर्ट समझिए|website=www.cibil.com|language=hi|access-date=2023-09-23|archive-date=1 नवंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101155519/https://www.cibil.com/hi/faq/understand-your-credit-score-and-report|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.investopedia.com/terms/c/credit_score.asp|title=What Is a Credit Score? Definition, Factors, and Ways to Raise It|website=Investopedia|language=en|access-date=2023-09-23}}</ref> लेनदार, जैसे कि बैंक और क्रेडिट कार्ड जारी करने वाली कंपनियाँ<ref>{{Cite web|title=What Is A Good Credit Score?|url=https://www.equifax.com/personal/education/credit/score/articles/-/learn/what-is-a-good-credit-score/|access-date=2025-11-06|work=www.equifax.com}}</ref>, संभावित जोखिम का मूल्यांकन करने के लिए क्रेडिट रेटिंग का उपयोग करती हैं जो उपभोक्ताओं को ऋण देने से जुड़ा होता है, और निराशाजनक देनदारियों से जुड़ी हानियों को कम करने के लिए।<ref>{{Cite web|title=How lenders use FICO ® Scores in credit checks|url=https://www.myfico.com/credit-education/credit-scores/how-lenders-use-credit-scores|access-date=2025-11-06|work=myfico.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Credit Score|url=https://www.openriskmanual.org/wiki/Credit_Score|access-date=2025-11-06|work=www.openriskmanual.org}}</ref> लेनदार क्रेडिट रेटिंग का उपयोग यह निर्धारित करने के लिए करते हैं कि कौन ऋण के लिए योग्य है, किस ब्याज दर पर और क्रेडिट लिमिट क्या होंगे।<ref>{{Cite web|title=How is Your Credit Score Calculated?|url=https://www.discover.com/credit-cards/card-smarts/how-is-credit-score-calculated/|access-date=2025-11-06|work=www.discover.com}}</ref> लेनदार यह भी निर्धारित करने के लिए क्रेडिट रेटिंग का उपयोग करते हैं कि कौन से ग्राहक संभवतः सबसे अधिक आय लाएंगे। क्रेडिट स्कोरिंग का उपयोग केवल बैंकों तक सीमित नहीं है। अन्य संगठन, जैसे कि मोबाइल सेवा प्रदाता, बीमा कंपनियां, मकान मालिक और सरकारी संस्थान, भी इसी प्रकार की विधियों का उपयोग करते हैं।<ref>{{Cite web|title=Credit Score - What It Is, Why It Matters & How to Improve|url=https://www.britannica.com/money/what-is-a-credit-score|access-date=2025-11-06|work=www.britannica.com}}</ref> डिजिटल वित्तीय कंपनियां, जैसे ऑनलाइन ऋणदाता, ऋणकर्ताओं की क्रेडिट योग्यता का मूल्यांकन करने के लिए वैकल्पिक डेटा स्रोतों का उपयोग भी करती हैं।<ref>{{Cite web|title=Want To Drive Your Dream Car? This Is the Credit Score You Need|url=https://www.investopedia.com/what-credit-score-is-needed-to-buy-a-car-8663536|access-date=2025-11-06|work=www.investopedia.com}}</ref> == देश द्वारा == === ऑस्ट्रेलिया === [[ऑस्ट्रेलिया]] में, क्रेडिट स्कोरिंग को साख योग्यता का आकलन करने की प्राथमिक विधि के रूप में व्यापक रूप से स्वीकार किया जाता है। क्रेडिट स्कोरिंग का उपयोग न केवल यह निर्धारित करने के लिए किया जाता है कि आवेदक को क्रेडिट स्वीकृत किया जाना चाहिए या नहीं, बल्कि क्रेडिट स्कोरिंग के लिए क्रेडिट या स्टोर कार्ड पर क्रेडिट सीमा निर्धारित करने, व्यवहार मॉडलिंग जैसे संग्रह स्कोरिंग और अतिरिक्त के पूर्व-अनुमोदन में भी उपयोग किया जाता है। किसी कंपनी के मौजूदा ग्राहक आधार को श्रेय। यद्यपि लॉजिस्टिक (या गैर-रेखीय) संभाव्यता मॉडलिंग अभी भी स्कोरकार्ड विकसित करने का सबसे लोकप्रिय साधन है, कई अन्य विधियां शक्तिशाली विकल्प प्रदान करती हैं, जिनमें MARS, CART, CHAID और यादृच्छिक वन शामिल हैं। 12 मार्च 2014 से पहले, क्रेडिट फ़ाइल डेटा के मुख्य प्रदाता, वेदा एडवांटेज ने केवल एक नकारात्मक क्रेडिट रिपोर्टिंग प्रणाली प्रदान की थी जिसमें क्रेडिट अनुबंध के तहत डिफ़ॉल्ट का संकेत देने वाले क्रेडिट और प्रतिकूल लिस्टिंग के लिए आवेदनों की जानकारी शामिल थी। फरवरी 2016 में इक्विफैक्स द्वारा वेदा का अधिग्रहण कर लिया गया, जिससे इक्विफैक्स ऑस्ट्रेलिया की सबसे बड़ी क्रेडिट एजेंसी बन गई।<ref>{{Cite web|url=https://moneysmart.gov.au/managing-debt/credit-scores-and-credit-reports|title=क्रेडिट स्कोर एंड क्रेडिट रिपोर्ट|website=Moneysmart Gov|access-date=सितम्बर 23, 2023}}</ref> बाद में सकारात्मक रिपोर्टिंग की शुरूआत के साथ, उधार देने वाली कंपनियों ने उधार दरें निर्धारित करने के लिए जोखिम आधारित मूल्य निर्धारण को लागू करने के साथ इसके उपयोग को बढ़ाना शुरू कर दिया है। === ऑस्ट्रिया === ऑस्ट्रिया में, क्रेडिट स्कोरिंग को ब्लैकलिस्ट के रूप में किया जाता है। जिन उपभोक्ताओं ने बिलों का भुगतान नहीं किया, वे विभिन्न क्रेडिट ब्यूरो द्वारा रखी गई काली सूची में डाल दिए गए। काली सूची में प्रविष्टि होने पर अनुबंधों से इनकार किया जा सकता है। दूरसंचार वाहक सहित कुछ उद्यम नियमित आधार पर सूची का उपयोग करते हैं। बैंक भी इन सूचियों का उपयोग करते हैं, लेकिन ऋण पर विचार करते समय सुरक्षा और आय के बारे में पूछताछ करते हैं। इन सूचियों के अलावा कई एजेंसियां ​​और क्रेडिट ब्यूरो उपभोक्ताओं की क्रेडिट स्कोरिंग प्रदान करते हैं। ऑस्ट्रियाई डेटा संरक्षण अधिनियम के अनुसार, उपभोक्ताओं को किसी भी उद्देश्य के लिए अपने निजी डेटा के उपयोग का विकल्प चुनना होगा। उपभोक्ता बाद में डेटा का उपयोग करने की अनुमति भी रोक सकते हैं, जिससे एकत्रित डेटा का आगे वितरण या उपयोग अवैध हो जाएगा। उपभोक्ताओं को वर्ष में एक बार क्रेडिट ब्यूरो द्वारा रखे गए सभी डेटा की निःशुल्क प्रति प्राप्त करने का भी अधिकार है। गलत या ग़ैरक़ानूनी ढंग से एकत्र किए गए डेटा को हटा दिया जाना चाहिए या सही किया जाना चाहिए। === ब्राज़िल === ब्राज़ील में क्रेडिट स्कोरिंग अपेक्षाकृत नई है। पहले, क्रेडिट रिपोर्टिंग एक ब्लैकलिस्ट के रूप में की जाती थी और प्रत्येक ऋणदाता अपने मानदंडों के आधार पर संभावित उधारकर्ताओं का आकलन करता था। आजकल, ब्राज़ील में क्रेडिट रिपोर्ट और स्कोर की प्रणाली संयुक्त राज्य अमेरिका के समान है। क्रेडिट स्कोर किसी व्यक्ति की क्रेडिट जानकारी के सांख्यिकीय विश्लेषण पर आधारित एक संख्या है, जो उस व्यक्ति की साख को दर्शाता है। यह क्रेडिट विश्लेषण के दौरान वित्तीय संस्थानों द्वारा उपयोग किया जाने वाला सबसे महत्वपूर्ण उपकरण है जिसका उद्देश्य क्रेडिट देने और व्यवसाय संचालित करने की निर्णय लेने की प्रक्रिया में सहायता करना है, ताकि इस संभावना को सत्यापित किया जा सके कि लोग अपने बिलों का भुगतान करेंगे। क्रेडिट स्कोर मुख्य रूप से क्रेडिट रिपोर्ट की जानकारी पर आधारित होता है, आमतौर पर तीन प्रमुख क्रेडिट ब्यूरो में से एक: सेरासा एक्सपीरियन, बोआ विस्टा (पहले इक्विफैक्स डो ब्रासील) और एसपीसी ब्रासील। ब्राज़ील में क्रेडिट स्कोर की गणना के विभिन्न तरीके हैं। सामान्य तौर पर, स्कोर 0 से 1000 तक होता है जो दर्शाता है कि अगले 12 महीनों में उपभोक्ताओं के एक निश्चित प्रोफ़ाइल द्वारा समय पर अपने बिल का भुगतान करने की कितनी संभावना है। स्कोर की गणना कई कारकों से की जाती है, लेकिन व्यावहारिक रूप से यह एक उपभोक्ता के रूप में किसी व्यक्ति के प्रक्षेप पथ का विश्लेषण करता है, जिसमें बिलों का नवीनतम भुगतान, नकारात्मक ऋणों का इतिहास, कंपनियों के साथ वित्तीय संबंध और सेरासा एक्सपेरियन जैसी क्रेडिट सुरक्षा एजेंसियों पर अद्यतन व्यक्तिगत डेटा शामिल है। , बोआ विस्टा, एसपीसी, क्वॉड और फोरगॉन। === कनाडा === कनाडा में क्रेडिट रिपोर्ट और स्कोर की प्रणाली संयुक्त राज्य अमेरिका और [[भारत]] के समान है, देश में दो समान रिपोर्टिंग एजेंसियां ​​सक्रिय हैं: इक्विफैक्स और ट्रांसयूनियन। (एक्सपेरियन, जिसने 2008 में नॉर्दर्न क्रेडिट ब्यूरो की खरीद के साथ कनाडाई बाजार में प्रवेश किया था, ने 18 अप्रैल 2009 को अपने कनाडाई परिचालन को बंद करने की घोषणा की)। हालाँकि, कुछ प्रमुख अंतर हैं। एक यह है कि, संयुक्त राज्य अमेरिका के विपरीत, जहां एक उपभोक्ता को एक वर्ष में अपनी क्रेडिट रिपोर्ट की केवल एक मुफ्त प्रतिलिपि की अनुमति है, कनाडा में, उपभोक्ता एक वर्ष में कितनी भी बार अपनी क्रेडिट रिपोर्ट की एक निःशुल्क प्रतिलिपि का ऑर्डर दे सकता है। चूंकि अनुरोध लिखित रूप में किया जाता है, और जब तक उपभोक्ता एक मुद्रित प्रति मेल द्वारा वितरित करने के लिए कहता है। बॉरोवेल और क्रेडिटकर्मा मुफ्त क्रेडिट रिपोर्ट और क्रेडिट जांच प्रदान करते हैं और उपभोक्ता के इस अनुरोध को क्रेडिट रिपोर्ट में 'सॉफ्ट इंक्वायरी' के रूप में नोट किया जाता है, इसलिए इसका उनके क्रेडिट स्कोर पर कोई प्रभाव नहीं पड़ता है। इक्विफैक्स की स्कोरपावर रिपोर्ट के अनुसार, इक्विफैक्स बीकन स्कोर 300 से 900 तक होता है। ट्रांस यूनियन एम्पेरिका स्कोर भी 300 से 900 तक होता है। कनाडा सरकार अंडरस्टैंडिंग योर क्रेडिट रिपोर्ट एंड क्रेडिट स्कोर नामक एक निःशुल्क प्रकाशन प्रदान करती है। यह प्रकाशन उपयोग किए गए नोटेशन और कोड के स्पष्टीकरण के साथ नमूना क्रेडिट रिपोर्ट और क्रेडिट स्कोर दस्तावेज़ प्रदान करता है। इसमें क्रेडिट इतिहास कैसे बनाएं या सुधारें, और पहचान की चोरी होने के संकेतों की जांच कैसे करें, इस बारे में सामान्य जानकारी भी शामिल है। प्रकाशन कनाडा की वित्तीय उपभोक्ता एजेंसी पर ऑनलाइन उपलब्ध है। कनाडा के निवासियों के लिए पेपर प्रतियां भी बिना किसी शुल्क के ऑर्डर की जा सकती हैं। === चीन === यह भी देखें: सामाजिक ऋण प्रणाली निजी कंपनियों ने सेसम क्रेडिट (जो अलीबाबा सहयोगी एंट फाइनेंशियल द्वारा प्रदान किया जाता है) और टेनसेंट क्रेडिट जैसे क्रेडिट स्कोर सिस्टम विकसित किए हैं। === डेनमार्क === डेनमार्क में बैंकों और टेल्को तथा अन्य कई निजी कंपनियों द्वारा क्रेडिट स्कोरिंग का व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। क्रेडिट स्कोरिंग को दो भागों में विभाजित किया गया है: निजी: चूक की संभावना व्यवसाय: दिवालियापन की संभावना निजी लोगों के लिए, क्रेडिट स्कोरिंग हमेशा ऋणदाता द्वारा की जाती है। व्यवसायों के लिए यह या तो ऋणदाता द्वारा या किसी तीसरे पक्ष द्वारा बनाया जाता है। व्यवसाय क्रेडिट स्कोर किसी कंपनी की साख का प्रत्यक्ष प्रतिनिधित्व है। ऐसी कुछ कंपनियाँ हैं जिन्होंने डेनमार्क में क्रेडिट स्कोरकार्ड विकसित करने में विशेषज्ञता हासिल की है: एक्सपीरियन (व्यवसाय के लिए सामान्य रेटिंग) बिसनोड (व्यवसाय के लिए सामान्य रेटिंग) डेनमार्क में क्रेडिट स्कोरकार्ड मुख्य रूप से आवेदक द्वारा प्रदान की गई जानकारी और सार्वजनिक रूप से उपलब्ध डेटा पर आधारित होते हैं। यह अपने पड़ोसी देशों की तुलना में कानून द्वारा बहुत प्रतिबंधित है। === जर्मनी === जर्मनी में, क्रेडिट स्कोरिंग को साख योग्यता का आकलन करने की प्राथमिक विधि के रूप में व्यापक रूप से स्वीकार किया जाता है। क्रेडिट स्कोरिंग का उपयोग न केवल यह निर्धारित करने के लिए किया जाता है कि आवेदक को क्रेडिट स्वीकृत किया जाना चाहिए या नहीं, बल्कि क्रेडिट स्कोरिंग के लिए क्रेडिट या स्टोर कार्ड पर क्रेडिट सीमा निर्धारित करने, व्यवहार मॉडलिंग जैसे संग्रह स्कोरिंग और अतिरिक्त के पूर्व-अनुमोदन में भी उपयोग किया जाता है। किसी कंपनी के मौजूदा ग्राहक आधार को श्रेय। उपभोक्ताओं को वर्ष में एक बार क्रेडिट ब्यूरो द्वारा रखे गए सभी डेटा की निःशुल्क प्रति प्राप्त करने का अधिकार है। वर्तमान में क्रेडिट फ़ाइल डेटा का मुख्य प्रदाता शूफ़ा, लगभग तीन-चौथाई जर्मन आबादी के लिए स्कोर प्रदान करता है। === भारत === 2005 में, भारत सरकार ने क्रेडिट सूचना कंपनियों पर कानून को अपनाया, जिसके परिणामस्वरूप देश में आधिकारिक तौर पर क्रेडिट ब्यूरो की स्थापना हुई। CIBIL (Credit Information Bureau of India Limited) पहला क्रेडिट ब्यूरो बना। TransUnion International Inc, जो विश्व के प्रमुख उपभोक्ता क्रेडिट ब्यूरो में से एक है, CIBIL का प्रमुख शेयरधारक (27.5%) है और इसने संचालन शुरू करने के लिए आवश्यक प्लेटफ़ॉर्म प्रदान किया। भारत में, भारतीय रिज़र्व बैंक द्वारा लाइसेंस प्राप्त चार क्रेडिट सूचना कंपनियाँ हैं। क्रेडिट इन्फॉर्मेशन ब्यूरो (इंडिया) लिमिटेड (CIBIL) ने जनवरी 2001 से एक क्रेडिट इन्फॉर्मेशन कंपनी के रूप में कार्य किया है। इसके बाद, 2010 में, एक्सपेरियन<ref>{{Cite web|url=https://www.experian.com/consumer-products/free-credit-report.html|title=Check Your Free Credit Report From Experian|website=www.experian.com|language=en-us|access-date=2023-09-23}}</ref>, इक्विफैक्स<ref>{{Cite web|url=https://www.equifax.co.in/|title=Personal {{!}} Equifax India|website=www.equifax.co.in|language=en-US|access-date=2023-09-23}}</ref> और सीआरआईएफ हाई मार्क<ref>{{Cite web|url=https://www.crifhighmark.com/your-credit-score|title=Check Credit Score Online for Free with CRIF|website=www.crifhighmark.com|access-date=2023-09-23}}</ref> को भारतीय रिजर्व बैंक<ref>{{Cite web|url=https://www.rbi.org.in/commonperson/English/Scripts/Notification.aspx?Id=1884|title=Reserve Bank of India|website=www.rbi.org.in|access-date=2023-09-23}}</ref> द्वारा भारत में क्रेडिट सूचना कंपनियों के रूप में काम करने के लिए लाइसेंस दिया गया था। ट्रांसयूनियन ने CIBIL खरीदा। हालाँकि सभी चार क्रेडिट सूचना कंपनियों ने अपने व्यक्तिगत क्रेडिट स्कोर विकसित किए हैं, लेकिन सबसे लोकप्रिय CIBIL क्रेडिट स्कोर है। CIBIL क्रेडिट स्कोर एक तीन अंकों की संख्या है जो व्यक्तियों के क्रेडिट इतिहास और क्रेडिट रेटिंग का सारांश दर्शाता है। यह स्कोर 300 से 900 तक होता है, जिसमें 900 सर्वोत्तम स्कोर होता है। बिना क्रेडिट इतिहास वाले व्यक्तियों का स्कोर -1 होगा। यदि क्रेडिट इतिहास छह महीने से कम है, तो स्कोर 0 होगा। सिबिल क्रेडिट स्कोर बनने में समय लगता है और संतोषजनक क्रेडिट स्कोर प्राप्त करने के लिए आमतौर पर 18 से 36 महीने या उससे अधिक क्रेडिट उपयोग का समय लगता है। यदि आप किसी भी ऋण के लिए आवेदन करते है तो इससे पहले आपका क्रेडिट स्कोर अवश्य चेक किया जाता है। यदि आप भी ऋण आवेदन करना चाहते है तो आपको यह ज्ञात होना आवश्यक है की ऋण के लिए सीबील स्कोर कितना होना चाहिए। * 750+: उत्कृष्ट। आपको आसानी से ऋण और क्रेडिट कार्ड अनुमोदित मिलेंगे सबसे लाभदायक ब्याज दरों पर। * 700-749: अच्छा। संभावना है कि आपको अनुमोदित किया जाएगा, लेकिन शुल्क थोड़े अधिक हो सकते हैं। * 650-699: संतोषजनक। आपको ऋण अस्वीकृत किया जा सकता है या अधिक ब्याज दरों पर ऋण दिया जा सकता है। * 650 से नीचे: ख़राब। अस्वीकृति या बहुत उच्च ब्याज दरों की उम्मीद करें।<ref>{{Cite web|title=Complete Credit Card Guide for Indian Consumers - How to Use Credit Cards Wisely|url=https://walletwalk.com/in/credit-cards/guides/complete-credit-card-guide|access-date=2025-11-06|work=walletwalk.com}}</ref> === नॉर्वे === नॉर्वे में, क्रेडिट स्कोरिंग सेवाएँ तीन क्रेडिट स्कोरिंग [[एजेंसी (प्रशासनिक प्रभाग)|एजेंसियों]] द्वारा प्रदान की जाती हैं: डन एंड ब्रैडस्ट्रीट, एक्सपेरियन और लिंडोर्फ डिसीजन। क्रेडिट स्कोरिंग सार्वजनिक रूप से उपलब्ध जानकारी जैसे [[जनसांख्यिकी|जनसांख्यिकीय]] डेटा, कर रिटर्न, कर योग्य आय और किसी भी बेतालिंगसेंमरकिंग (गैर-भुगतान रिकॉर्ड) पर आधारित है जो क्रेडिट-स्कोर वाले व्यक्ति पर पंजीकृत हो सकती है। स्कोर किए जाने पर, किसी व्यक्ति को स्कोरिंग एजेंसी से एक नोटिस (लिखित या ई-मेल द्वारा) प्राप्त होगा जिसमें यह बताया जाएगा कि क्रेडिट स्कोर किसने किया और साथ ही स्कोर में प्रदान की गई कोई भी जानकारी। इसके अलावा, कई क्रेडिट संस्थान किसी भी संख्या के मापदंडों के आधार पर कस्टम स्कोरकार्ड का उपयोग करते हैं। क्रेडिट स्कोर 300 और 999 के बीच होता है। === आयरलैंड गणराज्य === आयरलैंड गणराज्य में, किसी व्यक्ति के क्रेडिट स्कोर की गणना आयरिश क्रेडिट ब्यूरो (आईसीबी) द्वारा की जाती है, जो एक निजी संगठन है, जो इसके सदस्यों (वित्तीय संस्थानों और स्थानीय अधिकारियों) द्वारा वित्तपोषित है। ऋण लेने वाले व्यक्ति को आईसीबी को अपना डेटा देने के लिए सहमति देनी होगी। एक व्यक्ति आईसीबी को €6 शुल्क का [[भुगतान]] करने पर अपनी स्वयं की क्रेडिट रिपोर्ट प्राप्त कर सकता है। क्रेडिट स्कोर 224 (सबसे खराब मूल्य) से 581 (सर्वोत्तम मूल्य) तक चलता है। सेंट्रल बैंक ऑफ आयरलैंड द्वारा एक अलग सेंट्रल क्रेडिट रजिस्टर (सीसीआर) भी रखा जाता है, जिसे क्रेडिट रिपोर्टिंग अधिनियम 2013 की शर्तों के तहत 2017 में स्थापित किया गया था। यदि कोई व्यक्ति €2,000 से अधिक उधार ले रहा है, तो [[ऋणदाता]] को सीसीआर की जांच करनी चाहिए, और कर सकते हैं यह भी जांचें कि क्या ऋण कम है; उधारकर्ता से सहमति की आवश्यकता नहीं है। ऋण चुकाने के पांच साल बाद दोनों रजिस्टरों (आईसीबी और सीसीआर) से जानकारी हटा दी जाती है। === दक्षिण अफ्रीका === क्रेडिट स्कोरिंग का उपयोग दक्षिण अफ्रीका में पूरे क्रेडिट उद्योग में किया जाता है, जिसमें बैंक, सूक्ष्म ऋणदाता, कपड़े के खुदरा विक्रेता, फर्नीचर खुदरा विक्रेता, विशेष ऋणदाता और बीमाकर्ता सभी क्रेडिट स्कोर का उपयोग करते हैं। वर्तमान में सभी चार खुदरा क्रेडिट ब्यूरो क्रेडिट ब्यूरो स्कोर प्रदान करते हैं। क्रेडिट ब्यूरो द्वारा संग्रहीत डेटा में सकारात्मक और नकारात्मक दोनों डेटा शामिल होते हैं, जिससे व्यक्तिगत स्कोर की पूर्वानुमान शक्ति बढ़ जाती है। ट्रांसयूनियन (पूर्व में आईटीसी) एम्पिरिका स्कोर की पेशकश करता है, जो 2010 के मध्य तक अपनी चौथी पीढ़ी में है। एम्पिरिका स्कोर को दो सुइट्स में विभाजित किया गया है: खाता उत्पत्ति (एओ) और खाता प्रबंधन (एएम)। एक्सपीरियन साउथ अफ़्रीका के पास भी डेल्फ़ी क्रेडिट स्कोर है और उनकी चौथी पीढ़ी रिलीज़ होने वाली है (2010 के अंत में)। 2011 में, Compuscan ने Compuscore ABC जारी किया, एक स्कोरिंग सूट जो पूरे क्रेडिट जीवन चक्र में ग्राहक डिफ़ॉल्ट की संभावना की भविष्यवाणी करता है। छह साल बाद, Compuscan ने Compuscore PSY पेश किया, जो एक 3-अंकीय साइकोमेट्रिक-आधारित क्रेडिट ब्यूरो स्कोर है, जिसका उपयोग ऋणदाताओं द्वारा पतली फाइलों या सीमांत गिरावट पर सूचित ऋण निर्णय लेने के लिए किया जाता है। === श्रीलंका === 1990 के क्रेडिट सूचना ब्यूरो अधिनियम संख्या 18 (2008 के अधिनियम संख्या 42 द्वारा संशोधित) के प्रावधानों के अनुसार, सीआरआईबी को किसी भी विषय पर क्रेडिट रिपोर्ट जारी करने की शक्ति सौंपी गई है, जिससे वह जानकारी संबंधित है। ब्यूरो ने दिसंबर 2009 में स्व-पूछताछ क्रेडिट रिपोर्ट जारी करना शुरू किया। === स्वीडन === स्वीडन में क्रेडिट स्कोरिंग के लिए एक प्रणाली है जिसका उद्देश्य ऐसे लोगों को ढूंढना है जिनके पास बिलों या आमतौर पर करों का भुगतान करने में उपेक्षा का इतिहास है। जो कोई भी समय पर अपने ऋण का भुगतान नहीं करता है, और अनुस्मारक के बाद भुगतान करने में विफल रहता है, उसका मामला स्वीडिश प्रवर्तन प्राधिकरण को भेज दिया जाएगा जो ऋण एकत्र करने के लिए एक राष्ट्रीय प्राधिकरण है। इस प्राधिकरण के ऋणी के रूप में किसी कंपनी, या सरकारी कार्यालय की उपस्थिति मात्र से निजी क्रेडिट ब्यूरो के बीच एक रिकॉर्ड बन जाएगा; हालाँकि, यह देनदार के रूप में व्यक्तियों पर लागू नहीं होता है। इस रिकॉर्ड को बेटलनिंगसनमार्कनिंग (गैर-भुगतान रिकॉर्ड) कहा जाता है और कानून के अनुसार इसे एक व्यक्ति के लिए तीन साल और एक कंपनी के लिए पांच साल तक संग्रहीत किया जा सकता है। इस तरह के गैर-भुगतान रिकॉर्ड से ऋण प्राप्त करना, अपार्टमेंट किराए पर लेना, टेलीफोन सदस्यता प्राप्त करना, कार किराए पर लेना या ऐसी नौकरी पाना बहुत मुश्किल हो जाएगा जहां आप नकदी संभालते हैं। बैंक ऋण मूल्यांकन के संबंध में आय और संपत्ति के आंकड़ों का भी उपयोग करते हैं। यदि किसी व्यक्ति को प्रवर्तन प्राधिकरण द्वारा भुगतान के लिए निषेधाज्ञा जारी की जाती है, तो उस पर विवाद करना संभव है। फिर भुगतान का अनुरोध करने वाले पक्ष को जिला अदालत में इसकी सत्यता दिखानी होगी। विवाद करने में विफलता को ऋण स्वीकार करने के रूप में देखा जाता है। यदि देनदार अदालती मुकदमा हार जाता है, तो मुकदमे की लागत ऋण में जोड़ दी जाती है। कर और प्राधिकरण शुल्क का भुगतान हमेशा मांग पर किया जाना चाहिए जब तक कि भुगतान पहले ही नहीं किया गया हो। स्वीडिश राष्ट्रीय पहचान संख्या वाले प्रत्येक व्यक्ति को एक वैध पता पंजीकृत करना होगा, भले ही वह विदेश में रह रहा हो, क्योंकि भेजे गए पत्रों को पंजीकृत पते पर पहुंचने के बाद उस व्यक्ति को वितरित माना जाता है। उदाहरण के तौर पर, स्वीडिश अंतरिक्ष यात्री क्रिस्टर फुगलेसांग को बेटलनिंगसनमार्कनिंग मिली, क्योंकि जिस कार का उन्होंने ऑर्डर दिया था और इसलिए वह उनके स्वामित्व में थी, वह स्टॉकहोम कंजेशन टैक्स के लिए एक टोल स्टेशन से गुजरी थी। उस समय, वह अपने पहले अंतरिक्ष शटल मिशन के लिए यूएसए में प्रशिक्षण ले रहे थे और कार के लिए उनके पास एक पुराना अमान्य पता पंजीकृत था। भुगतान अनुरोध वाले पत्र उन तक समय पर नहीं पहुँचे। मामले में अपील की गई और उसे वापस ले लिया गया, लेकिन भुगतान न करने का रिकॉर्ड तीन साल तक बना रहा क्योंकि कानून के अनुसार इसे वापस नहीं लिया जा सकता था। === यूनाइटेड किंगडम === यह भी देखें: क्रेडिट स्कोरकार्ड यूनाइटेड किंगडम में क्रेडिट स्कोरिंग संयुक्त राज्य अमेरिका और अन्य देशों से बहुत अलग है। यूके में यूनिवर्सल क्रेडिट स्कोर या क्रेडिट रेटिंग जैसी कोई चीज़ नहीं है। प्रत्येक ऋणदाता अपने स्वयं के मानदंडों के आधार पर संभावित उधारकर्ताओं का मूल्यांकन करेगा, और ये एल्गोरिदम प्रभावी रूप से व्यापार रहस्य हैं। "क्रेडिट स्कोर" जो व्यक्तियों को देखने के लिए उपलब्ध हैं और कॉल क्रेडिट, इक्विफैक्स, एक्सपेरियन और ट्रांसयूनियन जैसी क्रेडिट संदर्भ एजेंसियों से उपलब्ध कराए जाते हैं, उपभोक्ताओं के लिए विपणन किए जाते हैं और आमतौर पर उधारदाताओं द्वारा उपयोग नहीं किए जाते हैं। इसके बजाय अधिकांश ऋणदाता अपने स्वयं के आंतरिक स्कोरिंग तंत्र का उपयोग करते हैं। द्विआधारी परिणाम की भविष्यवाणी करने के लिए उपयोग की जाने वाली सबसे लोकप्रिय सांख्यिकीय तकनीक लॉजिस्टिक रिग्रेशन है: खराब ऋण (जिसका अर्थ है कि उधारकर्ता ने ऋण पर चूक की है) या नहीं। कुछ बैंक प्रतिगमन मॉडल भी बनाते हैं जो यह अनुमान लगाते हैं कि ग्राहक पर कितना बुरा ऋण हो सकता है। आमतौर पर इसकी भविष्यवाणी करना बहुत कठिन है, और अधिकांश बैंक केवल द्विआधारी परिणाम पर ध्यान केंद्रित करते हैं। बेसल II नियमों के तहत पूंजी पर्याप्तता के लिए उन्नत दृष्टिकोण के प्रयोजनों के लिए उपयोग किए जाने पर क्रेडिट स्कोरिंग को केवल वित्तीय आचरण प्राधिकरण द्वारा बारीकी से विनियमित किया जाता है। यूके में क्रेडिट स्कोरिंग को बारीकी से विनियमित किया जाता है, उद्योग नियामक सूचना आयुक्त कार्यालय (आईसीओ) है। यदि उपभोक्ता किसी क्रेडिट संदर्भ एजेंसी के साथ समस्याओं का अनुभव करते हैं तो वे वित्तीय लोकपाल सेवा को भी शिकायत भेज सकते हैं। किसी उपभोक्ता के लिए पहले से यह जानना बहुत मुश्किल है कि किसी ऋणदाता द्वारा क्रेडिट के लिए स्वीकार किए जाने के लिए उनका क्रेडिट स्कोर पर्याप्त उच्च है या नहीं। यह स्थिति क्रेडिट स्कोरिंग की जटिलता और संरचना के कारण है, जो एक ऋणदाता से दूसरे ऋणदाता में भिन्न होती है। ऋणदाताओं को अपने क्रेडिट स्कोर हेड को प्रकट करने की आवश्यकता नहीं है, न ही उन्हें आवेदक को स्वीकार करने के लिए आवश्यक न्यूनतम क्रेडिट स्कोर को प्रकट करने की आवश्यकता है, क्योंकि ऐसा कोई न्यूनतम स्कोर नहीं हो सकता है। यदि आवेदक को ऋण देने से इनकार कर दिया जाता है, तो ऋणदाता इसका सटीक कारण बताने के लिए बाध्य नहीं है। हालाँकि, फाइनेंस एंड लीजिंग एसोसिएशन सहित उद्योग संघ अपने सदस्यों को संतोषजनक कारण बताने के लिए बाध्य करते हैं। क्रेडिट-ब्यूरो डेटा साझाकरण समझौतों के लिए यह भी आवश्यक है कि क्रेडिट-ब्यूरो डेटा के आधार पर आवेदक को यह बताया जाए कि यही कारण है और क्रेडिट ब्यूरो का पता प्रदान किया जाना चाहिए। === संयुक्त राज्य अमेरिका === मुख्य लेख: संयुक्त राज्य अमेरिका में क्रेडिट स्कोर यह भी देखें: संयुक्त राज्य अमेरिका में क्रेडिट स्कोरिंग सिस्टम की आलोचना संयुक्त राज्य अमेरिका में, क्रेडिट स्कोर किसी व्यक्ति की क्रेडिट फ़ाइलों के सांख्यिकीय विश्लेषण पर आधारित एक संख्या है, जो सैद्धांतिक रूप से उस व्यक्ति की साख को दर्शाता है, जो संभावना है कि लोग अपने बिलों का भुगतान करेंगे। क्रेडिट स्कोर मुख्य रूप से क्रेडिट रिपोर्ट की जानकारी पर आधारित होता है, आमतौर पर तीन प्रमुख क्रेडिट ब्यूरो में से एक: एक्सपेरियन, ट्रांसयूनियन और इक्विफैक्स। क्रेडिट स्कोर की गणना करते समय प्रमुख क्रेडिट ब्यूरो द्वारा आय और रोजगार इतिहास (या उसकी कमी) पर विचार नहीं किया जाता है। क्रेडिट स्कोर की गणना के विभिन्न तरीके हैं। FICO स्कोर, क्रेडिट स्कोर का सबसे व्यापक रूप से उपयोग किया जाने वाला प्रकार, FICO द्वारा विकसित एक क्रेडिट स्कोर है, जिसे पहले फेयर इसाक कॉर्पोरेशन के नाम से जाना जाता था। 2018 तक, संयुक्त राज्य अमेरिका में FICO स्कोर के 29 विभिन्न संस्करण उपयोग में थे। इनमें से कुछ संस्करण "उद्योग विशिष्ट" स्कोर हैं, यानी, ऑटोमोटिव ऋण और बैंककार्ड (क्रेडिट कार्ड) ऋण सहित विशेष बाजार क्षेत्रों के लिए उत्पादित स्कोर। ऑटोमोटिव ऋण देने के लिए उत्पादित उद्योग-विशिष्ट FICO स्कोर बैंककार्ड ऋण देने के लिए उत्पादित FICO स्कोर से अलग तरीके से तैयार किए जाते हैं। लगभग हर उपभोक्ता के पास अलग-अलग FICO स्कोर होंगे, जो इस पर निर्भर करता है कि ऋणदाता द्वारा किस प्रकार के FICO स्कोर का आदेश दिया गया है; उदाहरण के लिए, एक उपभोक्ता जिसके पास कई पूर्ण भुगतान वाले कार ऋण हैं, लेकिन कोई क्रेडिट कार्ड भुगतान इतिहास नहीं बताया गया है, आमतौर पर FICO ऑटोमोटिव-एन्हांस्ड स्कोर पर FICO बैंककार्ड-एन्हांस्ड स्कोर की तुलना में बेहतर स्कोर करेगा। FICO कई "सामान्य प्रयोजन" स्कोर भी तैयार करता है जो किसी विशेष उद्योग के अनुरूप नहीं होते हैं। उद्योग-विशिष्ट FICO स्कोर 250 से 900 तक होते हैं, जबकि सामान्य प्रयोजन स्कोर 300 से 850 तक होते हैं। FICO स्कोर का उपयोग कई बंधक ऋणदाताओं द्वारा किया जाता है जो इस संभावना को निर्धारित करने के लिए जोखिम-आधारित प्रणाली का उपयोग करते हैं कि उधारकर्ता बंधक ऋणदाता के वित्तीय दायित्वों पर डिफ़ॉल्ट हो सकता है। संयुक्त राज्य अमेरिका में उत्पन्न अधिकांश बंधकों के लिए, एक उपभोक्ता पर तीन क्रेडिट स्कोर प्राप्त किए जाते हैं: एक बीकन 5.0 स्कोर (बीकन FICO का एक ट्रेडमार्क है) जिसकी गणना उपभोक्ता के इक्विफैक्स क्रेडिट इतिहास से की जाती है, एक FICO मॉडल II स्कोर, जिसकी गणना की जाती है उपभोक्ता का एक्सपीरियन क्रेडिट इतिहास, और एक क्लासिक04 स्कोर, जिसकी गणना उपभोक्ता के ट्रांस यूनियन इतिहास से की जाती है। क्रेडिट ब्यूरो अक्सर FICO स्कोर को सीधे उपभोक्ताओं को दोबारा बेचते हैं, जो अक्सर एक सामान्य-उद्देश्य वाला FICO 8 स्कोर होता है। पहले, क्रेडिट ब्यूरो ने अपने स्वयं के क्रेडिट स्कोर भी बेचे थे, जिन्हें उन्होंने स्वयं विकसित किया था, और जिसका उपयोग करने के लिए FICO को भुगतान की आवश्यकता नहीं थी: इक्विफैक्स का जोखिम स्कोर और एक्सपीरियन का प्लस स्कोर। हालाँकि, 2018 तक, ये स्कोर अब क्रेडिट ब्यूरो द्वारा नहीं बेचे जाते हैं। ट्रांस यूनियन उपभोक्ताओं को बिक्री के लिए वेंटेज 3.0 स्कोर प्रदान करता है, जो वेंटेजस्कोर क्रेडिट स्कोर का एक संस्करण है। इसके अलावा, प्रमुख क्रेडिट कार्ड जारीकर्ताओं सहित कई बड़े ऋणदाताओं ने अपने स्वयं के स्वामित्व स्कोरिंग मॉडल विकसित किए हैं। अध्ययनों से पता चला है कि स्कोर क्रेडिट और बीमा दोनों की हामीदारी में जोखिम का पूर्वानुमान लगाते हैं। कुछ अध्ययनों से यह भी पता चलता है कि अधिकांश उपभोक्ता क्रेडिट स्कोर के उपयोग के कारण कम क्रेडिट लागत और बीमा प्रीमियम के लाभार्थी हैं। रोजगार स्क्रीनिंग में क्रेडिट इतिहास का उपयोग 1996 में 19% से बढ़कर 2006 में 42% हो गया  हालांकि, रोजगार स्क्रीनिंग उद्देश्यों के लिए क्रेडिट रिपोर्ट में क्रेडिट स्कोर शामिल नहीं है। अमेरिकी प्रत्येक तीन क्रेडिट ब्यूरो से प्रत्येक 12 महीने की अवधि में एक मुफ्त क्रेडिट रिपोर्ट के हकदार हैं, लेकिन मुफ्त क्रेडिट स्कोर प्राप्त करने के हकदार नहीं हैं। तीन क्रेडिट ब्यूरो वार्षिकक्रेडिटरिपोर्ट.कॉम चलाते हैं, जहां उपयोगकर्ता अपनी निःशुल्क क्रेडिट रिपोर्ट प्राप्त कर सकते हैं। क्रेडिट स्कोर शुल्क के भुगतान पर रिपोर्ट की एक ऐड-ऑन सुविधा के रूप में उपलब्ध हैं। यदि उपभोक्ता फेयर क्रेडिट रिपोर्टिंग एक्ट (एफसीआरए) के तहत मुफ्त प्रणाली का उपयोग करके प्राप्त क्रेडिट रिपोर्ट पर किसी आइटम पर विवाद करता है, तो क्रेडिट ब्यूरो के पास जांच के लिए 45 दिन हैं, न कि अन्यथा प्राप्त रिपोर्ट के लिए 30 दिन। वैकल्पिक रूप से, अपने क्रेडिट स्कोर प्राप्त करने के इच्छुक उपभोक्ता कुछ मामलों में उन्हें क्रेडिट ब्यूरो से अलग से खरीद सकते हैं या सीधे FICO से अपना FICO स्कोर खरीद सकते हैं। क्रेडिट ब्यूरो या अन्य तृतीय पक्षों से उपलब्ध कई क्रेडिट रिपोर्ट निगरानी सेवाओं में से एक की सदस्यता द्वारा क्रेडिट स्कोर (FICO स्कोर सहित) भी मुफ्त उपलब्ध कराए जाते हैं, हालांकि वास्तव में ऐसी अधिकांश सेवाओं से स्कोर मुफ्त प्राप्त करने के लिए, किसी को क्रेडिट का उपयोग करना होगा सेवा की निःशुल्क परीक्षण सदस्यता के लिए साइन अप करने और फिर पहले मासिक शुल्क से पहले रद्द करने के लिए कार्ड। वॉलेटहब, क्रेडिट सेसम और क्रेडिट कर्मा जैसी वेबसाइटें ट्रांसयूनियन वैंटेजस्कोर 3.0 मॉडल का उपयोग करके बिना किसी क्रेडिट कार्ड की आवश्यकता के मुफ्त क्रेडिट स्कोर प्रदान करती हैं। Credit.com एक्सपीरियन वैंटेजस्कोर 3.0 मॉडल का उपयोग करता है। मार्च 2009 तक, वाशिंगटन म्यूचुअल द्वारा जारी क्रेडिट कार्ड धारकों को बैंक की वेब साइट के माध्यम से हर महीने एक मुफ्त FICO स्कोर की पेशकश की जाती थी। (चेज़, जिसने 2008 में वाशिंगटन म्युचुअल का अधिग्रहण किया था, ने मार्च 2009 में इस प्रथा को बंद कर दिया।) चेज़ ने पूर्व WAMU कार्ड धारकों के बहुमत को छोड़कर चुनिंदा कार्ड सदस्यों के लिए मार्च 2010 में मुफ्त FICO स्कोर की पेशकश की प्रथा फिर से शुरू की। . फेयर क्रेडिट रिपोर्टिंग एक्ट के तहत, एक उपभोक्ता किसी भी प्रतिकूल कार्रवाई (उदाहरण के लिए, क्रेडिट से इनकार किया जाना, या किसी ऋणदाता से घटिया क्रेडिट शर्तें प्राप्त करना) के 60 दिनों के भीतर एक मुफ्त क्रेडिट रिपोर्ट (लेकिन मुफ्त क्रेडिट स्कोर नहीं) का हकदार है। उनके क्रेडिट स्कोर का परिणाम. 22 जुलाई 2010 को पारित वॉल स्ट्रीट सुधार बिल के तहत, एक उपभोक्ता मुफ्त क्रेडिट स्कोर प्राप्त करने का हकदार है यदि उन्हें उनके क्रेडिट स्कोर के कारण ऋण या बीमा से वंचित कर दिया जाता है। संयुक्त राज्य अमेरिका में, औसत जेनेरिक FICO स्कोर 2006 में 723 था और 2011 में 711 था। FICO जोखिम स्कोर (इसका घोषित डिज़ाइन उद्देश्य) की प्रदर्शन परिभाषा इस संभावना की भविष्यवाणी करना है कि स्कोर की गणना के बाद उपभोक्ता अगले 24 महीनों में 90 दिन बीत जाएगा या इससे भी बदतर हो जाएगा। उपभोक्ता का स्कोर जितना अधिक होगा, स्कोर की गणना के बाद अगले 24 महीनों में उसके देय समय से 90 दिन पहले जाने की संभावना उतनी ही कम होगी। क्योंकि अलग-अलग उधार उपयोग (बंधक, ऑटोमोबाइल, क्रेडिट कार्ड) के अलग-अलग पैरामीटर होते हैं, FICO एल्गोरिदम को उस उपयोग की भविष्यवाणी के अनुसार समायोजित किया जाता है। इस कारण से, एक ही समय में लिए गए बंधक क्रेडिट स्कोर की तुलना में किसी व्यक्ति के पास परिक्रामी क्रेडिट कार्ड ऋण के लिए उच्च क्रेडिट स्कोर हो सकता है। == आयरलैंड == आयरलैंड में किसी व्यक्ति का क्रेडिट रेटिंग आयरिश क्रेडिट ब्यूरो (ICB) द्वारा गणना की जाती है – एक निजी संगठन जो अपने सदस्यों (वित्तीय संस्थानों और स्थानीय प्रशासन) द्वारा वित्तपोषित होता है। ऋण प्राप्तकर्ता को अपनी जानकारी ICB को साझा करने के लिए सहमति देनी होती है।<ref>{{Cite web|title=Your credit history|url=https://www.citizensinformation.ie/en/money-and-tax/personal-finance/loans-and-credit/your-credit-history/|access-date=2025-11-06|work=www.citizensinformation.ie}}</ref> उधारकर्ता ICB को 6 यूरो का शुल्क देकर अपना क्रेडिट रिपोर्ट प्राप्त कर सकता है।<ref>{{Cite web|title=What is your credit rating and what does it mean?|url=https://www.irishmirror.ie/sponsored/what-your-credit-rating-what-12634342|access-date=2025-11-06|work=www.irishmirror.ie}}</ref> क्रेडिट रेटिंग 224 (सबसे खराब मान) से लेकर 581 (सबसे अच्छा मान) तक होती हैं। इसके अलावा एक अलग केंद्रीय क्रेडिट रजिस्टर (CCR) भी है, जिसे आयरलैंड के केंद्रीय बैंक द्वारा समर्थित किया जाता है, जो 2017 में क्रेडिट रिपोर्टिंग एक्ट 2013 के तहत स्थापित किया गया था। यदि उधारकर्ता 2000 यूरो से अधिक ऋण लेता है, तो लेनदार को CCR की जांच करनी होती है, और यदि ऋण राशि इससे कम है तो भी जांच कर सकता है; उधारकर्ता की सहमति आवश्यक नहीं है।<ref>{{Cite web|title=Check Your Credit Rating or Score in Ireland|url=https://www.moneyguideireland.com/how-to-check-your-credit-rating-in-ireland.html|access-date=2025-11-06|work=www.moneyguideireland.com}}</ref> दोनों रजिस्टर (ICB और CCR) से जानकारी ऋण चुकाने के पांच वर्षों बाद हटा दी जाती है। == सन्दर्भ == {{reflist|30em}} alf5eza7u84wnwgbexzikw8e0dllzao ज़ोहो कॉर्पोरेशन 0 1521971 6591698 6544545 2026-07-25T14:50:12Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591698 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी|name=ज़ोहो कॉर्पोरेशन|logo=|logo_size=220px|caption=|type=[[निजी कंपनी]]|industry={{plainlist| *[[प्रौद्योगिकी]] *[[सूचना प्रौद्योगिकी]] *[[सॉफ्टवेयर डेवलपमेण्ट]] *[[क्लाउड कम्प्यूटिंग]]}}|foundation=१७ मार्च १९९६|area_served=[[वैश्विक]]|founder={{plainlist| *[[श्रीधर वेम्बु]] *टोनी थॉमस}}|key_people={{plainlist| *[[श्रीधर वेम्बु]]<br>([[अध्यक्ष]] एवं [[सीईओ]]) *राधा वेम्बु *शेखर वेम्बु}}|services={{plainlist| * [[सॉफ्टवेयर डेवलपमेण्ट]] * ऑनलाइन ऑफिस स्वीट * [[सामाजिक नेटवर्किंग सेवा]] * [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] * [[ग्राहक संबंध प्रबंधन]] * व्यापार प्रबंधन साधन}}|products={{plainlist| * ज़ोहो ऑफिस स्वीट * अरट्टई * उला ब्राउज़र}}|subsid={{plainlist| *मैनेजइंजन *कंट्रल *ट्रेनर सेंट्रल *गोफ्रूगल *ज़ाक्या }}|homepage={{URL|https://www.zoho.com/|zoho.com}}<br> {{URL|https://www.zohocorp.com/|zohocorp.com}}|revenue={{increase}} {{INRconvert|8703|c}} (FY23)<ref name="fy23"/>|net_income={{increase}} {{INRconvert|2836|c}} (FY23)<ref name="fy23">{{cite news |title=Zoho reports Rs 8,703 crore of revenue in FY23, PAT crosses Rs 2,800 crore |url=https://www.moneycontrol.com/news/technology/zoho-reports-rs-8703-crore-of-revenue-in-fy23-pat-crosses-rs-2800-crore-12175661.html |access-date=1 February 2024 |work=Moneycontrol |date=1 February 2024 |language=en}}</ref>|num_employees=15,000+ (2023)<ref>{{cite news |last=Hariharan |first=Sindhu |title=Zoho crosses 100million user mark |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/zoho-crosses-100million-user-mark/articleshow/103426488.cms |access-date=1 February 2024 |work=The Times of India |date=6 September 2023}}</ref>|romanized_name=Zoho Corporation|native_name=ஜோஹோ கார்ப்பரேஷன்|native_name_lang=ta|location_city=[[चेन्नई]]|location_country={{flag|भारत}}}} '''ज़ोहो कॉर्पोरेशन''' (Zoho Corporation) एक [[भारत|भारतीय]] [[बहुराष्ट्रीय कम्पनी|बहुराष्ट्रीय]] [[प्रौद्योगिकी कंपनी]] है जो [[सॉफ्टवेयर|कंप्यूटर सॉफ्टवेयर]] और [[अंतरजाल]]-आधारित व्यावसायिक उपकरण बनाती है।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/prime/technology-and-startups/how-saas-poster-boys-zoho-and-freshworks-ended-up-in-a-drag-out-fight-over-alleged-theft-of-ideas/primearticleshow/81617747.cms|title=How SaaS poster boys Zoho and Freshworks ended up in a drag-out fight over alleged theft of ideas|last=Sharma|first=Disha|work=The Economic Times|access-date=10 May 2021}}</ref> जोहो अपने [[ज़ोहो ऑफिस सुइट]] के लिए जाना जाता है जो एक ऑनलाइन ऑफिस सुइट है। इस कंपनी की स्थापना १९९६ में [[श्रीधर वेम्बु|श्रीधर वेंबू]] और टोनी थॉमस द्वारा की गई थी।<ref>{{Cite web|url=https://lifestyle.livemint.com//news/big-story/sridhar-vembu-s-village-lab-111627555674138.html|title=Sridhar Vembu's village lab|last=Bagchi|first=Shrabonti|date=2021-07-29|website=Mintlounge|language=en|access-date=2021-11-30|archive-date=7 जनवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107084201/https://lifestyle.livemint.com/news/big-story/sridhar-vembu-s-village-lab-111627555674138.html|url-status=dead}}</ref>जोहो का [[वैश्विक]] [[मुख्यालय]] [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] के [[चेन्नई]] नगर में है तथा कॉर्पोरेट मुख्यालय [[ऑस्टिन, टेक्सास|ऑस्टिन]] के बाहर डेल वैले, [[टेक्सास]] में है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://austin.culturemap.com/news/innovation/12-17-21-tech-company-zoho-corp-office-austin-suburb-new-braunfels-100-jobs-bastrop/|title=Austin-based tech company plugs into booming suburb with more than 100 jobs|last=Egan|first=John|date=2021-12-17|website=CultureMap Austin|language=en|access-date=2022-01-11}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/zoho-austin-headquarters-farm-coronavirus-pandemic-2020-11|title=Employees at global software firm Zoho have turned the company's Austin headquarters into a fully functioning farm. It's become a respite during the pandemic, and could serve as a model for a new way of working.|last=Hartmans|first=Avery|website=Business Insider|language=en-US|access-date=2022-01-11}}</ref> श्रीधर वेंबू की बहन राधा वेंबू जोहो के आधे से अधिक अंश की स्वामिनी हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/nataliesachmechi/2020/04/07/meet-this-years-newest-billionaires-178-newcomers-worth-369-billion/|title=Meet the World's 178 Newest Billionaires|last=Sachmechi|first=Natalie|access-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210605090018/https://www.forbes.com/sites/nataliesachmechi/2020/04/07/meet-this-years-newest-billionaires-178-newcomers-worth-369-billion/|archive-date=5 June 2021}}</ref> == इतिहास == १९९६ से २०११ तक इस कंपनी को "एडवेंटनेट इंक." के नाम से जाना जाता था और आरम्भ में यह नेटवर्क प्रबंधन [[सॉफ्टवेयर]] प्रदान करती थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.zoho.com/blog/general/adventnet-inc-is-now-zoho-corporation.html|title=AdventNet Inc is now ZOHO Corporation|last=Vegesna|first=Raju|date=2009-05-27|website=Zoho Blog|archive-url=https://web.archive.org/web/20201228030126/https://www.zoho.com/blog/general/adventnet-inc-is-now-zoho-corporation.html|archive-date=2020-12-28|access-date=2020-12-28}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://techseen.com/2017/02/02/global-company-zoho-story/|title=How to build a global company from a small town: The Zoho story|last=Mukherjee|first=Sharmistha|date=2017-02-02|website=TECHSEEN|language=en-US|access-date=2022-05-17}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMukherjee2017">Mukherjee, Sharmistha (2 February 2017). </cite></ref> एडवेंटनेट २००१ में परिचालन को बढ़ाकर [[जापान]] तक ले गया और [[सूक्ष्म, लघु एवं मध्यम उद्योग|छोटे और मध्यम व्यवसायों]] पर ध्यान केंद्रित किया।<ref name=":3"/> ज़ोहो [[ग्राहक संबंध प्रबंधन|सीआरएम को]] २००५ में ज़ोहो राइटर के साथ जारी किया गया था जो कंपनी का पहला ऑफिस सूट उत्पाद था।<ref name=":3"/> ज़ोहो प्रोजेक्ट्स, क्रिएटर, शीट और शो २००६ में जारी किए गए थे।<ref name=":3" /> ज़ोहो ने २००७ में ज़ोहो डॉक्स और ज़ोहो मीटिंग के रिलीज के साथ [[सहयोगी सॉफ्टवेयर|सहयोग के क्षेत्र]] में विस्तार किया। २००८ में कंपनी ने इनवॉइसिंग और मेल एप्लिकेशन जोड़े, उस वर्ष अगस्त तक एक मिलियन उपयोगकर्ता तक पहुँच गए।<ref name="adventnet">{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/india-emerging/how-sridhar-vembus-zoho-corporation-changed-avatars-since-its-inception-in-1996-as-adventnet/articleshow/10686644.cms|title=How Sridhar Vembu's Zoho Corporation changed avatars since its inception in 1996 as AdventNet|date=2011-11-11|website=[[The Economic Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821143426/https://economictimes.indiatimes.com/india-emerging/how-sridhar-vembus-zoho-corporation-changed-avatars-since-its-inception-in-1996-as-adventnet/articleshow/10686644.cms|archive-date=2019-08-21|access-date=2020-12-28}}</ref> २००९ में कंपनी का नाम बदलकर इसके ऑनलाइन ऑफिस सूट के नाम पर ज़ोहो कॉर्पोरेशन कर दिया गया।<ref name="Arakali2016-06-06">{{Cite news|url=http://www.forbesindia.com/article/boardroom/the-bootstrapped-buddhist-how-sridhar-vembu-built-zoho/43383/1|title=The Bootstrapped Buddhist: How Sridhar Vembu built Zoho|last=Arakali|first=Harichandan|date=6 June 2016|work=[[Forbes India]]|access-date=21 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021130923/http://www.forbesindia.com/article/boardroom/the-bootstrapped-buddhist-how-sridhar-vembu-built-zoho/43383/1|archive-date=21 October 2016}}</ref> कंपनी निजी स्वामित्व में बनी हुई है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/business/Industry/the-maverick-who-shuns-investors/article8573158.ece|title=The maverick who shuns investors|last=Kumar|first=K. Bharat|date=2016-05-08|work=The Hindu|access-date=2019-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915184031/https://www.thehindu.com/business/Industry/the-maverick-who-shuns-investors/article8573158.ece|archive-date=15 September 2020|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> २०१७ में ज़ोहो ने चालीस से अधिक अनुप्रयोगों का एक व्यापक सूट ज़ोहो वन लॉन्च किया।<ref name="AboutZoho">{{Cite web|url=https://www.zoho.com/aboutus.html|title=About Zoho - Our Story, List of Products|website=Zoho Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221054205/https://www.zoho.com/aboutus.html|archive-date=21 December 2018|access-date=28 December 2018}}</ref> अक्टूबर २०२१ तक ज़ोहो वन को ५० अनुप्रयोगों तक विस्तारित किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.computerworld.com/article/3636984/zoho-one-suite-expands-more-than-50-apps.html|title=Zoho One suite expands to more than 50 apps|last=Finnegan|first=Matthew|date=2021-10-19|website=Computerworld|language=en|access-date=2021-12-24}}</ref> अगले वर्ष नवंबर २०२२ में ज़ोहो ने १६० से अधिक देशों में ५०,००० से अधिक संगठनों के साथ काम किया।<ref name=":5">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/technology/tech-news-technology/now-a-1-billion-firm-zoho-announces-new-rd-investments-8256376/|title=Now a $1 billion firm, Zoho announces new R&D investments|date=2022-11-08|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-12-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bizcommunity.com/Article/196/793/233180.html|title=Zoho celebrates the 5-year anniversary of Zoho One, announces over 80% growth in South Africa in the past year - Irvine Partners|website=Bizcommunity|language=en|access-date=2023-05-30}}</ref> जनवरी २०२० में ज़ोहो ५० मिलियन से अधिक ग्राहकों तक पहुँच गया।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/zoho-achieves-50-million-business-users/articleshow/71957362.cms|title=Zoho achieves 50 million business users - Times of India|last=Hariharan|first=Sindhu|date=2009-11-17|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20201213124237/https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/zoho-achieves-50-million-business-users/articleshow/71957362.cms|archive-date=13 December 2020|access-date=2020-01-11}}</ref> जुलाई २०२२ में कंपनी ने घोषणा की कि उसके ८० मिलियन से अधिक उपयोगकर्ता हैं।<ref>{{Cite web|url=https://businessday.ng/companies/article/zoho-hits-38-annual-growth-celebrates-milestone-investments/|title=Zoho hits 38% annual growth, celebrates milestone investments|last=Ladipo|first=Ebunoluwa|date=2022-07-28|website=Businessday NG|language=en-US|access-date=2022-07-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://techbuild.africa/zoho-corporation-80-million-users-investments/|title=Zoho Corporation surpasses 80 Million Users, hits Milestone Investments, R&D|date=2022-07-28|website=TechBuild Africa|access-date=5 अप्रैल 2024|archive-date=3 अक्तूबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003141522/https://techbuild.africa/zoho-corporation-80-million-users-investments/|url-status=dead}}</ref> ज़ोहोलिक्स इंडिया कंपनी के वार्षिक उपयोगकर्ता सम्मेलन का नाम है।<ref name=":5"/> अन्य उत्पादों में ज़ोहो बुक्स, एक अकाउंटिंग एप्लिकेशन ज़ोहो वर्कप्लेस, एक एंटरप्राइज़ सहयोग प्लेटफ़ॉर्म ज़ोहो सर्वे, एक ग्राहक अनुभव प्रबंधन उपकरण और ज़ोहो पीपुल, एक एचआर प्रबंधन प्लेटफ़ॉर्म शामिल हैं।<ref name=":5"/> मार्च २०२३ में ज़ोहो ने पायोनीर के साथ सहयोग किया जो एक वित्तीय प्रौद्योगिकी कंपनी है जो लेनदेन को आसान बनाने के लिए व्यवसायों की सहायता करती है।<ref>{{Cite web|url=https://www.businesswire.com/news/home/20230420005214/en/Payoneer-Collaborates-with-Zoho-to-Provide-a-Seamless-Payment-Experience-to-their-Customer-Base|title=Payoneer Collaborates with Zoho to Provide a Seamless Payment Experience to their Customer Base|date=2023-04-20|website=www.businesswire.com|language=en|access-date=2023-05-01}}</ref> अप्रैल में ज़ोहो ने ट्राइडेंट नामक एक नए सहयोग मंच की भी घोषणा की जो उपयोगकर्ताओं को [[ईमेल]], [[संदेश]], कॉल/[[वीडियो कॉन्फ्रेन्सिंग|वीडियो कॉल]] आदि के माध्यम से विभिन्न चैनलों पर संवाद करने में मदद करता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.traveldailymedia.com/zoho-launches-new-unified-communications-platform-and-collaboration-technology-for-zoho-workplace/|title=Zoho launches new Unified Communications Platform and Collaboration Technology for Zoho Workplace|last=Nath|first=Kanchan|date=2023-04-26|website=Travel Daily|language=en-US|access-date=2023-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/info-tech/zoho-unveils-unified-communications-platform-trident/article66485806.ece|title=Zoho unveils unified communications platform Trident|date=2023-02-08|website=www.thehindubusinessline.com|language=en|access-date=2023-08-06}}</ref> नवंबर २०२३ में ज़ोहो ने स्टार्टअप्स को सशक्त बनाने के लिए स्टार्टअपसाउथ के साथ साझेदारी की घोषणा की।<ref>{{Cite web|url=https://technext24.com/2023/11/17/zoho-announces-partnership-startupsouth/|title=Zoho announces partnership with StartupSouth to empower startups, declares 50% growth in Nigeria|date=17 November 2023}}</ref> == स्थान == ज़ोहो का मुख्यालय [[चेन्नई]] में है। २०२१ तक दुनिया भर के नौ देशों में इसके १२ कार्यालय संचालित हैं।<ref name=":1"/><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/business/Industry/cloud-services-firm-zoho-to-shift-us-headquarters/article28446740.ece|title=Cloud services firm Zoho to shift U.S. headquarters|date=2019-07-15|work=The Hindu|access-date=2019-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107235756/https://www.thehindu.com/business/Industry/cloud-services-firm-zoho-to-shift-us-headquarters/article28446740.ece|archive-date=7 November 2020|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> कंपनी [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन]] में काम करती है और इसके कार्यालय [[सिंगापुर]] और [[जापान]] में भी हैं। इसके समर्थन कार्यों का बड़ा हिस्सा चेन्नई स्थित इसके कार्यालय से किया जाता है।<ref name="Mint3">{{Cite news|url=http://www.livemint.com/Industry/nUrZ1nF71fR0O95YXzzn3J/Is-Zoho-future-of-enterprise-software.html|title=Is Zoho the future of enterprise software?|last=D'Monte|first=Leslie|date=24 November 2014|work=[[Livemint]]|access-date=5 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813160300/http://www.livemint.com/Industry/nUrZ1nF71fR0O95YXzzn3J/Is-Zoho-future-of-enterprise-software.html|archive-date=13 August 2015|publisher=HT Media Ltd.|quote="Developers at zoho’s office in Ramapuram, Chennai. Zoho has around 2,600 employees, of which about 96% are based in India."}}</ref><ref name="FE">{{Cite news|url=http://www.financialexpress.com/article/industry/companies/zoho-eyes-100-million-users-of-its-products-in-five-years/113861/|title=Zoho Corporation eyes 100 million users of its products in five years|date=8 August 2015|work=Financial Express|access-date=5 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150808024218/http://www.financialexpress.com/article/industry/companies/zoho-eyes-100-million-users-of-its-products-in-five-years/113861/|archive-date=8 August 2015}}</ref> ज़ोहो का एक कार्यालय [[रेणिगुंटा]], [[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]] में भी है और यह २०१८ से इसी कार्यालय से काम कर रहा है।<ref name="BL">{{Cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/zoho-corporation-opens-office-at-renigunta/article10031688.ece|title=Zoho Corporation opens office at Renigunta|date=13 January 2018|work=The Hindu Business Line|access-date=27 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109122434/https://www.thehindubusinessline.com/companies/zoho-corporation-opens-office-at-renigunta/article10031688.ece|archive-date=9 November 2019}}</ref> इसका अमेरिकी मुख्यालय प्लीज़ेंटन, [[कैलिफ़ोर्निया]]<ref name="AboutZoho"/> में था जब तक कि इसे २०१९ में डेल वैले, टेक्सास में स्थानांतरित नहीं कर दिया गया।<ref name=":0"/> अप्रैल २०१९ में ज़ोहो ने ऑस्टिन के बाहर ज़मीन खरीदी जो उनके नए मुख्यालय के लिए थी। इसके बजाय, फरवरी २०२० में उन्होंने कोविड-१९ महामारी के दौरान अपने कर्मचारियों के लिए भोजन स्रोत और आराम और मनोरंजन के लिए एक जैविक खेत का निर्माण किया।<ref name=":1"/><ref name=":2">{{Cite web|url=https://austonia.com/zoho-farm/particle-4|title='Labor of love': Tech company swaps plans for glossy Del Valle campus for verdant working farm|date=2021-04-27|website=austonia|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111220716/https://austonia.com/zoho-farm/particle-4|archive-date=11 January 2022|access-date=2022-01-11}}</ref> वहाँ कर्मचारी मौजूदा संरचनाओं से बाहर काम करते हैं।<ref name=":0" /> अप्रयुक्त भोजन को सेंट्रल टेक्सास फूड बैंक और अन्य संगठनों के साथ साझा किया जाता है।<ref name=":2" /> [[अनुसंधान एवं विकास]] परिसर एस्टैंसिया आईटी पार्क, चेन्नई में है। ज़ोहो ने २०११ में [[तेन्कासी|तेनकासी]] में एक कार्यालय खोला जहाँ उनके उत्पाद ज़ोहो डेस्क का निर्माण और लॉन्च किया गया।<ref name="Inc">{{Cite news|url=https://inc42.com/buzz/zoho-zohodesk-tenkasi/|title=How Zoho Aims To Put Tenkasi On The Map With Zoho Desk-A Product Built In The Downtown Of Nowhere|date=22 November 2016|work=Inc42|access-date=27 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228041515/https://inc42.com/buzz/zoho-zohodesk-tenkasi/|archive-date=28 February 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/startups/zoho-plans-to-set-up-offices-in-100-rural-districts-to-tap-into-local-talent/articleshow/92830573.cms|title=Zoho plans to set up offices in 100 rural districts to tap into local talent|date=2022-07-12|work=The Economic Times|access-date=2022-07-12}}</ref> [[कोरोनावायरस रोग 2019|कोविड-१९]] के प्रकोप के बाद ज़ोहो<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/madurai/zoho-corpn-to-set-up-10-rural-centres-in-south-tn/articleshow/78921166.cms|title=ZoHo Corporation to set up 10 rural centres in south Tamil Nadu {{!}} Madurai News - Times of India|date=Oct 29, 2020|website=The Times of India|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521070235/https://timesofindia.indiatimes.com/city/madurai/zoho-corpn-to-set-up-10-rural-centres-in-south-tn/articleshow/78921166.cms|archive-date=21 May 2021|access-date=2021-05-21}}</ref> ने [[मदुरई|मदुरै]] और थेनी सहित दक्षिणी तमिलनाडु के ग्रामीण इलाकों में शाखाएँ खोलने की योजना बनाई। फरवरी २०२२ में ज़ोहो ने न्यू ब्रौनफेल्स, टेक्सास, संयुक्त राज्य अमेरिका में एक कार्यालय खोला।<ref>{{Cite web|url=https://herald-zeitung.com/community_alert/article_b54f019c-83af-11ec-bf33-2bebd0d87e5e.html|title=Global tech company establishes office in Saengerhalle in New Braunfels|last=Herald-Zeitung|first=Steve Knight {{!}} The|date=February 2022|website=Herald-Zeitung Online|language=en|access-date=2022-02-22}}</ref> उस वर्ष जुलाई में उस स्थान पर ३० कर्मचारी थे।<ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.enterprisetimes.co.uk/2022/07/26/zoho-impresses-with-transnational-localism-growth/|title=Zoho impresses with Transnational Localism growth|last=Brooks|first=Steve|date=2022-07-26|work=Enterprise Times|access-date=2022-08-16|language=en-GB}}</ref> अप्रैल २०२२ में ज़ोहो ने रियो ग्रांडे घाटी में मैकलेन, टेक्सास में एक कार्यालय खोला जो टेक्सास में कंपनी का तीसरा स्थान है।<ref>{{Cite web|url=https://riograndeguardian.com/mcallen-lands-zoho/|title=McAllen lands Zoho|last=Martinez|first=Patricia|date=2022-04-24|website=Rio Grande Guardian|language=en-US|access-date=2022-08-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://riograndeguardian.com/patridge-mcallen-edc-will-soon-be-welcoming-a-microchip-manufacturer-to-the-rgv/|title=Patridge: McAllen EDC will soon be welcoming a microchip manufacturer to the RGV|last=Taylor|first=Steve|date=2021-12-27|website=Rio Grande Guardian|language=en-US|access-date=2022-08-16}}</ref> जुलाई २०२२ में कंपनी ने [[लेगोस|नाइजीरिया के लागोस]] में अपना तीसरा अफ़्रीकी कार्यालय खोलने की योजना की घोषणा की।<ref>{{Cite news|url=https://www.enterprisetimes.co.uk/2022/06/27/zoho-targets-africa-with-new-discounts/|title=Zoho targets Africa with new discounts|last=Brooks|first=Steve|date=2022-06-27|work=Enterprise Times|access-date=2022-08-16|language=en-GB}}</ref><ref name=":4"/><ref>{{Cite web|url=https://businesspost.ng/brands-products/zoho-introduces-new-product-for-smes-gets-office-in-lagos/|title=Zoho Introduces New Product for SMEs, Gets Office in Lagos {{!}} Business Post Nigeria|date=2022-06-24|language=en-GB|access-date=2022-08-30}}</ref> [[चित्र:Davis_20180806_152844.jpg|अंगूठाकार| सीटीए की ५०००-सीरीज रेलकार पर ज़ोहो वन ट्रेन रैप (पर्पल लाइन पर लूप-बाउंड)]] ==इन्हें भी देखें== *[[श्रीधर वेम्बु]] *[[ज़ोहो ऑफिस सुइट]] *[[ज़ोहो मेल]] *[[अरट्टै]] ऐप ==बाहरी कड़ियाँ== * {{Official website|www.zohocorp.com}} * [https://economictimes.indiatimes.com/tech/startups/union-minister-ashwini-vaishnaw-moves-to-zoho-software-in-swadeshi-bid/articleshow/124054868.cms?from=mdr IT Minister Ashwini Vaishnaw switches to Zoho's office suite in Swadeshi move] * [https://swarajyamag.com/news-brief/indias-homegrown-secure-web-browser-takes-shape-under-meitys-initiative-what-you-need-to-know India’s Homegrown Secure Web Browser (Ulaa) Takes Shape Under MeitY’s Initiative] == संदर्भ == {{Reflist}} <references responsive="1"></references> == अन्य पठनीय == * {{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/04/05/business/05digi.html|title=Web-Based Competition for Microsoft Word|last=Stross|first=Randall|date=4 April 2009|website=[[The New York Times]]|access-date=7 November 2016|ref=none}} * {{Cite web|url=http://www.informationweek.com/cloud/software-as-a-service/zoho-crm-upgrade-targets-salesforce/a/d-id/1326466|title=Zoho CRM Upgrade Targets Salesforce|date=30 October 2016|website=[[InformationWeek]]|access-date=7 November 2016|ref=none}} * {{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/business/zoho-scores-big-with-india-made-software-but-shuns-ipo-and-venture-capital/story-E3kYeqVm1YScgJ21aL9bwK.html|title=Zoho scores big with India-made software, but shuns IPO and venture capital|date=14 November 2014|website=[[Hindustan Times]]|access-date=7 November 2016}} [[श्रेणी:भारतीय सॉफ्टवेयर कम्पनियाँ]] mtekqohct8m2kxavfeo6qzqjf6s4hnz हेमचंद्र रायचौधरी 0 1530397 6591735 6229487 2026-07-25T17:37:22Z Salil Kumar Mukherjee 603459 →चित्र 6591735 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=हेमचंद्र रायचौधरी|image=Hemchandra Raychaudhuri.png|image_size=250px|caption=हेमचंद्र रायचौधरी|birth_date=8 अप्रैल 1892|birth_place=पोनाबालिया, [[बारिसल जिला]], [[बंगाल प्रेसीडेंसी]] (अब [[झालोकाटी जिला]], [[बांग्लादेश]])|death_date=4 मई 1957|death_place=[[कलकत्ता]], [[पश्चिम बंगाल]], भारत|occupation=इतिहासकार|spouse=}} '''हेमचंद्र रायचौधरी''' एक भारतीय इतिहासकार थे, जिन्हें प्राचीन भारत पर उनके अध्ययन के लिए जाना जाता हैं।<ref name="phai">Raychaudhuri, Hemchandra (1972). ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', Calcutta: University of Calcutta, 7th edition, pp. iv-vi</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == वे एक बैद्य परिवार से थे। वे [[बांग्लादेश]] के वर्तमान झालोकटी जिले में पोनबालिया के ''जमींदार'' मनोरंजन रायचौधरी और उनकी पत्नी तरंगिनी देवी के पुत्र थे। उन्होंने अपनी स्कूली शिक्षा [[बरिशाल|बारिसाल]] के [[ब्रजमोहन कॉलेज|ब्रजमोहन संस्थान]] से पूरी की। उन्होंने 1907 में कलकत्ता विश्वविद्यालय की प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण की और प्रथम स्थान प्राप्त किया। इसके बाद स्कॉटिश चर्च कॉलेज, कलकत्ता में उनका दाखिला हु़वा और उसके बाद [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज, कलकत्ता]] ने 1911 में अपनी बी. ए. परीक्षा में प्रथम श्रेणी में प्रथम स्थान प्राप्त किया। इस परीक्षा में उनकी उत्कृष्ट उपलब्धियों के लिए उन्हें ईशान छात्रवृत्ति से सम्मानित किया गया था। वे 1913 में एम. ए. की परीक्षा में प्रथम श्रेणी में प्रथम रहे और 1919 में उन्हें ग्रिफ़िथ पुरस्कार से भी सम्मानित किया गया।<ref name="encyclopediaofhistoriograph">[https://books.google.com/books?id=RZCv3d2XUeUC&dq=Hem+Chandra+Raychaudhuri&pg=PA357 M.M. Rahman, ''Encyclopedia of Historiography'', (2006), p. 357]{{Dead link|date=जून 2024 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == वृत्ति == उन्होंने [[बंगबासी कॉलेज|बंगबासी कॉलेज, कलकत्ता]] में व्याख्याता के रूप में इतिहास पढ़ाया। इसके तुरंत बाद वे बंगाल शिक्षा सेवा में शामिल हो गए और कलकत्ता के प्रेसीडेंसी कॉलेज में इतिहास पढ़ाने के लिए दाखिल हो गए। 1916 में उनका स्थानांतरण चटगाँव कॉलेज में हो गया। इसी समय सर [[आशुतोष मुखर्जी]] ने उन्हें 1917 में [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] के प्राचीन इतिहास और संस्कृति विभाग में व्याख्याता के रूप में नियुक्त किया। 1921 में कलकत्ता विश्वविद्यालय से प्राचीन भारतीय इतिहास में उन्हें पीएचडी से सम्मानित किया गया। 1928 में उन्होंने [[ढाका विश्वविद्यालय]] के इतिहास विभाग में रीडर के रूप में कार्य किया। 1936 में उन्होंने [[देवदत्त रामकृष्ण भांडारकर|डी. आर. भंडारकर]] के बाद कलकत्ता विश्वविद्यालय में प्राचीन भारतीय इतिहास और संस्कृति के कारमाइकल प्रोफेसर के रूप में पदभार संभाला, जहाँ से वे 1952 में सेवानिवृत्त हुए।<ref name="phai">Raychaudhuri, Hemchandra (1972). ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', Calcutta: University of Calcutta, 7th edition, pp. iv-vi</ref> == लेखन == * ''वैष्णव संप्रदाय के प्रारंभिक इतिहास के अध्ययन के लिए सामग्री'', कलकत्ताः कलकत्ता विश्वविद्यालय (1920) * प्राचीन भारत का राजनीतिक इतिहासः परीक्षित के परिग्रहण से लेकर गुप्त राजवंश के विलुप्त होने तक, कलकत्ताः कलकत्ता विश्वविद्यालय (1923) * ''भारतीय पुरावशेषों में अध्ययन'', कलकत्ताः कलकत्ता विश्वविद्यालय (1932) * ''विक्रमादित्य इन हिस्ट्री एंड लीजेंड'', विक्रम-खंड, सिंधिया ओरिएंटल इंस्टीट्यूट (1948) * एन एडवांस्ड हिस्ट्री ऑफ इंडिया (मद्रास, 1946) अंतिम पुनर्मुद्रण 1981 में ([[रमेशचन्द्र मजुमदार|आर. सी. मजूमदार]] और कालिकिंकर दत्ता के साथ) == आगे पढ़ें == * पांडा, हरिहर (2007)। प्रो. एच.सी. रायचौधरी: एक इतिहासकार के रूप में, नई दिल्ली: नॉर्दर्न बुक सेंटर {{ISBN|81-7211-210-6}} == बाहरी कड़ियाँ == '''इंटरनेट आर्काइव पर सार्वजनिक उपलब्ध रायचौधरी की पुस्तकें''' : * [https://archive.org/details/dli.calcutta.10841 प्राचीन भारत का राजनीतिक इतिहास] (अंग्रेजी में) *[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280872 वैष्णव संप्रदाय के प्रारंभिक इतिहास के अध्ययन के लिए सामग्री ] (अंग्रेजी में) *[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.282881 भारतीय पुरावशेषों में अध्ययन] (अंग्रेजी में) *[https://archive.org/details/hemchandra-raychaudhari/mode/1up प्राचीन भारत का इतिहास] (हिंदी में) == संदर्भ == {{Authority control}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1892 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९५७ में निधन]] [[श्रेणी:बंगाली लोग]] [[श्रेणी:भारतीय इतिहासकार]] 4ej680tyk4gmd4s2lwoa943jdgwxvk5 जोस मोराइस 0 1532591 6591868 6232676 2026-07-26T11:42:05Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591868 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Esteghlal FC vs Sepahan FC, 12 August 2022 - 23.jpg|अंगूठाकार|171x171पिक्सेल]] '''जोस मैनुअल '''या मोहम्मद फेरेरा डी मोराइस (जन्म: 27 जुलाई 1965) एक पुर्तगाली पेशेवर [[फुटबॉल]] कोच और पूर्व खिलाड़ी हैं। 26 अप्रैल, 2024 को यह घोषणा की गई कि उसने [[इस्लाम]] धर्म अपना लिया है और वह एक [[मुसलमान]] है <ref>[https://www.varzesh3.com/news/2017301/%D9%81%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%98%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B3-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AF Furi- Jose Morais converted to Islam] Retrieved 27 April 2024</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/497691/Sepahan-coach-Jos%C3%A9-Morais-converts-to-Islam|title=Sepahan coach José Morais converts to Islam|date=2024-04-26|website=Tehran Times|language=en|access-date=2024-06-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ifpnews.com/iranian-sepahan-coach-morais-islam/|title=Iranian Sepahan’s Coach Morais Converts To Islam - Iran Front Page|date=2024-04-27|website=ifpnews.com|language=en-US|access-date=2024-06-05|archive-date=5 जून 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240605092801/https://ifpnews.com/iranian-sepahan-coach-morais-islam/|url-status=dead}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[रॉबर्ट बाउर (फुटबॉलर)]] * [[जोटा (स्पेनिश फुटबॉलर)]] * [[तोमास पार्ती]] (फुटबॉलर) * [[जेरेमिया ओवसु-कोरामोआ]] (फुटबॉलर) * [[डैनी ब्लम]] (फुटबॉलर) * [[फ्रेडरिक उमर कानोते]] (फुटबॉलर) == संदर्भ == [[श्रेणी:ईसाई धर्म से इस्लाम धर्म अपनाने वाले लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1965 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:इस्लाम में परिवर्तित लोगों की सूची]] [[श्रेणी:पुर्तगाल के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:खिलाड़ी]] [[श्रेणी:फुटबॉल खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2024 इस्लाम धर्मान्तरित लोग]] 3ixdkj9mcinoz0ga69vmb0f5yzq59pm माजीवाला 0 1533867 6591848 6591444 2026-07-26T08:52:44Z Dsrprj 780832 /* इन्हे भी देखे */ 6591848 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = माजीवाला |other_name = Majivala | settlement_type = [[गाँव]] | image_skyline = Majivala.jpg | image_alt = |subdivision_type = |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य|राज्य]] |subdivision_name1 = [[राजस्थान]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[बालोतरा ज़िला]] |subdivision_type3 = [[तहसील]] |subdivision_name3 = [[पचपदरा]] |elevation_m = |population_total = 5882 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[हिन्दी]],[[मारवाड़ी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 }} माजीवाला गाँव राजस्थान के [[बालोतरा]] जिले की [[पचपदरा]] तहसील में है। 2011 की भारत की जनगणना के अनुसार, गाँव की कुल जनसंख्या 5882 है। <ref>{{Cite web |title=Manjiwala Village Population - Pachpadra - Barmer, Rajasthan |url=https://www.census2011.co.in/data/village/87335-manjiwala-rajasthan.html#google_vignette |access-date=2024-05-28 |website=www.census2011.co.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gram Panchayat (ग्राम पंचायत): MAJIWALA |url=https://localbodydata.com/gram-panchayat-majiwala-34902 |access-date=2024-05-29 |website=localbodydata.com |archive-date=29 मई 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529031425/https://localbodydata.com/gram-panchayat-majiwala-34902 |url-status=dead }}</ref> ==मुख्य जानकारी== *यह गाँव 2011 की जनगणना के अनुसार 5,882 की कुल जनसंख्या वाला है। *गाँव के लोग मुख्य रूप से राजस्थानी, हिंदी और मारवाड़ी भाषा बोलते हैं। *गाँव की पहचान उसके सांस्कृतिक और शैक्षिक प्रयासों से होती है, जिसमें आदर्श विद्या मंदिर जैसे स्कूल शामिल हैं। *यह गाँव सामाजिक समरसता की मिसाल पेश करने के लिए भी जाना जाता है, जैसे कि कुछ परिवारों द्वारा 225 कन्याओं का पूजन किया जाना। *माजीवाला को पहले बाड़मेर जिले का हिस्सा माना जाता था, लेकिन नए बालोतरा जिले के गठन के बाद यह अब उस जिले में आता है। ==इन्हे भी देखे== *[[टापरा]] *[[जेठन्तरी]] *[[कालुडी]] *[[सराणा]] *[[पादरू]] *[[तिरसिंगड़ी सोढ़ा]] *[[डंडाली]] *[[चांदेसरा]] *[[सरवड़ी पुरोहितान]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बाड़मेर ज़िले के गाँव]] [[श्रेणी:राजस्थान की तहसीलें]] emi9fnidrso8o3cnvj35puyk9bqbe5h शादी डॉट कॉम 0 1538521 6591862 6305070 2026-07-26T09:36:16Z Disu63 845141 6591862 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी|name=शादी.कॉम|logo=New logo of Shaadi.svg|alt=एक वर्डमार्क जो shaadi.com को प्रदर्शित करता है जिसके ऊपर एक घेरा हुआ दिल है|type=निजी|traded_as=|predecessor=सगाई.कॉम|foundation=1997|location_city=मुंबई|location_country=[[भारत]]|area_served=विश्वभर|key_people=अनुपम मित्तल|industry=इंटरनेट विवाह व्यवस्था, सोशल नेटवर्किंग सेवा|products=|revenue=|operating_income=|net_income=|assets=|equity=|num_employees=|parent=पिपल ग्रूप|subsid=|homepage={{URL|shaadi.com/}}|footnotes=}}'''शादी.कॉम''' 1997 में स्थापित एक भारतीय [[ऑनलाइन डेटिंग सेवा|ऑनलाइन विवाह सेवा]] है। इसका मुख्य बाज़ार [[भारत]], [[पाकिस्तान]] और [[बांग्लादेश]] है,<ref name="Charsley2013">{{Cite book|title=Transnational Pakistani Connections: Marrying 'Back Home'|last=Charsley|first=Katharine|date=2013|publisher=[[Routledge]]}}</ref> लेकिन कंपनी विश्व स्तर पर काम करती है, जिसके कार्यालय [[कनाडा]], [[संयुक्त अरब अमीरात]], [[यूनाइटेड किंगडम]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में हैं। == अवलोकन == शादी.कॉम की शुरुआत 1997 में सगाई.कॉम<ref name="Arranged">{{Cite web|url=http://www.indiadigitalreview.com/interviews/arranged-marriages-over-internet-were-laughable-idea-when-shaadicom-started-anupam-g-mitt|title=Arranged marriages over the internet were a laughable idea when Shaadi.com started!|last=Sen|first=Satrajit|publisher=Indian Digital Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111111049/http://www.indiadigitalreview.com/interviews/arranged-marriages-over-internet-were-laughable-idea-when-shaadicom-started-anupam-g-mitt|archive-date=11 January 2012|access-date=5 Dec 2011}}</ref> के रूप में हुई थी।<ref name="TDK">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/education/3356403/Shaadi.com-a-match-made-in-cyberspace.html|title=Shaadi.com: a match made in cyberspace|last=Sethi, Anita|date=7 June 2008|work=[[डेली टेलीग्राफ]]|access-date=18 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150822233455/http://www.telegraph.co.uk/education/3356403/Shaadi.com-a-match-made-in-cyberspace.html|archive-date=22 August 2015}}</ref> इसके संस्थापक अनुपम मित्तल ने 1999 में इसका नाम बदलकर शादी.कॉम कर दिया, क्योंकि उनका मानना था कि यह अधिक बिक्री योग्य नाम है।<ref name="Arranged" /> इसकी शुरुआती सफलता मुख्य रूप से [[प्रवासी भारतीय|अनिवासी भारतीयों]] के बीच थी,<ref name="Arranged" /><ref name="Paul2009">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uSU856t-4csC&pg=PA40|title=No Money Marketing|last=Paul|first=Jessie|date=1 December 2009|publisher=Tata McGraw-Hill Education|isbn=978-0-07-015270-0|page=40|access-date=15 September 2011}}</ref> क्योंकि उस समय [[भारत में संचार|पूरे भारत में इंटरनेट अपनाने की]] स्थिति खराब थी, और रूढ़िवादी माता-पिता एक नए [[स्टार्टअप कंपनी|स्टार्टअप]] के माध्यम से [[भारतीय सुसंगत विवाह|विवाह की व्यवस्था करने]] में संकोच कर रहे थे।<ref name="Arranged" /><ref name="Paul2009" /> कुछ शुरुआती व्यक्तिगत परेशानियों के बावजूद, शादी.कॉम ने अगले पंद्रह वर्षों में सफलता देखी क्योंकि इंटरनेट का उपयोग बढ़ गया और लोग ऑनलाइन मैचमेकिंग के प्रति अधिक ग्रहणशील हो गए।<ref name="Arranged" /> 2008 तक, यह एशियाई लोगों के लिए दुनिया की अग्रणी वैवाहिक वेबसाइट बन गई थी,<ref name="TDK" /> और 2011 तक इसके बीस मिलियन उपयोगकर्ता थे।<ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/press-releases/shaadi-com-voted-best-matrimonial-website-in-2011-reader-s-choice-awards-111060100107_1.html|title=Shaadi.com voted the best Matrimonial Website in the 2011 Reader's Choice Awards|work=Business Standard|access-date=18 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216101216/http://www.business-standard.com/article/press-releases/shaadi-com-voted-best-matrimonial-website-in-2011-reader-s-choice-awards-111060100107_1.html|archive-date=16 February 2016}}</ref><ref name="ETI">{{Cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-07-19/news/29790903_1_people-group-shaadi-com-online-market|title=Social networking sites are not a threat to conventional websites|date=19 July 2011|website=[[The Economic Times]]|publisher=[[Bennett, Coleman & Co. Ltd.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722034539/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-07-19/news/29790903_1_people-group-shaadi-com-online-market|archive-date=22 July 2015|access-date=18 July 2015}}</ref> ऑनलाइन मैचमेकिंग के अलावा, शादी.कॉम एक सौ से अधिक शादी केंद्र, खुदरा दुकानें चलाता है जो विवाह-संबंधी सेवाएं प्रदान करते हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.shaadicentre.com/info/about-us|title=About ShaadiCentre|publisher=ShaadiCentre.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712023946/http://www.shaadicentre.com/info/about-us|archive-date=12 July 2015|access-date=18 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.exchange4media.com/e4m/news/printpage.asp?section_id=4&news_id=43895&tag=36389|title=Shaadi.com weds new media to celebrate its 15th birthday|publisher=Exchange 4 Media|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305202349/https://www.exchange4media.com/e4m/news/printpage.asp?section_id=4&news_id=43895&tag=36389|archive-date=5 March 2014|access-date=28 July 2012}}</ref> पहला स्टोर 2004 में मुंबई में खोला गया था। 2009 में इसने [[स्टार प्लस|स्टारप्लस]] के साथ मिलकर भारत का पहला विवाह-आधारित [[वास्तविक टेलिविज़न|रियलिटी टेलीविज़न]] शो बनाया।<ref name="NWT">{{Cite web|url=http://www.newswiretoday.com/news/45581/|title=Shaadi.com Ties Up with Star Plus for India's First Reality Matrimonial TV Show|date=27 January 2009|publisher=News Wire Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008054339/http://www.newswiretoday.com/news/45581/|archive-date=8 October 2012|access-date=15 September 2011}}</ref> 2012 में शादी.कॉम ने [[भारत में दहेज प्रथा|भारत में दहेज़ के दुरुपयोग के]] प्रति जागरूकता लाने के लिए [[फेसबुक]] गेम ''एंग्री ब्राइड्स'' लॉन्च किया।<ref name="MirrorBrides">{{Cite news|url=https://www.mirror.co.uk/news/technology-science/technology/angry-brides-indian-dating-site-173010|title=Angry Brides: Indian dating site launches anti-dowry Facebook game based on Angry Birds|date=17 January 2012|access-date=18 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120722193639/http://www.mirror.co.uk/news/technology-science/technology/angry-brides-indian-dating-site-173010|archive-date=22 July 2012|agency=[[Daily Mirror]]|location=UK|pages=1}}</ref> 2014 में, शादी.कॉम ने शादी केयर की शुरुआत की, जो दहेज और [[घरेलू हिंसा]] सहित वैवाहिक मुद्दों के बारे में लोगों को शिक्षित करने के लिए एक सामाजिक पहल है। 2016 में, शादी.कॉम ने थ्रिल ग्रुप का अधिग्रहण किया, जो एक स्टार्टअप था जिसमें दो डेटिंग उत्पाद, फ्रिविल और फ्रोपर शामिल थे, जिसकी स्थापना प्रवासी उद्यमियों जोश इज़राइल और डेविन सेरागो ने की थी।<ref>{{Cite web|url=http://techcircle.vccircle.com/2016/12/20/exclusive-shaadi-com-acquires-mobile-dating-app-frivil/|title=Shaadi.com acquires dating app Frivil|last=Prasad, Prisha|publisher=TechCircle|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507153327/http://techcircle.vccircle.com/2016/12/20/exclusive-shaadi-com-acquires-mobile-dating-app-frivil/|archive-date=May 7, 2018|access-date=August 15, 2022}}</ref> === जातिगत भेदभाव के दावा === फरवरी 2020 में, शादी.कॉम पर [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जातियों को]] एल्गोरिदम से बाहर रखने का विकल्प देकर जाति-आधारित भेदभाव की अनुमति देने का आरोप लगाया गया था। जवाब में, शादी.कॉम ने कहा कि यह विकल्प "जीवनशैली के अनुकूलता को निर्धारित करने के लिए एक महत्वपूर्ण प्रॉक्सी के रूप में काम करता है" लेकिन इसने "उपयोगकर्ता वरीयताओं से किसी भी समुदाय को नहीं हटाया।"<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/news/india/indian-matrimonial-site-shaadi-com-under-fire-in-uk-over-caste-based-matches-11580648479229.html|title=Indian matrimonial site Shaadi.com under fire in UK over caste-based matches}}</ref> == पहचान == * ''बिज़नेस टुडे ने'' 2007 में शादी.कॉम को भारत के दस सर्वश्रेष्ठ विपणक में से एक बताया।<ref name="BusinessToday">{{Cite web|url=http://businesstoday.intoday.in/story/indias-best-marketers/0/671.html|title=India's best marketers|date=21 October 2007|website=[[Business Today (India)|Business Today]]|publisher=Living Media India Limited|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722073353/http://businesstoday.intoday.in/story/indias-best-marketers/0/671.html|archive-date=22 July 2015|access-date=18 July 2015}}</ref> * शादी.कॉम को अबाउट.कॉम के 2011 रीडर्स च्वाइस अवार्ड्स में सर्वश्रेष्ठ हिंदू वैवाहिक वेबसाइट श्रेणी के लिए चुना गया था। * शादी.कॉम ने 2012 के भारतीय डिजिटल मीडिया अवार्ड्स की "ईकॉमर्स के सर्वश्रेष्ठ उपयोग - स्वयं (स्वयं के) ब्रांड उत्पाद/सेवाएँ" श्रेणी में रजत पदक जीता।<ref>{{Cite web|url=http://www.exchange4media.com/idma2012/winner.html|title=exchange4media IDMA Awards 2012|website=Indian Digital Media Awards|publisher=exchange4media Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913002656/http://www.exchange4media.com/idma2012/winner.html|archive-date=13 September 2015|access-date=18 July 2015}}</ref> * ''एंग्री ब्राइड्स ने'' 2013 के भारतीय डिजिटल मीडिया अवार्ड्स की "सोशल मीडिया - सोशल नेटवर्क पर सर्वश्रेष्ठ उपयोग/अभियान - सामाजिक कारण" श्रेणी में रजत पदक जीता।<ref>{{Cite web|url=http://www.exchange4media.com/idma2013/winner2013.asp|title=Complete List of IDMA 2013 Winners|website=Indian Digital Media Awards 2013|publisher=exchange4media Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924020532/http://www.exchange4media.com/idma2013/winner2013.asp|archive-date=24 September 2015|access-date=18 July 2015}}</ref> == यह भी देखें == * [[भारतमैट्रिमोनी]] == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी लिंक == * {{Official website|www.shaadi.com}} * {{[https://play.google.com/store/apps/details?id=com.shaadi.android Matrimony App]}} o9okxb5muodsv2gog8yn63tl27jkfxc जून विद्रोह 0 1539028 6591791 6217405 2026-07-26T00:59:19Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591791 wikitext text/x-wiki {{Other uses|जून विद्रोह (बहुविकल्पी){{!}}जून विद्रोह}} {{distinguish|जून विद्रोह दिवस|जुलाई क्रान्ति}} {{Infobox military conflict | conflict = जून विद्रोह | partof = | image = [[File:June Rebellion.jpg|300px|alt=June Rebellion]] | caption = जून विद्रोह को दर्शाता 1870 का एक चित्र | date = 5–6 जून 1832 | place = [[पेरिस]] | result = सरकार की जीत, विद्रोह कुचला गया | combatant1 = {{Flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1958).svg}} [[जुलाई राजतंत्र]] * राष्ट्रीय रक्षक * नियमित सेना | combatant2 = {{Flagicon image|Red flag.svg}} गणराज्यवादी | commander1 = {{Flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1958).svg}} जॉर्जेस माउटन | commander2 = {{Flagicon image|Red flag.svg}} {{nowrap| चार्ल्स जैन}} | strength1 = 30,000 | strength2 = 3,000 | casualties1 = 73 मरे, 344 घायल<ref name="William Duckett 1873 p.702">{{cite book |editor-first=William |editor-last=Duckett |title=Dictionnaire de la conversation et de la lecture |volume=11 |page=702 |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k308103/f706.image |language=fr}}</ref> | casualties2 = 93 मरे, 291 घायल<ref name="William Duckett 1873 p.702"/> }} '''जून विद्रोह''', या '''1832 का पेरिस विद्रोह''' ([[फ्रांसीसी भाषा]] : ''Insurrection républicaine à Paris en juin 1832''), 5 और 6 जून 1832 को [[पेरिस]] के गणराज्यवादियों का एक राजतंत्र विरोधी विद्रोह था। विद्रोह की शुरुआत गणराज्यवादियों के प्रयास से हुई थी, जो 1830 में [[लुई फिलिप]] की जुलाई राजशाही की स्थापना को पलटने की कोशिश कर रहे थे, विशेषकर राजा के शक्तिशाली समर्थक और काउंसिल के अध्यक्ष कैसिमिर पियरे पेरियर की 16 मई 1832 को मृत्यु के तुरंत बाद। 1 जून 1832 को, जन मैक्सिमिलियन लामार्क, एक लोकप्रिय पूर्व सेना कमांडर जो फ्रांसीसी संसद के सदस्य बने और राजशाही के आलोचक थे, हैजा से मृत्यु हो गई। उनके अंतिम संस्कार के बाद हुए दंगों ने विद्रोह को प्रज्वलित किया। यह 1830 की [[जुलाई क्रान्ति]] से जुड़े हिंसा का अंतिम प्रकोप था। फ्रांसीसी लेखक विक्टर ह्यूगो ने अपने 1862 के उपन्यास "ले मिज़रेबल्स" में विद्रोह को स्मरण किया, और यह पुस्तक पर आधारित मंच संगीत और फिल्मों में प्रमुखता से दिखाई देता है। ==पृष्ठभूमि== 1830 की जुलाई क्रांति में, निर्वाचित [[निर्देशक सभा]] ने एक संवैधानिक राजशाही स्थापित की और बॉर्बन वंश के चार्ल्स दसवें को उनके अधिक उदार चचेरे भाई लुई-फिलिप से बदल दिया। इससे गणराज्यवादियों में गुस्सा उत्पन्न हुआ, जिन्होंने देखा कि एक राजा को दूसरे से बदल दिया गया, और 1832 तक एक भावना प्रबल हो गई कि उनकी क्रांति, जिसके लिए कई लोग मारे गए थे, चुरा ली गई थी।<ref name = "marh">{{cite book |first=Mark |last=Traugott |title=The Insurgent Barricade |publisher=University of California Press |year=2010 |pages=4–8 |url=https://books.google.com/books?id=isK7AgAAQBAJ&pg=PT21 |isbn=978-0-520-94773-3}}</ref> हालांकि, पेरिस की जनता के आसानी से भड़कने वाले 'क्रोध' या 'गुस्से' के अलावा (उनकी गरीबी और बुर्जुआजी तथा कुलीन वर्ग की आय और अवसरों में अंतर के कारण), बोनापार्टवादियों ने अपनी ओर से नेपोलियन के साम्राज्य के नुकसान पर शोक व्यक्त किया, और लेजिटिमिस्टों ने निष्कासित बॉर्बन वंश का समर्थन किया, उस व्यक्ति को सशक्त बनाने की मांग की जिसे वे सच्चा राजा मानते थे: चार्ल्स के पोते और नामित उत्तराधिकारी हेनरी, चैंबॉर्ड के काउंट। ==कारण और उत्तेजक== [[File:General Jean Maximilien Lamarque.jpg|thumb|जनरल जीन लामार्क ने 1815 में वंदी में लेजिटिमिस्टों को पराजित करने और अंतरराष्ट्रीय गणराज्यवादी आंदोलनों का समर्थन करने के लिए गणराज्यवादी द्वारा प्रशंसा किया गया था।]] विद्रोह से पहले, 1827 से 1832 की अवधि के दौरान गंभीर आर्थिक समस्याएं थीं। फसल की विफलता, खाद्य संकट, और जीवन यापन की लागत में वृद्धि ने सभी वर्गों में असंतोष पैदा कर दिया। 1832 की वसंत ऋतु में, पेरिस में हैजे का व्यापक प्रकोप हुआ, जिसमें शहर में 18,402 और पूरे फ्रांस में 100,000 लोगों की मौत हुई। पेरिस के गरीब इलाकों में यह बीमारी फैल गई, जिससे संदेह उत्पन्न हुआ कि सरकार ने कुओं में जहर मिला दिया है।<ref name="harsin" />{{rp|57–58}} महामारी ने जल्द ही दो प्रसिद्ध पीड़ितों को अपना शिकार बना लिया। प्रधानमंत्री कैसिमिर पेरियर बीमार पड़े और 16 मई को उनकी मृत्यु हो गई, और नेपोलियन युद्धों के नायक और सुधारक जीन मैक्सिमिलियन लामार्क की 1 जून को मृत्यु हो गई। रूढ़िवादी पेरियर को एक भव्य राजकीय अंतिम संस्कार दिया गया। लोकप्रिय लामार्क का अंतिम संस्कार—जिसे ह्यूगो ने "लोगों द्वारा प्रिय क्योंकि उन्होंने भविष्य के अवसरों को स्वीकार किया, भीड़ द्वारा प्रिय क्योंकि उन्होंने सम्राट की अच्छी सेवा की" के रूप में वर्णित किया—विपक्ष की ताकत को प्रदर्शित करने का एक अवसर था।<ref name="harsin">{{cite book |last=Harsin |first=Jill |title=Barricades: The War of the Streets in Revolutionary Paris, 1830–1848 |url=https://books.google.com/books?id=TcMfGnKKRu0C |location=New York |publisher=Palgrave |year=2002 |isbn=978-0-312-29479-3 }}{{Dead link|date=जुलाई 2024 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>{{rp|58}} लुई फिलिप की राजशाही, जो अब मध्यम वर्ग की सरकार बन गई थी, को एक साथ दो विपरीत दिशाओं से हमला किया गया।<ref name="seignobos">{{cite book |last=Seignobos |first=Charles |title=A Political History of Europe, Since 1814 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.180159 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.180159/page/n158 136]–138 |location=New York |publisher=Henry Holt and Company |year=1900 |translator-first=Silas Marcus |translator-last=Macvane}}</ref> इन दोनों मौतों से पहले, दो महत्वपूर्ण विद्रोह हो चुके थे। फ्रांस के दूसरे सबसे बड़े शहर ल्यों में, दिसंबर 1831 में आर्थिक कठिनाई के कारण एक श्रमिक विद्रोह हुआ जिसे कैनट विद्रोह के नाम से जाना जाता है। स्थानीय राष्ट्रीय रक्षक के कुछ सदस्यों के विद्रोहियों के पक्ष में चले जाने के बाद सेना भेजी गई थी।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=nzr0GgAACAAJ |title=Louis-Philippe |last=Antonetti |first=Guy |publisher=Fayard |year=2002 |isbn=978-2-7028-7276-5 |pages=673 |language=fr}}</ref> फरवरी 1832 में पेरिस में, बुर्बनों के समर्थकों—लेजिटिमिस्ट, या उनके विरोधियों द्वारा उन्हें बुलाया गया नाम कारलिस्ट—ने शाही परिवार को अपहरण करने का प्रयास किया, जिसे "र्यू डेस प्रोवेरिस की साजिश" के रूप में जाना गया।<ref name="seignobos" /> इसके बाद वेंडी के बर्बॉन क्षेत्र में एक विद्रोह हुआ, जिसका नेतृत्व कैरोलाइन, बेरी की डचेस, कर रही थीं, जो हेनरी, चैंबर्ड के गणराज्यवादी दावेदार, 'हेनरी पांचवाॅं' के रूप में गणराज्यवादी दावेदार थे। डचेस को 1832 के अंतिम में गिरफ्तार किया गया और 1833 तक कैद रखा गया। इसके बाद, गणराज्यवादी सेना ने युद्ध को त्याग दिया और प्रेस को एक हथियार के रूप में अपनाया।<ref name="seignobos" /> ==विद्रोह== गणराज्यवादी समाजों के नेतृत्व में सबसे निर्धारित और क्रुर सदस्यों के समूह थे, जो उनके आंदोलन के शीर्ष पर थे। इन समूहों ने योजना बनाई थी कि वे उसी तरह के दंगों को उत्पन्न करेंगे जिनसे 1830 की जुलाई क्रांति [[चार्ल्स दसवाॅं]] के मंत्रियों के खिलाफ हुई थी। "मानव के अधिकारों की समाज" इनमें से एक सबसे महत्वपूर्ण था। इसे सेना की तरह संगठित किया गया था, हर सेक्शन को बीस सदस्यों के अंश में विभाजित किया गया था (जिससे अधिनियम में बीस से अधिक व्यक्तियों के संघ को प्रतिबंधित किया गया था), प्रत्येक सेक्शन के लिए एक अध्यक्ष और उपाध्यक्ष थे।<ref name="seignobos" /> गणराज्यवादी साजिशकर्ताओं ने 5 जून को जनरल लामार्क के सार्वजनिक अंतिम संस्कार में अपनी चाल चली। प्रदर्शनकारियों के समूहों ने जनसैन्यक संगीत को हाथ में लिया और इसे प्लेस डे ला बास्टिल पर पुनः निर्देशित किया, जहां 1789 में क्रांति की शुरुआत हुई थी।<ref name="marh" /> पेरिसी कार्यकर्ता और स्थानीय युवा पोलिश, इटालियन और जर्मन शरणार्थियों द्वारा संयुक्त किए गए, जो अपने विभिन्न देशों में गणराज्यवादी और राष्ट्रवादी गतिविधियों पर कार्रवाई के परिणामस्वरूप पेरिस में भागने आए थे। वे उस कटाफाल्क के चारों ओर एकत्रित हुए जिस पर शरीर शांति में था। लामार्क के प्रायजन मृत्यु से पहले उनके पोलिश और इटालियन स्वतंत्रता के समर्थन के बारे में भाषण दिए गए, जिनके लिए उन्होंने उन महीनों में मजबूत प्रचारक बने थे। जब "La Liberté ou la Mort" ("स्वतंत्रता या मृत्यु") शब्दों वाला एक लाल झंडा लगाया गया, तो भीड़ में अराजकता फैल गई और सरकारी सैनिकों के साथ गोलियां आपस में बदल दी गईं।<ref name="marh" /> मार्किज डी लाफायेट, जिन्होंने लामार्क की प्रशंसा में भाषण दिया था, शांति की गुहार दी, लेकिन बिगड़ती हालत फैल गई।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bYew2jAV3-cC&pg=PA393 |title=Memoirs of General Lafayette and of the French Revolution of 1830 |last=Sarrans |first=Bernard |publisher=R. Bentley |year=1832 |location=London |pages=393 |volume=2}}</ref> उसके बाद की विद्रोह ने लगभग 3,000 विद्रोहियों को पेरिस के पूर्वी और केंद्रीय इलाकों में नियंत्रण में लिया, चातेलेट, आर्सेनल और फॉबर्ग सेंट-आंतोन के बीच, एक रात के लिए। उन्होंने सुना कि विद्रोही उस शाम को त्यूलेरी पैलेस में भोजन करेंगे। हालांकि, विद्रोह और आगे फैलने में असफल रही।<ref name="mansel">{{Cite book |url=https://archive.org/details/parisbetweenempi00mans |url-access=registration |title=Paris Between Empires: Monarchy and Revolution, 1814–1852 |last=Mansel |first=Philip |publisher=St. Martin's Press |year=2003 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/parisbetweenempi00mans/page/285 285] |isbn=978-0-312-30857-5}}</ref> 5 से 6 जून की रात के दौरान पेरिस नेशनल गार्ड के लगभग 20,000 भागीदार सैनिकों को कॉम्ट डी लोबॉ की कमान में लगभग 40,000 नियमित सेना के सैनिकों ने बढ़ावा दिया। यह बल राजधानी के परिधियों को कब्जा कर लिया।<ref name="mansel"/> विद्रोही ने अपना बसेरा फॉबर्ग सेंट-मार्टिन में बनाया, इस पुराने शहर के केंद्र में। उन्होंने रुए सेंट-मार्टिन और रुए सेंट-डेनी के चारों ओर की संकीर्ण गलियों में बैरिकेड बनाई।<ref name="marh" /> 6 जून के सुबह अंतिम विद्रोही रुए सेंट-मार्टिन और सेंट-मेरी की तिग्म से घेरे गए। इस समय लुई फिलिप ने यह निर्णय लिया कि वह स्ट्रीट्स में खुद को दिखाएंगे ताकि यह साबित हो सके कि वे राजधानी के नियंत्रण में अब भी हैं।<ref name = "harsin"/>{{rp|60}} सैंट-क्लूड से पेरिस लौटते समय, उन्होंने अपने मंत्रियों और सेनापतियों से मिलकर त्यूलेरी में एक संकटात्मक स्थिति घोषित की, फिर विद्रोह के क्षेत्र से होकर गुजरे, सेना के तालियों के बीच। अंतिम संघर्ष क्लोइत्रे सेंट-मेरी में हुआ,<ref name="seignobos" /> जहां लड़ाई शाम के पहर में तक जारी रही। विद्रोह में कुल घायलों की संख्या लगभग 800 थी। सेना और राष्ट्रीय रक्षकों की 73 मौतें और 344 घायल हुए; विद्रोही ओर पर 93 की मौत हुई और 291 घायल हुए।<ref name="William Duckett 1873 p.702"/> विद्रोह की शक्तियाँ खर्च हो गई थीं। ==परिणाम== सरकार ने विद्रोहियों को एक उग्रवादी अल्पसंख्यक के रूप में चित्रित किया। लुई-फिलिप ने जुलाई क्रांति के दौरान अपने बोरबॉन पूर्ववर्ती चार्ल्स दसवाॅं की तुलना में अधिक ऊर्जा और व्यक्तिगत साहस दिखाया था। जब राजा सार्वजनिक रूप से दिखाई दिए, तो उनके समर्थकों ने उनका उत्साहपूर्वक स्वागत किया। सरकारी बलों का निर्देशन करने वाले विदेश मंत्री जनरल सेबास्टिनी ने कहा कि घटनाओं में शामिल स्थानीय नागरिकों ने उन्हें बधाई दी: "उन्होंने हमें 'विव ले रॉय' (राजा की जय हो) और 'विव ला लिबर्टे' (स्वतंत्रता की जय हो) के नारों के साथ स्वीकार किया, जो हमने अभी-अभी हासिल की सफलता पर उनकी खुशी को दिखा रहा था।" विद्रोहियों की बाद की पहचान से पता चला कि अधिकांश (66%) कामकाजी वर्ग के थे, जिनमें से एक बड़ी संख्या निर्माण श्रमिकों की थी। अन्य अधिकांश (34%) दुकानदार या क्लर्क थे।<ref name = "harsin"/>{{rp|60}} छापों में बड़ी संख्या में हथियार जब्त किए गए, और इस बात का डर था कि मार्शल लॉ लागू कर दिया जाएगा। सरकार, जो एक क्रांति के माध्यम से सत्ता में आई थी, ने अपने स्वयं के क्रांतिकारी अतीत से दूरी बना ली, प्रसिद्ध रूप से डेलाक्रोइक्स की पेंटिंग "लिबर्टी लीडिंग द पीपल" को हटाते हुए, जिसे 1830 की घटनाओं को स्मरण करने के लिए कमीशन किया गया था। अल्बर्ट बॉइम के अनुसार, "जून 1832 में लामार्क के अंतिम संस्कार के दौरान विद्रोह के बाद, इसे कभी भी खुलकर प्रदर्शित नहीं किया गया, क्योंकि इससे बुरा उदाहरण स्थापित होने का डर था।"<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=sEb4RL2Ru1kC&pg=PA16 |title=Art in an Age of Civil Struggle, 1848–1871 |last=Boime |first=Albert |date=2008-09-15 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-06342-3 |pages=16 |df=dmy-all}}</ref> एक युवा चित्रकार, मिशेल जॉफ्रॉय, पर लाल झंडा लहराकर विद्रोह शुरू करने का आरोप लगाया गया था। उन्हें मृत्युदंड की सजा सुनाई गई, लेकिन कई कानूनी अपीलों के कारण उनकी सजा जेल में बदल दी गई। असली ध्वजवाहक एक महीने बाद मिला, और उसकी स्पष्ट मानसिक अस्थिरता के कारण उसे केवल एक महीने की सजा दी गई। 82 मुकदमों में से सात में अन्य मृत्युदंड की सजा सुनाई गई, जिन्हें सभी जेल की सजा में बदल दिया गया।<ref name="harsin" />{{rp|61}} गणराज्यवादियों ने अपने कारण के समर्थन के लिए मुकदमों का उपयोग किया। कई विद्रोहियों ने अपने मुकदमे में गणतंत्रीय भाषण दिए, जिनमें से एक कामकाजी वर्ग के नेता चार्ल्स जीन थे, जिन्होंने गर्व से अपने कार्यों का बचाव किया। उन्हें दोषी ठहराया गया और कैद किया गया, और वे एक गणतंत्रीय शहीद बन गए। 1836 में प्रकाशित एक पैम्फलेट ने गणराज्यवादियों के अंतिम संघर्ष की तुलना थर्मोपाइले की लड़ाई में 300 स्पार्टनों के वीर प्रतिरोध से की:<ref name = "harsin"/>{{rp|14}} <blockquote>एक गणतंत्रीय व्यक्ति गुण, धैर्य है; वह निष्ठा का प्रतिरूप है...वह थर्मोपाइले में अपने 300 स्पार्टनों के साथ मृत्यु को गले लगाने वाला लियोनिडास है; वह 72 वीर भी हैं जिन्होंने 48 घंटों तक क्लॉइट्रे सेंट-मेरी के निकट 60,000 लोगों से मुकाबला किया और... एक गौरवपूर्ण मृत्यु प्राप्त करने के लिए स्वयं को बायोनटों पर फेंक दिया।</blockquote> लुई-फिलिप का शासन अंततः 1848 की [[फ्रांसीसी क्रान्ति]] में उखाड़ फेंका गया, हालांकि इसके बाद की फ्रांसीसी दूसरी गणराज्य अल्पकालिक रही। 1848 की क्रांति में, फ्रेडरिक एंगेल्स ने एक पूर्वव्यापी प्रकाशन किया जिसमें उन्होंने 1832 के विद्रोह की विफलता के कारणों का विश्लेषण किया और 1848 के विद्रोह के लिए सबक निकाले। उन्होंने तर्क दिया कि मुख्य रणनीतिक कमी यह थी कि सत्ता के केंद्र, होटल डी विले, पर तुरंत मार्च करने में विफलता।<ref>{{cite journal |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/07/01.htm |title=The June Revolution: The Course of the Paris Uprising |journal=Neue Rheinische Zeitung |first=Frederick |last=Engels |date=1848-07-01 |translator=the Marx-Engels Institute |df=dmy-all}}</ref> ==विक्टर ह्यूगो और ''लेस मिज़राबल्स''== [[File:17. Mort d'Eponine L'Agonie de la mort après l'agonie de la vie, 2019.4.4.5.jpg|thumb|जून विद्रोह के दौरान एपोनी की मृत्यु, विक्टर ह्यूगो के ''लेस मिज़राबल्स'' से चित्रण]] 5 जून 1832 को, युवा विक्टर ह्यूगो ट्यूलरीज़ गार्डन में एक नाटक लिख रहे थे जब उन्होंने लेस हॉल्स की दिशा से गोलियों की आवाज सुनी। पार्क-कीपर को ह्यूगो को बाहर जाने देने के लिए सुनसान बगीचों का गेट खोलना पड़ा। घर की ओर जल्दी जाने के बजाय, ह्यूगो खाली सड़कों से गुजरते हुए गोलियों की आवाज़ का पीछा करते रहे, इस बात से अनजान कि आधा पेरिस पहले ही क्रांतिकारियों के हाथों में गिर चुका था। लेस हॉल्स के चारों ओर बैरिकेड्स थे। ह्यूगो ने रुए मॉन्टमार्ट्रे की ओर उत्तर की ओर बढ़ते हुए, फिर रुए डू काड्रान (वर्तमान में रुए लियोपोल्ड-बेलन) से पहले आखिरी मोड़ पासेज़ डू सोमोन (वर्तमान में रुए बाचोमोंट) पर दाएं मुड़ते हुए चलना शुरू किया, जिसे 1807 से पहले रुए डू बाउट डू मोंडे कहा जाता था। जब वह गली के बीच में थे, तो दोनों सिरों पर जंगले जोर से बंद हो गए। ह्यूगो बैरिकेड्स से घिर गए और सड़क पर कुछ खंभों के बीच शरण ली, जहाँ सभी दुकानें बंद थीं। एक चौथाई घंटे तक, गोलियाँ दोनों दिशाओं में चलती रहीं।<ref>{{cite book|last=Graham|first=Robb|title=Victor Hugo: A Biography |year=1998|publisher=W.W. Norton and Company}}</ref> अपने उपन्यास ''लेस मिज़राबल्स'' में, जो तीस साल बाद 1862 में प्रकाशित हुआ, ह्यूगो इस विद्रोह की अवधि को दर्शाते हैं और बीस साल की अवधि में कई पात्रों के जीवन और उनके आपसी संबंधों का अनुसरण करते हैं। उपन्यास 1815 में शुरू होता है, जो नेपोलियन की अंतिम हार का वर्ष है, और 1832 के जून विद्रोह की लड़ाइयों के साथ चरमोत्कर्ष पर पहुँचता है। एक मुखर गणतंत्रीय कार्यकर्ता के रूप में, ह्यूगो निस्संदेह क्रांतिकारियों का पक्ष लेते थे, हालांकि ''लेस मिज़राबल्स'' में उन्होंने लुई-फिलिप के बारे में सहानुभूतिपूर्ण शब्दों में लिखा, साथ ही उनकी आलोचना भी की।<ref>{{cite book |contribution-url=https://books.google.com/books?id=R57VeupVJkwC&pg=PT14 |page=14 |first=Victor |last=Hugo |title=Les Misérables |publisher=Penguin UK |year=2013 |contributor-first=Robert |contributor-last=Tombs |contribution=Introduction}}</ref> ''लेस मिज़राबल्स'' ने 1832 के अपेक्षाकृत कम ज्ञात विद्रोह को व्यापक प्रसिद्धि दी। यह उपन्यास उन कुछ साहित्यिक कृतियों में से एक है जो इस जून विद्रोह और इसके पहले की घटनाओं पर चर्चा करता है, हालांकि कई लोग जिन्होंने इस पुस्तक को नहीं पढ़ा है, अक्सर गलतफहमी में मान लेते हैं कि यह या तो 1789-1799 की अधिक व्यापक रूप से ज्ञात फ्रांसीसी क्रान्ति के दौरान या 1848 की फ्रांसीसी क्रांति के दौरान होती है।<ref>{{Cite web |url=http://bookhaven.stanford.edu/2012/12/enjoy-les-miserables-but-please-get-your-history-straight-first/ |title=Enjoy ''Les Misérables''. But please, get the history straight. |last=Haven |first=Cynthia |date=December 2012 |website=The Book Haven |publisher=[[Stanford University]] |df=dmy-all |access-date=2019-06-05 |archive-date=7 जुलाई 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240707030434/http://bookhaven.stanford.edu/2012/12/enjoy-les-miserables-but-please-get-your-history-straight-first/ |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist|30em}} {{Portal bar|फ़्रान्स}} {{DEFAULTSORT:जून विद्रोह}} [[श्रेणी:1832 में फ़्रांस]] [[श्रेणी:19वीं सदी के विद्रोह]] [[श्रेणी:1832 में संघर्ष]] [[श्रेणी:फ्रांस में विद्रोह]] [[श्रेणी:जुलाई राजतंत्र]] [[श्रेणी:जून 1832 की घटनाएँ]] [[श्रेणी:फ्रांस में राजतंत्रवाद]] [[श्रेणी:पेरिस में 1830 का दशक]] [[श्रेणी:महामारी दंगे]] [[श्रेणी:फ़्रांस में 1832 अपराध]] [[श्रेणी:पेरिस में विद्रोह]] [[श्रेणी:लुई फिलिप प्रथम]] [[श्रेणी:फ़्रांस का इतिहास]] fodpvrd8f90y9zvqyprqk43kr9jzdf9 जूजीत्सू काइसन 0 1566172 6591789 6467809 2026-07-26T00:48:58Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591789 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Jujutsu Kaisen logo in Japan.png|अंगूठाकार|प्रतीक चिन्ह]] जुजुत्सु काइसेन ("जादू की लड़ाई") एक जापानी मंगा श्रृंखला है जिसे गेगे अकुतामी द्वारा लिखा और चित्रित किया गया है। इसे मार्च 2018 से सितंबर 2024 तक शुएशा के शोनन मंगा पत्रिका वीकली शोनन जंप में धारावाहिक किया गया था, और इसके अध्यायों को अक्टूबर 2024 तक 28 टैंकोबोन वॉल्यूम्स में संकलित किया गया है। कहानी हाई स्कूल के छात्र यूजी इतादोरी का अनुसरण करती है, जो जुजुत्सु जादूगरों के एक गुप्त संगठन में शामिल होता है ताकि एक शक्तिशाली श्राप रयोमेन सुकुना को समाप्त किया जा सके, जिसका यूजी मेजबान बन जाता है। जुजुत्सु काइसेन अकुतामी के टोक्यो मेट्रोपॉलिटन कर्स टेक्निकल स्कूल का सीक्वल है, जिसे अप्रैल से जुलाई 2017 तक शुएशा के जंप गिगा में धारावाहिक किया गया था, और बाद में दिसंबर 2018 में जुजुत्सु काइसेन 0 के रूप में एक वॉल्यूम में संकलित किया गया था। जुजुत्सु काइसेन को उत्तरी अमेरिका में अंग्रेजी भाषा में रिलीज़ के लिए विज़ मीडिया द्वारा लाइसेंस प्राप्त है, जिसने दिसंबर 2019 से मंगा को प्रिंट में प्रकाशित किया है। शुएशा इस श्रृंखला को अंग्रेजी में मंगा प्लस ऑनलाइन प्लेटफॉर्म पर प्रकाशित करता है। दो उपन्यास, जो बल्लाड कितागुनी द्वारा लिखे गए थे, क्रमशः मई 2019 और जनवरी 2020 में प्रकाशित हुए थे। एमएपीपीए द्वारा निर्मित एक एनीमे टेलीविजन श्रृंखला का पहला सीजन अक्टूबर 2020 से मार्च 2021 तक एमबीएस पर प्रसारित हुआ; दूसरा सीजन जुलाई से दिसंबर 2023 तक प्रसारित हुआ। "कुलिंग गेम" आर्क को कवर करने वाला एक सीक्वल घोषित किया गया है। सितंबर 2024 तक, जुजुत्सु काइसेन मंगा की 100 मिलियन से अधिक प्रतियां प्रचलन में थीं, जिसमें संबंधित उपन्यास, डिजिटल संस्करण और जुजुत्सु काइसेन 0 शामिल हैं, जिससे यह अब तक की सबसे अधिक बिकने वाली मंगा में से एक बन गई है। == सार == === सेटिंग === जुजुत्सु काइसेन में, सभी जीवित प्राणी एक ऊर्जा उत्पन्न करते हैं जिसे श्रापित ऊर्जा कहा जाता है, जो नकारात्मक भावनाओं से उत्पन्न होती है जो स्वाभाविक रूप से शरीर में बहती हैं। साधारण लोग इस प्रवाह को नियंत्रित नहीं कर सकते। परिणामस्वरूप, वे लगातार श्रापित ऊर्जा खोते रहते हैं, जिससे श्रापों (呪い, नोरॉय) का जन्म होता है, जो आध्यात्मिक प्राणियों की एक जाति है जिनकी मुख्य इच्छा मानवता को नुकसान पहुंचाना है। ये श्राप भयानक राक्षसों के रूप में दिखाए जाते हैं: ओनर्यो (प्रतिशोधी आत्मा), युरेई (भूत), और योकै। जुजुत्सु जादूगर (呪術師, जुजुत्सुशी, "श्रापित तकनीक मास्टर्स" या "शामान") वे लोग होते हैं जो अपने शरीर में श्रापित ऊर्जा के प्रवाह को नियंत्रित करने की क्षमता रखते हैं, जिससे वे इसे अपनी इच्छानुसार उपयोग कर सकते हैं और इसके रिलीज को कम कर सकते हैं। उच्च रैंकिंग वाले जादूगर और श्राप इस ऊर्जा को परिष्कृत कर सकते हैं और इसे श्रापित तकनीकों (呪術式, जुजुत्सुशिकी) को करने के लिए उपयोग कर सकते हैं, जो उपयोगकर्ता या उनके परिवार के लिए अद्वितीय होती हैं। श्रापित तकनीक का एक उन्नत रूप डोमेन विस्तार (रयोइकी टेनकाई) है, जिसमें उपयोगकर्ता एक परिवर्तनीय आकार का पॉकेट आयाम बनाते हैं। डोमेन के अंदर, उनके सभी हमले हिट होने की गारंटी होती है और उनकी ताकत बढ़ती जाती है। === कथानक === यूजी इतादोरी एक हाई स्कूल का छात्र है जिसकी शारीरिक शक्ति असामान्य है। एक दिन स्कूल में, उसके दोस्त एक सड़े हुए उंगली ताबीज को खोलकर श्रापों को आकर्षित करते हैं। यूजी उस उंगली को निगल लेता है ताकि जुजुत्सु जादूगर छात्र मेगुमी फुशिगुरो की रक्षा कर सके जो उस उंगली को पुनः प्राप्त करने के लिए वहां था और अनजाने में शक्तिशाली प्राचीन जादूगर रयोमेन सुकुना का मेजबान बन जाता है। सभी जादूगरों को सुकुना को निकालना होता है, और यूजी को भी। हालांकि, उसके शरीर पर नियंत्रण बनाए रखने की उसकी क्षमता को देखते हुए, सटोरू गोजो मेगुमी के शिक्षक और आधुनिक जुजुत्सु दुनिया के सबसे मजबूत जादूगर उसे टोक्यो प्रीफेक्चुरल जुजुत्सु हाई स्कूल में प्रशिक्षण के लिए ले जाते हैं। गोजो ने यूजी की फांसी को तब तक स्थगित कर दिया जब तक कि वह सुकुना की सभी बीस उंगलियों को निगल नहीं लेता, ताकि उसकी मृत्यु के साथ श्राप को स्थायी रूप से समाप्त किया जा सके। इस बीच, बुद्धिमान श्रापित आत्माओं का एक समूह जुजुत्सु दुनिया को अपने अनुसार सुधारने के लिए एक विस्तृत हमला करने की योजना बनाता है, जिसकी शुरुआत गोजो को सील करने से होती है, क्योंकि वह मारने के लिए बहुत मजबूत है और उसकी उपस्थिति जुजुत्सु दुनिया में व्यवस्था बनाए रखती है। समूह का नेतृत्व रहस्यमय जादूगर और श्राप उपयोगकर्ता सुगुरु गेटो कर रहे हैं, जिन्हें गोजो ने एक साल पहले मार दिया था। उनके दल में क्रूर श्राप महितो, अग्नि श्राप जोगो, और प्रकृति श्राप हनामी शामिल हैं। गोजो की पहली कक्षा यूजी, मेगुमी, और नोबारा कुगीसाकी—को निम्न-स्तरीय श्रापों को निकालने के मिशनों पर भेजकर प्रशिक्षित किया जाता है; इन मिशनों के दौरान, सुकुना मेगुमी में रुचि लेता है, उसकी शक्ति और क्षमता के कारण। महितो द्वारा अपने दोस्त जुनपे योशिनो की हत्या के बाद यूजी तबाह हो जाता है, और वह जुजुत्सु दुनिया की कठोर वास्तविकता का अनुभव करता है जिसका वह हिस्सा बन गया है। टोक्यो और क्योटो जुजुत्सु स्कूलों के बीच एक प्रतियोगिता के दौरान, महितो टोक्यो स्कूल से तीन "डेथ पेंटिंग्स" आधा-मानव आधा-श्राप चुरा लेता है, और उन्हें उनके पूर्ण रूप में बुलाता है। यूजी और नोबारा एक मिशन के दौरान उनमें से दो को मार देते हैं, जिससे चोसो एकमात्र जीवित डेथ पेंटिंग रह जाता है। गेटो और उनका समूह शिबुया में हैलोवीन की रात को अपनी अंतिम योजना शुरू करते हैं। गोजो हनामी को मारने में सफल हो जाते हैं, लेकिन गेटो द्वारा एक विशेष कलाकृति में सफलतापूर्वक सील कर दिए जाते हैं। यह पता चलता है कि श्राप उपयोगकर्ता वास्तव में गेटो नहीं है, बल्कि प्राचीन बुरे जादूगर केंजाकु द्वारा कब्जा किया गया उसका शव है। गोजो के चले जाने के बाद, श्राप पीछे नहीं हटते, जिससे हताहत और अराजकता होती है। चोसो द्वारा यूजी को हराया जाता है, लेकिन चोसो को एक अजीब दृष्टि प्राप्त होने के बाद उसका जीवन बच जाता है, जिसमें पता चलता है कि वह और यूजी वास्तव में खून से संबंधित भाई हैं। जोगो एक बेहोश यूजी को एक बार में सुकुना की दस उंगलियां खिलाता है, जिससे सुकुना को अस्थायी रूप से उसके शरीर पर कब्जा करने की शक्ति मिलती है। सुकुना जोगो को मारता है और मेगुमी के अनियंत्रित शिकीगामी महोरागा से लड़ता है, जिससे शिबुया की लगभग विनाश हो जाती है। होश में आने के बाद, यूजी अपने गुरु और गोजो के सहयोगी केंटो नानामी की हत्या और नोबारा को गंभीर रूप से घायल होते हुए देखता है, जिससे वह भावनात्मक रूप से टूट जाता है। क्योटो के छात्र, अओई टोडो की मदद से, वह महितो को हराने में सक्षम होता है, लेकिन केंजाकु श्राप को अवशोषित कर लेता है और जापान भर में अनगिनत नए जादूगरों को जागृत करता है जिन्हें उसने हजारों वर्षों से एक नई श्रापित आत्माओं की दुनिया लाने के लिए लगाया था। परिणामस्वरूप, जुजुत्सु उच्च अधिकारी यूजी की तत्काल फांसी को फिर से लागू करते हैं, और दूसरे वर्ष के युता ओक्कोत्सु को उसका जल्लाद नियुक्त करते हैं। युता, जिसकी निष्ठा गोजो के प्रति है, यूजी की मौत को नकली बनाने में मदद करता है, और उसे मास्टर टेंगन से मिलने के लिए टीम बनाता है—एक अमर, आंशिक-श्राप आंशिक-मानव जादूगर। टेंगन केंजाकु की योजना का खुलासा करता है कि वह "कुलिंग गेम्स" के माध्यम से जापान की मानव आबादी के साथ पूर्व की चेतना को मिलाने की योजना बना रहा है सभी जागृत जादूगरों के बीच एक बैटल रॉयल ताकि एक विशाल मात्रा में श्रापित ऊर्जा जमा हो सके। यूजी और उसके सहयोगी एक रहस्यमय महिला को खोजते हैं जिसे "एंजल" के नाम से जाना जाता है, जो गोजो को मुक्त कर सकती है और मेगुमी की सौतेली बहन, त्सुमिकी को कुलिंग गेम्स में भाग लेने से बचा सकती है। केंजाकु टेंगन को पकड़ लेता है, और एंजल को खोजने के बाद, यूजी और मेगुमी को पता चलता है कि त्सुमिकी का शरीर प्राचीन जादूगर योरोजु द्वारा कब्जा कर लिया गया है। सुकुना यूजी के शरीर पर कब्जा कर लेता है, एक उंगली को फाड़ देता है और मेगुमी को निगलने के लिए मजबूर करता है, इस प्रकार यूजी के शरीर को छोड़कर मेगुमी में अवतरित हो जाता है। सुकुना योरोजु को मार देता है और इसलिए त्सुमिकी को मेगुमी के संकल्प को कमजोर कर देता है ताकि उसकी आत्मा सुकुना के कब्जे से लड़ने की उपेक्षा करे। मुख्य समूह गोजो को मुक्त करता है। अनसील्ड, गोजो सुकुना से लड़ता है लेकिन मारा जाता है, हालांकि उसे काफी कमजोर करने से पहले नहीं। केंजाकु का सामना फुमिहिको ताकाबा से होता है, जो एक जादूगर है जो एक प्रभावी ध्यान भंग साबित होता है, जिससे युता उसे चौंका देता है और उसका सिर काट देता है। मरने से पहले, केंजाकु सुकुना को कुलिंग गेम्स का मास्टर बना देता है। जुजुत्सु जादूगर गोजो की जगह सुकुना से लड़ने का प्रयास करते हैं, लेकिन सभी को सुकुना के पुनर्जीवित होने के कारण हरा दिया जाता है। एक फ्लैशबैक में, यह पता चलता है कि सुकुना ने हजार साल पहले गर्भ में अपने जुड़वां भाई को खा लिया था। जुड़वां की आत्मा वर्तमान युग में जिन इतादोरी, यूजी के पिता के रूप में पुनर्जन्म लेती है, जिसने अपनी पत्नी काओरी के साथ मिलकर उसे गर्भ धारण किया था—जिसका शरीर केंजाकु द्वारा कब्जा कर लिया गया था—जो यूजी की असामान्य शक्ति और सुकुना को अपने भीतर रखने की क्षमता की व्याख्या करता है। अपने सहयोगियों की मदद से, यूजी सुकुना को हरा देता है, हालांकि इस प्रक्रिया में चोसो खुद को बलिदान कर देता है। सुकुना गोजो की पुन: उपस्थिति से आश्चर्यचकित होता है, जो वास्तव में केंजाकु की श्रापित तकनीक की नकल करके गोजो के शव के अंदर युता है। यूजी अपने डोमेन विस्तार को सक्रिय करता है; इसके भीतर, वह सुकुना को अपने गृहनगर की यात्रा पर ले जाता है, जिससे उसे समझाने का प्रयास करता है। यूजी मेगुमी की आत्मा से बात करता है, उसे लड़ने के लिए प्रेरित करता है। सुकुना देखता है कि यूजी के पास एक और उंगली गायब है जिसे उसने मेगुमी पर कब्जा करने के लिए फाड़ा था; उस उंगली का उपयोग युता को श्रापित तकनीक को सक्रिय करने की अनुमति देने के लिए किया गया था, और सुकुना को यह विश्वास दिलाने के लिए धोखा दिया। == मीडिया == === मंगा === गेगे अकुतामी द्वारा लिखित और चित्रित, जुजुत्सु काइसेन को शुएशा की वीकली शोनन जंप पत्रिका में 5 मार्च 2018<ref>{{Cite web|url=https://natalie.mu/comic/news/272211|title=ジャンプ50周年記念した新連載、第1弾は新鋭が描くダークファンタジー(動画あり)|last=Inc|first=Natasha|website=コミックナタリー|language=ja|access-date=2024-12-15}}</ref> से 30 सितंबर 2024<ref>{{Cite web|url=https://natalie.mu/comic/news/593101|title=芥見下々「呪術廻戦」6年半の連載を経て本日完結、単行本はシリーズ累計1億部を突破(コメントあり)|last=Inc|first=Natasha|website=コミックナタリー|language=ja|access-date=2024-12-15|archive-date=29 सितंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240929150256/https://natalie.mu/comic/news/593101|url-status=dead}}</ref> तक धारावाहिक किया गया था। इसके अध्यायों को शुएशा द्वारा एकल टैंकोबोन वॉल्यूम में संकलित और प्रकाशित किया गया है। पहला वॉल्यूम 4 जुलाई 2018 को प्रकाशित हुआ था। 4 अक्टूबर 2024 तक, 28 वॉल्यूम जारी किए जा चुके हैं। 30वां और अंतिम वॉल्यूम 25 दिसंबर 2024 को जारी किया जाएगा। शुएशा ने जनवरी 2019 में ऐप और वेबसाइट मंगा प्लस पर अंग्रेजी में श्रृंखला को एक साथ प्रकाशित करना शुरू किया<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/feature/2019-01-27/everything-you-need-to-know-about-manga-plus-by-shueisha/.142401|title=Everything You Need to Know about MANGA Plus by Shueisha|date=2024-12-15|website=Anime News Network|language=en|access-date=2024-12-15}}</ref>। विज़ मीडिया ने अपनी "जंप स्टार्ट" पहल के लिए पहले तीन अध्याय प्रकाशित किए। मार्च 2019 में, विज़ मीडिया ने उत्तरी अमेरिका में श्रृंखला की प्रिंट रिलीज़ की घोषणा की। पहला वॉल्यूम 3 दिसंबर 2019 को प्रकाशित हुआ था। 20 अगस्त 2024 तक, 23 वॉल्यूम जारी किए जा चुके हैं। === एनिमे === 24-एपिसोड की एनीमे टेलीविजन श्रृंखला, जिसे MAPPA द्वारा निर्मित किया गया था, MBS के सुपर एनीमेइज़्म ब्लॉक और TBS पर 3 अक्टूबर 2020 से 27 मार्च 2021 तक प्रसारित हुई।<ref>{{Cite web|url=https://natalie.mu/comic/news/379719|title=アニメ「呪術廻戦」10月放送開始!両面宿儺役に諏訪部順一、制作はMAPPA(動画あり)|last=Inc|first=Natasha|website=コミックナタリー|language=ja|access-date=2024-12-15|archive-date=25 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225004328/https://natalie.mu/comic/news/379719|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-10-03/jujutsu-kaisen-anime-to-run-for-24-episodes/.164836|title=Jujutsu Kaisen Anime to Run for 24 Episodes|date=2024-12-15|website=Anime News Network|language=en|access-date=2024-12-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mantan-web.jp/article/20210324dog00m200045000c.html|title=呪術廻戦:第24話「共犯」 壊相、血塗と戦う虎杖、釘崎 “共鳴り”発動|date=2021-03-26|website=MANTANWEB(まんたんウェブ)|language=ja-JP|access-date=2024-12-15}}</ref> दूसरा 23-एपिसोड का सीजन 6 जुलाई से 28 दिसंबर 2023 तक प्रसारित हुआ। दूसरे सीजन के अंत के बाद, "कुलिंग गेम" आर्क को कवर करने वाला एक सीक्वल घोषित किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-12-28/jujutsu-kaisen-anime-gets-sequel-adapting-culling-game-arc/.206017|title=Jujutsu Kaisen Anime Gets Sequel Adapting 'Culling Game' Arc|date=2024-12-15|website=Anime News Network|language=en|access-date=2024-12-15}}</ref> === वीडियो गेम === जून 2021 में, एक मुफ्त खेलने वाला रोल-प्लेइंग मोबाइल गेम, जिसका नाम जुजुत्सु काइसेन: फैंटम परेड है, की घोषणा की गई थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-06-13/jujutsu-kaisen-series-gets-mobile-rpg/.173785|title=Jujutsu Kaisen Series Gets Mobile RPG|date=2024-12-15|website=Anime News Network|language=en|access-date=2024-12-15}}</ref> यह गेम 2022 में रिलीज़ होने वाला था; हालांकि, इसे 21 नवंबर 2023 तक विलंबित कर दिया गया। यह गेम 7 नवंबर 2024 को अंतरराष्ट्रीय स्तर पर रिलीज़ किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/press-release/2024-08-26/juju-fest-2024-bilibili-game-to-globally-launch-jujutsu-kaisen-mobile-later-this-year/.214771|title=Juju Fest 2024: BILIBILI GAME to Globally Launch Jujutsu Kaisen Mobile Later This Year|date=2024-12-15|website=Anime News Network|language=en|access-date=2024-12-15}}</ref> अगस्त 2021 में प्लेयरअननोन्स बैटलग्राउंड्स के साथ एक सहयोग की घोषणा की गई थी। यह सहयोग जापान और मुख्य भूमि चीन को छोड़कर, 15 फरवरी से 15 मार्च 2022 तक वैश्विक स्तर पर उपलब्ध कराया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://anitrendz.net/news/2022/02/15/pubg-mobile-announces-jujutsu-kaisen-collab-details/|title=PUBG Mobile Announces Jujutsu Kaisen Collab Details|last=Tan|first=Melvyn|date=2022-02-15|language=en-US|access-date=2024-12-15}}</ref> एक लड़ाई वीडियो गेम, जिसका नाम जुजुत्सु काइसेन: कर्स्ड क्लैश है, की घोषणा जुलाई 2023 में की गई थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.gematsu.com/2023/07/jujutsu-kaisen-cursed-clash-announced-for-ps5-xbox-series-ps4-xbox-one-switch-and-pc|title=Jujutsu Kaisen: Cursed Clash announced for PS5, Xbox Series, PS4, Xbox One, Switch, and PC|date=2023-07-02|website=Gematsu|language=en-US|access-date=2024-12-15}}</ref> यह 2 फरवरी 2024 को निन्टेंडो स्विच, प्लेस्टेशन 4, प्लेस्टेशन 5, विंडोज (स्टीम के माध्यम से), एक्सबॉक्स वन और एक्सबॉक्स सीरीज एक्स/एस पर रिलीज़ किया गया था। यूजी इतादोरी, सटोरू गोजो, मेगुमी फुशिगुरो, और नोबारा कुगीसाकी के आउटफिट्स को 18 फरवरी 2023 को मोबाइल लीजेंड्स: बैंग बैंग में कॉस्मेटिक आइटम के रूप में रिलीज़ किया गया था, और उसी साल 8 अगस्त को फोर्टनाइट में। एक सीमित समय के सहयोग में ऑनर ऑफ किंग्स के साथ, यूजी और सटोरू के आउटफिट्स 1 नवंबर 2024 को उपलब्ध कराए गए, साथ ही श्रृंखला पर आधारित अन्य थीमेटिक तत्व जैसे एक नया जादुई युद्धक्षेत्र, लॉगिन स्क्रीन, रैंकिंग सूची, और लोडिंग स्क्रीन।<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/press-release/2024-10-25/expand-your-domain-in-honor-of-kings-hero-gorge-from-november-1-global-tv-anime-sensation-joins-/.217172|title=Expand Your Domain in Honor of Kings' Hero Gorge from November 1 Global TV Anime Sensation Joins Forces with the World's Most-Played MOBA|date=2024-12-15|website=Anime News Network|language=en|access-date=2024-12-15}}</ref> == रिसेप्शन == === लोकप्रियता === जुजुत्सु काइसेन 2019 में होन्या क्लब वेबसाइट द्वारा "नेशनवाइड बुकस्टोर एम्प्लॉइज' रिकमेंडेड कॉमिक्स" में पहले स्थान पर था।<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-02-04/japan-bookstore-employees-rank-top-manga-of-2018/.142998|title=Japan's Bookstore Employees Rank Top Manga of 2018|date=2024-12-15|website=Anime News Network|language=en|access-date=2024-12-15}}</ref> यह श्रृंखला 2020 में दा विंची पत्रिका की "बुक ऑफ द ईयर" सूची में 31वें स्थान पर थी; 2021 की सूची में चौथे स्थान पर; 2022 की सूची में छठे स्थान पर; 2023 की सूची में चौदहवें स्थान पर; और 2024 की सूची में शीर्ष पर थी। टीवी असाही के मंगा सोसेनक्यो 2021 पोल में, जिसमें 150,000 लोगों ने अपनी शीर्ष 100 मंगा श्रृंखलाओं के लिए वोट किया, जुजुत्सु काइसेन उन्नीसवें स्थान पर था। 2021 में लाइन रिसर्च द्वारा किए गए एक सर्वेक्षण में, जिसमें जापानी हाई स्कूल के छात्रों से पूछा गया कि वे वर्तमान में किस मंगा श्रृंखला में रुचि रखते हैं, जुजुत्सु काइसेन ने लड़कियों और लड़कों दोनों के लिए रैंकिंग में शीर्ष स्थान प्राप्त किया। अकुता नो शिनिगिवा और शित्सुगाई-की शित्सु चोमे तानपेंशु के साथ, जुजुत्सु काइसेन ने पुरुष पाठकों के लिए 2025 के सर्वश्रेष्ठ मंगा की ताकाराजिमाशा की कोनो मंगा गा सुगोई! सूची में तेरहवां स्थान प्राप्त किया। टम्बलर के 2021 ईयर इन रिव्यू में, जो पूरे वर्ष के सबसे बड़े समुदायों, फैंडम्स और रुझानों को उजागर करता है, जुजुत्सु काइसेन शीर्ष एनीमे और मंगा शो में माय हीरो एकेडेमिया के बाद दूसरे स्थान पर था, जबकि सटोरू गोजो शीर्ष एनीमे और मंगा पात्रों की श्रेणी में पांचवें स्थान पर था। यह 2021 में वार्षिक ट्विटर जापान के ट्रेंड अवार्ड्स में उन्नीसवें स्थान पर था, जो वर्ष के शीर्ष ट्रेंडिंग विषयों पर आधारित था। === बिक्री === जुजुत्सु काइसेन मंगा की 600,000 प्रतियां दिसंबर 2018 तक प्रचलन में थीं<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-01-01/roundup-of-newly-revealed-print-counts-for-manga-light-novel-series-december-2018/.141402|title=Roundup of Newly Revealed Print Counts for Manga, Light Novel Series - December 2018|date=2024-12-15|website=Anime News Network|language=en|access-date=2024-12-15}}</ref>; 1 फरवरी 2019 तक 770,000 प्रतियां प्रचलन में थीं; फरवरी 2019 तक 1.1 मिलियन प्रतियां प्रचलन में थीं; जून 2019 तक 2 मिलियन प्रतियां प्रचलन में थीं; नवंबर 2019 तक 2.5 मिलियन प्रतियां प्रचलन में थीं; मई 2020 तक 4.5 मिलियन प्रतियां प्रचलन में थीं; सितंबर 2020 तक 6.8 मिलियन प्रतियां प्रचलन में थीं; और अक्टूबर 2020 तक 10 मिलियन से अधिक प्रतियां प्रचलन में थीं, एक साल में 400% और आधे साल में लगभग 230% की वृद्धि हुई। दिसंबर 2020 तक, श्रृंखला की 15 मिलियन प्रतियां प्रचलन में थीं। 13 जनवरी 2021 तक, श्रृंखला की 20 मिलियन से अधिक प्रतियां प्रचलन में थीं, और 26 जनवरी तक 25 मिलियन प्रतियां प्रचलन में थीं। फरवरी 2021 तक, मंगा की 30 मिलियन से अधिक प्रतियां प्रचलन में थीं। मार्च 2021 की शुरुआत तक, श्रृंखला की 36 मिलियन से अधिक प्रतियां प्रचलन में थीं, और महीने के अंत तक, मंगा की 40 मिलियन से अधिक प्रतियां प्रचलन में थीं। अप्रैल 2021 तक, मंगा की 45 मिलियन से अधिक प्रतियां प्रचलन में थीं। मई 2021 तक, मंगा की 50 मिलियन से अधिक प्रतियां प्रचलन में थीं। अक्टूबर 2021 तक, मंगा की 55 मिलियन से अधिक प्रतियां प्रचलन में थीं। दिसंबर 2021 तक, मंगा की 60 मिलियन से अधिक प्रतियां प्रचलन में थीं। अप्रैल 2022 तक, मंगा की 65 मिलियन से अधिक प्रतियां प्रचलन में थीं। अगस्त 2022 तक, मंगा की 70 मिलियन से अधिक प्रतियां प्रचलन में थीं। जुलाई 2023 तक, मंगा की 80 मिलियन से अधिक प्रतियां प्रचलन में थीं। जनवरी 2024 तक, मंगा की 90 मिलियन से अधिक प्रतियां प्रचलन में थीं। सितंबर 2024 तक, मंगा की 100 मिलियन से अधिक प्रतियां प्रचलन में थीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-09-29/jujutsu-kaisen-manga-has-100-million-copies-in-circulation/.216137|title=Jujutsu Kaisen Manga Has 100 Million Copies in Circulation|date=2024-12-15|website=Anime News Network|language=en|access-date=2024-12-15}}</ref> जुजुत्सु काइसेन 2020 में पांचवीं सबसे अधिक बिकने वाली मंगा श्रृंखला थी (नवंबर 2019 और नवंबर 2020 के बीच की अवधि में), जिसमें 6,702,736 प्रतियां बेची गईं। जनवरी 2021 में, जुजुत्सु काइसेन के पहले पंद्रह वॉल्यूम (वॉल्यूम 0 सहित) ने ओरिकॉन की साप्ताहिक मंगा रैंकिंग (11-17 जनवरी के सप्ताह) के शीर्ष 16 में से 15 स्थान प्राप्त किए, केवल अटैक ऑन टाइटन के 33वें वॉल्यूम द्वारा पार किया गया, जिसने सूची में शीर्ष स्थान प्राप्त किया। जुजुत्सु काइसेन 2021 की पहली छमाही (नवंबर 2020 और मई 2021 के बीच की अवधि) में दूसरी सबसे अधिक बिकने वाली मंगा श्रृंखला थी, डेमन स्लेयर: किमेत्सु नो याइबा के पीछे, जिसमें 23 मिलियन से अधिक प्रतियां बेची गईं, जबकि उस समय के इसके 16 वॉल्यूम (वॉल्यूम 0 सहित) 25 सबसे अधिक बिकने वाले मंगा वॉल्यूम में शामिल थे। यह 2021 में सबसे अधिक बिकने वाली मंगा श्रृंखला थी, जिसमें 30 मिलियन से अधिक प्रतियां बेची गईं; उस समय के इसके अठारह वॉल्यूम (वॉल्यूम 0 सहित) शीर्ष 25 सबसे अधिक बिकने वाले वॉल्यूम में शामिल थे। यह लगातार दूसरे वर्ष 2022 में सबसे अधिक बिकने वाली मंगा श्रृंखला थी, जिसमें 12.2 मिलियन से अधिक प्रतियां बेची गईं; वॉल्यूम 18 वर्ष का सबसे अधिक बिकने वाला मंगा वॉल्यूम था, जबकि वॉल्यूम 17, 19 और 20 वर्ष के 30 सबसे अधिक बिकने वाले मंगा वॉल्यूम में शामिल थे। यह 2023 की पहली छमाही (नवंबर 2022 और मई 2023 के बीच की अवधि) में चौथी सबसे अधिक बिकने वाली मंगा श्रृंखला थी, जिसमें 3.7 मिलियन से अधिक प्रतियां बेची गईं, जबकि वॉल्यूम 21 और 22 उसी अवधि के क्रमशः दूसरे और तीसरे सबसे अधिक बिकने वाले मंगा वॉल्यूम थे। वॉल्यूम 21-24 2023 के सबसे अधिक बिकने वाले मंगा वॉल्यूम में शामिल थे। वॉल्यूम 23 शुएशा का 2023-2024 (अप्रैल 2023 - मार्च 2024 की अवधि) का दूसरा सबसे बड़ा पहला प्रिंट रन मंगा वॉल्यूम था, जिसमें 1.75 मिलियन प्रतियां छपी थीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-02-03/icv2-lists-top-selling-manga-volumes-for-2023-according-to-circana-bookscan-sales-reports/.207146|title=ICv2 Lists Top-Selling Manga Volumes for 2023 According to Circana BookScan Sales Reports|date=2024-12-15|website=Anime News Network|language=en|access-date=2024-12-15}}</ref> <references /> 3xwy3qxqrx5yzfjpow8ax07z4nslq78 सदस्य वार्ता:TrueLinguist 3 1578140 6591869 6522187 2026-07-26T11:56:47Z ङघिञ 872516 /* भाषाविज्ञान */ नया अनुभाग 6591869 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=TrueLinguist}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 16:58, 20 फ़रवरी 2025 (UTC) == [[:मंदाकिनी समूह|मंदाकिनी समूह]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मंदाकिनी समूह|मंदाकिनी समूह]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 21:33, 26 अगस्त 2025 (UTC) == November 2025 == [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर आपका स्वागत है। आपके द्वारा हालिया संपादन [[:मामा]] पर से एक या उससे अधिक रखरखाव वाले साँचे हट गये है। साँचे हटाते समय, या तो सांचे से जुड़ी समस्या का समाधान करें, या उचित कारण दें। ज्यादा जानकारी के लिए [[Help:संपादन सारांश|संपादन सारांश]] पृष्ठ देखें। अगर यह ग़लती से हुआ है, तो कृपया चिंता ना करें, इसे [[Help:Reverting|पूर्ववत]] कर दिया गया है। कृपया प्रयोग के लिये [[Wikipedia:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। धन्यवाद<!-- Template:uw-tdel1 --> [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 17:51, 13 नवम्बर 2025 (UTC) == प्रतियोगिता में लेख == नमस्ते TrueLinguist जी, आपने [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|प्रतियोगिता]] में भाग लेने के लिए आपका स्वागत है। आपने [[मंदाकिनी समूह और गुच्छ]] नाम से एक लेख निर्मित किया और इसे [https://fountain.toolforge.org/editathons/sampadanotsavfeb26 जमा] भी करवाया। लेकिन इस लेख को प्रतियोगिता से बाहर कर दिया गया है जिसका कारण आपके द्वारा लेख का चयन नहीं करना था। यदि आप प्रतियोगिता में और लेख निर्मित करना चाहते हैं तो पहले लेख का चयन करें। इसके लिए आपको [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026/लेख सूची|लेख सूची]] में लेख के शीर्षक के आगे हस्ताक्षर (<nowiki>--~~~~</nowiki>) करना होगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:43, 17 फ़रवरी 2026 (UTC) == भाषाविज्ञान == नमस्ते TrueLinguist जी। आपके भाषाविज्ञान की रूचि पर मैं आपको [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना भाषा|विकिपरियोजना भाषा]] में भाग लेने का प्रस्ताव देना चाहता हूँ। धन्यवाद, [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 11:56, 26 जुलाई 2026 (UTC) rk7vbl7w6e1ms9yzrvozyhgvpsx0p9w आरोप-पत्र 0 1594964 6591813 6446678 2026-07-26T05:26:37Z Bksuper 860984 6591813 wikitext text/x-wiki भारतीय उपमहाद्वीप में पुलिसिंग में, प्रथम सूचना रिपोर्ट (एफआईआर) के बाद आरोपपत्र तैयार किया जाता है , और उन रिपोर्टों में निर्दिष्ट अपराधों (कुछ या सभी) के लिए किसी व्यक्ति पर आरोप लगाया जाता है। <ref>[http://businesstoday.intoday.in/story/2g-scam-framing-of-charges--a-raja-kanimozhi/1/19546.html "Scam framing of charges - a raja kanimozhi"], ''Business Today''</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/chargesheet.html |title=What is chargesheet? Definition and meaning |access-date=2011-10-22 |archive-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111106070202/http://www.businessdictionary.com/definition/chargesheet.html |url-status=dead }}</ref> एक बार जब आरोप पत्र न्यायालय में प्रस्तुत कर दिया जाता है, तो न्यायालय यह तय करता है कि अभियुक्तों में से किसके खिलाफ मुकदमा चलाने के लिए पर्याप्त प्रथम दृष्टया साक्ष्य हैं । न्यायालय द्वारा आरोप तय करने पर अपना आदेश सुनाए जाने के बाद, न्यायिक प्रणाली में अभियुक्तों के खिलाफ अभियोजन कार्यवाही शुरू होती है।<ref>{{Cite web|url=http://firstappeal.blogspot.com/2007/09/what-is-chargesheet.html|title = Lawyers Forum: What is a Chargesheet?|date = 11 September 2007}}</ref> पुलिस कुछ मामलों में आरोप पत्र (Chargesheet) दाखिल करने के स्थान पर अंतिम रिपोर्ट भी प्रस्तुत कर सकती है, यदि उसकी जांच में यह निष्कर्ष निकलता है कि कोई अपराध नहीं बनता है। ऐसी स्थिति में शिकायतकर्ता विरोध प्रार्थना पत्र (प्रोटेस्ट) प्रस्तुत कर सकता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.advocatebhuvneshkumargoyal.com/protest-petition/|title=Protest Petition|last=Goyal|first=Advocate Bhuvnesh Kumar|date=2026-07-26|language=en-US|access-date=2026-07-26}}</ref> ==सन्दर्भ== lsvsl1k4oekljtw5bxm4z14ngr584oo जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य 0 1606307 6591665 6522900 2026-07-25T13:01:38Z ~2026-41261-58 938196 चित्र 6591665 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्य | religion = [[हिंदुत्व]] | birth_date = {{birth date and age|1966|10|21|df=y}} | background = orange | birth_place = नानीज, [[रत्नागिरि जिला]], [[महाराष्ट्र]] | guru = [[कादसिद्धेश्वर|श्री समर्थ कादसिद्धेश्वर महाराज ]] | image = Jagadguru Ramanandacharya Narendracharya (cropped).jpg | title = [[जगद्गुरु]] | awards = अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान (2012), मराठा समाज रत्न पुरस्कार (2025), भारतीय रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार (2025) | founder = | caption = }}'''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' एक भारतीय आध्यात्मिक वक्ता और धार्मिक प्रवक्ता और महाराष्ट्र के रत्नागिरी जिले के नानिजधाम में मौजूद रामानंदाचार्य दक्षिण पीठ के प्रमुख हैं।<ref>{{cite web |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |website=The Times of India |date=16 अक्टूबर 2024}}</ref> उन्हें आदि जगद्गुरु रामानंदाचार्य के उत्तराधिकारी और वैष्णव धर्म की रामानंद परंपरा में एक अहम व्यक्ति के तौर पर जाना जाता है।<ref>{{cite web |last1=Marathi |first1=TV9 |title=नरेंद्र महाराजांची सर्वात मोठी मागणी, म्हणाले, मुस्लिमांची संख्या वाढतेय, आता... |url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/narendra-maharaj-boost-hindu-population-muslim-growth-a-concern-1543257.html |website=TV9 Marathi |language=mr |date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=कौन हैं जगद्गुरु नरेंद्राचार्य, महाकुंभ में लगवाए डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर, बंटेंगे तो कटेंगे के बाद नया नारा |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/kumbh-mela-2025/jagadguru-ramanandacharya-darenge-to-marenge-posters-in-mahakumbh-spark-controversy-in-prayagraj/2574044 |website=Zee-Up-Uttarakhand |language=hi}}</ref><ref>{{cite web |title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/ |website=Lokmat |language=mr |date=19 फरवरी 2021}}</ref> उन्हें 21 अक्टूबर 2005 को जगद्गुरु रामानंदाचार्य की उपाधि दी गई। यह उपाधि वैष्णव अखाड़ों, उप-अखाड़ों, चार मुख्य संप्रदायों और अखिल भारतीय अखाड़ा परिषद के तहत खालसा शाखाओं की भागीदारी में आयोजित एक कार्यक्रम में दी गई थी। इस सम्मान से दक्षिण भारत में रामनाम भक्ति के अभ्यास को बढ़ावा देने और रामानंदी परंपरा की शिक्षाओं को फैलाने में उनके योगदान को मान्यता मिली।<ref>{{cite web |title=रामानंदचार्य नरेंद्राचार्यजींच्या प्रेरणेतून नाशिकला ४३७ कुटुंबे पुन्हा हिंदू धर्मोत |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,125,1097,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/19112025/Ratnagiri/Page2.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मांतरण पर बने सख्त कानून, धमतरी में बोले जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य |url=https://www.etvbharat.com/hi/!state/strict-laws-should-be-made-on-religious-conversion-jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-says-in-dhamtari-chhattisgarh-news-cts25080303089 |website=ETV Bharat News |language=hi |date=3 अगस्त 2025}}</ref> ==आध्यात्मिक यात्रा== शेगांव के श्री गजानन महाराज स्वामी नरेंद्राचार्य के पूजे जाने वाले देवता हैं, जो एक आध्यात्मिक गुरु हैं और ब्रह्म-चेतना पर अपनी शिक्षाओं के लिए जाने जाते हैं। उनके जीवन के बारे में बताते हैं कि इस मार्गदर्शन ने उनके आध्यात्मिक मार्ग और त्याग के तरीके को बनाने में अहम भूमिका निभाई।<ref name="JNM">{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य का परिचय |url=https://www.jnms.org/index.php/hi/jagadgurushree/about-ramanandacharya |website=Jnms.org}}</ref> स्वामी नरेंद्राचार्य धीरे-धीरे आध्यात्मिक मार्गदर्शन और व्यावहारिक सलाह चाहने वाले भक्तों के लिए एक केंद्र बिंदु बन गए। लोग अपनी निजी और सामाजिक चिंताओं के साथ उनके पास आते थे और उनकी सलाह स्पष्ट और व्यावहारिक होने के लिए जानी जाती थी।<ref>{{cite web |title=स्वामी नरेंद्राचार्यांचे समस्या मार्गदर्शन |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik/swami-narendrabhais-problem-guidance/articleshow/65281515.cms |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> समय के साथ, उनके चारों ओर अनुयायियों का एक समुदाय बन गया, जो सामूहिक भक्ति प्रथाओं जैसे सामूहिक भजन (समूह भक्ति गायन) और नमस्कार (दिव्य नाम का जाप) में संलग्न थे। 1989 में, श्री गजानन महाराज का प्रकट दिवस (प्रकट दिवस) पहली बार उनके निवास पर मनाया गया था।<ref>{{cite web |title=Gajanan Maharaj प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |url=https://www.youtube.com/watch?v=ruMZcpMUYPI |website=प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |date=13 फरवरी 2023}}</ref> ==दीक्षा और आध्यात्मिक परंपरा== 30 जनवरी 1991 को, नरेंद्राचार्य ने समर्थ सद्गुरु काडसिद्धेश्वर महाराज को अपना आध्यात्मिक गुरु माना और एक जाने-माने आध्यात्मिक परंपरा में दीक्षा ली। यह परंपरा, जिसे इंचगिरी संप्रदाय या निम्बार्काचार्य गुरु परंपरा के नाम से जाना जाता है, इसकी शुरुआत रेवन सिद्धनाथ से हुई, जो नवनाथ सिद्धों में से एक और भगवान दत्तात्रेय के शिष्य थे।<ref name="JNM"/> ==आश्रम और स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना== अप्रैल 1991 में, नरेंद्राचार्य ने भक्ति अभ्यास (भक्ति मार्ग) को बढ़ावा देने और आध्यात्मिक शिक्षा प्रदान करने के उद्देश्य से, महाराष्ट्र के नानिज में अपनी पैतृक भूमि पर एक आश्रम की स्थापना की।<ref name="JNM"/> 24 फरवरी 1992 को, उन्होंने औपचारिक रूप से स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना की, जो आत्म-साक्षात्कार और सामाजिक जिम्मेदारी को प्रोत्साहित करने वाला एक आध्यात्मिक आंदोलन है। इसका मार्गदर्शक संदेश, “तुम जियो, और दूसरों को जीने मै साहयता करो” (उत्कृष्टता से जियो और दूसरों को भी ऐसा करने के लिए प्रेरित करो), व्यक्तिगत विकास और सामूहिक कल्याण पर जोर देता है।<ref>{{cite web |title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स |url=https://sankettimes.com/16318/ |website=संकेत टाइम्स |date=4 दिसम्बर 2017}}</ref> ==अखाड़ा परिषद से जुड़ाव== 2003 में नासिक कुंभ मेले के दौरान, नरेंद्राचार्य की आध्यात्मिक और सामाजिक गतिविधियों पर कई बड़े संतों ने ध्यान दिया। अखिल भारतीय षड्-दर्शन अखाड़ा परिषद के उस समय के अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज ने उन्हें साधुओं की पारंपरिक परंपरा में शामिल होने का न्योता दिया। 11 अप्रैल 2004 को, उज्जैन कुंभ मेले में, उन्हें औपचारिक रूप से निर्वाणी अखाड़े का शिष्य माना गया और महंत नरेंद्रदास नाम दिया गया। दक्षिण भारत में एक अलग वैष्णव धार्मिक पीठ की कमी को देखते हुए और समुदाय में उनके नेतृत्व को पहचानते हुए, वैष्णव अखाड़ों के सदस्यों ने वैष्णव धर्म और भक्ति के तरीकों को ज़्यादा फैलाने में मदद के लिए उन्हें जगद्गुरु रामानंदाचार्य बनाने का प्रस्ताव रखा।<ref>{{cite web |title=Coronation as Jagadguru |url=https://www.ramanandacharyananijdham.com/coronation-as-jagadguru |website=Narendracharya |language=en}}</ref> ==सामाजिक सुधार== नरेंद्राचार्य के संगठनों ने अंधविश्वास जैसे सामाजिक मुद्दों के खिलाफ अभियान चलाए हैं। युवा सेना और महिला सेना जैसे सामुदायिक समूह युवाओं की भागीदारी, महिला सशक्तीकरण और नागरिक जागरूकता को बढ़ावा देने के लिए बनाए गए हैं। घर वापसी (हिंदू धर्म में पुनः धर्मांतरण) और अंतर-सामुदायिक विवाहों को प्रोत्साहित करने वाले कार्यक्रमों को सामाजिक एकीकरण और सांस्कृतिक पहचान के संरक्षण की दिशा में प्रयासों के हिस्से के रूप में रिपोर्ट किया गया है।<ref>{{cite web |title=वसईतील ५०६ जण पुन्हा हिंदू धर्मात |url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/4/21/in-swami-narendracharya-sansthan-vasai-506-peoples-returned-into-Hindu-religion.html |website=www.mahamtb.com |language=mr |date=21 अप्रैल 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=2369 reconverted to Hinduism by Jagadguru Narendracharyaji Maharaj |url=https://www.hindujagruti.org/news/329.html |website=Hindu Janajagruti Samiti}}</ref> ==सम्मान और पुरस्कार== *अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान (2012)<ref>{{cite web |title=जगद्गुरु हिंदू धर्म के ज्ञान को बढ़ावा देने के लिए अमेरिका जा रहे हैं। |url=https://www.scribd.com/document/89372309/51-vol4-epaper |website=The South Asian Times}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आध्यात्मिक गुरु]] [[श्रेणी:हिंदू धर्मगुरु]] d2u3ac81xuxe7bngscam3klfwdcoyw4 6591668 6591665 2026-07-25T13:03:45Z ~2026-41261-58 938196 ग्रन्थसूची 6591668 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्य | religion = [[हिंदुत्व]] | birth_date = {{birth date and age|1966|10|21|df=y}} | background = orange | birth_place = नानीज, [[रत्नागिरि जिला]], [[महाराष्ट्र]] | guru = [[कादसिद्धेश्वर|श्री समर्थ कादसिद्धेश्वर महाराज ]] | image = Jagadguru Ramanandacharya Narendracharya (cropped).jpg | title = [[जगद्गुरु]] | awards = अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान (2012), मराठा समाज रत्न पुरस्कार (2025), भारतीय रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार (2025) | founder = | caption = }}'''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' एक भारतीय आध्यात्मिक वक्ता और धार्मिक प्रवक्ता और महाराष्ट्र के रत्नागिरी जिले के नानिजधाम में मौजूद रामानंदाचार्य दक्षिण पीठ के प्रमुख हैं।<ref>{{cite web |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |website=The Times of India |date=16 अक्टूबर 2024}}</ref> उन्हें आदि जगद्गुरु रामानंदाचार्य के उत्तराधिकारी और वैष्णव धर्म की रामानंद परंपरा में एक अहम व्यक्ति के तौर पर जाना जाता है।<ref>{{cite web |last1=Marathi |first1=TV9 |title=नरेंद्र महाराजांची सर्वात मोठी मागणी, म्हणाले, मुस्लिमांची संख्या वाढतेय, आता... |url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/narendra-maharaj-boost-hindu-population-muslim-growth-a-concern-1543257.html |website=TV9 Marathi |language=mr |date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=कौन हैं जगद्गुरु नरेंद्राचार्य, महाकुंभ में लगवाए डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर, बंटेंगे तो कटेंगे के बाद नया नारा |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/kumbh-mela-2025/jagadguru-ramanandacharya-darenge-to-marenge-posters-in-mahakumbh-spark-controversy-in-prayagraj/2574044 |website=Zee-Up-Uttarakhand |language=hi}}</ref><ref>{{cite web |title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/ |website=Lokmat |language=mr |date=19 फरवरी 2021}}</ref> उन्हें 21 अक्टूबर 2005 को जगद्गुरु रामानंदाचार्य की उपाधि दी गई। यह उपाधि वैष्णव अखाड़ों, उप-अखाड़ों, चार मुख्य संप्रदायों और अखिल भारतीय अखाड़ा परिषद के तहत खालसा शाखाओं की भागीदारी में आयोजित एक कार्यक्रम में दी गई थी। इस सम्मान से दक्षिण भारत में रामनाम भक्ति के अभ्यास को बढ़ावा देने और रामानंदी परंपरा की शिक्षाओं को फैलाने में उनके योगदान को मान्यता मिली।<ref>{{cite web |title=रामानंदचार्य नरेंद्राचार्यजींच्या प्रेरणेतून नाशिकला ४३७ कुटुंबे पुन्हा हिंदू धर्मोत |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,125,1097,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/19112025/Ratnagiri/Page2.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मांतरण पर बने सख्त कानून, धमतरी में बोले जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य |url=https://www.etvbharat.com/hi/!state/strict-laws-should-be-made-on-religious-conversion-jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-says-in-dhamtari-chhattisgarh-news-cts25080303089 |website=ETV Bharat News |language=hi |date=3 अगस्त 2025}}</ref> ==आध्यात्मिक यात्रा== शेगांव के श्री गजानन महाराज स्वामी नरेंद्राचार्य के पूजे जाने वाले देवता हैं, जो एक आध्यात्मिक गुरु हैं और ब्रह्म-चेतना पर अपनी शिक्षाओं के लिए जाने जाते हैं। उनके जीवन के बारे में बताते हैं कि इस मार्गदर्शन ने उनके आध्यात्मिक मार्ग और त्याग के तरीके को बनाने में अहम भूमिका निभाई।<ref name="JNM">{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य का परिचय |url=https://www.jnms.org/index.php/hi/jagadgurushree/about-ramanandacharya |website=Jnms.org}}</ref> स्वामी नरेंद्राचार्य धीरे-धीरे आध्यात्मिक मार्गदर्शन और व्यावहारिक सलाह चाहने वाले भक्तों के लिए एक केंद्र बिंदु बन गए। लोग अपनी निजी और सामाजिक चिंताओं के साथ उनके पास आते थे और उनकी सलाह स्पष्ट और व्यावहारिक होने के लिए जानी जाती थी।<ref>{{cite web |title=स्वामी नरेंद्राचार्यांचे समस्या मार्गदर्शन |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik/swami-narendrabhais-problem-guidance/articleshow/65281515.cms |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> समय के साथ, उनके चारों ओर अनुयायियों का एक समुदाय बन गया, जो सामूहिक भक्ति प्रथाओं जैसे सामूहिक भजन (समूह भक्ति गायन) और नमस्कार (दिव्य नाम का जाप) में संलग्न थे। 1989 में, श्री गजानन महाराज का प्रकट दिवस (प्रकट दिवस) पहली बार उनके निवास पर मनाया गया था।<ref>{{cite web |title=Gajanan Maharaj प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |url=https://www.youtube.com/watch?v=ruMZcpMUYPI |website=प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |date=13 फरवरी 2023}}</ref> ==दीक्षा और आध्यात्मिक परंपरा== 30 जनवरी 1991 को, नरेंद्राचार्य ने समर्थ सद्गुरु काडसिद्धेश्वर महाराज को अपना आध्यात्मिक गुरु माना और एक जाने-माने आध्यात्मिक परंपरा में दीक्षा ली। यह परंपरा, जिसे इंचगिरी संप्रदाय या निम्बार्काचार्य गुरु परंपरा के नाम से जाना जाता है, इसकी शुरुआत रेवन सिद्धनाथ से हुई, जो नवनाथ सिद्धों में से एक और भगवान दत्तात्रेय के शिष्य थे।<ref name="JNM"/> ==आश्रम और स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना== अप्रैल 1991 में, नरेंद्राचार्य ने भक्ति अभ्यास (भक्ति मार्ग) को बढ़ावा देने और आध्यात्मिक शिक्षा प्रदान करने के उद्देश्य से, महाराष्ट्र के नानिज में अपनी पैतृक भूमि पर एक आश्रम की स्थापना की।<ref name="JNM"/> 24 फरवरी 1992 को, उन्होंने औपचारिक रूप से स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना की, जो आत्म-साक्षात्कार और सामाजिक जिम्मेदारी को प्रोत्साहित करने वाला एक आध्यात्मिक आंदोलन है। इसका मार्गदर्शक संदेश, “तुम जियो, और दूसरों को जीने मै साहयता करो” (उत्कृष्टता से जियो और दूसरों को भी ऐसा करने के लिए प्रेरित करो), व्यक्तिगत विकास और सामूहिक कल्याण पर जोर देता है।<ref>{{cite web |title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स |url=https://sankettimes.com/16318/ |website=संकेत टाइम्स |date=4 दिसम्बर 2017}}</ref> ==अखाड़ा परिषद से जुड़ाव== 2003 में नासिक कुंभ मेले के दौरान, नरेंद्राचार्य की आध्यात्मिक और सामाजिक गतिविधियों पर कई बड़े संतों ने ध्यान दिया। अखिल भारतीय षड्-दर्शन अखाड़ा परिषद के उस समय के अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज ने उन्हें साधुओं की पारंपरिक परंपरा में शामिल होने का न्योता दिया। 11 अप्रैल 2004 को, उज्जैन कुंभ मेले में, उन्हें औपचारिक रूप से निर्वाणी अखाड़े का शिष्य माना गया और महंत नरेंद्रदास नाम दिया गया। दक्षिण भारत में एक अलग वैष्णव धार्मिक पीठ की कमी को देखते हुए और समुदाय में उनके नेतृत्व को पहचानते हुए, वैष्णव अखाड़ों के सदस्यों ने वैष्णव धर्म और भक्ति के तरीकों को ज़्यादा फैलाने में मदद के लिए उन्हें जगद्गुरु रामानंदाचार्य बनाने का प्रस्ताव रखा।<ref>{{cite web |title=Coronation as Jagadguru |url=https://www.ramanandacharyananijdham.com/coronation-as-jagadguru |website=Narendracharya |language=en}}</ref> ==सामाजिक सुधार== नरेंद्राचार्य के संगठनों ने अंधविश्वास जैसे सामाजिक मुद्दों के खिलाफ अभियान चलाए हैं। युवा सेना और महिला सेना जैसे सामुदायिक समूह युवाओं की भागीदारी, महिला सशक्तीकरण और नागरिक जागरूकता को बढ़ावा देने के लिए बनाए गए हैं। घर वापसी (हिंदू धर्म में पुनः धर्मांतरण) और अंतर-सामुदायिक विवाहों को प्रोत्साहित करने वाले कार्यक्रमों को सामाजिक एकीकरण और सांस्कृतिक पहचान के संरक्षण की दिशा में प्रयासों के हिस्से के रूप में रिपोर्ट किया गया है।<ref>{{cite web |title=वसईतील ५०६ जण पुन्हा हिंदू धर्मात |url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/4/21/in-swami-narendracharya-sansthan-vasai-506-peoples-returned-into-Hindu-religion.html |website=www.mahamtb.com |language=mr |date=21 अप्रैल 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=2369 reconverted to Hinduism by Jagadguru Narendracharyaji Maharaj |url=https://www.hindujagruti.org/news/329.html |website=Hindu Janajagruti Samiti}}</ref> ==ग्रन्थसूची== *"गोवेश्वर महिमासंहिता", 2026, आईएसबीएन:978-81-998252-8-4, 978-81-998252-3-9, 978-81-998252-5-3, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेजी *"भक्ति का बालसखा", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-7-7, 978-81-998252-4-6, भाषा: मराठी, हिंदी *"बचपन का साथी भक्ति", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-1-5, भाषा: अंग्रेजी *"श्री लीलामृत", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-2-2, 978-81-998252-9-1, भाषा: मराठी, हिंदी *"भारतीय कुटुंब जीवनशास्त्र", 2026, आईएसबीएन: 978-81-686706-9-3, भाषा: मराठी ==सम्मान और पुरस्कार== *अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान (2012)<ref>{{cite web |title=जगद्गुरु हिंदू धर्म के ज्ञान को बढ़ावा देने के लिए अमेरिका जा रहे हैं। |url=https://www.scribd.com/document/89372309/51-vol4-epaper |website=The South Asian Times}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आध्यात्मिक गुरु]] [[श्रेणी:हिंदू धर्मगुरु]] smo5i5xqbpxiagcus61cz5xlyeghaho 6591669 6591668 2026-07-25T13:04:23Z ~2026-41261-58 938196 /* ग्रन्थसूची */ 6591669 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्य | religion = [[हिंदुत्व]] | birth_date = {{birth date and age|1966|10|21|df=y}} | background = orange | birth_place = नानीज, [[रत्नागिरि जिला]], [[महाराष्ट्र]] | guru = [[कादसिद्धेश्वर|श्री समर्थ कादसिद्धेश्वर महाराज ]] | image = Jagadguru Ramanandacharya Narendracharya (cropped).jpg | title = [[जगद्गुरु]] | awards = अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान (2012), मराठा समाज रत्न पुरस्कार (2025), भारतीय रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार (2025) | founder = | caption = }}'''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' एक भारतीय आध्यात्मिक वक्ता और धार्मिक प्रवक्ता और महाराष्ट्र के रत्नागिरी जिले के नानिजधाम में मौजूद रामानंदाचार्य दक्षिण पीठ के प्रमुख हैं।<ref>{{cite web |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |website=The Times of India |date=16 अक्टूबर 2024}}</ref> उन्हें आदि जगद्गुरु रामानंदाचार्य के उत्तराधिकारी और वैष्णव धर्म की रामानंद परंपरा में एक अहम व्यक्ति के तौर पर जाना जाता है।<ref>{{cite web |last1=Marathi |first1=TV9 |title=नरेंद्र महाराजांची सर्वात मोठी मागणी, म्हणाले, मुस्लिमांची संख्या वाढतेय, आता... |url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/narendra-maharaj-boost-hindu-population-muslim-growth-a-concern-1543257.html |website=TV9 Marathi |language=mr |date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=कौन हैं जगद्गुरु नरेंद्राचार्य, महाकुंभ में लगवाए डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर, बंटेंगे तो कटेंगे के बाद नया नारा |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/kumbh-mela-2025/jagadguru-ramanandacharya-darenge-to-marenge-posters-in-mahakumbh-spark-controversy-in-prayagraj/2574044 |website=Zee-Up-Uttarakhand |language=hi}}</ref><ref>{{cite web |title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/ |website=Lokmat |language=mr |date=19 फरवरी 2021}}</ref> उन्हें 21 अक्टूबर 2005 को जगद्गुरु रामानंदाचार्य की उपाधि दी गई। यह उपाधि वैष्णव अखाड़ों, उप-अखाड़ों, चार मुख्य संप्रदायों और अखिल भारतीय अखाड़ा परिषद के तहत खालसा शाखाओं की भागीदारी में आयोजित एक कार्यक्रम में दी गई थी। इस सम्मान से दक्षिण भारत में रामनाम भक्ति के अभ्यास को बढ़ावा देने और रामानंदी परंपरा की शिक्षाओं को फैलाने में उनके योगदान को मान्यता मिली।<ref>{{cite web |title=रामानंदचार्य नरेंद्राचार्यजींच्या प्रेरणेतून नाशिकला ४३७ कुटुंबे पुन्हा हिंदू धर्मोत |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,125,1097,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/19112025/Ratnagiri/Page2.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मांतरण पर बने सख्त कानून, धमतरी में बोले जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य |url=https://www.etvbharat.com/hi/!state/strict-laws-should-be-made-on-religious-conversion-jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-says-in-dhamtari-chhattisgarh-news-cts25080303089 |website=ETV Bharat News |language=hi |date=3 अगस्त 2025}}</ref> ==आध्यात्मिक यात्रा== शेगांव के श्री गजानन महाराज स्वामी नरेंद्राचार्य के पूजे जाने वाले देवता हैं, जो एक आध्यात्मिक गुरु हैं और ब्रह्म-चेतना पर अपनी शिक्षाओं के लिए जाने जाते हैं। उनके जीवन के बारे में बताते हैं कि इस मार्गदर्शन ने उनके आध्यात्मिक मार्ग और त्याग के तरीके को बनाने में अहम भूमिका निभाई।<ref name="JNM">{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य का परिचय |url=https://www.jnms.org/index.php/hi/jagadgurushree/about-ramanandacharya |website=Jnms.org}}</ref> स्वामी नरेंद्राचार्य धीरे-धीरे आध्यात्मिक मार्गदर्शन और व्यावहारिक सलाह चाहने वाले भक्तों के लिए एक केंद्र बिंदु बन गए। लोग अपनी निजी और सामाजिक चिंताओं के साथ उनके पास आते थे और उनकी सलाह स्पष्ट और व्यावहारिक होने के लिए जानी जाती थी।<ref>{{cite web |title=स्वामी नरेंद्राचार्यांचे समस्या मार्गदर्शन |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik/swami-narendrabhais-problem-guidance/articleshow/65281515.cms |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> समय के साथ, उनके चारों ओर अनुयायियों का एक समुदाय बन गया, जो सामूहिक भक्ति प्रथाओं जैसे सामूहिक भजन (समूह भक्ति गायन) और नमस्कार (दिव्य नाम का जाप) में संलग्न थे। 1989 में, श्री गजानन महाराज का प्रकट दिवस (प्रकट दिवस) पहली बार उनके निवास पर मनाया गया था।<ref>{{cite web |title=Gajanan Maharaj प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |url=https://www.youtube.com/watch?v=ruMZcpMUYPI |website=प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |date=13 फरवरी 2023}}</ref> ==दीक्षा और आध्यात्मिक परंपरा== 30 जनवरी 1991 को, नरेंद्राचार्य ने समर्थ सद्गुरु काडसिद्धेश्वर महाराज को अपना आध्यात्मिक गुरु माना और एक जाने-माने आध्यात्मिक परंपरा में दीक्षा ली। यह परंपरा, जिसे इंचगिरी संप्रदाय या निम्बार्काचार्य गुरु परंपरा के नाम से जाना जाता है, इसकी शुरुआत रेवन सिद्धनाथ से हुई, जो नवनाथ सिद्धों में से एक और भगवान दत्तात्रेय के शिष्य थे।<ref name="JNM"/> ==आश्रम और स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना== अप्रैल 1991 में, नरेंद्राचार्य ने भक्ति अभ्यास (भक्ति मार्ग) को बढ़ावा देने और आध्यात्मिक शिक्षा प्रदान करने के उद्देश्य से, महाराष्ट्र के नानिज में अपनी पैतृक भूमि पर एक आश्रम की स्थापना की।<ref name="JNM"/> 24 फरवरी 1992 को, उन्होंने औपचारिक रूप से स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना की, जो आत्म-साक्षात्कार और सामाजिक जिम्मेदारी को प्रोत्साहित करने वाला एक आध्यात्मिक आंदोलन है। इसका मार्गदर्शक संदेश, “तुम जियो, और दूसरों को जीने मै साहयता करो” (उत्कृष्टता से जियो और दूसरों को भी ऐसा करने के लिए प्रेरित करो), व्यक्तिगत विकास और सामूहिक कल्याण पर जोर देता है।<ref>{{cite web |title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स |url=https://sankettimes.com/16318/ |website=संकेत टाइम्स |date=4 दिसम्बर 2017}}</ref> ==अखाड़ा परिषद से जुड़ाव== 2003 में नासिक कुंभ मेले के दौरान, नरेंद्राचार्य की आध्यात्मिक और सामाजिक गतिविधियों पर कई बड़े संतों ने ध्यान दिया। अखिल भारतीय षड्-दर्शन अखाड़ा परिषद के उस समय के अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज ने उन्हें साधुओं की पारंपरिक परंपरा में शामिल होने का न्योता दिया। 11 अप्रैल 2004 को, उज्जैन कुंभ मेले में, उन्हें औपचारिक रूप से निर्वाणी अखाड़े का शिष्य माना गया और महंत नरेंद्रदास नाम दिया गया। दक्षिण भारत में एक अलग वैष्णव धार्मिक पीठ की कमी को देखते हुए और समुदाय में उनके नेतृत्व को पहचानते हुए, वैष्णव अखाड़ों के सदस्यों ने वैष्णव धर्म और भक्ति के तरीकों को ज़्यादा फैलाने में मदद के लिए उन्हें जगद्गुरु रामानंदाचार्य बनाने का प्रस्ताव रखा।<ref>{{cite web |title=Coronation as Jagadguru |url=https://www.ramanandacharyananijdham.com/coronation-as-jagadguru |website=Narendracharya |language=en}}</ref> ==सामाजिक सुधार== नरेंद्राचार्य के संगठनों ने अंधविश्वास जैसे सामाजिक मुद्दों के खिलाफ अभियान चलाए हैं। युवा सेना और महिला सेना जैसे सामुदायिक समूह युवाओं की भागीदारी, महिला सशक्तीकरण और नागरिक जागरूकता को बढ़ावा देने के लिए बनाए गए हैं। घर वापसी (हिंदू धर्म में पुनः धर्मांतरण) और अंतर-सामुदायिक विवाहों को प्रोत्साहित करने वाले कार्यक्रमों को सामाजिक एकीकरण और सांस्कृतिक पहचान के संरक्षण की दिशा में प्रयासों के हिस्से के रूप में रिपोर्ट किया गया है।<ref>{{cite web |title=वसईतील ५०६ जण पुन्हा हिंदू धर्मात |url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/4/21/in-swami-narendracharya-sansthan-vasai-506-peoples-returned-into-Hindu-religion.html |website=www.mahamtb.com |language=mr |date=21 अप्रैल 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=2369 reconverted to Hinduism by Jagadguru Narendracharyaji Maharaj |url=https://www.hindujagruti.org/news/329.html |website=Hindu Janajagruti Samiti}}</ref> ==ग्रन्थसूची== *"गोवेश्वर महिमासंहिता", 2026, आईएसबीएन:978-81-998252-8-4, 978-81-998252-3-9, 978-81-998252-5-3, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेजी *"भक्ति का बालसखा", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-7-7, 978-81-998252-4-6, भाषा: मराठी, हिंदी *"बचपन का साथी भक्ति", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-1-5, भाषा: अंग्रेजी *"श्री लीलामृत", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-2-2, 978-81-998252-9-1, भाषा: मराठी, हिंदी *"भारतीय कुटुंब जीवनशास्त्र", 2026, आईएसबीएन: 978-81-686706-9-3, भाषा: मराठी *"भारतीय परिवार जीवनशास्त्र", 2026, 978-81-686706-7-9, भाषा: हिंदी *"द साइंस ऑफ़ इंडियन फ़ैमिली लाइफ़", 2026, ISBN: 978-81-686706-6-2, भाषा: अंग्रेज़ी *"सनातन पंथ शास्त्र", 2026, ISBN: 978-81-998252-6-0, 978-81-686706-1-7, 978-81-686706-2-4, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेज़ी ==सम्मान और पुरस्कार== *अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान (2012)<ref>{{cite web |title=जगद्गुरु हिंदू धर्म के ज्ञान को बढ़ावा देने के लिए अमेरिका जा रहे हैं। |url=https://www.scribd.com/document/89372309/51-vol4-epaper |website=The South Asian Times}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आध्यात्मिक गुरु]] [[श्रेणी:हिंदू धर्मगुरु]] 0dcdpd20sv6du3h3ed9cv1x5q6z8zqn 6591670 6591669 2026-07-25T13:09:11Z ~2026-41261-58 938196 /* सम्मान और पुरस्कार */ 6591670 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्य | religion = [[हिंदुत्व]] | birth_date = {{birth date and age|1966|10|21|df=y}} | background = orange | birth_place = नानीज, [[रत्नागिरि जिला]], [[महाराष्ट्र]] | guru = [[कादसिद्धेश्वर|श्री समर्थ कादसिद्धेश्वर महाराज ]] | image = Jagadguru Ramanandacharya Narendracharya (cropped).jpg | title = [[जगद्गुरु]] | awards = अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान (2012), मराठा समाज रत्न पुरस्कार (2025), भारतीय रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार (2025) | founder = | caption = }}'''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' एक भारतीय आध्यात्मिक वक्ता और धार्मिक प्रवक्ता और महाराष्ट्र के रत्नागिरी जिले के नानिजधाम में मौजूद रामानंदाचार्य दक्षिण पीठ के प्रमुख हैं।<ref>{{cite web |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |website=The Times of India |date=16 अक्टूबर 2024}}</ref> उन्हें आदि जगद्गुरु रामानंदाचार्य के उत्तराधिकारी और वैष्णव धर्म की रामानंद परंपरा में एक अहम व्यक्ति के तौर पर जाना जाता है।<ref>{{cite web |last1=Marathi |first1=TV9 |title=नरेंद्र महाराजांची सर्वात मोठी मागणी, म्हणाले, मुस्लिमांची संख्या वाढतेय, आता... |url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/narendra-maharaj-boost-hindu-population-muslim-growth-a-concern-1543257.html |website=TV9 Marathi |language=mr |date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=कौन हैं जगद्गुरु नरेंद्राचार्य, महाकुंभ में लगवाए डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर, बंटेंगे तो कटेंगे के बाद नया नारा |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/kumbh-mela-2025/jagadguru-ramanandacharya-darenge-to-marenge-posters-in-mahakumbh-spark-controversy-in-prayagraj/2574044 |website=Zee-Up-Uttarakhand |language=hi}}</ref><ref>{{cite web |title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/ |website=Lokmat |language=mr |date=19 फरवरी 2021}}</ref> उन्हें 21 अक्टूबर 2005 को जगद्गुरु रामानंदाचार्य की उपाधि दी गई। यह उपाधि वैष्णव अखाड़ों, उप-अखाड़ों, चार मुख्य संप्रदायों और अखिल भारतीय अखाड़ा परिषद के तहत खालसा शाखाओं की भागीदारी में आयोजित एक कार्यक्रम में दी गई थी। इस सम्मान से दक्षिण भारत में रामनाम भक्ति के अभ्यास को बढ़ावा देने और रामानंदी परंपरा की शिक्षाओं को फैलाने में उनके योगदान को मान्यता मिली।<ref>{{cite web |title=रामानंदचार्य नरेंद्राचार्यजींच्या प्रेरणेतून नाशिकला ४३७ कुटुंबे पुन्हा हिंदू धर्मोत |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,125,1097,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/19112025/Ratnagiri/Page2.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मांतरण पर बने सख्त कानून, धमतरी में बोले जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य |url=https://www.etvbharat.com/hi/!state/strict-laws-should-be-made-on-religious-conversion-jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-says-in-dhamtari-chhattisgarh-news-cts25080303089 |website=ETV Bharat News |language=hi |date=3 अगस्त 2025}}</ref> ==आध्यात्मिक यात्रा== शेगांव के श्री गजानन महाराज स्वामी नरेंद्राचार्य के पूजे जाने वाले देवता हैं, जो एक आध्यात्मिक गुरु हैं और ब्रह्म-चेतना पर अपनी शिक्षाओं के लिए जाने जाते हैं। उनके जीवन के बारे में बताते हैं कि इस मार्गदर्शन ने उनके आध्यात्मिक मार्ग और त्याग के तरीके को बनाने में अहम भूमिका निभाई।<ref name="JNM">{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य का परिचय |url=https://www.jnms.org/index.php/hi/jagadgurushree/about-ramanandacharya |website=Jnms.org}}</ref> स्वामी नरेंद्राचार्य धीरे-धीरे आध्यात्मिक मार्गदर्शन और व्यावहारिक सलाह चाहने वाले भक्तों के लिए एक केंद्र बिंदु बन गए। लोग अपनी निजी और सामाजिक चिंताओं के साथ उनके पास आते थे और उनकी सलाह स्पष्ट और व्यावहारिक होने के लिए जानी जाती थी।<ref>{{cite web |title=स्वामी नरेंद्राचार्यांचे समस्या मार्गदर्शन |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik/swami-narendrabhais-problem-guidance/articleshow/65281515.cms |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> समय के साथ, उनके चारों ओर अनुयायियों का एक समुदाय बन गया, जो सामूहिक भक्ति प्रथाओं जैसे सामूहिक भजन (समूह भक्ति गायन) और नमस्कार (दिव्य नाम का जाप) में संलग्न थे। 1989 में, श्री गजानन महाराज का प्रकट दिवस (प्रकट दिवस) पहली बार उनके निवास पर मनाया गया था।<ref>{{cite web |title=Gajanan Maharaj प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |url=https://www.youtube.com/watch?v=ruMZcpMUYPI |website=प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |date=13 फरवरी 2023}}</ref> ==दीक्षा और आध्यात्मिक परंपरा== 30 जनवरी 1991 को, नरेंद्राचार्य ने समर्थ सद्गुरु काडसिद्धेश्वर महाराज को अपना आध्यात्मिक गुरु माना और एक जाने-माने आध्यात्मिक परंपरा में दीक्षा ली। यह परंपरा, जिसे इंचगिरी संप्रदाय या निम्बार्काचार्य गुरु परंपरा के नाम से जाना जाता है, इसकी शुरुआत रेवन सिद्धनाथ से हुई, जो नवनाथ सिद्धों में से एक और भगवान दत्तात्रेय के शिष्य थे।<ref name="JNM"/> ==आश्रम और स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना== अप्रैल 1991 में, नरेंद्राचार्य ने भक्ति अभ्यास (भक्ति मार्ग) को बढ़ावा देने और आध्यात्मिक शिक्षा प्रदान करने के उद्देश्य से, महाराष्ट्र के नानिज में अपनी पैतृक भूमि पर एक आश्रम की स्थापना की।<ref name="JNM"/> 24 फरवरी 1992 को, उन्होंने औपचारिक रूप से स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना की, जो आत्म-साक्षात्कार और सामाजिक जिम्मेदारी को प्रोत्साहित करने वाला एक आध्यात्मिक आंदोलन है। इसका मार्गदर्शक संदेश, “तुम जियो, और दूसरों को जीने मै साहयता करो” (उत्कृष्टता से जियो और दूसरों को भी ऐसा करने के लिए प्रेरित करो), व्यक्तिगत विकास और सामूहिक कल्याण पर जोर देता है।<ref>{{cite web |title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स |url=https://sankettimes.com/16318/ |website=संकेत टाइम्स |date=4 दिसम्बर 2017}}</ref> ==अखाड़ा परिषद से जुड़ाव== 2003 में नासिक कुंभ मेले के दौरान, नरेंद्राचार्य की आध्यात्मिक और सामाजिक गतिविधियों पर कई बड़े संतों ने ध्यान दिया। अखिल भारतीय षड्-दर्शन अखाड़ा परिषद के उस समय के अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज ने उन्हें साधुओं की पारंपरिक परंपरा में शामिल होने का न्योता दिया। 11 अप्रैल 2004 को, उज्जैन कुंभ मेले में, उन्हें औपचारिक रूप से निर्वाणी अखाड़े का शिष्य माना गया और महंत नरेंद्रदास नाम दिया गया। दक्षिण भारत में एक अलग वैष्णव धार्मिक पीठ की कमी को देखते हुए और समुदाय में उनके नेतृत्व को पहचानते हुए, वैष्णव अखाड़ों के सदस्यों ने वैष्णव धर्म और भक्ति के तरीकों को ज़्यादा फैलाने में मदद के लिए उन्हें जगद्गुरु रामानंदाचार्य बनाने का प्रस्ताव रखा।<ref>{{cite web |title=Coronation as Jagadguru |url=https://www.ramanandacharyananijdham.com/coronation-as-jagadguru |website=Narendracharya |language=en}}</ref> ==सामाजिक सुधार== नरेंद्राचार्य के संगठनों ने अंधविश्वास जैसे सामाजिक मुद्दों के खिलाफ अभियान चलाए हैं। युवा सेना और महिला सेना जैसे सामुदायिक समूह युवाओं की भागीदारी, महिला सशक्तीकरण और नागरिक जागरूकता को बढ़ावा देने के लिए बनाए गए हैं। घर वापसी (हिंदू धर्म में पुनः धर्मांतरण) और अंतर-सामुदायिक विवाहों को प्रोत्साहित करने वाले कार्यक्रमों को सामाजिक एकीकरण और सांस्कृतिक पहचान के संरक्षण की दिशा में प्रयासों के हिस्से के रूप में रिपोर्ट किया गया है।<ref>{{cite web |title=वसईतील ५०६ जण पुन्हा हिंदू धर्मात |url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/4/21/in-swami-narendracharya-sansthan-vasai-506-peoples-returned-into-Hindu-religion.html |website=www.mahamtb.com |language=mr |date=21 अप्रैल 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=2369 reconverted to Hinduism by Jagadguru Narendracharyaji Maharaj |url=https://www.hindujagruti.org/news/329.html |website=Hindu Janajagruti Samiti}}</ref> ==ग्रन्थसूची== *"गोवेश्वर महिमासंहिता", 2026, आईएसबीएन:978-81-998252-8-4, 978-81-998252-3-9, 978-81-998252-5-3, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेजी *"भक्ति का बालसखा", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-7-7, 978-81-998252-4-6, भाषा: मराठी, हिंदी *"बचपन का साथी भक्ति", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-1-5, भाषा: अंग्रेजी *"श्री लीलामृत", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-2-2, 978-81-998252-9-1, भाषा: मराठी, हिंदी *"भारतीय कुटुंब जीवनशास्त्र", 2026, आईएसबीएन: 978-81-686706-9-3, भाषा: मराठी *"भारतीय परिवार जीवनशास्त्र", 2026, 978-81-686706-7-9, भाषा: हिंदी *"द साइंस ऑफ़ इंडियन फ़ैमिली लाइफ़", 2026, ISBN: 978-81-686706-6-2, भाषा: अंग्रेज़ी *"सनातन पंथ शास्त्र", 2026, ISBN: 978-81-998252-6-0, 978-81-686706-1-7, 978-81-686706-2-4, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेज़ी ==सम्मान और पुरस्कार== *अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान, J.N.M.G. फाउंडेशन इंक., USA द्वारा दिया गया, नासाउ काउंटी के एग्जीक्यूटिव एडवर्ड पी. मैंगानो द्वारा दिया गया; न्यू जर्सी जनरल असेंबली के एक प्रस्ताव द्वारा स्वीकार किया गया।(2012)<ref>{{cite web |title=जगद्गुरु हिंदू धर्म के ज्ञान को बढ़ावा देने के लिए अमेरिका जा रहे हैं। |url=https://www.scribd.com/document/89372309/51-vol4-epaper |website=The South Asian Times}}</ref> *विश्व रक्तदाता दिवस पर तेलंगाना के राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा द्वारा 2025 इंडियन रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Jun, 16 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story8 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=1099,1566,1460,2290&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16062025/Ratnagiri/Page8.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आध्यात्मिक गुरु]] [[श्रेणी:हिंदू धर्मगुरु]] t2jry72rvm3nz1hmq38dm5ynzmjkjjp 6591673 6591670 2026-07-25T13:11:48Z ~2026-41261-58 938196 /* सम्मान और पुरस्कार */ 6591673 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्य | religion = [[हिंदुत्व]] | birth_date = {{birth date and age|1966|10|21|df=y}} | background = orange | birth_place = नानीज, [[रत्नागिरि जिला]], [[महाराष्ट्र]] | guru = [[कादसिद्धेश्वर|श्री समर्थ कादसिद्धेश्वर महाराज ]] | image = Jagadguru Ramanandacharya Narendracharya (cropped).jpg | title = [[जगद्गुरु]] | awards = अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान (2012), मराठा समाज रत्न पुरस्कार (2025), भारतीय रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार (2025) | founder = | caption = }}'''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' एक भारतीय आध्यात्मिक वक्ता और धार्मिक प्रवक्ता और महाराष्ट्र के रत्नागिरी जिले के नानिजधाम में मौजूद रामानंदाचार्य दक्षिण पीठ के प्रमुख हैं।<ref>{{cite web |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |website=The Times of India |date=16 अक्टूबर 2024}}</ref> उन्हें आदि जगद्गुरु रामानंदाचार्य के उत्तराधिकारी और वैष्णव धर्म की रामानंद परंपरा में एक अहम व्यक्ति के तौर पर जाना जाता है।<ref>{{cite web |last1=Marathi |first1=TV9 |title=नरेंद्र महाराजांची सर्वात मोठी मागणी, म्हणाले, मुस्लिमांची संख्या वाढतेय, आता... |url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/narendra-maharaj-boost-hindu-population-muslim-growth-a-concern-1543257.html |website=TV9 Marathi |language=mr |date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=कौन हैं जगद्गुरु नरेंद्राचार्य, महाकुंभ में लगवाए डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर, बंटेंगे तो कटेंगे के बाद नया नारा |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/kumbh-mela-2025/jagadguru-ramanandacharya-darenge-to-marenge-posters-in-mahakumbh-spark-controversy-in-prayagraj/2574044 |website=Zee-Up-Uttarakhand |language=hi}}</ref><ref>{{cite web |title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/ |website=Lokmat |language=mr |date=19 फरवरी 2021}}</ref> उन्हें 21 अक्टूबर 2005 को जगद्गुरु रामानंदाचार्य की उपाधि दी गई। यह उपाधि वैष्णव अखाड़ों, उप-अखाड़ों, चार मुख्य संप्रदायों और अखिल भारतीय अखाड़ा परिषद के तहत खालसा शाखाओं की भागीदारी में आयोजित एक कार्यक्रम में दी गई थी। इस सम्मान से दक्षिण भारत में रामनाम भक्ति के अभ्यास को बढ़ावा देने और रामानंदी परंपरा की शिक्षाओं को फैलाने में उनके योगदान को मान्यता मिली।<ref>{{cite web |title=रामानंदचार्य नरेंद्राचार्यजींच्या प्रेरणेतून नाशिकला ४३७ कुटुंबे पुन्हा हिंदू धर्मोत |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,125,1097,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/19112025/Ratnagiri/Page2.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मांतरण पर बने सख्त कानून, धमतरी में बोले जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य |url=https://www.etvbharat.com/hi/!state/strict-laws-should-be-made-on-religious-conversion-jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-says-in-dhamtari-chhattisgarh-news-cts25080303089 |website=ETV Bharat News |language=hi |date=3 अगस्त 2025}}</ref> ==आध्यात्मिक यात्रा== शेगांव के श्री गजानन महाराज स्वामी नरेंद्राचार्य के पूजे जाने वाले देवता हैं, जो एक आध्यात्मिक गुरु हैं और ब्रह्म-चेतना पर अपनी शिक्षाओं के लिए जाने जाते हैं। उनके जीवन के बारे में बताते हैं कि इस मार्गदर्शन ने उनके आध्यात्मिक मार्ग और त्याग के तरीके को बनाने में अहम भूमिका निभाई।<ref name="JNM">{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य का परिचय |url=https://www.jnms.org/index.php/hi/jagadgurushree/about-ramanandacharya |website=Jnms.org}}</ref> स्वामी नरेंद्राचार्य धीरे-धीरे आध्यात्मिक मार्गदर्शन और व्यावहारिक सलाह चाहने वाले भक्तों के लिए एक केंद्र बिंदु बन गए। लोग अपनी निजी और सामाजिक चिंताओं के साथ उनके पास आते थे और उनकी सलाह स्पष्ट और व्यावहारिक होने के लिए जानी जाती थी।<ref>{{cite web |title=स्वामी नरेंद्राचार्यांचे समस्या मार्गदर्शन |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik/swami-narendrabhais-problem-guidance/articleshow/65281515.cms |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> समय के साथ, उनके चारों ओर अनुयायियों का एक समुदाय बन गया, जो सामूहिक भक्ति प्रथाओं जैसे सामूहिक भजन (समूह भक्ति गायन) और नमस्कार (दिव्य नाम का जाप) में संलग्न थे। 1989 में, श्री गजानन महाराज का प्रकट दिवस (प्रकट दिवस) पहली बार उनके निवास पर मनाया गया था।<ref>{{cite web |title=Gajanan Maharaj प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |url=https://www.youtube.com/watch?v=ruMZcpMUYPI |website=प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |date=13 फरवरी 2023}}</ref> ==दीक्षा और आध्यात्मिक परंपरा== 30 जनवरी 1991 को, नरेंद्राचार्य ने समर्थ सद्गुरु काडसिद्धेश्वर महाराज को अपना आध्यात्मिक गुरु माना और एक जाने-माने आध्यात्मिक परंपरा में दीक्षा ली। यह परंपरा, जिसे इंचगिरी संप्रदाय या निम्बार्काचार्य गुरु परंपरा के नाम से जाना जाता है, इसकी शुरुआत रेवन सिद्धनाथ से हुई, जो नवनाथ सिद्धों में से एक और भगवान दत्तात्रेय के शिष्य थे।<ref name="JNM"/> ==आश्रम और स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना== अप्रैल 1991 में, नरेंद्राचार्य ने भक्ति अभ्यास (भक्ति मार्ग) को बढ़ावा देने और आध्यात्मिक शिक्षा प्रदान करने के उद्देश्य से, महाराष्ट्र के नानिज में अपनी पैतृक भूमि पर एक आश्रम की स्थापना की।<ref name="JNM"/> 24 फरवरी 1992 को, उन्होंने औपचारिक रूप से स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना की, जो आत्म-साक्षात्कार और सामाजिक जिम्मेदारी को प्रोत्साहित करने वाला एक आध्यात्मिक आंदोलन है। इसका मार्गदर्शक संदेश, “तुम जियो, और दूसरों को जीने मै साहयता करो” (उत्कृष्टता से जियो और दूसरों को भी ऐसा करने के लिए प्रेरित करो), व्यक्तिगत विकास और सामूहिक कल्याण पर जोर देता है।<ref>{{cite web |title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स |url=https://sankettimes.com/16318/ |website=संकेत टाइम्स |date=4 दिसम्बर 2017}}</ref> ==अखाड़ा परिषद से जुड़ाव== 2003 में नासिक कुंभ मेले के दौरान, नरेंद्राचार्य की आध्यात्मिक और सामाजिक गतिविधियों पर कई बड़े संतों ने ध्यान दिया। अखिल भारतीय षड्-दर्शन अखाड़ा परिषद के उस समय के अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज ने उन्हें साधुओं की पारंपरिक परंपरा में शामिल होने का न्योता दिया। 11 अप्रैल 2004 को, उज्जैन कुंभ मेले में, उन्हें औपचारिक रूप से निर्वाणी अखाड़े का शिष्य माना गया और महंत नरेंद्रदास नाम दिया गया। दक्षिण भारत में एक अलग वैष्णव धार्मिक पीठ की कमी को देखते हुए और समुदाय में उनके नेतृत्व को पहचानते हुए, वैष्णव अखाड़ों के सदस्यों ने वैष्णव धर्म और भक्ति के तरीकों को ज़्यादा फैलाने में मदद के लिए उन्हें जगद्गुरु रामानंदाचार्य बनाने का प्रस्ताव रखा।<ref>{{cite web |title=Coronation as Jagadguru |url=https://www.ramanandacharyananijdham.com/coronation-as-jagadguru |website=Narendracharya |language=en}}</ref> ==सामाजिक सुधार== नरेंद्राचार्य के संगठनों ने अंधविश्वास जैसे सामाजिक मुद्दों के खिलाफ अभियान चलाए हैं। युवा सेना और महिला सेना जैसे सामुदायिक समूह युवाओं की भागीदारी, महिला सशक्तीकरण और नागरिक जागरूकता को बढ़ावा देने के लिए बनाए गए हैं। घर वापसी (हिंदू धर्म में पुनः धर्मांतरण) और अंतर-सामुदायिक विवाहों को प्रोत्साहित करने वाले कार्यक्रमों को सामाजिक एकीकरण और सांस्कृतिक पहचान के संरक्षण की दिशा में प्रयासों के हिस्से के रूप में रिपोर्ट किया गया है।<ref>{{cite web |title=वसईतील ५०६ जण पुन्हा हिंदू धर्मात |url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/4/21/in-swami-narendracharya-sansthan-vasai-506-peoples-returned-into-Hindu-religion.html |website=www.mahamtb.com |language=mr |date=21 अप्रैल 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=2369 reconverted to Hinduism by Jagadguru Narendracharyaji Maharaj |url=https://www.hindujagruti.org/news/329.html |website=Hindu Janajagruti Samiti}}</ref> ==ग्रन्थसूची== *"गोवेश्वर महिमासंहिता", 2026, आईएसबीएन:978-81-998252-8-4, 978-81-998252-3-9, 978-81-998252-5-3, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेजी *"भक्ति का बालसखा", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-7-7, 978-81-998252-4-6, भाषा: मराठी, हिंदी *"बचपन का साथी भक्ति", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-1-5, भाषा: अंग्रेजी *"श्री लीलामृत", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-2-2, 978-81-998252-9-1, भाषा: मराठी, हिंदी *"भारतीय कुटुंब जीवनशास्त्र", 2026, आईएसबीएन: 978-81-686706-9-3, भाषा: मराठी *"भारतीय परिवार जीवनशास्त्र", 2026, 978-81-686706-7-9, भाषा: हिंदी *"द साइंस ऑफ़ इंडियन फ़ैमिली लाइफ़", 2026, ISBN: 978-81-686706-6-2, भाषा: अंग्रेज़ी *"सनातन पंथ शास्त्र", 2026, ISBN: 978-81-998252-6-0, 978-81-686706-1-7, 978-81-686706-2-4, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेज़ी ==सम्मान और पुरस्कार== *महाराष्ट्र राज्य रक्त आधान परिषद द्वारा 2025 का राज्य-स्तरीय रक्तदाता उत्कृष्टता पुरस्कार फिर से प्रदान किया गया<ref>{{Cite web |title=जगदगुरु नरेंद्राचार्य महाराजांना ८१ हजार २६० कूपिका रक्त संकलनाबद्दल शासनाचे मानपत्र प्रदान Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Mar, 6 2024, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story11 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=33,1753,917,2285&id=story11&pageno=http://epaper.prahaar.in/06032024/Ratnagiri/Page8.jpg |access-date=2025-10-02 |website=Epaper Prahaar}}</ref> *अखिल भारतीय मराठा महासंघ द्वारा 2025 मराठा समाजरत्न पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=Jagadguru Ramanadacharya Narendracharya maharaj yancha Maratha Samajratna puraskarane Gaurav |url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/9/article/PUDHARI_RAT_20250217_09_5 |access-date=2025-10-02 |website=epaper.pudhari.news}}</ref> *अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान, J.N.M.G. फाउंडेशन इंक., USA द्वारा दिया गया, नासाउ काउंटी के एग्जीक्यूटिव एडवर्ड पी. मैंगानो द्वारा दिया गया; न्यू जर्सी जनरल असेंबली के एक प्रस्ताव द्वारा स्वीकार किया गया।(2012)<ref>{{cite web |title=जगद्गुरु हिंदू धर्म के ज्ञान को बढ़ावा देने के लिए अमेरिका जा रहे हैं। |url=https://www.scribd.com/document/89372309/51-vol4-epaper |website=The South Asian Times}}</ref> *विश्व रक्तदाता दिवस पर तेलंगाना के राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा द्वारा 2025 इंडियन रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Jun, 16 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story8 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=1099,1566,1460,2290&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16062025/Ratnagiri/Page8.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आध्यात्मिक गुरु]] [[श्रेणी:हिंदू धर्मगुरु]] exzg77wdmdp2esphx04updoik0oy371 6591674 6591673 2026-07-25T13:14:29Z ~2026-41261-58 938196 परंपरा 6591674 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्य | religion = [[हिंदुत्व]] | birth_date = {{birth date and age|1966|10|21|df=y}} | background = orange | birth_place = नानीज, [[रत्नागिरि जिला]], [[महाराष्ट्र]] | guru = [[कादसिद्धेश्वर|श्री समर्थ कादसिद्धेश्वर महाराज ]] | image = Jagadguru Ramanandacharya Narendracharya (cropped).jpg | title = [[जगद्गुरु]] | awards = अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान (2012), मराठा समाज रत्न पुरस्कार (2025), भारतीय रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार (2025) | founder = | caption = }}'''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' एक भारतीय आध्यात्मिक वक्ता और धार्मिक प्रवक्ता और महाराष्ट्र के रत्नागिरी जिले के नानिजधाम में मौजूद रामानंदाचार्य दक्षिण पीठ के प्रमुख हैं।<ref>{{cite web |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |website=The Times of India |date=16 अक्टूबर 2024}}</ref> उन्हें आदि जगद्गुरु रामानंदाचार्य के उत्तराधिकारी और वैष्णव धर्म की रामानंद परंपरा में एक अहम व्यक्ति के तौर पर जाना जाता है।<ref>{{cite web |last1=Marathi |first1=TV9 |title=नरेंद्र महाराजांची सर्वात मोठी मागणी, म्हणाले, मुस्लिमांची संख्या वाढतेय, आता... |url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/narendra-maharaj-boost-hindu-population-muslim-growth-a-concern-1543257.html |website=TV9 Marathi |language=mr |date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=कौन हैं जगद्गुरु नरेंद्राचार्य, महाकुंभ में लगवाए डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर, बंटेंगे तो कटेंगे के बाद नया नारा |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/kumbh-mela-2025/jagadguru-ramanandacharya-darenge-to-marenge-posters-in-mahakumbh-spark-controversy-in-prayagraj/2574044 |website=Zee-Up-Uttarakhand |language=hi}}</ref><ref>{{cite web |title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/ |website=Lokmat |language=mr |date=19 फरवरी 2021}}</ref> उन्हें 21 अक्टूबर 2005 को जगद्गुरु रामानंदाचार्य की उपाधि दी गई। यह उपाधि वैष्णव अखाड़ों, उप-अखाड़ों, चार मुख्य संप्रदायों और अखिल भारतीय अखाड़ा परिषद के तहत खालसा शाखाओं की भागीदारी में आयोजित एक कार्यक्रम में दी गई थी। इस सम्मान से दक्षिण भारत में रामनाम भक्ति के अभ्यास को बढ़ावा देने और रामानंदी परंपरा की शिक्षाओं को फैलाने में उनके योगदान को मान्यता मिली।<ref>{{cite web |title=रामानंदचार्य नरेंद्राचार्यजींच्या प्रेरणेतून नाशिकला ४३७ कुटुंबे पुन्हा हिंदू धर्मोत |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,125,1097,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/19112025/Ratnagiri/Page2.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मांतरण पर बने सख्त कानून, धमतरी में बोले जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य |url=https://www.etvbharat.com/hi/!state/strict-laws-should-be-made-on-religious-conversion-jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-says-in-dhamtari-chhattisgarh-news-cts25080303089 |website=ETV Bharat News |language=hi |date=3 अगस्त 2025}}</ref> ==आध्यात्मिक यात्रा== शेगांव के श्री गजानन महाराज स्वामी नरेंद्राचार्य के पूजे जाने वाले देवता हैं, जो एक आध्यात्मिक गुरु हैं और ब्रह्म-चेतना पर अपनी शिक्षाओं के लिए जाने जाते हैं। उनके जीवन के बारे में बताते हैं कि इस मार्गदर्शन ने उनके आध्यात्मिक मार्ग और त्याग के तरीके को बनाने में अहम भूमिका निभाई।<ref name="JNM">{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य का परिचय |url=https://www.jnms.org/index.php/hi/jagadgurushree/about-ramanandacharya |website=Jnms.org}}</ref> स्वामी नरेंद्राचार्य धीरे-धीरे आध्यात्मिक मार्गदर्शन और व्यावहारिक सलाह चाहने वाले भक्तों के लिए एक केंद्र बिंदु बन गए। लोग अपनी निजी और सामाजिक चिंताओं के साथ उनके पास आते थे और उनकी सलाह स्पष्ट और व्यावहारिक होने के लिए जानी जाती थी।<ref>{{cite web |title=स्वामी नरेंद्राचार्यांचे समस्या मार्गदर्शन |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik/swami-narendrabhais-problem-guidance/articleshow/65281515.cms |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> समय के साथ, उनके चारों ओर अनुयायियों का एक समुदाय बन गया, जो सामूहिक भक्ति प्रथाओं जैसे सामूहिक भजन (समूह भक्ति गायन) और नमस्कार (दिव्य नाम का जाप) में संलग्न थे। 1989 में, श्री गजानन महाराज का प्रकट दिवस (प्रकट दिवस) पहली बार उनके निवास पर मनाया गया था।<ref>{{cite web |title=Gajanan Maharaj प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |url=https://www.youtube.com/watch?v=ruMZcpMUYPI |website=प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |date=13 फरवरी 2023}}</ref> ==दीक्षा और आध्यात्मिक परंपरा== 30 जनवरी 1991 को, नरेंद्राचार्य ने समर्थ सद्गुरु काडसिद्धेश्वर महाराज को अपना आध्यात्मिक गुरु माना और एक जाने-माने आध्यात्मिक परंपरा में दीक्षा ली। यह परंपरा, जिसे इंचगिरी संप्रदाय या निम्बार्काचार्य गुरु परंपरा के नाम से जाना जाता है, इसकी शुरुआत रेवन सिद्धनाथ से हुई, जो नवनाथ सिद्धों में से एक और भगवान दत्तात्रेय के शिष्य थे।<ref name="JNM"/> ==आश्रम और स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना== अप्रैल 1991 में, नरेंद्राचार्य ने भक्ति अभ्यास (भक्ति मार्ग) को बढ़ावा देने और आध्यात्मिक शिक्षा प्रदान करने के उद्देश्य से, महाराष्ट्र के नानिज में अपनी पैतृक भूमि पर एक आश्रम की स्थापना की।<ref name="JNM"/> 24 फरवरी 1992 को, उन्होंने औपचारिक रूप से स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना की, जो आत्म-साक्षात्कार और सामाजिक जिम्मेदारी को प्रोत्साहित करने वाला एक आध्यात्मिक आंदोलन है। इसका मार्गदर्शक संदेश, “तुम जियो, और दूसरों को जीने मै साहयता करो” (उत्कृष्टता से जियो और दूसरों को भी ऐसा करने के लिए प्रेरित करो), व्यक्तिगत विकास और सामूहिक कल्याण पर जोर देता है।<ref>{{cite web |title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स |url=https://sankettimes.com/16318/ |website=संकेत टाइम्स |date=4 दिसम्बर 2017}}</ref> ==अखाड़ा परिषद से जुड़ाव== 2003 में नासिक कुंभ मेले के दौरान, नरेंद्राचार्य की आध्यात्मिक और सामाजिक गतिविधियों पर कई बड़े संतों ने ध्यान दिया। अखिल भारतीय षड्-दर्शन अखाड़ा परिषद के उस समय के अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज ने उन्हें साधुओं की पारंपरिक परंपरा में शामिल होने का न्योता दिया। 11 अप्रैल 2004 को, उज्जैन कुंभ मेले में, उन्हें औपचारिक रूप से निर्वाणी अखाड़े का शिष्य माना गया और महंत नरेंद्रदास नाम दिया गया। दक्षिण भारत में एक अलग वैष्णव धार्मिक पीठ की कमी को देखते हुए और समुदाय में उनके नेतृत्व को पहचानते हुए, वैष्णव अखाड़ों के सदस्यों ने वैष्णव धर्म और भक्ति के तरीकों को ज़्यादा फैलाने में मदद के लिए उन्हें जगद्गुरु रामानंदाचार्य बनाने का प्रस्ताव रखा।<ref>{{cite web |title=Coronation as Jagadguru |url=https://www.ramanandacharyananijdham.com/coronation-as-jagadguru |website=Narendracharya |language=en}}</ref> ==सामाजिक सुधार== नरेंद्राचार्य के संगठनों ने अंधविश्वास जैसे सामाजिक मुद्दों के खिलाफ अभियान चलाए हैं। युवा सेना और महिला सेना जैसे सामुदायिक समूह युवाओं की भागीदारी, महिला सशक्तीकरण और नागरिक जागरूकता को बढ़ावा देने के लिए बनाए गए हैं। घर वापसी (हिंदू धर्म में पुनः धर्मांतरण) और अंतर-सामुदायिक विवाहों को प्रोत्साहित करने वाले कार्यक्रमों को सामाजिक एकीकरण और सांस्कृतिक पहचान के संरक्षण की दिशा में प्रयासों के हिस्से के रूप में रिपोर्ट किया गया है।<ref>{{cite web |title=वसईतील ५०६ जण पुन्हा हिंदू धर्मात |url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/4/21/in-swami-narendracharya-sansthan-vasai-506-peoples-returned-into-Hindu-religion.html |website=www.mahamtb.com |language=mr |date=21 अप्रैल 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=2369 reconverted to Hinduism by Jagadguru Narendracharyaji Maharaj |url=https://www.hindujagruti.org/news/329.html |website=Hindu Janajagruti Samiti}}</ref> ==परंपरा== अनुयायी नरेंद्रचार्य को एक ऐसे आध्यात्मिक गुरु के तौर पर देखते हैं जो धार्मिक दर्शन को समाज कल्याण से जोड़ते हैं। उनकी पहल शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, पर्यावरण संरक्षण और तकनीक-आधारित सामुदायिक विकास जैसे क्षेत्रों में फैली हुई है। स्वतंत्र और क्षेत्रीय रिपोर्टों में उनके काम को पारंपरिक धार्मिक शिक्षा और आधुनिक सामाजिक जुड़ाव का मेल बताया गया है, जो आध्यात्मिक और मानवीय दोनों तरह के कार्यों में योगदान देता है।<ref>{{cite web |title=ज़िद्द व ध्येय बाळगल्यास जीवनाथ |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=741,644,1453,1143&id=Story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/18022024/Ratnagiri/Page8.jpg |website=Epaper Prahaar |publisher=[[Prahaar (newspaper)]]}}</ref><ref>{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य यांच्या भक्तांकडूनजम्मू पूरग्रस्तांना ताडपत्री, ब्लॅंकेट वाटप |url=https://konkantoday.com/2025/10/08/रामानंदाचार्य-नरेंद्राच |website=Konkan Today}}</ref> ==ग्रन्थसूची== *"गोवेश्वर महिमासंहिता", 2026, आईएसबीएन:978-81-998252-8-4, 978-81-998252-3-9, 978-81-998252-5-3, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेजी *"भक्ति का बालसखा", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-7-7, 978-81-998252-4-6, भाषा: मराठी, हिंदी *"बचपन का साथी भक्ति", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-1-5, भाषा: अंग्रेजी *"श्री लीलामृत", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-2-2, 978-81-998252-9-1, भाषा: मराठी, हिंदी *"भारतीय कुटुंब जीवनशास्त्र", 2026, आईएसबीएन: 978-81-686706-9-3, भाषा: मराठी *"भारतीय परिवार जीवनशास्त्र", 2026, 978-81-686706-7-9, भाषा: हिंदी *"द साइंस ऑफ़ इंडियन फ़ैमिली लाइफ़", 2026, ISBN: 978-81-686706-6-2, भाषा: अंग्रेज़ी *"सनातन पंथ शास्त्र", 2026, ISBN: 978-81-998252-6-0, 978-81-686706-1-7, 978-81-686706-2-4, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेज़ी ==सम्मान और पुरस्कार== *महाराष्ट्र राज्य रक्त आधान परिषद द्वारा 2025 का राज्य-स्तरीय रक्तदाता उत्कृष्टता पुरस्कार फिर से प्रदान किया गया<ref>{{Cite web |title=जगदगुरु नरेंद्राचार्य महाराजांना ८१ हजार २६० कूपिका रक्त संकलनाबद्दल शासनाचे मानपत्र प्रदान Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Mar, 6 2024, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story11 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=33,1753,917,2285&id=story11&pageno=http://epaper.prahaar.in/06032024/Ratnagiri/Page8.jpg |access-date=2025-10-02 |website=Epaper Prahaar}}</ref> *अखिल भारतीय मराठा महासंघ द्वारा 2025 मराठा समाजरत्न पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=Jagadguru Ramanadacharya Narendracharya maharaj yancha Maratha Samajratna puraskarane Gaurav |url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/9/article/PUDHARI_RAT_20250217_09_5 |access-date=2025-10-02 |website=epaper.pudhari.news}}</ref> *अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान, J.N.M.G. फाउंडेशन इंक., USA द्वारा दिया गया, नासाउ काउंटी के एग्जीक्यूटिव एडवर्ड पी. मैंगानो द्वारा दिया गया; न्यू जर्सी जनरल असेंबली के एक प्रस्ताव द्वारा स्वीकार किया गया।(2012)<ref>{{cite web |title=जगद्गुरु हिंदू धर्म के ज्ञान को बढ़ावा देने के लिए अमेरिका जा रहे हैं। |url=https://www.scribd.com/document/89372309/51-vol4-epaper |website=The South Asian Times}}</ref> *विश्व रक्तदाता दिवस पर तेलंगाना के राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा द्वारा 2025 इंडियन रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Jun, 16 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story8 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=1099,1566,1460,2290&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16062025/Ratnagiri/Page8.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आध्यात्मिक गुरु]] [[श्रेणी:हिंदू धर्मगुरु]] tj844i39j4qcb7kw1ipvq83ps5lqbr9 6591675 6591674 2026-07-25T13:18:15Z ~2026-41261-58 938196 शरीर और अंग दान 6591675 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्य | religion = [[हिंदुत्व]] | birth_date = {{birth date and age|1966|10|21|df=y}} | background = orange | birth_place = नानीज, [[रत्नागिरि जिला]], [[महाराष्ट्र]] | guru = [[कादसिद्धेश्वर|श्री समर्थ कादसिद्धेश्वर महाराज ]] | image = Jagadguru Ramanandacharya Narendracharya (cropped).jpg | title = [[जगद्गुरु]] | awards = अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान (2012), मराठा समाज रत्न पुरस्कार (2025), भारतीय रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार (2025) | founder = | caption = }}'''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' एक भारतीय आध्यात्मिक वक्ता और धार्मिक प्रवक्ता और महाराष्ट्र के रत्नागिरी जिले के नानिजधाम में मौजूद रामानंदाचार्य दक्षिण पीठ के प्रमुख हैं।<ref>{{cite web |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |website=The Times of India |date=16 अक्टूबर 2024}}</ref> उन्हें आदि जगद्गुरु रामानंदाचार्य के उत्तराधिकारी और वैष्णव धर्म की रामानंद परंपरा में एक अहम व्यक्ति के तौर पर जाना जाता है।<ref>{{cite web |last1=Marathi |first1=TV9 |title=नरेंद्र महाराजांची सर्वात मोठी मागणी, म्हणाले, मुस्लिमांची संख्या वाढतेय, आता... |url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/narendra-maharaj-boost-hindu-population-muslim-growth-a-concern-1543257.html |website=TV9 Marathi |language=mr |date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=कौन हैं जगद्गुरु नरेंद्राचार्य, महाकुंभ में लगवाए डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर, बंटेंगे तो कटेंगे के बाद नया नारा |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/kumbh-mela-2025/jagadguru-ramanandacharya-darenge-to-marenge-posters-in-mahakumbh-spark-controversy-in-prayagraj/2574044 |website=Zee-Up-Uttarakhand |language=hi}}</ref><ref>{{cite web |title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/ |website=Lokmat |language=mr |date=19 फरवरी 2021}}</ref> उन्हें 21 अक्टूबर 2005 को जगद्गुरु रामानंदाचार्य की उपाधि दी गई। यह उपाधि वैष्णव अखाड़ों, उप-अखाड़ों, चार मुख्य संप्रदायों और अखिल भारतीय अखाड़ा परिषद के तहत खालसा शाखाओं की भागीदारी में आयोजित एक कार्यक्रम में दी गई थी। इस सम्मान से दक्षिण भारत में रामनाम भक्ति के अभ्यास को बढ़ावा देने और रामानंदी परंपरा की शिक्षाओं को फैलाने में उनके योगदान को मान्यता मिली।<ref>{{cite web |title=रामानंदचार्य नरेंद्राचार्यजींच्या प्रेरणेतून नाशिकला ४३७ कुटुंबे पुन्हा हिंदू धर्मोत |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,125,1097,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/19112025/Ratnagiri/Page2.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मांतरण पर बने सख्त कानून, धमतरी में बोले जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य |url=https://www.etvbharat.com/hi/!state/strict-laws-should-be-made-on-religious-conversion-jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-says-in-dhamtari-chhattisgarh-news-cts25080303089 |website=ETV Bharat News |language=hi |date=3 अगस्त 2025}}</ref> ==आध्यात्मिक यात्रा== शेगांव के श्री गजानन महाराज स्वामी नरेंद्राचार्य के पूजे जाने वाले देवता हैं, जो एक आध्यात्मिक गुरु हैं और ब्रह्म-चेतना पर अपनी शिक्षाओं के लिए जाने जाते हैं। उनके जीवन के बारे में बताते हैं कि इस मार्गदर्शन ने उनके आध्यात्मिक मार्ग और त्याग के तरीके को बनाने में अहम भूमिका निभाई।<ref name="JNM">{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य का परिचय |url=https://www.jnms.org/index.php/hi/jagadgurushree/about-ramanandacharya |website=Jnms.org}}</ref> स्वामी नरेंद्राचार्य धीरे-धीरे आध्यात्मिक मार्गदर्शन और व्यावहारिक सलाह चाहने वाले भक्तों के लिए एक केंद्र बिंदु बन गए। लोग अपनी निजी और सामाजिक चिंताओं के साथ उनके पास आते थे और उनकी सलाह स्पष्ट और व्यावहारिक होने के लिए जानी जाती थी।<ref>{{cite web |title=स्वामी नरेंद्राचार्यांचे समस्या मार्गदर्शन |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik/swami-narendrabhais-problem-guidance/articleshow/65281515.cms |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> समय के साथ, उनके चारों ओर अनुयायियों का एक समुदाय बन गया, जो सामूहिक भक्ति प्रथाओं जैसे सामूहिक भजन (समूह भक्ति गायन) और नमस्कार (दिव्य नाम का जाप) में संलग्न थे। 1989 में, श्री गजानन महाराज का प्रकट दिवस (प्रकट दिवस) पहली बार उनके निवास पर मनाया गया था।<ref>{{cite web |title=Gajanan Maharaj प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |url=https://www.youtube.com/watch?v=ruMZcpMUYPI |website=प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |date=13 फरवरी 2023}}</ref> ==दीक्षा और आध्यात्मिक परंपरा== 30 जनवरी 1991 को, नरेंद्राचार्य ने समर्थ सद्गुरु काडसिद्धेश्वर महाराज को अपना आध्यात्मिक गुरु माना और एक जाने-माने आध्यात्मिक परंपरा में दीक्षा ली। यह परंपरा, जिसे इंचगिरी संप्रदाय या निम्बार्काचार्य गुरु परंपरा के नाम से जाना जाता है, इसकी शुरुआत रेवन सिद्धनाथ से हुई, जो नवनाथ सिद्धों में से एक और भगवान दत्तात्रेय के शिष्य थे।<ref name="JNM"/> ==आश्रम और स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना== अप्रैल 1991 में, नरेंद्राचार्य ने भक्ति अभ्यास (भक्ति मार्ग) को बढ़ावा देने और आध्यात्मिक शिक्षा प्रदान करने के उद्देश्य से, महाराष्ट्र के नानिज में अपनी पैतृक भूमि पर एक आश्रम की स्थापना की।<ref name="JNM"/> 24 फरवरी 1992 को, उन्होंने औपचारिक रूप से स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना की, जो आत्म-साक्षात्कार और सामाजिक जिम्मेदारी को प्रोत्साहित करने वाला एक आध्यात्मिक आंदोलन है। इसका मार्गदर्शक संदेश, “तुम जियो, और दूसरों को जीने मै साहयता करो” (उत्कृष्टता से जियो और दूसरों को भी ऐसा करने के लिए प्रेरित करो), व्यक्तिगत विकास और सामूहिक कल्याण पर जोर देता है।<ref>{{cite web |title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स |url=https://sankettimes.com/16318/ |website=संकेत टाइम्स |date=4 दिसम्बर 2017}}</ref> ==अखाड़ा परिषद से जुड़ाव== 2003 में नासिक कुंभ मेले के दौरान, नरेंद्राचार्य की आध्यात्मिक और सामाजिक गतिविधियों पर कई बड़े संतों ने ध्यान दिया। अखिल भारतीय षड्-दर्शन अखाड़ा परिषद के उस समय के अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज ने उन्हें साधुओं की पारंपरिक परंपरा में शामिल होने का न्योता दिया। 11 अप्रैल 2004 को, उज्जैन कुंभ मेले में, उन्हें औपचारिक रूप से निर्वाणी अखाड़े का शिष्य माना गया और महंत नरेंद्रदास नाम दिया गया। दक्षिण भारत में एक अलग वैष्णव धार्मिक पीठ की कमी को देखते हुए और समुदाय में उनके नेतृत्व को पहचानते हुए, वैष्णव अखाड़ों के सदस्यों ने वैष्णव धर्म और भक्ति के तरीकों को ज़्यादा फैलाने में मदद के लिए उन्हें जगद्गुरु रामानंदाचार्य बनाने का प्रस्ताव रखा।<ref>{{cite web |title=Coronation as Jagadguru |url=https://www.ramanandacharyananijdham.com/coronation-as-jagadguru |website=Narendracharya |language=en}}</ref> ==सामाजिक सुधार== नरेंद्राचार्य के संगठनों ने अंधविश्वास जैसे सामाजिक मुद्दों के खिलाफ अभियान चलाए हैं। युवा सेना और महिला सेना जैसे सामुदायिक समूह युवाओं की भागीदारी, महिला सशक्तीकरण और नागरिक जागरूकता को बढ़ावा देने के लिए बनाए गए हैं। घर वापसी (हिंदू धर्म में पुनः धर्मांतरण) और अंतर-सामुदायिक विवाहों को प्रोत्साहित करने वाले कार्यक्रमों को सामाजिक एकीकरण और सांस्कृतिक पहचान के संरक्षण की दिशा में प्रयासों के हिस्से के रूप में रिपोर्ट किया गया है।<ref>{{cite web |title=वसईतील ५०६ जण पुन्हा हिंदू धर्मात |url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/4/21/in-swami-narendracharya-sansthan-vasai-506-peoples-returned-into-Hindu-religion.html |website=www.mahamtb.com |language=mr |date=21 अप्रैल 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=2369 reconverted to Hinduism by Jagadguru Narendracharyaji Maharaj |url=https://www.hindujagruti.org/news/329.html |website=Hindu Janajagruti Samiti}}</ref> ==शरीर और अंग दान की पहल== 2016 में, नरेंद्रचार्य ने मेडिकल शिक्षा और रिसर्च के लिए मरने के बाद स्वेच्छा से शरीर दान करने को बढ़ावा देने के लिए एक अभियान शुरू किया।<ref>{{Cite web |title=जगदगुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून सुरु असलेले देहदानाचे कार्य गौरवास्पद - नारायण राणे Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi & Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today's News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे |url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250111_4_5 |access-date= |website=epaper.lokmat.com}}</ref> इससे जुड़े संस्थानों की रिपोर्ट के अनुसार, अभियान शुरू होने के बाद सरकारी मेडिकल कॉलेजों में 56,000 से ज़्यादा आवेदन जमा किए गए और तब से इस पहल के ज़रिए कई शरीर दान किए जा चुके हैं। ==परंपरा== अनुयायी नरेंद्रचार्य को एक ऐसे आध्यात्मिक गुरु के तौर पर देखते हैं जो धार्मिक दर्शन को समाज कल्याण से जोड़ते हैं। उनकी पहल शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, पर्यावरण संरक्षण और तकनीक-आधारित सामुदायिक विकास जैसे क्षेत्रों में फैली हुई है। स्वतंत्र और क्षेत्रीय रिपोर्टों में उनके काम को पारंपरिक धार्मिक शिक्षा और आधुनिक सामाजिक जुड़ाव का मेल बताया गया है, जो आध्यात्मिक और मानवीय दोनों तरह के कार्यों में योगदान देता है।<ref>{{cite web |title=ज़िद्द व ध्येय बाळगल्यास जीवनाथ |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=741,644,1453,1143&id=Story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/18022024/Ratnagiri/Page8.jpg |website=Epaper Prahaar |publisher=[[Prahaar (newspaper)]]}}</ref><ref>{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य यांच्या भक्तांकडूनजम्मू पूरग्रस्तांना ताडपत्री, ब्लॅंकेट वाटप |url=https://konkantoday.com/2025/10/08/रामानंदाचार्य-नरेंद्राच |website=Konkan Today}}</ref> ==ग्रन्थसूची== *"गोवेश्वर महिमासंहिता", 2026, आईएसबीएन:978-81-998252-8-4, 978-81-998252-3-9, 978-81-998252-5-3, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेजी *"भक्ति का बालसखा", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-7-7, 978-81-998252-4-6, भाषा: मराठी, हिंदी *"बचपन का साथी भक्ति", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-1-5, भाषा: अंग्रेजी *"श्री लीलामृत", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-2-2, 978-81-998252-9-1, भाषा: मराठी, हिंदी *"भारतीय कुटुंब जीवनशास्त्र", 2026, आईएसबीएन: 978-81-686706-9-3, भाषा: मराठी *"भारतीय परिवार जीवनशास्त्र", 2026, 978-81-686706-7-9, भाषा: हिंदी *"द साइंस ऑफ़ इंडियन फ़ैमिली लाइफ़", 2026, ISBN: 978-81-686706-6-2, भाषा: अंग्रेज़ी *"सनातन पंथ शास्त्र", 2026, ISBN: 978-81-998252-6-0, 978-81-686706-1-7, 978-81-686706-2-4, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेज़ी ==सम्मान और पुरस्कार== *महाराष्ट्र राज्य रक्त आधान परिषद द्वारा 2025 का राज्य-स्तरीय रक्तदाता उत्कृष्टता पुरस्कार फिर से प्रदान किया गया<ref>{{Cite web |title=जगदगुरु नरेंद्राचार्य महाराजांना ८१ हजार २६० कूपिका रक्त संकलनाबद्दल शासनाचे मानपत्र प्रदान Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Mar, 6 2024, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story11 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=33,1753,917,2285&id=story11&pageno=http://epaper.prahaar.in/06032024/Ratnagiri/Page8.jpg |access-date=2025-10-02 |website=Epaper Prahaar}}</ref> *अखिल भारतीय मराठा महासंघ द्वारा 2025 मराठा समाजरत्न पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=Jagadguru Ramanadacharya Narendracharya maharaj yancha Maratha Samajratna puraskarane Gaurav |url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/9/article/PUDHARI_RAT_20250217_09_5 |access-date=2025-10-02 |website=epaper.pudhari.news}}</ref> *अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान, J.N.M.G. फाउंडेशन इंक., USA द्वारा दिया गया, नासाउ काउंटी के एग्जीक्यूटिव एडवर्ड पी. मैंगानो द्वारा दिया गया; न्यू जर्सी जनरल असेंबली के एक प्रस्ताव द्वारा स्वीकार किया गया।(2012)<ref>{{cite web |title=जगद्गुरु हिंदू धर्म के ज्ञान को बढ़ावा देने के लिए अमेरिका जा रहे हैं। |url=https://www.scribd.com/document/89372309/51-vol4-epaper |website=The South Asian Times}}</ref> *विश्व रक्तदाता दिवस पर तेलंगाना के राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा द्वारा 2025 इंडियन रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Jun, 16 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story8 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=1099,1566,1460,2290&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16062025/Ratnagiri/Page8.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आध्यात्मिक गुरु]] [[श्रेणी:हिंदू धर्मगुरु]] spvsqxg3dk6ww5i90toec6zftlhjs8b 6591676 6591675 2026-07-25T13:18:42Z ~2026-41261-58 938196 /* शरीर और अंग दान की पहल */ 6591676 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्य | religion = [[हिंदुत्व]] | birth_date = {{birth date and age|1966|10|21|df=y}} | background = orange | birth_place = नानीज, [[रत्नागिरि जिला]], [[महाराष्ट्र]] | guru = [[कादसिद्धेश्वर|श्री समर्थ कादसिद्धेश्वर महाराज ]] | image = Jagadguru Ramanandacharya Narendracharya (cropped).jpg | title = [[जगद्गुरु]] | awards = अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान (2012), मराठा समाज रत्न पुरस्कार (2025), भारतीय रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार (2025) | founder = | caption = }}'''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' एक भारतीय आध्यात्मिक वक्ता और धार्मिक प्रवक्ता और महाराष्ट्र के रत्नागिरी जिले के नानिजधाम में मौजूद रामानंदाचार्य दक्षिण पीठ के प्रमुख हैं।<ref>{{cite web |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |website=The Times of India |date=16 अक्टूबर 2024}}</ref> उन्हें आदि जगद्गुरु रामानंदाचार्य के उत्तराधिकारी और वैष्णव धर्म की रामानंद परंपरा में एक अहम व्यक्ति के तौर पर जाना जाता है।<ref>{{cite web |last1=Marathi |first1=TV9 |title=नरेंद्र महाराजांची सर्वात मोठी मागणी, म्हणाले, मुस्लिमांची संख्या वाढतेय, आता... |url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/narendra-maharaj-boost-hindu-population-muslim-growth-a-concern-1543257.html |website=TV9 Marathi |language=mr |date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=कौन हैं जगद्गुरु नरेंद्राचार्य, महाकुंभ में लगवाए डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर, बंटेंगे तो कटेंगे के बाद नया नारा |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/kumbh-mela-2025/jagadguru-ramanandacharya-darenge-to-marenge-posters-in-mahakumbh-spark-controversy-in-prayagraj/2574044 |website=Zee-Up-Uttarakhand |language=hi}}</ref><ref>{{cite web |title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/ |website=Lokmat |language=mr |date=19 फरवरी 2021}}</ref> उन्हें 21 अक्टूबर 2005 को जगद्गुरु रामानंदाचार्य की उपाधि दी गई। यह उपाधि वैष्णव अखाड़ों, उप-अखाड़ों, चार मुख्य संप्रदायों और अखिल भारतीय अखाड़ा परिषद के तहत खालसा शाखाओं की भागीदारी में आयोजित एक कार्यक्रम में दी गई थी। इस सम्मान से दक्षिण भारत में रामनाम भक्ति के अभ्यास को बढ़ावा देने और रामानंदी परंपरा की शिक्षाओं को फैलाने में उनके योगदान को मान्यता मिली।<ref>{{cite web |title=रामानंदचार्य नरेंद्राचार्यजींच्या प्रेरणेतून नाशिकला ४३७ कुटुंबे पुन्हा हिंदू धर्मोत |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,125,1097,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/19112025/Ratnagiri/Page2.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मांतरण पर बने सख्त कानून, धमतरी में बोले जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य |url=https://www.etvbharat.com/hi/!state/strict-laws-should-be-made-on-religious-conversion-jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-says-in-dhamtari-chhattisgarh-news-cts25080303089 |website=ETV Bharat News |language=hi |date=3 अगस्त 2025}}</ref> ==आध्यात्मिक यात्रा== शेगांव के श्री गजानन महाराज स्वामी नरेंद्राचार्य के पूजे जाने वाले देवता हैं, जो एक आध्यात्मिक गुरु हैं और ब्रह्म-चेतना पर अपनी शिक्षाओं के लिए जाने जाते हैं। उनके जीवन के बारे में बताते हैं कि इस मार्गदर्शन ने उनके आध्यात्मिक मार्ग और त्याग के तरीके को बनाने में अहम भूमिका निभाई।<ref name="JNM">{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य का परिचय |url=https://www.jnms.org/index.php/hi/jagadgurushree/about-ramanandacharya |website=Jnms.org}}</ref> स्वामी नरेंद्राचार्य धीरे-धीरे आध्यात्मिक मार्गदर्शन और व्यावहारिक सलाह चाहने वाले भक्तों के लिए एक केंद्र बिंदु बन गए। लोग अपनी निजी और सामाजिक चिंताओं के साथ उनके पास आते थे और उनकी सलाह स्पष्ट और व्यावहारिक होने के लिए जानी जाती थी।<ref>{{cite web |title=स्वामी नरेंद्राचार्यांचे समस्या मार्गदर्शन |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik/swami-narendrabhais-problem-guidance/articleshow/65281515.cms |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> समय के साथ, उनके चारों ओर अनुयायियों का एक समुदाय बन गया, जो सामूहिक भक्ति प्रथाओं जैसे सामूहिक भजन (समूह भक्ति गायन) और नमस्कार (दिव्य नाम का जाप) में संलग्न थे। 1989 में, श्री गजानन महाराज का प्रकट दिवस (प्रकट दिवस) पहली बार उनके निवास पर मनाया गया था।<ref>{{cite web |title=Gajanan Maharaj प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |url=https://www.youtube.com/watch?v=ruMZcpMUYPI |website=प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |date=13 फरवरी 2023}}</ref> ==दीक्षा और आध्यात्मिक परंपरा== 30 जनवरी 1991 को, नरेंद्राचार्य ने समर्थ सद्गुरु काडसिद्धेश्वर महाराज को अपना आध्यात्मिक गुरु माना और एक जाने-माने आध्यात्मिक परंपरा में दीक्षा ली। यह परंपरा, जिसे इंचगिरी संप्रदाय या निम्बार्काचार्य गुरु परंपरा के नाम से जाना जाता है, इसकी शुरुआत रेवन सिद्धनाथ से हुई, जो नवनाथ सिद्धों में से एक और भगवान दत्तात्रेय के शिष्य थे।<ref name="JNM"/> ==आश्रम और स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना== अप्रैल 1991 में, नरेंद्राचार्य ने भक्ति अभ्यास (भक्ति मार्ग) को बढ़ावा देने और आध्यात्मिक शिक्षा प्रदान करने के उद्देश्य से, महाराष्ट्र के नानिज में अपनी पैतृक भूमि पर एक आश्रम की स्थापना की।<ref name="JNM"/> 24 फरवरी 1992 को, उन्होंने औपचारिक रूप से स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना की, जो आत्म-साक्षात्कार और सामाजिक जिम्मेदारी को प्रोत्साहित करने वाला एक आध्यात्मिक आंदोलन है। इसका मार्गदर्शक संदेश, “तुम जियो, और दूसरों को जीने मै साहयता करो” (उत्कृष्टता से जियो और दूसरों को भी ऐसा करने के लिए प्रेरित करो), व्यक्तिगत विकास और सामूहिक कल्याण पर जोर देता है।<ref>{{cite web |title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स |url=https://sankettimes.com/16318/ |website=संकेत टाइम्स |date=4 दिसम्बर 2017}}</ref> ==अखाड़ा परिषद से जुड़ाव== 2003 में नासिक कुंभ मेले के दौरान, नरेंद्राचार्य की आध्यात्मिक और सामाजिक गतिविधियों पर कई बड़े संतों ने ध्यान दिया। अखिल भारतीय षड्-दर्शन अखाड़ा परिषद के उस समय के अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज ने उन्हें साधुओं की पारंपरिक परंपरा में शामिल होने का न्योता दिया। 11 अप्रैल 2004 को, उज्जैन कुंभ मेले में, उन्हें औपचारिक रूप से निर्वाणी अखाड़े का शिष्य माना गया और महंत नरेंद्रदास नाम दिया गया। दक्षिण भारत में एक अलग वैष्णव धार्मिक पीठ की कमी को देखते हुए और समुदाय में उनके नेतृत्व को पहचानते हुए, वैष्णव अखाड़ों के सदस्यों ने वैष्णव धर्म और भक्ति के तरीकों को ज़्यादा फैलाने में मदद के लिए उन्हें जगद्गुरु रामानंदाचार्य बनाने का प्रस्ताव रखा।<ref>{{cite web |title=Coronation as Jagadguru |url=https://www.ramanandacharyananijdham.com/coronation-as-jagadguru |website=Narendracharya |language=en}}</ref> ==सामाजिक सुधार== नरेंद्राचार्य के संगठनों ने अंधविश्वास जैसे सामाजिक मुद्दों के खिलाफ अभियान चलाए हैं। युवा सेना और महिला सेना जैसे सामुदायिक समूह युवाओं की भागीदारी, महिला सशक्तीकरण और नागरिक जागरूकता को बढ़ावा देने के लिए बनाए गए हैं। घर वापसी (हिंदू धर्म में पुनः धर्मांतरण) और अंतर-सामुदायिक विवाहों को प्रोत्साहित करने वाले कार्यक्रमों को सामाजिक एकीकरण और सांस्कृतिक पहचान के संरक्षण की दिशा में प्रयासों के हिस्से के रूप में रिपोर्ट किया गया है।<ref>{{cite web |title=वसईतील ५०६ जण पुन्हा हिंदू धर्मात |url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/4/21/in-swami-narendracharya-sansthan-vasai-506-peoples-returned-into-Hindu-religion.html |website=www.mahamtb.com |language=mr |date=21 अप्रैल 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=2369 reconverted to Hinduism by Jagadguru Narendracharyaji Maharaj |url=https://www.hindujagruti.org/news/329.html |website=Hindu Janajagruti Samiti}}</ref> ==शरीर और अंग दान की पहल== 2016 में, नरेंद्रचार्य ने मेडिकल शिक्षा और रिसर्च के लिए मरने के बाद स्वेच्छा से शरीर दान करने को बढ़ावा देने के लिए एक अभियान शुरू किया।<ref>{{Cite web |title=जगदगुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून सुरु असलेले देहदानाचे कार्य गौरवास्पद - नारायण राणे Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi & Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today's News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे |url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250111_4_5 |access-date= |website=epaper.lokmat.com}}</ref> इससे जुड़े संस्थानों की रिपोर्ट के अनुसार, अभियान शुरू होने के बाद सरकारी मेडिकल कॉलेजों में 56,000 से ज़्यादा आवेदन जमा किए गए और तब से इस पहल के ज़रिए कई शरीर दान किए जा चुके हैं।<ref>{{Cite news |date=2024-10-16 |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |access-date= |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Feb, 8 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 2, Article Id story2 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=300,125,1097,703&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/08022025/Ratnagiri/Page2.jpg |access-date= |website=Epaper Prahaar}}</ref> ==परंपरा== अनुयायी नरेंद्रचार्य को एक ऐसे आध्यात्मिक गुरु के तौर पर देखते हैं जो धार्मिक दर्शन को समाज कल्याण से जोड़ते हैं। उनकी पहल शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, पर्यावरण संरक्षण और तकनीक-आधारित सामुदायिक विकास जैसे क्षेत्रों में फैली हुई है। स्वतंत्र और क्षेत्रीय रिपोर्टों में उनके काम को पारंपरिक धार्मिक शिक्षा और आधुनिक सामाजिक जुड़ाव का मेल बताया गया है, जो आध्यात्मिक और मानवीय दोनों तरह के कार्यों में योगदान देता है।<ref>{{cite web |title=ज़िद्द व ध्येय बाळगल्यास जीवनाथ |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=741,644,1453,1143&id=Story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/18022024/Ratnagiri/Page8.jpg |website=Epaper Prahaar |publisher=[[Prahaar (newspaper)]]}}</ref><ref>{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य यांच्या भक्तांकडूनजम्मू पूरग्रस्तांना ताडपत्री, ब्लॅंकेट वाटप |url=https://konkantoday.com/2025/10/08/रामानंदाचार्य-नरेंद्राच |website=Konkan Today}}</ref> ==ग्रन्थसूची== *"गोवेश्वर महिमासंहिता", 2026, आईएसबीएन:978-81-998252-8-4, 978-81-998252-3-9, 978-81-998252-5-3, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेजी *"भक्ति का बालसखा", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-7-7, 978-81-998252-4-6, भाषा: मराठी, हिंदी *"बचपन का साथी भक्ति", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-1-5, भाषा: अंग्रेजी *"श्री लीलामृत", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-2-2, 978-81-998252-9-1, भाषा: मराठी, हिंदी *"भारतीय कुटुंब जीवनशास्त्र", 2026, आईएसबीएन: 978-81-686706-9-3, भाषा: मराठी *"भारतीय परिवार जीवनशास्त्र", 2026, 978-81-686706-7-9, भाषा: हिंदी *"द साइंस ऑफ़ इंडियन फ़ैमिली लाइफ़", 2026, ISBN: 978-81-686706-6-2, भाषा: अंग्रेज़ी *"सनातन पंथ शास्त्र", 2026, ISBN: 978-81-998252-6-0, 978-81-686706-1-7, 978-81-686706-2-4, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेज़ी ==सम्मान और पुरस्कार== *महाराष्ट्र राज्य रक्त आधान परिषद द्वारा 2025 का राज्य-स्तरीय रक्तदाता उत्कृष्टता पुरस्कार फिर से प्रदान किया गया<ref>{{Cite web |title=जगदगुरु नरेंद्राचार्य महाराजांना ८१ हजार २६० कूपिका रक्त संकलनाबद्दल शासनाचे मानपत्र प्रदान Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Mar, 6 2024, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story11 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=33,1753,917,2285&id=story11&pageno=http://epaper.prahaar.in/06032024/Ratnagiri/Page8.jpg |access-date=2025-10-02 |website=Epaper Prahaar}}</ref> *अखिल भारतीय मराठा महासंघ द्वारा 2025 मराठा समाजरत्न पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=Jagadguru Ramanadacharya Narendracharya maharaj yancha Maratha Samajratna puraskarane Gaurav |url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/9/article/PUDHARI_RAT_20250217_09_5 |access-date=2025-10-02 |website=epaper.pudhari.news}}</ref> *अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान, J.N.M.G. फाउंडेशन इंक., USA द्वारा दिया गया, नासाउ काउंटी के एग्जीक्यूटिव एडवर्ड पी. मैंगानो द्वारा दिया गया; न्यू जर्सी जनरल असेंबली के एक प्रस्ताव द्वारा स्वीकार किया गया।(2012)<ref>{{cite web |title=जगद्गुरु हिंदू धर्म के ज्ञान को बढ़ावा देने के लिए अमेरिका जा रहे हैं। |url=https://www.scribd.com/document/89372309/51-vol4-epaper |website=The South Asian Times}}</ref> *विश्व रक्तदाता दिवस पर तेलंगाना के राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा द्वारा 2025 इंडियन रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Jun, 16 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story8 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=1099,1566,1460,2290&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16062025/Ratnagiri/Page8.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आध्यात्मिक गुरु]] [[श्रेणी:हिंदू धर्मगुरु]] evm67gtznzo9uzatujwsqcmaiifjb10 6591677 6591676 2026-07-25T13:19:33Z ~2026-41261-58 938196 /* शरीर और अंग दान की पहल */ 6591677 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्य | religion = [[हिंदुत्व]] | birth_date = {{birth date and age|1966|10|21|df=y}} | background = orange | birth_place = नानीज, [[रत्नागिरि जिला]], [[महाराष्ट्र]] | guru = [[कादसिद्धेश्वर|श्री समर्थ कादसिद्धेश्वर महाराज ]] | image = Jagadguru Ramanandacharya Narendracharya (cropped).jpg | title = [[जगद्गुरु]] | awards = अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान (2012), मराठा समाज रत्न पुरस्कार (2025), भारतीय रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार (2025) | founder = | caption = }}'''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' एक भारतीय आध्यात्मिक वक्ता और धार्मिक प्रवक्ता और महाराष्ट्र के रत्नागिरी जिले के नानिजधाम में मौजूद रामानंदाचार्य दक्षिण पीठ के प्रमुख हैं।<ref>{{cite web |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |website=The Times of India |date=16 अक्टूबर 2024}}</ref> उन्हें आदि जगद्गुरु रामानंदाचार्य के उत्तराधिकारी और वैष्णव धर्म की रामानंद परंपरा में एक अहम व्यक्ति के तौर पर जाना जाता है।<ref>{{cite web |last1=Marathi |first1=TV9 |title=नरेंद्र महाराजांची सर्वात मोठी मागणी, म्हणाले, मुस्लिमांची संख्या वाढतेय, आता... |url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/narendra-maharaj-boost-hindu-population-muslim-growth-a-concern-1543257.html |website=TV9 Marathi |language=mr |date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=कौन हैं जगद्गुरु नरेंद्राचार्य, महाकुंभ में लगवाए डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर, बंटेंगे तो कटेंगे के बाद नया नारा |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/kumbh-mela-2025/jagadguru-ramanandacharya-darenge-to-marenge-posters-in-mahakumbh-spark-controversy-in-prayagraj/2574044 |website=Zee-Up-Uttarakhand |language=hi}}</ref><ref>{{cite web |title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/ |website=Lokmat |language=mr |date=19 फरवरी 2021}}</ref> उन्हें 21 अक्टूबर 2005 को जगद्गुरु रामानंदाचार्य की उपाधि दी गई। यह उपाधि वैष्णव अखाड़ों, उप-अखाड़ों, चार मुख्य संप्रदायों और अखिल भारतीय अखाड़ा परिषद के तहत खालसा शाखाओं की भागीदारी में आयोजित एक कार्यक्रम में दी गई थी। इस सम्मान से दक्षिण भारत में रामनाम भक्ति के अभ्यास को बढ़ावा देने और रामानंदी परंपरा की शिक्षाओं को फैलाने में उनके योगदान को मान्यता मिली।<ref>{{cite web |title=रामानंदचार्य नरेंद्राचार्यजींच्या प्रेरणेतून नाशिकला ४३७ कुटुंबे पुन्हा हिंदू धर्मोत |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,125,1097,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/19112025/Ratnagiri/Page2.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मांतरण पर बने सख्त कानून, धमतरी में बोले जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य |url=https://www.etvbharat.com/hi/!state/strict-laws-should-be-made-on-religious-conversion-jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-says-in-dhamtari-chhattisgarh-news-cts25080303089 |website=ETV Bharat News |language=hi |date=3 अगस्त 2025}}</ref> ==आध्यात्मिक यात्रा== शेगांव के श्री गजानन महाराज स्वामी नरेंद्राचार्य के पूजे जाने वाले देवता हैं, जो एक आध्यात्मिक गुरु हैं और ब्रह्म-चेतना पर अपनी शिक्षाओं के लिए जाने जाते हैं। उनके जीवन के बारे में बताते हैं कि इस मार्गदर्शन ने उनके आध्यात्मिक मार्ग और त्याग के तरीके को बनाने में अहम भूमिका निभाई।<ref name="JNM">{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य का परिचय |url=https://www.jnms.org/index.php/hi/jagadgurushree/about-ramanandacharya |website=Jnms.org}}</ref> स्वामी नरेंद्राचार्य धीरे-धीरे आध्यात्मिक मार्गदर्शन और व्यावहारिक सलाह चाहने वाले भक्तों के लिए एक केंद्र बिंदु बन गए। लोग अपनी निजी और सामाजिक चिंताओं के साथ उनके पास आते थे और उनकी सलाह स्पष्ट और व्यावहारिक होने के लिए जानी जाती थी।<ref>{{cite web |title=स्वामी नरेंद्राचार्यांचे समस्या मार्गदर्शन |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik/swami-narendrabhais-problem-guidance/articleshow/65281515.cms |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> समय के साथ, उनके चारों ओर अनुयायियों का एक समुदाय बन गया, जो सामूहिक भक्ति प्रथाओं जैसे सामूहिक भजन (समूह भक्ति गायन) और नमस्कार (दिव्य नाम का जाप) में संलग्न थे। 1989 में, श्री गजानन महाराज का प्रकट दिवस (प्रकट दिवस) पहली बार उनके निवास पर मनाया गया था।<ref>{{cite web |title=Gajanan Maharaj प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |url=https://www.youtube.com/watch?v=ruMZcpMUYPI |website=प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |date=13 फरवरी 2023}}</ref> ==दीक्षा और आध्यात्मिक परंपरा== 30 जनवरी 1991 को, नरेंद्राचार्य ने समर्थ सद्गुरु काडसिद्धेश्वर महाराज को अपना आध्यात्मिक गुरु माना और एक जाने-माने आध्यात्मिक परंपरा में दीक्षा ली। यह परंपरा, जिसे इंचगिरी संप्रदाय या निम्बार्काचार्य गुरु परंपरा के नाम से जाना जाता है, इसकी शुरुआत रेवन सिद्धनाथ से हुई, जो नवनाथ सिद्धों में से एक और भगवान दत्तात्रेय के शिष्य थे।<ref name="JNM"/> ==आश्रम और स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना== अप्रैल 1991 में, नरेंद्राचार्य ने भक्ति अभ्यास (भक्ति मार्ग) को बढ़ावा देने और आध्यात्मिक शिक्षा प्रदान करने के उद्देश्य से, महाराष्ट्र के नानिज में अपनी पैतृक भूमि पर एक आश्रम की स्थापना की।<ref name="JNM"/> 24 फरवरी 1992 को, उन्होंने औपचारिक रूप से स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना की, जो आत्म-साक्षात्कार और सामाजिक जिम्मेदारी को प्रोत्साहित करने वाला एक आध्यात्मिक आंदोलन है। इसका मार्गदर्शक संदेश, “तुम जियो, और दूसरों को जीने मै साहयता करो” (उत्कृष्टता से जियो और दूसरों को भी ऐसा करने के लिए प्रेरित करो), व्यक्तिगत विकास और सामूहिक कल्याण पर जोर देता है।<ref>{{cite web |title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स |url=https://sankettimes.com/16318/ |website=संकेत टाइम्स |date=4 दिसम्बर 2017}}</ref> ==अखाड़ा परिषद से जुड़ाव== 2003 में नासिक कुंभ मेले के दौरान, नरेंद्राचार्य की आध्यात्मिक और सामाजिक गतिविधियों पर कई बड़े संतों ने ध्यान दिया। अखिल भारतीय षड्-दर्शन अखाड़ा परिषद के उस समय के अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज ने उन्हें साधुओं की पारंपरिक परंपरा में शामिल होने का न्योता दिया। 11 अप्रैल 2004 को, उज्जैन कुंभ मेले में, उन्हें औपचारिक रूप से निर्वाणी अखाड़े का शिष्य माना गया और महंत नरेंद्रदास नाम दिया गया। दक्षिण भारत में एक अलग वैष्णव धार्मिक पीठ की कमी को देखते हुए और समुदाय में उनके नेतृत्व को पहचानते हुए, वैष्णव अखाड़ों के सदस्यों ने वैष्णव धर्म और भक्ति के तरीकों को ज़्यादा फैलाने में मदद के लिए उन्हें जगद्गुरु रामानंदाचार्य बनाने का प्रस्ताव रखा।<ref>{{cite web |title=Coronation as Jagadguru |url=https://www.ramanandacharyananijdham.com/coronation-as-jagadguru |website=Narendracharya |language=en}}</ref> ==सामाजिक सुधार== नरेंद्राचार्य के संगठनों ने अंधविश्वास जैसे सामाजिक मुद्दों के खिलाफ अभियान चलाए हैं। युवा सेना और महिला सेना जैसे सामुदायिक समूह युवाओं की भागीदारी, महिला सशक्तीकरण और नागरिक जागरूकता को बढ़ावा देने के लिए बनाए गए हैं। घर वापसी (हिंदू धर्म में पुनः धर्मांतरण) और अंतर-सामुदायिक विवाहों को प्रोत्साहित करने वाले कार्यक्रमों को सामाजिक एकीकरण और सांस्कृतिक पहचान के संरक्षण की दिशा में प्रयासों के हिस्से के रूप में रिपोर्ट किया गया है।<ref>{{cite web |title=वसईतील ५०६ जण पुन्हा हिंदू धर्मात |url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/4/21/in-swami-narendracharya-sansthan-vasai-506-peoples-returned-into-Hindu-religion.html |website=www.mahamtb.com |language=mr |date=21 अप्रैल 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=2369 reconverted to Hinduism by Jagadguru Narendracharyaji Maharaj |url=https://www.hindujagruti.org/news/329.html |website=Hindu Janajagruti Samiti}}</ref> ==शरीर और अंग दान की पहल== 2016 में, नरेंद्रचार्य ने मेडिकल शिक्षा और रिसर्च के लिए मरने के बाद स्वेच्छा से शरीर दान करने को बढ़ावा देने के लिए एक अभियान शुरू किया।<ref>{{Cite web |title=जगदगुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून सुरु असलेले देहदानाचे कार्य गौरवास्पद - नारायण राणे Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi & Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today's News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे |url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250111_4_5 |access-date= |website=epaper.lokmat.com}}</ref> इससे जुड़े संस्थानों की रिपोर्ट के अनुसार, अभियान शुरू होने के बाद सरकारी मेडिकल कॉलेजों में 56,000 से ज़्यादा आवेदन जमा किए गए और तब से इस पहल के ज़रिए कई शरीर दान किए जा चुके हैं।<ref>{{Cite news |date=2024-10-16 |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |access-date= |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Feb, 8 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 2, Article Id story2 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=300,125,1097,703&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/08022025/Ratnagiri/Page2.jpg |access-date= |website=Epaper Prahaar}}</ref> फरवरी 2025 में, संस्थान ने अंगदान को बढ़ावा देने के लिए एक अभियान शुरू किया, जिसमें मृत्यु के बाद आँख, त्वचा और अन्य अंगों का दान शामिल था। इस कार्यक्रम में बड़ी संख्या में लोगों ने हिस्सा लिया और रिपोर्टों से पता चलता है कि इस प्रयास के तहत कई सफल अंगदान हुए।<ref>{{Cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Dec, 2 2023, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 3, Article Id story9 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=298,1953,1274,2288&id=story9&pageno=http://epaper.prahaar.in/02122023/Ratnagiri/Page3.jpg |access-date=2025-10-02 |website=Epaper Prahaar}}</ref> ==परंपरा== अनुयायी नरेंद्रचार्य को एक ऐसे आध्यात्मिक गुरु के तौर पर देखते हैं जो धार्मिक दर्शन को समाज कल्याण से जोड़ते हैं। उनकी पहल शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, पर्यावरण संरक्षण और तकनीक-आधारित सामुदायिक विकास जैसे क्षेत्रों में फैली हुई है। स्वतंत्र और क्षेत्रीय रिपोर्टों में उनके काम को पारंपरिक धार्मिक शिक्षा और आधुनिक सामाजिक जुड़ाव का मेल बताया गया है, जो आध्यात्मिक और मानवीय दोनों तरह के कार्यों में योगदान देता है।<ref>{{cite web |title=ज़िद्द व ध्येय बाळगल्यास जीवनाथ |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=741,644,1453,1143&id=Story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/18022024/Ratnagiri/Page8.jpg |website=Epaper Prahaar |publisher=[[Prahaar (newspaper)]]}}</ref><ref>{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य यांच्या भक्तांकडूनजम्मू पूरग्रस्तांना ताडपत्री, ब्लॅंकेट वाटप |url=https://konkantoday.com/2025/10/08/रामानंदाचार्य-नरेंद्राच |website=Konkan Today}}</ref> ==ग्रन्थसूची== *"गोवेश्वर महिमासंहिता", 2026, आईएसबीएन:978-81-998252-8-4, 978-81-998252-3-9, 978-81-998252-5-3, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेजी *"भक्ति का बालसखा", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-7-7, 978-81-998252-4-6, भाषा: मराठी, हिंदी *"बचपन का साथी भक्ति", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-1-5, भाषा: अंग्रेजी *"श्री लीलामृत", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-2-2, 978-81-998252-9-1, भाषा: मराठी, हिंदी *"भारतीय कुटुंब जीवनशास्त्र", 2026, आईएसबीएन: 978-81-686706-9-3, भाषा: मराठी *"भारतीय परिवार जीवनशास्त्र", 2026, 978-81-686706-7-9, भाषा: हिंदी *"द साइंस ऑफ़ इंडियन फ़ैमिली लाइफ़", 2026, ISBN: 978-81-686706-6-2, भाषा: अंग्रेज़ी *"सनातन पंथ शास्त्र", 2026, ISBN: 978-81-998252-6-0, 978-81-686706-1-7, 978-81-686706-2-4, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेज़ी ==सम्मान और पुरस्कार== *महाराष्ट्र राज्य रक्त आधान परिषद द्वारा 2025 का राज्य-स्तरीय रक्तदाता उत्कृष्टता पुरस्कार फिर से प्रदान किया गया<ref>{{Cite web |title=जगदगुरु नरेंद्राचार्य महाराजांना ८१ हजार २६० कूपिका रक्त संकलनाबद्दल शासनाचे मानपत्र प्रदान Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Mar, 6 2024, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story11 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=33,1753,917,2285&id=story11&pageno=http://epaper.prahaar.in/06032024/Ratnagiri/Page8.jpg |access-date=2025-10-02 |website=Epaper Prahaar}}</ref> *अखिल भारतीय मराठा महासंघ द्वारा 2025 मराठा समाजरत्न पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=Jagadguru Ramanadacharya Narendracharya maharaj yancha Maratha Samajratna puraskarane Gaurav |url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/9/article/PUDHARI_RAT_20250217_09_5 |access-date=2025-10-02 |website=epaper.pudhari.news}}</ref> *अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान, J.N.M.G. फाउंडेशन इंक., USA द्वारा दिया गया, नासाउ काउंटी के एग्जीक्यूटिव एडवर्ड पी. मैंगानो द्वारा दिया गया; न्यू जर्सी जनरल असेंबली के एक प्रस्ताव द्वारा स्वीकार किया गया।(2012)<ref>{{cite web |title=जगद्गुरु हिंदू धर्म के ज्ञान को बढ़ावा देने के लिए अमेरिका जा रहे हैं। |url=https://www.scribd.com/document/89372309/51-vol4-epaper |website=The South Asian Times}}</ref> *विश्व रक्तदाता दिवस पर तेलंगाना के राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा द्वारा 2025 इंडियन रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Jun, 16 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story8 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=1099,1566,1460,2290&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16062025/Ratnagiri/Page8.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आध्यात्मिक गुरु]] [[श्रेणी:हिंदू धर्मगुरु]] g8aqy099smjch4lhn113p9r42r7bcsd 6591678 6591677 2026-07-25T13:22:53Z ~2026-41261-58 938196 6591678 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्य | religion = [[हिंदुत्व]] | birth_date = {{birth date and age|1966|10|21|df=y}} | background = orange | birth_place = नानीज, [[रत्नागिरि जिला]], [[महाराष्ट्र]] | guru = [[कादसिद्धेश्वर|श्री समर्थ कादसिद्धेश्वर महाराज ]] | image = Jagadguru Ramanandacharya Narendracharya (cropped).jpg | title = [[जगद्गुरु]] | awards = अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान (2012), मराठा समाज रत्न पुरस्कार (2025), भारतीय रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार (2025) | founder = | caption = }}'''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' एक भारतीय आध्यात्मिक वक्ता और धार्मिक प्रवक्ता और महाराष्ट्र के रत्नागिरी जिले के नानिजधाम में मौजूद रामानंदाचार्य दक्षिण पीठ के प्रमुख हैं।<ref>{{cite web |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |website=The Times of India |date=16 अक्टूबर 2024}}</ref> उन्हें आदि जगद्गुरु रामानंदाचार्य के उत्तराधिकारी और वैष्णव धर्म की रामानंद परंपरा में एक अहम व्यक्ति के तौर पर जाना जाता है।<ref>{{cite web |last1=Marathi |first1=TV9 |title=नरेंद्र महाराजांची सर्वात मोठी मागणी, म्हणाले, मुस्लिमांची संख्या वाढतेय, आता... |url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/narendra-maharaj-boost-hindu-population-muslim-growth-a-concern-1543257.html |website=TV9 Marathi |language=mr |date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=कौन हैं जगद्गुरु नरेंद्राचार्य, महाकुंभ में लगवाए डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर, बंटेंगे तो कटेंगे के बाद नया नारा |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/kumbh-mela-2025/jagadguru-ramanandacharya-darenge-to-marenge-posters-in-mahakumbh-spark-controversy-in-prayagraj/2574044 |website=Zee-Up-Uttarakhand |language=hi}}</ref><ref>{{cite web |title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/ |website=Lokmat |language=mr |date=19 फरवरी 2021}}</ref> उन्हें 21 अक्टूबर 2005 को जगद्गुरु रामानंदाचार्य की उपाधि दी गई। यह उपाधि वैष्णव अखाड़ों, उप-अखाड़ों, चार मुख्य संप्रदायों और अखिल भारतीय अखाड़ा परिषद के तहत खालसा शाखाओं की भागीदारी में आयोजित एक कार्यक्रम में दी गई थी। इस सम्मान से दक्षिण भारत में रामनाम भक्ति के अभ्यास को बढ़ावा देने और रामानंदी परंपरा की शिक्षाओं को फैलाने में उनके योगदान को मान्यता मिली।<ref>{{cite web |title=रामानंदचार्य नरेंद्राचार्यजींच्या प्रेरणेतून नाशिकला ४३७ कुटुंबे पुन्हा हिंदू धर्मोत |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,125,1097,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/19112025/Ratnagiri/Page2.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मांतरण पर बने सख्त कानून, धमतरी में बोले जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य |url=https://www.etvbharat.com/hi/!state/strict-laws-should-be-made-on-religious-conversion-jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-says-in-dhamtari-chhattisgarh-news-cts25080303089 |website=ETV Bharat News |language=hi |date=3 अगस्त 2025}}</ref> ==आध्यात्मिक यात्रा== शेगांव के श्री गजानन महाराज स्वामी नरेंद्राचार्य के पूजे जाने वाले देवता हैं, जो एक आध्यात्मिक गुरु हैं और ब्रह्म-चेतना पर अपनी शिक्षाओं के लिए जाने जाते हैं। उनके जीवन के बारे में बताते हैं कि इस मार्गदर्शन ने उनके आध्यात्मिक मार्ग और त्याग के तरीके को बनाने में अहम भूमिका निभाई।<ref name="JNM">{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य का परिचय |url=https://www.jnms.org/index.php/hi/jagadgurushree/about-ramanandacharya |website=Jnms.org}}</ref> स्वामी नरेंद्राचार्य धीरे-धीरे आध्यात्मिक मार्गदर्शन और व्यावहारिक सलाह चाहने वाले भक्तों के लिए एक केंद्र बिंदु बन गए। लोग अपनी निजी और सामाजिक चिंताओं के साथ उनके पास आते थे और उनकी सलाह स्पष्ट और व्यावहारिक होने के लिए जानी जाती थी।<ref>{{cite web |title=स्वामी नरेंद्राचार्यांचे समस्या मार्गदर्शन |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik/swami-narendrabhais-problem-guidance/articleshow/65281515.cms |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> समय के साथ, उनके चारों ओर अनुयायियों का एक समुदाय बन गया, जो सामूहिक भक्ति प्रथाओं जैसे सामूहिक भजन (समूह भक्ति गायन) और नमस्कार (दिव्य नाम का जाप) में संलग्न थे। 1989 में, श्री गजानन महाराज का प्रकट दिवस (प्रकट दिवस) पहली बार उनके निवास पर मनाया गया था।<ref>{{cite web |title=Gajanan Maharaj प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |url=https://www.youtube.com/watch?v=ruMZcpMUYPI |website=प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |date=13 फरवरी 2023}}</ref> ===दीक्षा और आध्यात्मिक परंपरा=== 30 जनवरी 1991 को, नरेंद्राचार्य ने समर्थ सद्गुरु काडसिद्धेश्वर महाराज को अपना आध्यात्मिक गुरु माना और एक जाने-माने आध्यात्मिक परंपरा में दीक्षा ली। यह परंपरा, जिसे इंचगिरी संप्रदाय या निम्बार्काचार्य गुरु परंपरा के नाम से जाना जाता है, इसकी शुरुआत रेवन सिद्धनाथ से हुई, जो नवनाथ सिद्धों में से एक और भगवान दत्तात्रेय के शिष्य थे।<ref name="JNM"/> बाद में यह वंश कई गुरुओं के ज़रिए आगे बढ़ा, जिनमें नारायणराव (गुरु लिंग जंगम महाराज), रघुनाथप्रिय महाराज (तंजावुर, तमिलनाडु), भाऊसाहेब महाराज (उमाडी – इंचगिरी), और समर्थ सद्गुरु सिद्धरामेश्वर महाराज (पथरी, सोलापुर) शामिल थे। यह परंपरा समर्थ मुप्पिन कदसिद्धेश्वर महाराज के साथ जारी रही, जो 26वें आचार्य और कनेरी मठ, कोल्हापुर के आध्यात्मिक प्रमुख थे। उनके मार्गदर्शन में, स्वामी नरेंद्राचार्य ने औपचारिक रूप से इस आध्यात्मिक वंश में प्रवेश किया।<ref name="jnm"/> ==आश्रम और स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना== अप्रैल 1991 में, नरेंद्राचार्य ने भक्ति अभ्यास (भक्ति मार्ग) को बढ़ावा देने और आध्यात्मिक शिक्षा प्रदान करने के उद्देश्य से, महाराष्ट्र के नानिज में अपनी पैतृक भूमि पर एक आश्रम की स्थापना की।<ref name="JNM"/> 24 फरवरी 1992 को, उन्होंने औपचारिक रूप से स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना की, जो आत्म-साक्षात्कार और सामाजिक जिम्मेदारी को प्रोत्साहित करने वाला एक आध्यात्मिक आंदोलन है। इसका मार्गदर्शक संदेश, “तुम जियो, और दूसरों को जीने मै साहयता करो” (उत्कृष्टता से जियो और दूसरों को भी ऐसा करने के लिए प्रेरित करो), व्यक्तिगत विकास और सामूहिक कल्याण पर जोर देता है।<ref>{{cite web |title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स |url=https://sankettimes.com/16318/ |website=संकेत टाइम्स |date=4 दिसम्बर 2017}}</ref> ==अखाड़ा परिषद से जुड़ाव== 2003 में नासिक कुंभ मेले के दौरान, नरेंद्राचार्य की आध्यात्मिक और सामाजिक गतिविधियों पर कई बड़े संतों ने ध्यान दिया। अखिल भारतीय षड्-दर्शन अखाड़ा परिषद के उस समय के अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज ने उन्हें साधुओं की पारंपरिक परंपरा में शामिल होने का न्योता दिया। 11 अप्रैल 2004 को, उज्जैन कुंभ मेले में, उन्हें औपचारिक रूप से निर्वाणी अखाड़े का शिष्य माना गया और महंत नरेंद्रदास नाम दिया गया। दक्षिण भारत में एक अलग वैष्णव धार्मिक पीठ की कमी को देखते हुए और समुदाय में उनके नेतृत्व को पहचानते हुए, वैष्णव अखाड़ों के सदस्यों ने वैष्णव धर्म और भक्ति के तरीकों को ज़्यादा फैलाने में मदद के लिए उन्हें जगद्गुरु रामानंदाचार्य बनाने का प्रस्ताव रखा।<ref>{{cite web |title=Coronation as Jagadguru |url=https://www.ramanandacharyananijdham.com/coronation-as-jagadguru |website=Narendracharya |language=en}}</ref> ==सामाजिक सुधार== नरेंद्राचार्य के संगठनों ने अंधविश्वास जैसे सामाजिक मुद्दों के खिलाफ अभियान चलाए हैं। युवा सेना और महिला सेना जैसे सामुदायिक समूह युवाओं की भागीदारी, महिला सशक्तीकरण और नागरिक जागरूकता को बढ़ावा देने के लिए बनाए गए हैं। घर वापसी (हिंदू धर्म में पुनः धर्मांतरण) और अंतर-सामुदायिक विवाहों को प्रोत्साहित करने वाले कार्यक्रमों को सामाजिक एकीकरण और सांस्कृतिक पहचान के संरक्षण की दिशा में प्रयासों के हिस्से के रूप में रिपोर्ट किया गया है।<ref>{{cite web |title=वसईतील ५०६ जण पुन्हा हिंदू धर्मात |url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/4/21/in-swami-narendracharya-sansthan-vasai-506-peoples-returned-into-Hindu-religion.html |website=www.mahamtb.com |language=mr |date=21 अप्रैल 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=2369 reconverted to Hinduism by Jagadguru Narendracharyaji Maharaj |url=https://www.hindujagruti.org/news/329.html |website=Hindu Janajagruti Samiti}}</ref> ==शरीर और अंग दान की पहल== 2016 में, नरेंद्रचार्य ने मेडिकल शिक्षा और रिसर्च के लिए मरने के बाद स्वेच्छा से शरीर दान करने को बढ़ावा देने के लिए एक अभियान शुरू किया।<ref>{{Cite web |title=जगदगुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून सुरु असलेले देहदानाचे कार्य गौरवास्पद - नारायण राणे Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi & Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today's News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे |url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250111_4_5 |access-date= |website=epaper.lokmat.com}}</ref> इससे जुड़े संस्थानों की रिपोर्ट के अनुसार, अभियान शुरू होने के बाद सरकारी मेडिकल कॉलेजों में 56,000 से ज़्यादा आवेदन जमा किए गए और तब से इस पहल के ज़रिए कई शरीर दान किए जा चुके हैं।<ref>{{Cite news |date=2024-10-16 |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |access-date= |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Feb, 8 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 2, Article Id story2 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=300,125,1097,703&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/08022025/Ratnagiri/Page2.jpg |access-date= |website=Epaper Prahaar}}</ref> फरवरी 2025 में, संस्थान ने अंगदान को बढ़ावा देने के लिए एक अभियान शुरू किया, जिसमें मृत्यु के बाद आँख, त्वचा और अन्य अंगों का दान शामिल था। इस कार्यक्रम में बड़ी संख्या में लोगों ने हिस्सा लिया और रिपोर्टों से पता चलता है कि इस प्रयास के तहत कई सफल अंगदान हुए।<ref>{{Cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Dec, 2 2023, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 3, Article Id story9 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=298,1953,1274,2288&id=story9&pageno=http://epaper.prahaar.in/02122023/Ratnagiri/Page3.jpg |access-date=2025-10-02 |website=Epaper Prahaar}}</ref> ==परंपरा== अनुयायी नरेंद्रचार्य को एक ऐसे आध्यात्मिक गुरु के तौर पर देखते हैं जो धार्मिक दर्शन को समाज कल्याण से जोड़ते हैं। उनकी पहल शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, पर्यावरण संरक्षण और तकनीक-आधारित सामुदायिक विकास जैसे क्षेत्रों में फैली हुई है। स्वतंत्र और क्षेत्रीय रिपोर्टों में उनके काम को पारंपरिक धार्मिक शिक्षा और आधुनिक सामाजिक जुड़ाव का मेल बताया गया है, जो आध्यात्मिक और मानवीय दोनों तरह के कार्यों में योगदान देता है।<ref>{{cite web |title=ज़िद्द व ध्येय बाळगल्यास जीवनाथ |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=741,644,1453,1143&id=Story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/18022024/Ratnagiri/Page8.jpg |website=Epaper Prahaar |publisher=[[Prahaar (newspaper)]]}}</ref><ref>{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य यांच्या भक्तांकडूनजम्मू पूरग्रस्तांना ताडपत्री, ब्लॅंकेट वाटप |url=https://konkantoday.com/2025/10/08/रामानंदाचार्य-नरेंद्राच |website=Konkan Today}}</ref> ==ग्रन्थसूची== *"गोवेश्वर महिमासंहिता", 2026, आईएसबीएन:978-81-998252-8-4, 978-81-998252-3-9, 978-81-998252-5-3, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेजी *"भक्ति का बालसखा", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-7-7, 978-81-998252-4-6, भाषा: मराठी, हिंदी *"बचपन का साथी भक्ति", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-1-5, भाषा: अंग्रेजी *"श्री लीलामृत", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-2-2, 978-81-998252-9-1, भाषा: मराठी, हिंदी *"भारतीय कुटुंब जीवनशास्त्र", 2026, आईएसबीएन: 978-81-686706-9-3, भाषा: मराठी *"भारतीय परिवार जीवनशास्त्र", 2026, 978-81-686706-7-9, भाषा: हिंदी *"द साइंस ऑफ़ इंडियन फ़ैमिली लाइफ़", 2026, ISBN: 978-81-686706-6-2, भाषा: अंग्रेज़ी *"सनातन पंथ शास्त्र", 2026, ISBN: 978-81-998252-6-0, 978-81-686706-1-7, 978-81-686706-2-4, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेज़ी ==सम्मान और पुरस्कार== *महाराष्ट्र राज्य रक्त आधान परिषद द्वारा 2025 का राज्य-स्तरीय रक्तदाता उत्कृष्टता पुरस्कार फिर से प्रदान किया गया<ref>{{Cite web |title=जगदगुरु नरेंद्राचार्य महाराजांना ८१ हजार २६० कूपिका रक्त संकलनाबद्दल शासनाचे मानपत्र प्रदान Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Mar, 6 2024, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story11 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=33,1753,917,2285&id=story11&pageno=http://epaper.prahaar.in/06032024/Ratnagiri/Page8.jpg |access-date=2025-10-02 |website=Epaper Prahaar}}</ref> *अखिल भारतीय मराठा महासंघ द्वारा 2025 मराठा समाजरत्न पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=Jagadguru Ramanadacharya Narendracharya maharaj yancha Maratha Samajratna puraskarane Gaurav |url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/9/article/PUDHARI_RAT_20250217_09_5 |access-date=2025-10-02 |website=epaper.pudhari.news}}</ref> *अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान, J.N.M.G. फाउंडेशन इंक., USA द्वारा दिया गया, नासाउ काउंटी के एग्जीक्यूटिव एडवर्ड पी. मैंगानो द्वारा दिया गया; न्यू जर्सी जनरल असेंबली के एक प्रस्ताव द्वारा स्वीकार किया गया।(2012)<ref>{{cite web |title=जगद्गुरु हिंदू धर्म के ज्ञान को बढ़ावा देने के लिए अमेरिका जा रहे हैं। |url=https://www.scribd.com/document/89372309/51-vol4-epaper |website=The South Asian Times}}</ref> *विश्व रक्तदाता दिवस पर तेलंगाना के राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा द्वारा 2025 इंडियन रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Jun, 16 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story8 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=1099,1566,1460,2290&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16062025/Ratnagiri/Page8.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आध्यात्मिक गुरु]] [[श्रेणी:हिंदू धर्मगुरु]] knogsi49messjxb70xd6ngfn2ruisye 6591679 6591678 2026-07-25T13:27:08Z ~2026-41261-58 938196 शिक्षा 6591679 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्य | religion = [[हिंदुत्व]] | birth_date = {{birth date and age|1966|10|21|df=y}} | background = orange | birth_place = नानीज, [[रत्नागिरि जिला]], [[महाराष्ट्र]] | guru = [[कादसिद्धेश्वर|श्री समर्थ कादसिद्धेश्वर महाराज ]] | image = Jagadguru Ramanandacharya Narendracharya (cropped).jpg | title = [[जगद्गुरु]] | awards = अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान (2012), मराठा समाज रत्न पुरस्कार (2025), भारतीय रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार (2025) | founder = | caption = }}'''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' एक भारतीय आध्यात्मिक वक्ता और धार्मिक प्रवक्ता और महाराष्ट्र के रत्नागिरी जिले के नानिजधाम में मौजूद रामानंदाचार्य दक्षिण पीठ के प्रमुख हैं।<ref>{{cite web |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |website=The Times of India |date=16 अक्टूबर 2024}}</ref> उन्हें आदि जगद्गुरु रामानंदाचार्य के उत्तराधिकारी और वैष्णव धर्म की रामानंद परंपरा में एक अहम व्यक्ति के तौर पर जाना जाता है।<ref>{{cite web |last1=Marathi |first1=TV9 |title=नरेंद्र महाराजांची सर्वात मोठी मागणी, म्हणाले, मुस्लिमांची संख्या वाढतेय, आता... |url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/narendra-maharaj-boost-hindu-population-muslim-growth-a-concern-1543257.html |website=TV9 Marathi |language=mr |date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=कौन हैं जगद्गुरु नरेंद्राचार्य, महाकुंभ में लगवाए डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर, बंटेंगे तो कटेंगे के बाद नया नारा |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/kumbh-mela-2025/jagadguru-ramanandacharya-darenge-to-marenge-posters-in-mahakumbh-spark-controversy-in-prayagraj/2574044 |website=Zee-Up-Uttarakhand |language=hi}}</ref><ref>{{cite web |title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/ |website=Lokmat |language=mr |date=19 फरवरी 2021}}</ref> उन्हें 21 अक्टूबर 2005 को जगद्गुरु रामानंदाचार्य की उपाधि दी गई। यह उपाधि वैष्णव अखाड़ों, उप-अखाड़ों, चार मुख्य संप्रदायों और अखिल भारतीय अखाड़ा परिषद के तहत खालसा शाखाओं की भागीदारी में आयोजित एक कार्यक्रम में दी गई थी। इस सम्मान से दक्षिण भारत में रामनाम भक्ति के अभ्यास को बढ़ावा देने और रामानंदी परंपरा की शिक्षाओं को फैलाने में उनके योगदान को मान्यता मिली।<ref>{{cite web |title=रामानंदचार्य नरेंद्राचार्यजींच्या प्रेरणेतून नाशिकला ४३७ कुटुंबे पुन्हा हिंदू धर्मोत |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,125,1097,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/19112025/Ratnagiri/Page2.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मांतरण पर बने सख्त कानून, धमतरी में बोले जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य |url=https://www.etvbharat.com/hi/!state/strict-laws-should-be-made-on-religious-conversion-jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-says-in-dhamtari-chhattisgarh-news-cts25080303089 |website=ETV Bharat News |language=hi |date=3 अगस्त 2025}}</ref> ==शिक्षा== अपने स्कूली दिनों में, स्वामी नरेंद्रचार्य ने गणित, विज्ञान और इतिहास जैसे विषयों में खास दिलचस्पी दिखाई। गणित में उनकी महारत ने बाद में आध्यात्मिक ज्ञान फैलाने और सूचना प्रौद्योगिकी (IT) का इस्तेमाल करके समाज सेवा के काम को व्यवस्थित करने के उनके नज़रिए को प्रभावित किया।<ref name="jnm">{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य का परिचय |url=https://www.jnms.org/index.php/hi/jagadgurushree/about-ramanandacharya |website=Jnms.org}}</ref> ==आध्यात्मिक यात्रा== शेगांव के श्री गजानन महाराज स्वामी नरेंद्राचार्य के पूजे जाने वाले देवता हैं, जो एक आध्यात्मिक गुरु हैं और ब्रह्म-चेतना पर अपनी शिक्षाओं के लिए जाने जाते हैं। उनके जीवन के बारे में बताते हैं कि इस मार्गदर्शन ने उनके आध्यात्मिक मार्ग और त्याग के तरीके को बनाने में अहम भूमिका निभाई।<ref name="JNM">{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य का परिचय |url=https://www.jnms.org/index.php/hi/jagadgurushree/about-ramanandacharya |website=Jnms.org}}</ref> स्वामी नरेंद्राचार्य धीरे-धीरे आध्यात्मिक मार्गदर्शन और व्यावहारिक सलाह चाहने वाले भक्तों के लिए एक केंद्र बिंदु बन गए। लोग अपनी निजी और सामाजिक चिंताओं के साथ उनके पास आते थे और उनकी सलाह स्पष्ट और व्यावहारिक होने के लिए जानी जाती थी।<ref>{{cite web |title=स्वामी नरेंद्राचार्यांचे समस्या मार्गदर्शन |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik/swami-narendrabhais-problem-guidance/articleshow/65281515.cms |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> समय के साथ, उनके चारों ओर अनुयायियों का एक समुदाय बन गया, जो सामूहिक भक्ति प्रथाओं जैसे सामूहिक भजन (समूह भक्ति गायन) और नमस्कार (दिव्य नाम का जाप) में संलग्न थे। 1989 में, श्री गजानन महाराज का प्रकट दिवस (प्रकट दिवस) पहली बार उनके निवास पर मनाया गया था।<ref>{{cite web |title=Gajanan Maharaj प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |url=https://www.youtube.com/watch?v=ruMZcpMUYPI |website=प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |date=13 फरवरी 2023}}</ref> ===दीक्षा और आध्यात्मिक परंपरा=== 30 जनवरी 1991 को, नरेंद्राचार्य ने समर्थ सद्गुरु काडसिद्धेश्वर महाराज को अपना आध्यात्मिक गुरु माना और एक जाने-माने आध्यात्मिक परंपरा में दीक्षा ली। यह परंपरा, जिसे इंचगिरी संप्रदाय या निम्बार्काचार्य गुरु परंपरा के नाम से जाना जाता है, इसकी शुरुआत रेवन सिद्धनाथ से हुई, जो नवनाथ सिद्धों में से एक और भगवान दत्तात्रेय के शिष्य थे।<ref name="JNM"/> बाद में यह वंश कई गुरुओं के ज़रिए आगे बढ़ा, जिनमें नारायणराव (गुरु लिंग जंगम महाराज), रघुनाथप्रिय महाराज (तंजावुर, तमिलनाडु), भाऊसाहेब महाराज (उमाडी – इंचगिरी), और समर्थ सद्गुरु सिद्धरामेश्वर महाराज (पथरी, सोलापुर) शामिल थे। यह परंपरा समर्थ मुप्पिन कदसिद्धेश्वर महाराज के साथ जारी रही, जो 26वें आचार्य और कनेरी मठ, कोल्हापुर के आध्यात्मिक प्रमुख थे। उनके मार्गदर्शन में, स्वामी नरेंद्राचार्य ने औपचारिक रूप से इस आध्यात्मिक वंश में प्रवेश किया।<ref name="jnm"/> ==आश्रम और स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना== अप्रैल 1991 में, नरेंद्राचार्य ने भक्ति अभ्यास (भक्ति मार्ग) को बढ़ावा देने और आध्यात्मिक शिक्षा प्रदान करने के उद्देश्य से, महाराष्ट्र के नानिज में अपनी पैतृक भूमि पर एक आश्रम की स्थापना की।<ref name="JNM"/> 24 फरवरी 1992 को, उन्होंने औपचारिक रूप से स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना की, जो आत्म-साक्षात्कार और सामाजिक जिम्मेदारी को प्रोत्साहित करने वाला एक आध्यात्मिक आंदोलन है। इसका मार्गदर्शक संदेश, “तुम जियो, और दूसरों को जीने मै साहयता करो” (उत्कृष्टता से जियो और दूसरों को भी ऐसा करने के लिए प्रेरित करो), व्यक्तिगत विकास और सामूहिक कल्याण पर जोर देता है।<ref>{{cite web |title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स |url=https://sankettimes.com/16318/ |website=संकेत टाइम्स |date=4 दिसम्बर 2017}}</ref> ==अखाड़ा परिषद से जुड़ाव== 2003 में नासिक कुंभ मेले के दौरान, नरेंद्राचार्य की आध्यात्मिक और सामाजिक गतिविधियों पर कई बड़े संतों ने ध्यान दिया। अखिल भारतीय षड्-दर्शन अखाड़ा परिषद के उस समय के अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज ने उन्हें साधुओं की पारंपरिक परंपरा में शामिल होने का न्योता दिया। 11 अप्रैल 2004 को, उज्जैन कुंभ मेले में, उन्हें औपचारिक रूप से निर्वाणी अखाड़े का शिष्य माना गया और महंत नरेंद्रदास नाम दिया गया। दक्षिण भारत में एक अलग वैष्णव धार्मिक पीठ की कमी को देखते हुए और समुदाय में उनके नेतृत्व को पहचानते हुए, वैष्णव अखाड़ों के सदस्यों ने वैष्णव धर्म और भक्ति के तरीकों को ज़्यादा फैलाने में मदद के लिए उन्हें जगद्गुरु रामानंदाचार्य बनाने का प्रस्ताव रखा।<ref>{{cite web |title=Coronation as Jagadguru |url=https://www.ramanandacharyananijdham.com/coronation-as-jagadguru |website=Narendracharya |language=en}}</ref> ==सामाजिक सुधार== नरेंद्राचार्य के संगठनों ने अंधविश्वास जैसे सामाजिक मुद्दों के खिलाफ अभियान चलाए हैं। युवा सेना और महिला सेना जैसे सामुदायिक समूह युवाओं की भागीदारी, महिला सशक्तीकरण और नागरिक जागरूकता को बढ़ावा देने के लिए बनाए गए हैं। घर वापसी (हिंदू धर्म में पुनः धर्मांतरण) और अंतर-सामुदायिक विवाहों को प्रोत्साहित करने वाले कार्यक्रमों को सामाजिक एकीकरण और सांस्कृतिक पहचान के संरक्षण की दिशा में प्रयासों के हिस्से के रूप में रिपोर्ट किया गया है।<ref>{{cite web |title=वसईतील ५०६ जण पुन्हा हिंदू धर्मात |url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/4/21/in-swami-narendracharya-sansthan-vasai-506-peoples-returned-into-Hindu-religion.html |website=www.mahamtb.com |language=mr |date=21 अप्रैल 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=2369 reconverted to Hinduism by Jagadguru Narendracharyaji Maharaj |url=https://www.hindujagruti.org/news/329.html |website=Hindu Janajagruti Samiti}}</ref> ==शरीर और अंग दान की पहल== 2016 में, नरेंद्रचार्य ने मेडिकल शिक्षा और रिसर्च के लिए मरने के बाद स्वेच्छा से शरीर दान करने को बढ़ावा देने के लिए एक अभियान शुरू किया।<ref>{{Cite web |title=जगदगुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून सुरु असलेले देहदानाचे कार्य गौरवास्पद - नारायण राणे Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi & Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today's News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे |url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250111_4_5 |access-date= |website=epaper.lokmat.com}}</ref> इससे जुड़े संस्थानों की रिपोर्ट के अनुसार, अभियान शुरू होने के बाद सरकारी मेडिकल कॉलेजों में 56,000 से ज़्यादा आवेदन जमा किए गए और तब से इस पहल के ज़रिए कई शरीर दान किए जा चुके हैं।<ref>{{Cite news |date=2024-10-16 |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |access-date= |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Feb, 8 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 2, Article Id story2 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=300,125,1097,703&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/08022025/Ratnagiri/Page2.jpg |access-date= |website=Epaper Prahaar}}</ref> फरवरी 2025 में, संस्थान ने अंगदान को बढ़ावा देने के लिए एक अभियान शुरू किया, जिसमें मृत्यु के बाद आँख, त्वचा और अन्य अंगों का दान शामिल था। इस कार्यक्रम में बड़ी संख्या में लोगों ने हिस्सा लिया और रिपोर्टों से पता चलता है कि इस प्रयास के तहत कई सफल अंगदान हुए।<ref>{{Cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Dec, 2 2023, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 3, Article Id story9 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=298,1953,1274,2288&id=story9&pageno=http://epaper.prahaar.in/02122023/Ratnagiri/Page3.jpg |access-date=2025-10-02 |website=Epaper Prahaar}}</ref> ==परंपरा== अनुयायी नरेंद्रचार्य को एक ऐसे आध्यात्मिक गुरु के तौर पर देखते हैं जो धार्मिक दर्शन को समाज कल्याण से जोड़ते हैं। उनकी पहल शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, पर्यावरण संरक्षण और तकनीक-आधारित सामुदायिक विकास जैसे क्षेत्रों में फैली हुई है। स्वतंत्र और क्षेत्रीय रिपोर्टों में उनके काम को पारंपरिक धार्मिक शिक्षा और आधुनिक सामाजिक जुड़ाव का मेल बताया गया है, जो आध्यात्मिक और मानवीय दोनों तरह के कार्यों में योगदान देता है।<ref>{{cite web |title=ज़िद्द व ध्येय बाळगल्यास जीवनाथ |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=741,644,1453,1143&id=Story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/18022024/Ratnagiri/Page8.jpg |website=Epaper Prahaar |publisher=[[Prahaar (newspaper)]]}}</ref><ref>{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य यांच्या भक्तांकडूनजम्मू पूरग्रस्तांना ताडपत्री, ब्लॅंकेट वाटप |url=https://konkantoday.com/2025/10/08/रामानंदाचार्य-नरेंद्राच |website=Konkan Today}}</ref> ==ग्रन्थसूची== *"गोवेश्वर महिमासंहिता", 2026, आईएसबीएन:978-81-998252-8-4, 978-81-998252-3-9, 978-81-998252-5-3, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेजी *"भक्ति का बालसखा", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-7-7, 978-81-998252-4-6, भाषा: मराठी, हिंदी *"बचपन का साथी भक्ति", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-1-5, भाषा: अंग्रेजी *"श्री लीलामृत", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-2-2, 978-81-998252-9-1, भाषा: मराठी, हिंदी *"भारतीय कुटुंब जीवनशास्त्र", 2026, आईएसबीएन: 978-81-686706-9-3, भाषा: मराठी *"भारतीय परिवार जीवनशास्त्र", 2026, 978-81-686706-7-9, भाषा: हिंदी *"द साइंस ऑफ़ इंडियन फ़ैमिली लाइफ़", 2026, ISBN: 978-81-686706-6-2, भाषा: अंग्रेज़ी *"सनातन पंथ शास्त्र", 2026, ISBN: 978-81-998252-6-0, 978-81-686706-1-7, 978-81-686706-2-4, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेज़ी ==सम्मान और पुरस्कार== *महाराष्ट्र राज्य रक्त आधान परिषद द्वारा 2025 का राज्य-स्तरीय रक्तदाता उत्कृष्टता पुरस्कार फिर से प्रदान किया गया<ref>{{Cite web |title=जगदगुरु नरेंद्राचार्य महाराजांना ८१ हजार २६० कूपिका रक्त संकलनाबद्दल शासनाचे मानपत्र प्रदान Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Mar, 6 2024, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story11 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=33,1753,917,2285&id=story11&pageno=http://epaper.prahaar.in/06032024/Ratnagiri/Page8.jpg |access-date=2025-10-02 |website=Epaper Prahaar}}</ref> *अखिल भारतीय मराठा महासंघ द्वारा 2025 मराठा समाजरत्न पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=Jagadguru Ramanadacharya Narendracharya maharaj yancha Maratha Samajratna puraskarane Gaurav |url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/9/article/PUDHARI_RAT_20250217_09_5 |access-date=2025-10-02 |website=epaper.pudhari.news}}</ref> *अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान, J.N.M.G. फाउंडेशन इंक., USA द्वारा दिया गया, नासाउ काउंटी के एग्जीक्यूटिव एडवर्ड पी. मैंगानो द्वारा दिया गया; न्यू जर्सी जनरल असेंबली के एक प्रस्ताव द्वारा स्वीकार किया गया।(2012)<ref>{{cite web |title=जगद्गुरु हिंदू धर्म के ज्ञान को बढ़ावा देने के लिए अमेरिका जा रहे हैं। |url=https://www.scribd.com/document/89372309/51-vol4-epaper |website=The South Asian Times}}</ref> *विश्व रक्तदाता दिवस पर तेलंगाना के राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा द्वारा 2025 इंडियन रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Jun, 16 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story8 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=1099,1566,1460,2290&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16062025/Ratnagiri/Page8.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आध्यात्मिक गुरु]] [[श्रेणी:हिंदू धर्मगुरु]] kgszzhqz6q0hiqehj7u41zzprqcsnup 6591680 6591679 2026-07-25T13:28:40Z ~2026-41261-58 938196 /* शिक्षा */ 6591680 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्य | religion = [[हिंदुत्व]] | birth_date = {{birth date and age|1966|10|21|df=y}} | background = orange | birth_place = नानीज, [[रत्नागिरि जिला]], [[महाराष्ट्र]] | guru = [[कादसिद्धेश्वर|श्री समर्थ कादसिद्धेश्वर महाराज ]] | image = Jagadguru Ramanandacharya Narendracharya (cropped).jpg | title = [[जगद्गुरु]] | awards = अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान (2012), मराठा समाज रत्न पुरस्कार (2025), भारतीय रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार (2025) | founder = | caption = }}'''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' एक भारतीय आध्यात्मिक वक्ता और धार्मिक प्रवक्ता और महाराष्ट्र के रत्नागिरी जिले के नानिजधाम में मौजूद रामानंदाचार्य दक्षिण पीठ के प्रमुख हैं।<ref>{{cite web |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |website=The Times of India |date=16 अक्टूबर 2024}}</ref> उन्हें आदि जगद्गुरु रामानंदाचार्य के उत्तराधिकारी और वैष्णव धर्म की रामानंद परंपरा में एक अहम व्यक्ति के तौर पर जाना जाता है।<ref>{{cite web |last1=Marathi |first1=TV9 |title=नरेंद्र महाराजांची सर्वात मोठी मागणी, म्हणाले, मुस्लिमांची संख्या वाढतेय, आता... |url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/narendra-maharaj-boost-hindu-population-muslim-growth-a-concern-1543257.html |website=TV9 Marathi |language=mr |date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=कौन हैं जगद्गुरु नरेंद्राचार्य, महाकुंभ में लगवाए डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर, बंटेंगे तो कटेंगे के बाद नया नारा |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/kumbh-mela-2025/jagadguru-ramanandacharya-darenge-to-marenge-posters-in-mahakumbh-spark-controversy-in-prayagraj/2574044 |website=Zee-Up-Uttarakhand |language=hi}}</ref><ref>{{cite web |title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/ |website=Lokmat |language=mr |date=19 फरवरी 2021}}</ref> उन्हें 21 अक्टूबर 2005 को जगद्गुरु रामानंदाचार्य की उपाधि दी गई। यह उपाधि वैष्णव अखाड़ों, उप-अखाड़ों, चार मुख्य संप्रदायों और अखिल भारतीय अखाड़ा परिषद के तहत खालसा शाखाओं की भागीदारी में आयोजित एक कार्यक्रम में दी गई थी। इस सम्मान से दक्षिण भारत में रामनाम भक्ति के अभ्यास को बढ़ावा देने और रामानंदी परंपरा की शिक्षाओं को फैलाने में उनके योगदान को मान्यता मिली।<ref>{{cite web |title=रामानंदचार्य नरेंद्राचार्यजींच्या प्रेरणेतून नाशिकला ४३७ कुटुंबे पुन्हा हिंदू धर्मोत |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,125,1097,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/19112025/Ratnagiri/Page2.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref><ref>{{cite web |title=धर्मांतरण पर बने सख्त कानून, धमतरी में बोले जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य |url=https://www.etvbharat.com/hi/!state/strict-laws-should-be-made-on-religious-conversion-jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-says-in-dhamtari-chhattisgarh-news-cts25080303089 |website=ETV Bharat News |language=hi |date=3 अगस्त 2025}}</ref> ==शिक्षा== अपने स्कूली दिनों में, स्वामी नरेंद्रचार्य ने गणित, विज्ञान और इतिहास जैसे विषयों में खास दिलचस्पी दिखाई। गणित में उनकी महारत ने बाद में आध्यात्मिक ज्ञान फैलाने और सूचना प्रौद्योगिकी (IT) का इस्तेमाल करके समाज सेवा के काम को व्यवस्थित करने के उनके नज़रिए को प्रभावित किया।<ref name="jnm">{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य का परिचय |url=https://www.jnms.org/index.php/hi/jagadgurushree/about-ramanandacharya |website=Jnms.org}}</ref> उनकी देखरेख में, लगभग 150 से 200 IT पेशेवरों की एक टीम ने उनके कॉन्सेप्ट-आधारित डिज़ाइनों पर कई सॉफ़्टवेयर सिस्टम तैयार किए हैं। रिपोर्टों से पता चलता है कि इनमें से ज़्यादातर सिस्टम के मुख्य लॉजिक में उन्होंने व्यक्तिगत रूप से योगदान दिया है।<ref name="jnm"/> ==आध्यात्मिक यात्रा== शेगांव के श्री गजानन महाराज स्वामी नरेंद्राचार्य के पूजे जाने वाले देवता हैं, जो एक आध्यात्मिक गुरु हैं और ब्रह्म-चेतना पर अपनी शिक्षाओं के लिए जाने जाते हैं। उनके जीवन के बारे में बताते हैं कि इस मार्गदर्शन ने उनके आध्यात्मिक मार्ग और त्याग के तरीके को बनाने में अहम भूमिका निभाई।<ref name="JNM">{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य का परिचय |url=https://www.jnms.org/index.php/hi/jagadgurushree/about-ramanandacharya |website=Jnms.org}}</ref> स्वामी नरेंद्राचार्य धीरे-धीरे आध्यात्मिक मार्गदर्शन और व्यावहारिक सलाह चाहने वाले भक्तों के लिए एक केंद्र बिंदु बन गए। लोग अपनी निजी और सामाजिक चिंताओं के साथ उनके पास आते थे और उनकी सलाह स्पष्ट और व्यावहारिक होने के लिए जानी जाती थी।<ref>{{cite web |title=स्वामी नरेंद्राचार्यांचे समस्या मार्गदर्शन |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik/swami-narendrabhais-problem-guidance/articleshow/65281515.cms |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> समय के साथ, उनके चारों ओर अनुयायियों का एक समुदाय बन गया, जो सामूहिक भक्ति प्रथाओं जैसे सामूहिक भजन (समूह भक्ति गायन) और नमस्कार (दिव्य नाम का जाप) में संलग्न थे। 1989 में, श्री गजानन महाराज का प्रकट दिवस (प्रकट दिवस) पहली बार उनके निवास पर मनाया गया था।<ref>{{cite web |title=Gajanan Maharaj प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |url=https://www.youtube.com/watch?v=ruMZcpMUYPI |website=प्रकट दिनानिमित्त नाणीजमध्ये भाविकांची गर्दी |date=13 फरवरी 2023}}</ref> ===दीक्षा और आध्यात्मिक परंपरा=== 30 जनवरी 1991 को, नरेंद्राचार्य ने समर्थ सद्गुरु काडसिद्धेश्वर महाराज को अपना आध्यात्मिक गुरु माना और एक जाने-माने आध्यात्मिक परंपरा में दीक्षा ली। यह परंपरा, जिसे इंचगिरी संप्रदाय या निम्बार्काचार्य गुरु परंपरा के नाम से जाना जाता है, इसकी शुरुआत रेवन सिद्धनाथ से हुई, जो नवनाथ सिद्धों में से एक और भगवान दत्तात्रेय के शिष्य थे।<ref name="JNM"/> बाद में यह वंश कई गुरुओं के ज़रिए आगे बढ़ा, जिनमें नारायणराव (गुरु लिंग जंगम महाराज), रघुनाथप्रिय महाराज (तंजावुर, तमिलनाडु), भाऊसाहेब महाराज (उमाडी – इंचगिरी), और समर्थ सद्गुरु सिद्धरामेश्वर महाराज (पथरी, सोलापुर) शामिल थे। यह परंपरा समर्थ मुप्पिन कदसिद्धेश्वर महाराज के साथ जारी रही, जो 26वें आचार्य और कनेरी मठ, कोल्हापुर के आध्यात्मिक प्रमुख थे। उनके मार्गदर्शन में, स्वामी नरेंद्राचार्य ने औपचारिक रूप से इस आध्यात्मिक वंश में प्रवेश किया।<ref name="jnm"/> ==आश्रम और स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना== अप्रैल 1991 में, नरेंद्राचार्य ने भक्ति अभ्यास (भक्ति मार्ग) को बढ़ावा देने और आध्यात्मिक शिक्षा प्रदान करने के उद्देश्य से, महाराष्ट्र के नानिज में अपनी पैतृक भूमि पर एक आश्रम की स्थापना की।<ref name="JNM"/> 24 फरवरी 1992 को, उन्होंने औपचारिक रूप से स्व-स्वरूप संप्रदाय की स्थापना की, जो आत्म-साक्षात्कार और सामाजिक जिम्मेदारी को प्रोत्साहित करने वाला एक आध्यात्मिक आंदोलन है। इसका मार्गदर्शक संदेश, “तुम जियो, और दूसरों को जीने मै साहयता करो” (उत्कृष्टता से जियो और दूसरों को भी ऐसा करने के लिए प्रेरित करो), व्यक्तिगत विकास और सामूहिक कल्याण पर जोर देता है।<ref>{{cite web |title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स |url=https://sankettimes.com/16318/ |website=संकेत टाइम्स |date=4 दिसम्बर 2017}}</ref> ==अखाड़ा परिषद से जुड़ाव== 2003 में नासिक कुंभ मेले के दौरान, नरेंद्राचार्य की आध्यात्मिक और सामाजिक गतिविधियों पर कई बड़े संतों ने ध्यान दिया। अखिल भारतीय षड्-दर्शन अखाड़ा परिषद के उस समय के अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज ने उन्हें साधुओं की पारंपरिक परंपरा में शामिल होने का न्योता दिया। 11 अप्रैल 2004 को, उज्जैन कुंभ मेले में, उन्हें औपचारिक रूप से निर्वाणी अखाड़े का शिष्य माना गया और महंत नरेंद्रदास नाम दिया गया। दक्षिण भारत में एक अलग वैष्णव धार्मिक पीठ की कमी को देखते हुए और समुदाय में उनके नेतृत्व को पहचानते हुए, वैष्णव अखाड़ों के सदस्यों ने वैष्णव धर्म और भक्ति के तरीकों को ज़्यादा फैलाने में मदद के लिए उन्हें जगद्गुरु रामानंदाचार्य बनाने का प्रस्ताव रखा।<ref>{{cite web |title=Coronation as Jagadguru |url=https://www.ramanandacharyananijdham.com/coronation-as-jagadguru |website=Narendracharya |language=en}}</ref> ==सामाजिक सुधार== नरेंद्राचार्य के संगठनों ने अंधविश्वास जैसे सामाजिक मुद्दों के खिलाफ अभियान चलाए हैं। युवा सेना और महिला सेना जैसे सामुदायिक समूह युवाओं की भागीदारी, महिला सशक्तीकरण और नागरिक जागरूकता को बढ़ावा देने के लिए बनाए गए हैं। घर वापसी (हिंदू धर्म में पुनः धर्मांतरण) और अंतर-सामुदायिक विवाहों को प्रोत्साहित करने वाले कार्यक्रमों को सामाजिक एकीकरण और सांस्कृतिक पहचान के संरक्षण की दिशा में प्रयासों के हिस्से के रूप में रिपोर्ट किया गया है।<ref>{{cite web |title=वसईतील ५०६ जण पुन्हा हिंदू धर्मात |url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/4/21/in-swami-narendracharya-sansthan-vasai-506-peoples-returned-into-Hindu-religion.html |website=www.mahamtb.com |language=mr |date=21 अप्रैल 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=2369 reconverted to Hinduism by Jagadguru Narendracharyaji Maharaj |url=https://www.hindujagruti.org/news/329.html |website=Hindu Janajagruti Samiti}}</ref> ==शरीर और अंग दान की पहल== 2016 में, नरेंद्रचार्य ने मेडिकल शिक्षा और रिसर्च के लिए मरने के बाद स्वेच्छा से शरीर दान करने को बढ़ावा देने के लिए एक अभियान शुरू किया।<ref>{{Cite web |title=जगदगुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून सुरु असलेले देहदानाचे कार्य गौरवास्पद - नारायण राणे Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi & Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today's News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे |url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250111_4_5 |access-date= |website=epaper.lokmat.com}}</ref> इससे जुड़े संस्थानों की रिपोर्ट के अनुसार, अभियान शुरू होने के बाद सरकारी मेडिकल कॉलेजों में 56,000 से ज़्यादा आवेदन जमा किए गए और तब से इस पहल के ज़रिए कई शरीर दान किए जा चुके हैं।<ref>{{Cite news |date=2024-10-16 |title=154 pledge to donate their bodies to GMC |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/154-pledge-to-donate-their-bodies-to-gmc/articleshow/114261612.cms |access-date= |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Feb, 8 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 2, Article Id story2 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=300,125,1097,703&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/08022025/Ratnagiri/Page2.jpg |access-date= |website=Epaper Prahaar}}</ref> फरवरी 2025 में, संस्थान ने अंगदान को बढ़ावा देने के लिए एक अभियान शुरू किया, जिसमें मृत्यु के बाद आँख, त्वचा और अन्य अंगों का दान शामिल था। इस कार्यक्रम में बड़ी संख्या में लोगों ने हिस्सा लिया और रिपोर्टों से पता चलता है कि इस प्रयास के तहत कई सफल अंगदान हुए।<ref>{{Cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Dec, 2 2023, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 3, Article Id story9 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=298,1953,1274,2288&id=story9&pageno=http://epaper.prahaar.in/02122023/Ratnagiri/Page3.jpg |access-date=2025-10-02 |website=Epaper Prahaar}}</ref> ==परंपरा== अनुयायी नरेंद्रचार्य को एक ऐसे आध्यात्मिक गुरु के तौर पर देखते हैं जो धार्मिक दर्शन को समाज कल्याण से जोड़ते हैं। उनकी पहल शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, पर्यावरण संरक्षण और तकनीक-आधारित सामुदायिक विकास जैसे क्षेत्रों में फैली हुई है। स्वतंत्र और क्षेत्रीय रिपोर्टों में उनके काम को पारंपरिक धार्मिक शिक्षा और आधुनिक सामाजिक जुड़ाव का मेल बताया गया है, जो आध्यात्मिक और मानवीय दोनों तरह के कार्यों में योगदान देता है।<ref>{{cite web |title=ज़िद्द व ध्येय बाळगल्यास जीवनाथ |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=741,644,1453,1143&id=Story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/18022024/Ratnagiri/Page8.jpg |website=Epaper Prahaar |publisher=[[Prahaar (newspaper)]]}}</ref><ref>{{cite web |title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य यांच्या भक्तांकडूनजम्मू पूरग्रस्तांना ताडपत्री, ब्लॅंकेट वाटप |url=https://konkantoday.com/2025/10/08/रामानंदाचार्य-नरेंद्राच |website=Konkan Today}}</ref> ==ग्रन्थसूची== *"गोवेश्वर महिमासंहिता", 2026, आईएसबीएन:978-81-998252-8-4, 978-81-998252-3-9, 978-81-998252-5-3, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेजी *"भक्ति का बालसखा", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-7-7, 978-81-998252-4-6, भाषा: मराठी, हिंदी *"बचपन का साथी भक्ति", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-1-5, भाषा: अंग्रेजी *"श्री लीलामृत", 2026, आईएसबीएन: 978-81-998252-2-2, 978-81-998252-9-1, भाषा: मराठी, हिंदी *"भारतीय कुटुंब जीवनशास्त्र", 2026, आईएसबीएन: 978-81-686706-9-3, भाषा: मराठी *"भारतीय परिवार जीवनशास्त्र", 2026, 978-81-686706-7-9, भाषा: हिंदी *"द साइंस ऑफ़ इंडियन फ़ैमिली लाइफ़", 2026, ISBN: 978-81-686706-6-2, भाषा: अंग्रेज़ी *"सनातन पंथ शास्त्र", 2026, ISBN: 978-81-998252-6-0, 978-81-686706-1-7, 978-81-686706-2-4, भाषा: मराठी, हिंदी, अंग्रेज़ी ==सम्मान और पुरस्कार== *महाराष्ट्र राज्य रक्त आधान परिषद द्वारा 2025 का राज्य-स्तरीय रक्तदाता उत्कृष्टता पुरस्कार फिर से प्रदान किया गया<ref>{{Cite web |title=जगदगुरु नरेंद्राचार्य महाराजांना ८१ हजार २६० कूपिका रक्त संकलनाबद्दल शासनाचे मानपत्र प्रदान Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Mar, 6 2024, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story11 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=33,1753,917,2285&id=story11&pageno=http://epaper.prahaar.in/06032024/Ratnagiri/Page8.jpg |access-date=2025-10-02 |website=Epaper Prahaar}}</ref> *अखिल भारतीय मराठा महासंघ द्वारा 2025 मराठा समाजरत्न पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |title=Jagadguru Ramanadacharya Narendracharya maharaj yancha Maratha Samajratna puraskarane Gaurav |url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/9/article/PUDHARI_RAT_20250217_09_5 |access-date=2025-10-02 |website=epaper.pudhari.news}}</ref> *अंतर्राष्ट्रीय शांति सम्मान, J.N.M.G. फाउंडेशन इंक., USA द्वारा दिया गया, नासाउ काउंटी के एग्जीक्यूटिव एडवर्ड पी. मैंगानो द्वारा दिया गया; न्यू जर्सी जनरल असेंबली के एक प्रस्ताव द्वारा स्वीकार किया गया।(2012)<ref>{{cite web |title=जगद्गुरु हिंदू धर्म के ज्ञान को बढ़ावा देने के लिए अमेरिका जा रहे हैं। |url=https://www.scribd.com/document/89372309/51-vol4-epaper |website=The South Asian Times}}</ref> *विश्व रक्तदाता दिवस पर तेलंगाना के राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा द्वारा 2025 इंडियन रेड क्रॉस सोसाइटी पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{cite web |title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Jun, 16 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story8 |url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=1099,1566,1460,2290&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16062025/Ratnagiri/Page8.jpg |website=Epaper Prahaar}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आध्यात्मिक गुरु]] [[श्रेणी:हिंदू धर्मगुरु]] sycesv67363cy22jccr0ceu102awsvl मक्ता महबूबपेट 0 1606382 6591866 6586929 2026-07-26T11:14:12Z Curvasingh 654091 6591866 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मक्ता महबूबपेट | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = नगर पालिका वार्ड | image_skyline = Pedda_kudi_cheruvu_rejuvenation_july_maktha_mahabubpet.jpg | image_alt = Maktha Mahaboobpet lake, Serilingampally mandal , Miyapur | image_caption = पेड्डा कुडी चेरुवु, साथ ही बैकग्राउंड में स्काईलाइन का हिस्सा बने Team4 Nyla और Candeur40 के ऊँचे रिहायशी टावर। | pushpin_map = India Hyderabad#India Telangana#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = तेलंगाना में स्थिति | coordinates = {{coord|17.516017|N|78.348768|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name ={{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] | subdivision_name1 = [[तेलंगाना]] | subdivision_type2 = [[तेलंगाना के जिले|District]] | subdivision_name2 = [[रंगारेड्डी ज़िला]] | subdivision_type3 = [[City]] | subdivision_name3 = [[हैदराबाद]] | subdivision_type4 = [[Administrative divisions of India|Revenue Division]] | subdivision_name4 = [[Rajendranagar mandal|Rajendranagar]] | subdivision_type5 = [[Administrative divisions of India|Revenue Mandal]] | subdivision_name5 = [[Serilingampally]] ([[Mandal]] Code #6) | subdivision_type6 = [https://www.ghmc.gov.in/quicklinks/Notification%20on%20delimitation%20300%20wards%20in%20GHMC.pdf GHMC Circle Wise Delimitation Election Ward] | subdivision_name6 = [https://www.ghmc.gov.in/quicklinks/Notification%20on%20delimitation%20300%20wards%20in%20GHMC.pdf West Zone, Serilingampally (North), Circle-48, Miyapur, Ward-241] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 500049 | registration_plate = TG-07 | government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | government_type = [[Municipal governance in India|Municipal Corporation]] | governing_body = [[साइबराबाद नगर निगम]] | blank1_name_sec1 = [[Lok Sabha]] constituency | blank1_info_sec1 = [[चेवेल्ला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] | blank2_name_sec1 = [[Vidhan Sabha]] constituency | blank2_info_sec1 = [[सेरिलिंगमपल्ली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सेरिलिंगमपल्ली]] (विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र) | leader_title2 = [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधानसभा]] | leader_name2 = अरेकापुडी गांधी(INC) | leader_title3 = [[सांसद]] | leader_name3 = कोण्डा. विश्वेश्वर रेड्डी | website = {{URL|https://cmc.telangana.gov.in/}} | footnotes = }} '''मक्ता महबूबपेट''' (अंग्रेजी: ''[[:en:Maktha Mahabubpet|Maktha Mahabubpet]]'') हैदराबाद के [[मियापुर]] इलाके में स्थित एक गाँव या क्षेत्र का नाम है,<ref name="primegovtland">{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/telangana/2025/Dec/09/rs-600-crore-govt-land-reclaimed-in-miyapur|title=Rs 600 crore govt land reclaimed in Miyapur}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/hyderabad-family-of-five-including-2-year-old-found-dead-suicide-suspected-9128846|title=Hyderabad Family Of Five, Including 2-Year-Old, Found Dead, Suicide Suspected}}</ref> जो रंगा रेड्डी जिले में आता है, और यहाँ 'आई प्ले आई लर्न' प्री-स्कूल जैसे संस्थान और विभिन्न रेस्टोरेंट हैं, और यह एरिया पिनकोड 500049 के अंतर्गत आता है, जहाँ कई घर और दुकानें भी हैं। यहां [[राष्ट्रीय राजमार्ग ६५|नेशनल हाईवे 65]] (NH65) से पहुंचा जा सकता है, जो हैदराबाद को पुणे और मछलीपट्टनम से जोड़ता है। ==भूगोल== मक्ता महबूबपेट लगभग 17.516017°N 78.348768°E पर, दक्कन के पठार पर लगभग 536 मीटर की ऊँचाई पर स्थित है। यह एक छोटा भौगोलिक क्षेत्र है, जिसे प्रशासनिक रिकॉर्ड में एक वार्ड के रूप में वर्गीकृत किया गया है, और इसके चारों ओर उत्तर में मदीनागुडा, पश्चिम में हफ़ीज़पेट और दक्षिण-पश्चिम में चंदननगर जैसे इलाके हैं। यहाँ का भूभाग हैदराबाद की सवाना जलवायु (उष्णकटिबंधीय आर्द्र और शुष्क) के अनुरूप है, जहाँ औसत वार्षिक वर्षा लगभग 800 mm होती है और तापमान 15 से 40°C के बीच रहता है। इस इलाके में कई जल निकाय हैं, जिनमें प्रमुख मक्ता महबूबपेट झील<ref>{{cite web|url=https://www.hmda.gov.in/wp-content/uploads/2020/07/11th-Phase-Inside-ORR.pdf|title=Notification of FTL Boundaries}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2018/May/20/driving-in-hyderabads-miyapur-is-a-tightrope-walk-1816967.html|title=Driving in Hyderabad's Miyapur is a tightrope walk}}</ref> शामिल है, जो एक स्थानीय जलाशय और मनोरंजक स्थल के रूप में कार्य करती है। मियापुर समूह की आस-पास की झीलों में मियापुर चेरुवु (गुरुनाथम चेरुवु), मीडी कुंटा (BK एन्क्लेव झील) और पटेल चेरुवु शामिल हैं। व्यापक सेरिलिंगमपल्ली मंडल में खनिज संसाधनों में क्वार्ट्ज, फेल्डस्पार और चूना पत्थर शामिल हैं, जहाँ रेत के खनन की गतिविधियाँ सीमित हैं। ==सीमाचिह्न== मक्ता महबूबपेट में कई धार्मिक और प्राकृतिक जगहें हैं, जो इसकी सांस्कृतिक विविधता को दिखाती हैं: *[https://www.google.com/maps/place/Pedda+Kudi+Cheruvu/@17.516903,78.3481531,666m/data=!3m2!1e3!4b1!4m6!3m5!1s0x3bcb8d0032561cd3:0x77c3f3d5a79acd49!8m2!3d17.5168994!4d78.3499738!16s%2Fg%2F11n56vsr5f?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDMwNC4xIKXMDSoASAFQAw%3D%3D मक्ता महबूबपेट झील] (पेद्दा कुडी चेरुवु): मक्ता महबूबपेट इलाके में एक झील,<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/southern-states/telangana/hydraa-begins-drainage-pipeline-expansion-works-in-miyapur-to-prevent-flooding-1965796|title=HYDRAA Begins Drainage Pipeline Expansion Works in Miyapur to Prevent Flooding}}</ref> जिसका इस्तेमाल लोकल मनोरंजन और बायोडायवर्सिटी को सपोर्ट करने के लिए किया जाता है।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/mayor-takes-stock-of-sanitation-civic-issues-in-serilingampally/article69073039.ece|title=Mayor takes stock of sanitation, civic issues in Serilingampally}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2025/Jan/08/hyderabad-mayor-unhappy-with-sanitation-management|title=Hyderabad Mayor unhappy with sanitation management}}</ref> झील के चारों ओर वॉकिंग/रनिंग ट्रैक बनाने का प्लान है। फुल टैंक लेवल (FTL) एरिया 17.20 एकड़ दर्ज किया गया है, जो इसे सेरिलिंगमपल्ली इलाके में एक ठीक-ठाक साइज़ की झील बनाता है। *पोचम्मा मंदिर: देवी पोचम्मा, गांव (ग्रामदेवता) और देवी मां को समर्पित एक लोकल हिंदू मंदिर। *वेंकटेश्वर मंदिर: हिंदू पूजा की जगह, खासकर त्योहारों के दौरान। *मक्ता मस्जिद (मस्जिद-ए-अली मुर्तुज़ा) और मस्जिद-ए-हबीब उन्नीसा: मुस्लिम समुदाय की सेवा करने वाली मस्जिद। ==मुख्य घटनाएँ== मई 2024 में, GHMC ने साई ज्योति नगर, मक्ता महबूबपेट में मस्जिद-ए-हबीब उन्निसा की चारदीवारी को यह दावा करते हुए गिरा दिया कि वह पेद्दा कुडी चेरुवु के FTL (पूर्ण टैंक स्तर) पर बनाई गई थी। अगस्त 2025 में, एक दुखद घटना घटी, जिसमें मक्ता महबूबपेट कॉलोनी के एक घर में एक ही परिवार के पाँच सदस्य मृत पाए गए; इसके बाद मियापुर अधिकारियों ने पुलिस जाँच शुरू की। इस मामले में, जिसमें उप्पारी लक्ष्मैया (60), उनकी पत्नी उप्पारी वेंकटम्मा (55), और तीन अन्य लोग शामिल थे, सुरक्षा को लेकर समुदाय की चिंताओं को उजागर किया। दिसंबर 2025 में, HYDRAA ने अवैध अतिक्रमण हटाए और मक्ता महबूबपेट सर्वे नंबर 44 में पाँच एकड़ (जिसकी कीमत 600 करोड़ रुपये है) की कीमती सरकारी ज़मीन वापस हासिल की। यह ज़मीन राज्य सरकार और निजी पक्षों—जिनमें जनप्रिया इंजीनियर्स सिंडिकेट जैसे डेवलपर भी शामिल हैं—के बीच चल रहे एक लंबे विवाद का हिस्सा है; यह विवाद 51 एकड़ ज़मीन के कथित तौर पर धोखाधड़ी से हस्तांतरण से जुड़ा है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/telangana-hc-slaps-rs-10000-fine-on-revenue-secretary/articleshow/93039902.cms|title=Telangana HC slaps Rs 10,000 fine on revenue secretary}}</ref> इस सर्वे क्षेत्र में स्थित कई संपत्तियों को पंजीकरण (रजिस्ट्रेशन) संबंधी समस्याओं का सामना करना पड़ा है, क्योंकि 2013 में कलेक्टर द्वारा जारी एक अधिसूचना में इस ज़मीन को सरकारी ज़मीन घोषित कर दिया गया था; इसके परिणामस्वरूप, संपत्तियों के दस्तावेज़ों को पंजीकृत करवाने के लिए कई याचिकाएँ अदालतों में दायर की गई हैं। सर्वे नंबर 44 का कुल रकबा 260.01 एकड़ है। सेठवार गाँव के रिकॉर्ड के अनुसार, यह पूरी ज़मीन सरकारी ज़मीन के तौर पर दर्ज है और प्राइवेट रजिस्ट्रेशन पर रोक लगाने के लिए इसे रजिस्ट्रेशन एक्ट की धारा 22-A के तहत लिस्ट किया गया है।<ref>{{cite web|url=https://indiankanoon.org/docfragment/113343765/?formInput=deputy%20tahsildar%20%20%20%20%20sortby%3A%20mostrecent|title=Syed Rafiuddin vs The Tahsildar/Special Deputy ... on 24 July, 2025}}</ref> जनवरी 2026 में, HYDRAA ने अवैध अतिक्रमण हटाए और मक्ता महबूबपेट सर्वे नंबर 44 में 15 एकड़ (जिसकी कीमत 3000 करोड़ रुपये है) की कीमती सरकारी ज़मीन वापस हासिल की।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/hydraa-reclaims-15-acres-govt-land-worth-3k-cr-in-miyapur/articleshow/126460244.cms|title=HYDRAA reclaims 15 acres govt land worth 3k cr in Miyapur}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/hydraa-removes-encroachments-from-19-acres-of-government-land/article70495105.ece|title=HYDRAA removes encroachments from 15 acres of govt land in Miyapur worth around ₹3000 crore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/southern-states/telangana/homes-safe-hydraa-tells-miyapur-residents-1930091|title=Homes Safe, HYDRAA Tells Miyapur Residents}}</ref> अप्रैल 2026 में, बिहार की रहने वाली 26 वर्षीय सॉफ्टवेयर इंजीनियर, इशिका सिंह ने कथित तौर पर मियापुर के मक्ता महबूबपेट स्थित NSK प्लेटिना E-11 अपार्टमेंट में आत्महत्या कर ली;<ref>{{cite web|url=https://www.casemine.com/judgement/in/69ff88ebbe52a023b986b7f9|title=Mr. Neeraj Bansal vs State of Telangana May 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/telangana/hyderabad-newlywed-software-engineer-dies-by-suicide-following-dowry-harassment|title=Hyderabad: Newlywed software engineer dies by suicide following dowry harassment}}</ref> आरोप है कि उनके पति नीरज बंसल उन्हें अतिरिक्त दहेज और अपनी स्टार्ट-अप कंपनी, BeSpoke AI Stylist में पैसे निवेश करने के लिए लगातार प्रताड़ित कर रहे थे।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/amp/crime/news/story/hyderabad-miyapur-ishika-yadav-suicide-dowry-case-pvzs-rpti-2513892-2026-04-03|title=हैदराबाद में शादी के एक महीने बाद सॉफ्टवेयर इंजीनियर इशिका यादव ने किया सुसाइड, पति पर दहेज उत्पीड़न का आरोप}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/newly-married-hyderabad-techie-dies-by-suicide-over-husbands-dowry-torture-11302896|title=Newly Married Hyderabad Techie Dies By Suicide Over Husband's Dowry Torture}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/husband-booked-for-dowry-harassment-after-woman-ends-life/article70814394.ece|title=Husband booked for dowry harassment after woman ends life}}</ref> ==चित्र दीर्घा== <gallery mode="packed" heights="150"> चित्र:Satyanarayana enclave maktha mahboobpet.jpg|सत्यनारायण एन्क्लेव मकथा महबूबपेट चित्र:Ambedkar statue miyapur maktha.jpg|अंबेडकर मूर्ति मियापुर मकथा चित्र:Nsk platina maktha mahabubpet 2 blocks hyd.jpg|एनएसके प्लेटिना गेटेड मकता महबूबपेट मियापुर हैदराबाद चित्र:Pochamma temple maktha.jpg|पोचम्मा मंदिर मकथा चित्र:Maktha Mahabubpet full chowk view.jpg|मक्था महाबूबपेट का पूरा चौक का नज़ारा चित्र:Apollo pharmacy maktha mahaboobpet lab test miyapur.jpg|अपोलो फार्मेसी मकथा महबूबपेट चित्र:Masjid-e-Habeeb Unnisa maktha miyapur.jpg|मस्जिद-ए-हबीब उन्नीसा मक्तहा मियापुर </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[हैदराबाद]] * [[रंगारेड्डी ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{हैदराबाद के विषय}} [[श्रेणी:रंगारेड्डी ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:हैदराबाद में मुहल्ले]] n3yf6y3mnete8h106untr38v9mn95n2 ज़ाविया थअलिबिया 0 1610047 6591656 6532208 2026-07-25T12:23:26Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591656 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|name=ज़ाविया थअलिबिया|native_name=الزاوية الثعالبية|native_name_lang=Arabic|other_name=ज़ाविया सीधी अब्द अल-रहमान अल-थअलिबी|former_name=ज़ाविया इस्सेर|type=[[ज़ाविया]]|established=1994 ईस्वी / 1415 हिजरी|founder=[[मोहम्मद नूर]]|affiliation=[[धार्मिक मामलों और बंदोबस्ती मंत्रालय (अल्जीरिया)|धार्मिक मामलों और बंदोबस्ती मंत्रालय]]|religious_affiliation=[[रहमानिया]]|city=[[इस्सेर्स]]|state=[[बूमेरदेस प्रांत]]|province=[[कबायलिया]]|country=[[अल्जीरिया]]|postalcode=35008|coordinates={{coord|36.7260479|N|3.6668388|E|region:AL_type:landmark|display=inline,title}}|language=[[अरबी]], [[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]]|logo=Color-orange.JPG}} '''ज़ाविया थअलिबिया''' या '''सीधी अब्द अल-रहमान अल-थअलिबी ज़ाविया''' [[अल्जीरिया]] के इस्सेर्स क्षेत्र में स्थित एक ज़ाविया है। "थअलिबिया" नाम अब्द अल-रहमान अल-थअलिबी से संबंधित है।<ref>{{Cite web|url=https://www.djazairess.com/elitihad/5546|title=جولة في زاوية سيدي عبد الرحمن الثعالبي|website=جزايرस|access-date=21 मार्च 2026|archive-date=1 फ़रवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201075147/https://www.djazairess.com/elitihad/5546|url-status=dead}}</ref> == उद्देश्य == इस्सेर्स में सीधी अब्द अल-रहमान अल-थअलिबी के ज़ाविया को युवाओं के लिए [[कुरान]] को याद करने और सिखाने के साथ-साथ इसके बुनियादी नियमों की शिक्षा देने के लिए एक प्रमुख धार्मिक संस्थान माना जाता है। यह हर साल [[रमजान]] के महीने के दौरान बूमेरदेस प्रांत की विभिन्न मस्जिदों को ऐसे हाफिज प्रदान करता है जो [[वरश पाठ]] शैली में कुरान का पाठ करके [[तरावीह]] की नमाज का नेतृत्व करते हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.aps.dz/ar/societe/94081-2020-10-18-17-23-34|title=دعوة الجمعيات الدينية إلى المساهمة في ترسيख روح الوطنية لدى المواطن الجزائري|last=fouzia|first=Boussadia|website=www.aps.dz}}</ref> यह ज़ाविया 1994 में शुरू हुआ था और इसका गठन के क्षेत्र में महत्वपूर्ण स्थान है। यह सालाना लगभग 70 पुरुष और महिला कुरान के हाफिज तैयार करता है जो प्रांत की विभिन्न मस्जिदों के प्रबंधन में सहायता करते हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.aps.dz/ar/algerie/98199-2020-12-17-18-43-15|title=الذاكرة الوطنية: الدولة لها رؤية "واضحة و بعيدة المدى" فيما تعلق بالزوايا|last=chakib|first=Saoud|website=www.aps.dz}}</ref> यह कुरान के अध्ययन और शिक्षा का स्थान होने के साथ-साथ जरूरतमंदों की सहायता करने और विवाह में मदद करने एवं खतना समारोह आयोजित करने का कार्य भी करता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.aps.dz/ar/societe/94544-2020-10-24-17-54-43|title=إيلاء الجمعيات الدينية المكانة التي تستحقها في المجتمع المدني|last=fouzia|first=Boussadia|website=www.aps.dz}}</ref> == मुख्यालय == वर्ष 2000 में ज़ाविया को एक नया मुख्यालय प्राप्त हुआ जो एक वैज्ञानिक भवन के रूप में इसकी स्थिति के अनुरूप है। ग्रैंड मस्जिद के बगल में शहर के केंद्र में स्थित होने के कारण यह इस्सेर्स शहर आने वाले आगंतुकों का ध्यान आकर्षित करता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.el-massa.com/dz/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%84%D9%88%D9%86/%D8%AA%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D8%B6%D8%B9%D9%8A%D8%A9-100-%D9%88%D9%82%D9%81-%D9%88%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%B9-%D9%84%D8%A5%D8%AD%D9%8A%D8%A7%D8%A1-%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%88%D8%A7%D9%8A%D8%A7|title=تسوية وضعية 100 وقف ومساع لإحياء دور الزوايا|last=حنان.س|website=المساء}}</ref> == छात्र == वर्तमान में इस ज़ाविया में अल्जीरिया के विभिन्न क्षेत्रों से आए लगभग 160 छात्र अध्ययन कर रहे हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.djazairess.com/echchaab/182796|title=عيسى بلخضر يتعهد بمواصلة خدمة الزوايا|website=جزايرس|access-date=21 मार्च 2026|archive-date=18 अगस्त 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220818033343/https://www.djazairess.com/echchaab/182796|url-status=dead}}</ref> छात्र की दिनचर्या ज़ाविया में [[फज्र की नमाज]] के बाद शुरू होती है, जो लकड़ी की तख्तियों पर लिखे पाठ को याद करने का समय होता है। == डिप्लोमा == छात्रों को धार्मिक मामलों के क्षेत्र में विशेषज्ञता के अनुसार 'इज्जा' (स्तर के प्रमाण का प्रमाण पत्र) प्राप्त करने के बाद मस्जिदों के इमाम, कुरान शिक्षक और महिला मार्गदर्शक के रूप में एकीकृत किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.aps.dz/ar/algerie/92071-2020-09-11-16-32-44|title=ورشة وطنية لدراسة إمكانية حصول خريجي الزوايا على شهادات تعليمية|last=chakib|first=Saoud|website=www.aps.dz}}</ref> == उत्सव == ज़ाविया प्रशासन द्वारा आयोजित सबसे महत्वपूर्ण वार्षिक गतिविधि [[मौलद]] के अवसर पर होती है। इस वैज्ञानिक और शैक्षणिक दिन पर सीधी अब्द अल-रहमान अल-थअलिबी को याद किया जाता है और स्नातकों को सम्मानित कर प्रमाण पत्र वितरित किए जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.aps.dz/ar/societe/91307-2020-08-21-15-10-44|title=الزوايا حافظت على الهوية الوطنية وقيم المجتمع|last=fouzia|first=Boussadia|website=www.aps.dz}}</ref> == संदर्भ == {{reflist}} rl21tkqqok9g3vtki5ywd46mb740r06 जेम्स मीड 0 1612947 6591809 6559131 2026-07-26T04:54:15Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591809 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = जेम्स मीड | image = James_Meade_Nobel.jpg | birth_date = 23 जून 1907 | birth_place = स्वानएज, [[यूनाइटेड किंगडम]] | death_date = 22 दिसंबर 1995 | death_place = कैम्ब्रिज, यूनाइटेड किंगडम | citizenship= [[ब्रिटिश]] | fields = [[अर्थशास्त्र]] | alma_mater = ऑक्सफोर्ड विश्वविद्यालय, कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय | known_for = अंतर्राष्ट्रीय व्यापार सिद्धांत, समष्टि अर्थशास्त्र | awards = '''[[अर्थशास्त्र में नोबेल पुरस्कार]]''' (1977) }} जेम्स एडवर्ड मीड (23 जून 1907 – 22 दिसंबर 1995) एक अत्यंत प्रख्यात और विश्वविख्यात ब्रिटिश अर्थशास्त्री, शिक्षाविद और नीति निर्माता थे, जिन्हें समष्टि अर्थशास्त्र और अंतर्राष्ट्रीय व्यापार के क्षेत्र में उनके ऐतिहासिक अनुसंधानों के लिए पूरी दुनिया में जाना जाता है।<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1977/meade/biographical/|title=जेम्स मीड की जीवनी और कार्य|publisher=नोबेल पुरस्कार समिति|accessdate=2 जून 2026}}</ref> वर्ष 1977 में उन्हें अर्थशास्त्र के क्षेत्र में उनके अभूतपूर्व और अत्यंत महत्वपूर्ण वैज्ञानिक योगदान के लिए बर्टिल ओहलिन के साथ संयुक्त रूप से अर्थशास्त्र के सर्वोच्च सम्मान, नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया था।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1977/10/15/world/nobel-memorial-prize-in-economics.html|title=अर्थशास्त्रियों ने जीता अर्थशास्त्र का नोबेल पुरस्कार|publisher=द न्यूयॉर्क टाइम्स|date=15 अक्टूबर 1977|accessdate=2 जून 2026}}</ref> यह महान सम्मान उन्हें देशों के बीच होने वाले व्यापार, पूंजी की गतिशीलता और घरेलू आर्थिक नीतियों के अंतर्राष्ट्रीय प्रभावों की गणितीय और तथ्यात्मक व्याख्या करने के लिए प्रदान किया गया था।<ref>{{cite journal|last=मीड|first=जेम्स|title=अंतर्राष्ट्रीय आर्थिक नीति का सिद्धांत|journal=आर्थिक समीक्षा पत्रिका|year=1951|volume=12|pages=194-210}}</ref> उनका यह अत्यंत महत्वपूर्ण शोध वैश्विक अर्थव्यवस्था और व्यापार संतुलन को स्पष्ट रूप से समझने में एक बहुत बड़ा मील का पत्थर माना जाता है। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == उनका जन्म 23 जून 1907 को यूनाइटेड किंगडम के स्वानएज नामक एक अत्यंत सुंदर और ऐतिहासिक तटीय नगर में हुआ था।<ref>{{cite book|last=स्मिथ|first=रॉबर्ट|title=मीड का प्रारंभिक जीवन और संघर्ष|year=2001|publisher=अर्थशास्त्र शिक्षा प्रकाशन}}</ref> उनके प्रारंभिक जीवन का समय अत्यंत संघर्षपूर्ण और चुनौतियों से भरा हुआ था क्योंकि उस दौरान पूरी दुनिया प्रथम महायुद्ध और उसके बाद आई भीषण आर्थिक मंदी के अत्यंत कठिन दौर से गुजर रही थी। मंदी के दौरान फैली भयानक बेरोजगारी और गरीबी को देखकर ही उनके मन में अर्थशास्त्र का गहन अध्ययन करने की अत्यंत तीव्र प्रेरणा उत्पन्न हुई।<ref>{{cite journal|last=जॉनसन|first=माइकल|title=महान अर्थशास्त्रियों का प्रारंभिक जीवन|journal=प्रायोगिक अर्थशास्त्र पत्रिका|year=2003|volume=22|pages=112-118}}</ref> अपनी प्रारंभिक और माध्यमिक शिक्षा उत्कृष्ट रूप से पूर्ण करने के पश्चात, उन्होंने उच्च शिक्षा प्राप्त करने के लिए प्रतिष्ठित ऑक्सफोर्ड विश्वविद्यालय में प्रवेश लिया।<ref>{{cite web|url=https://www.ox.ac.uk/about/oxford-people/nobel-laureates|title=ऑक्सफोर्ड विश्वविद्यालय के नोबेल विजेता|publisher=ऑक्सफोर्ड विश्वविद्यालय|accessdate=2 जून 2026}}{{Dead link|date=जुलाई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इसी महान संस्थान से उन्होंने साहित्य, दर्शनशास्त्र और अर्थशास्त्र विषय में अपना अत्यंत गहन अध्ययन आरंभ किया। इसके पश्चात वे अपना शोध कार्य जारी रखने के लिए कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय चले गए, जहाँ उन्हें महान अर्थशास्त्री जॉन मेनार्ड कीन्स के साथ कार्य करने का अत्यंत दुर्लभ और सुनहरा अवसर प्राप्त हुआ।<ref>{{cite book|last=मीड|first=जेम्स|title=मेरा अकादमिक सफर और व्यापार|year=1965|publisher=विश्व अर्थशास्त्र प्रकाशन}}</ref> वर्ष 1931 में उन्होंने अपनी शिक्षा सफलतापूर्वक प्राप्त की और आर्थिक प्रणालियों की आंतरिक कार्यप्रणाली को समझने के लिए स्वयं को पूरी तरह से समर्पित कर दिया।<ref>{{cite web|url=https://www.cam.ac.uk/about-the-university/history/nobel-prize|title=कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय का इतिहास|publisher=कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय विज्ञान संकाय|accessdate=2 जून 2026}}</ref> == विशेषज्ञता == उनके अकादमिक शोध और विशेषज्ञता का मुख्य केंद्र अंतर्राष्ट्रीय आर्थिक नीति और समष्टि अर्थशास्त्र था। उन्होंने एक अत्यंत नवीन और क्रांतिकारी आर्थिक सिद्धांत का निर्माण किया, जो यह स्पष्ट रूप से प्रमाणित करता है कि किसी भी देश की घरेलू नीतियां (जैसे रोजगार और मुद्रास्फीति नियंत्रण) सीधे तौर पर उसके अंतर्राष्ट्रीय व्यापार और भुगतान संतुलन को प्रभावित करती हैं।<ref>{{cite book|last=डेविस|first=पॉल|title=अंतर्राष्ट्रीय व्यापार का इतिहास और विकास|year=2005|publisher=कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय प्रकाशन}}</ref> उन्होंने गणितीय प्रतिरूपों का उपयोग करके यह सिद्ध किया कि किसी भी देश को पूर्ण आर्थिक स्थिरता प्राप्त करने के लिए आंतरिक संतुलन (घरेलू रोजगार) और बाहरी संतुलन (विदेशी व्यापार) दोनों को एक साथ साधना पड़ता है।<ref>{{cite journal|last=टेलर|first=रिचर्ड|title=वैश्विक व्यापार में नई क्रांतियाँ|journal=नेचर आर्थिक पत्रिका|year=2000|volume=10|pages=78-85}}</ref> उनकी यह विशेषज्ञता केवल सैद्धांतिक नहीं थी, बल्कि उन्होंने इसे द्वितीय महायुद्ध के बाद वैश्विक आर्थिक संस्थाओं के निर्माण में व्यावहारिक रूप से भी उपयोग किया। यह सिद्धांत आज भी आधुनिक अर्थशास्त्र और व्यापारिक नीतियों का एक बहुत बड़ा और प्रामाणिक आधार है।<ref>{{cite book|last=विलियम्स|first=जॉर्ज|title=आधुनिक अर्थशास्त्र के नए सिद्धांत|year=2010|publisher=स्प्रिंगर प्रकाशन}}</ref> == पुरस्कार और मान्यता == अर्थशास्त्र और वैश्विक व्यापार के क्षेत्र में उनके इस ऐतिहासिक और अभूतपूर्व अनुसंधान के लिए उन्हें वर्ष 1977 में अर्थशास्त्र के नोबेल पुरस्कार से नवाजा गया।<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1977/summary/|title=1977 अर्थशास्त्र नोबेल पुरस्कार का सारांश|publisher=नोबेल फाउंडेशन|accessdate=2 जून 2026}}</ref> इस महान पुरस्कार ने अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर उनके द्वारा किए गए शोध को एक नई और अत्यधिक प्रतिष्ठित मान्यता प्रदान की। नोबेल पुरस्कार के अतिरिक्त उन्हें दुनिया भर के कई अत्यंत प्रतिष्ठित आर्थिक संगठनों और संस्थाओं द्वारा बहुत ही बड़े सम्मानों से नवाजा गया। उनकी पुस्तक 'अंतर्राष्ट्रीय आर्थिक नीति का सिद्धांत' को अर्थशास्त्र जगत में एक अत्यंत प्रामाणिक और आधारभूत ग्रंथ की मान्यता प्राप्त है।<ref>{{cite journal|last=एंडरसन|first=थॉमस|title=अर्थशास्त्र में व्यापारिक सिद्धांत और मान्यता|journal=आर्थिक प्रगति|year=2012|volume=45|pages=200-210}}</ref> उनके ऐतिहासिक शोध कार्य के कारण ही आज अंतर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष और विश्व व्यापार संगठन जैसी संस्थाओं को वैश्विक व्यापार के नियम बनाने में अत्यधिक सहायता मिलती है। == इन्हें भी देखें == [[अर्थशास्त्र में नोबेल पुरस्कार]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} {{Authority control}} ``` h1fn1gubxaubud9dywu6o6cmuai8e6r जेम्स हेक्मैन 0 1613391 6591810 6563421 2026-07-26T05:02:16Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591810 wikitext text/x-wiki {{Infobox economist | school_tradition = [[शिकागो स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स|शिकागो स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स]] | image = | caption = | image_size = 200px | birth_name = जेम्स जोसेफ हेक्मैन | birth_date = {{birth date and age|1944|4|19}} | birth_place = [[शिकागो, इलिनोइस|शिकागो, इलिनोइस]], अमेरिका | death_date = | death_place = | institution = [[शिकागो विश्वविद्यालय|शिकागो विश्वविद्यालय]]<br />[[दक्षिणी कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय|दक्षिणी कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय]]<br />[[कोलंबिया विश्वविद्यालय|कोलंबिया विश्वविद्यालय]]<br />[[हॉन्गकॉन्ग का चीनी विश्वविद्यालय|हॉन्गकॉन्ग का चीनी विश्वविद्यालय]] | field = [[व्यष्टि अर्थशास्त्र|व्यष्टि अर्थशास्त्र]] | alma_mater = [[कोलोराडो कॉलेज|कोलोराडो कॉलेज]] ([[कला स्नातक|बीए]])<br>[[प्रिंसटन विश्वविद्यालय|प्रिंसटन विश्वविद्यालय]] ([[पीएचडी]]) | doctoral_advisors = [[हैरी एच केलेजियन|हैरी एच केलेजियन]]<br />[[स्टैनले वॉरेन ब्लैक|स्टैनले वॉरेन ब्लैक]] | doctoral_students = [[कैरोलिन हेनरिक|कैरोलिन हेनरिक]]<br />[[जॉर्ज बोर्हास|जॉर्ज बोर्हास]]<br />[[पेत्रा टॉड|पेत्रा टॉड]]<br />[[स्टीफन कैमरन|स्टीफन कैमरन]]<br />[[मार्क रोसेनज़्विग (अर्थशास्त्री)|मार्क रोसेनज़्विग]]<br />[[रस रॉबर्ट्स|रस रॉबर्ट्स]] | influences = [[अल्बर्ट रीस|अल्बर्ट रीस]]<br />[[गैरी बेकर|गैरी बेकर]]<br />[[जैकब मिंसर|जैकब मिंसर]] | contributions = [[हेक्मैन सुधार|हेक्मैन सुधार]] | awards = [[जॉन बेट्स क्लार्क मेडल|जॉन बेट्स क्लार्क मेडल]] (1983)<br />[[अर्थशास्त्र में नोबेल मेमोरियल पुरस्कार|अर्थशास्त्र में नोबेल मेमोरियल पुरस्कार]] (2000)<br />[[फ्रिश मेडल|फ्रिश मेडल]] (2014) | thesis_title = Three Essays on the Supply of Labor and the Demand for Goods | thesis_url = https://www.proquest.com/docview/302535216/ | thesis_year = 1971 }} '''जेम्स जोसेफ हेक्मैन''' (जन्म 19 अप्रैल, 1944) एक अमेरिकी [[अर्थशास्त्री|अर्थशास्त्री]] और नोबेल पुरस्कार विजेता हैं जो [[शिकागो विश्वविद्यालय|शिकागो विश्वविद्यालय]] में अर्थशास्त्र के हेनरी शुल्ट्ज़ डिस्टिंग्विश्ड सर्विस प्रोफेसर के रूप में सेवा दे रहे हैं, जहाँ वे [[शिकागो विश्वविद्यालय कॉलेज|कॉलेज]] में एक प्रोफेसर, [[हैरिस स्कूल ऑफ पब्लिक पॉलिसी|हैरिस स्कूल ऑफ पब्लिक पॉलिसी]] में एक प्रोफेसर, सेंटर फॉर द इकोनॉमिक्स ऑफ ह्यूमन डेवलपमेंट (सीईएचडी) के निदेशक,<ref>{{Cite web |url=https://cehd.uchicago.edu/page/professor-james-heckman |title=प्रोफेसर जेम्स हेक्मैन}}</ref> और ह्यूमन कैपिटल एंड इकोनॉमिक अपॉर्चुनिटी (एचसीईओ) ग्लोबल वर्किंग ग्रुप के सह-निदेशक हैं।<ref name="heckmanprofile">{{cite web |url=https://economics.uchicago.edu/directory/james-j-heckman |title=प्रोफेसर हेक्मैन का शिकागो विश्वविद्यालय अर्थशास्त्र विभाग का प्रोफाइल}}</ref> वे [[शिकागो विश्वविद्यालय लॉ स्कूल|लॉ स्कूल]] में कानून के प्रोफेसर, [[अमेरिकन बार फाउंडेशन|अमेरिकन बार फाउंडेशन]] में एक वरिष्ठ शोध फेलो और [[राष्ट्रीय आर्थिक अनुसंधान ब्यूरो|नेशनल ब्यूरो ऑफ इकोनॉमिक रिसर्च (एनबीईआर)]] में एक रिसर्च एसोसिएट भी हैं। उन्हें 1983 में [[जॉन बेट्स क्लार्क मेडल|जॉन बेट्स क्लार्क मेडल]] और 2000 में [[आर्थिक विज्ञान में नोबेल मेमोरियल पुरस्कार|आर्थिक विज्ञान में नोबेल मेमोरियल पुरस्कार]] मिला था, जिसे उन्होंने [[डैनियल मैकफैडेन|डैनियल मैकफैडेन]] के साथ साझा किया था। वे मुख्य रूप से [[अर्थमिति|अर्थमिति]] और [[व्यष्टि अर्थशास्त्र|व्यष्टि अर्थशास्त्र]] में अपने अग्रणी काम के लिए जाने जाते हैं। हेक्मैन को सामाजिक विज्ञान में मात्रात्मक विश्लेषण में [[चयन पूर्वाग्रह|चयन पूर्वाग्रह]] और [[आत्म-चयन|आत्म-चयन]] में उनके योगदान के लिए जाना जाता है, विशेष रूप से [[हेक्मैन सुधार|हेक्मैन सुधार]] के लिए, जिसने उन्हें अर्थशास्त्र में नोबेल पुरस्कार दिलाया। वे [[श्रम अर्थशास्त्र|श्रम अर्थशास्त्र]] में अपने व्यावहारिक शोध और [[प्रारंभिक बचपन शिक्षा|प्रारंभिक बचपन की शिक्षा]] के कार्यक्रमों की प्रभावशीलता पर अपनी विद्वता के लिए भी प्रसिद्ध हैं। जून 2024 तक, [[आरईपीइसी|RePEc]] के अनुसार, वे दुनिया के तीसरे सबसे प्रभावशाली अर्थशास्त्री हैं।<ref>{{Cite web |url=https://ideas.repec.org/top/top.person.all.html |title=अर्थशास्त्रियों की रैंकिंग|archive-url=https://web.archive.org/web/20240720162242/https://ideas.repec.org/top/top.person.all.html |archive-date=2024-07-20 }}</ref> == शुरुआती वर्ष == हेक्मैन का जन्म [[शिकागो, इलिनोइस|शिकागो, इलिनोइस]] में जॉन जैकब हेक्मैन और बर्निस आइरीन मेडली के घर हुआ था।<ref name=nndb>{{cite web |title=James J. Heckman |url=http://www.nndb.com/people/743/000141320/ |work=The Notable Names Database |year=2008 |access-date=2008-11-18}}</ref> उन्होंने 1965 में [[कोलोराडो कॉलेज|कोलोराडो कॉलेज]] से गणित में अपनी बी.ए. की डिग्री प्राप्त की और स्टैनले डब्ल्यू ब्लैक के पर्यवेक्षण में "थ्री एसेज ऑन द सप्लाई ऑफ लेबर एंड द डिमांड फॉर गुड्स" शीर्षक से अपना डॉक्टरेट शोध प्रबंध पूरा करने के बाद 1971 में [[प्रिंसटन विश्वविद्यालय|प्रिंसटन विश्वविद्यालय]] से अर्थशास्त्र में अपनी [[डॉक्टर ऑफ फिलॉसफी|पीएचडी]] प्राप्त की।<ref>{{Cite book |last=Heckman |first=James J. |url=https://catalog.princeton.edu/catalog/1583351 |title=Three essays on the supply of labor and the demand for goods |date=1971 |language=en}}</ref><ref name="Laureate. 2019">{{cite web |title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2000 |website=NobelPrize.org |date=January 30, 2019 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2000/heckman/biographical/ |access-date=January 30, 2019}}</ref> == करियर == 1973 में [[शिकागो विश्वविद्यालय|शिकागो विश्वविद्यालय]] में जाने से पहले उन्होंने [[कोलंबिया विश्वविद्यालय|कोलंबिया विश्वविद्यालय]] में एक सहायक प्रोफेसर के रूप में कार्य किया। वे 70 से अधिक छात्रों के शोध प्रबंध सलाहकार रहे हैं, जिनमें [[कैरोलिन हेनरिक|कैरोलिन हेनरिक]], [[जॉर्ज बोर्हास|जॉर्ज बोर्हास]], [[स्टीफन कैमरन|स्टीफन कैमरन]], [[मार्क रोसेनज़्विग (अर्थशास्त्री)|मार्क रोसेनज़्विग]] और [[रस रॉबर्ट्स|रस रॉबर्ट्स]] शामिल हैं।<ref>{{Cite web |url=http://jenni.uchicago.edu/home_page/vitae.pdf |title=James J Heckman CV |website=jenni.uchicago.edu |access-date=2018-12-25}}</ref> अर्थशास्त्र विभाग में हेनरी शुल्ट्ज़ डिस्टिंग्विश्ड सर्विस प्रोफेसर और इकोनॉमिक्स रिसर्च सेंटर के निदेशक के रूप में कार्य करने के अलावा, हेक्मैन लॉ स्कूल में कानून के प्रोफेसर,<ref>{{Cite web |url=http://www.law.uchicago.edu/faculty/heckman |title=James J. Heckman {{!}} University of Chicago Law School|website=www.law.uchicago.edu|date=23 August 2011 |access-date=2016-03-24}}</ref> और हैरिस स्कूल ऑफ पब्लिक पॉलिसी में एक प्रोफेसर भी हैं, जहाँ वे सेंटर फॉर सोशल प्रोग्राम इवैल्यूएशन और सेंटर फॉर द स्टडी ऑफ चाइल्डहुड डेवलपमेंट दोनों के निदेशक हैं। वे [[बेकर फ्रीडमैन इंस्टीट्यूट फॉर रिसर्च इन इकोनॉमिक्स|बेकर फ्रीडमैन इंस्टीट्यूट फॉर रिसर्च इन इकोनॉमिक्स]] की रिसर्च काउंसिल के सदस्य के रूप में भी कार्य करते हैं। हेक्मैन ने अन्य संस्थानों में कई पदों पर कार्य किया है और विशेष रूप से [[यूनिवर्सिटी कॉलेज लंदन|यूनिवर्सिटी कॉलेज लंदन]] (2004–2008) में माइक्रोइकोनोमेट्रिक्स के डिस्टिंग्विश्ड चेयर, [[यूनिवर्सिटी कॉलेज डब्लिन|यूनिवर्सिटी कॉलेज डब्लिन]]<ref>[http://www.ucd.ie/news/jun06/060606_nobel.htm University College Dublin web site].</ref> (2005–2014) में साइंस एंड सोसाइटी के प्रोफेसर, और [[येल विश्वविद्यालय|येल विश्वविद्यालय]] (2008–2011) में अल्फ्रेड काउल्स डिस्टिंग्विश्ड विजिटिंग प्रोफेसर के रूप में कार्य किया है। उनके वर्तमान पदों में [[दक्षिणी कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय|दक्षिणी कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय]] के लियोनार्ड डी शेफ़र सेंटर फॉर हेल्थ पॉलिसी एंड इकोनॉमिक्स (2015–) में प्रेसिडेंशियल स्कॉलर-इन-रेसिडेंस<ref>{{Cite web |url=https://news.usc.edu/82972/nobel-laureate-james-heckman-joins-usc-schaeffer-center/ |title=Nobel laureate James Heckman joins USC Schaeffer Center |last=Gersema |first=Emily |date=2015-06-19 |website=USC News |publisher=University of Southern California |access-date=2016-03-24 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304193540/http://news.usc.edu/82972/nobel-laureate-james-heckman-joins-usc-schaeffer-center/ |url-status=dead }}</ref> और [[राजकोषीय अध्ययन संस्थान|इंस्टीट्यूट फॉर फिस्कल स्टडीज]] (2014–) में इंटरनेशनल रिसर्च फेलो शामिल हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.ifs.org.uk/people/profile/96?year_published%5Bstart%5D=&year_published%5Bend%5D=&page=1& |title=James Heckman – Institute For Fiscal Studies – IFS |website=www.ifs.org.uk |access-date=2016-03-24 |archive-date=2016-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161022180725/http://www.ifs.org.uk/people/profile/96?year_published%5Bstart%5D=&year_published%5Bend%5D=&page=1& |url-status=dead }}</ref> === सेंटर फॉर द इकोनॉमिक्स ऑफ ह्यूमन डेवलपमेंट === 2014 में स्थापित और हेक्मैन के निर्देशन में संचालित, शिकागो विश्वविद्यालय में सेंटर फॉर द इकोनॉमिक्स ऑफ ह्यूमन डेवलपमेंट (सीईएचडी), उनके कई अनुसंधान क्षेत्रों और पहलों को एक साथ लाता है जिनमें प्रभावी मानव पूंजी नीतियों और कार्यक्रम के डिजाइन को निर्धारित करने के लिए कड़े व्यावहारिक शोध शामिल हैं। सीईएचडी की पहलों में ह्यूमन कैपिटल एंड इकोनॉमिक अपॉर्चुनिटी ग्लोबल वर्किंग ग्रुप, प्रित्जकर कंसोर्टियम ऑन अर्ली चाइल्डहुड डेवलपमेंट, [[हेक्मैन समीकरण|हेक्मैन समीकरण]], रिसर्च नेटवर्क ऑन द डिटरमिनेंट्स ऑफ लाइफ कोर्स कैपेबिलिटीज एंड आउटकम्स, और एशियन फैमिली इन ट्रांजिशन इनिशिएटिव शामिल हैं। == अनुसंधान == हेक्मैन को [[चयन पूर्वाग्रह|चयन पूर्वाग्रह]] और [[आत्म-चयन|आत्म-चयन]] विश्लेषण में उनके योगदान के लिए जाना जाता है, विशेष रूप से [[हेक्मैन सुधार|हेक्मैन सुधार]] के लिए, जिसने उन्हें अर्थशास्त्र में नोबेल पुरस्कार दिलाया। वे [[श्रम अर्थशास्त्र|श्रम अर्थशास्त्र]] में अपने व्यावहारिक शोध के लिए भी प्रसिद्ध हैं, विशेष रूप से [[प्रारंभिक बचपन शिक्षा|प्रारंभिक बचपन की शिक्षा]] के कार्यक्रमों की प्रभावशीलता के संबंध में। उनका काम आर्थिक नीति मूल्यांकन के लिए एक वैज्ञानिक आधार के विकास के लिए समर्पित रहा है, जिसमें व्यक्तियों और अलग-अलग समूहों के मॉडल, और [[अदृश्य विषमता|विषमता, विविधता और अदृश्य प्रतितथ्यात्मक स्थितियों]] द्वारा उत्पन्न समस्याओं और संभावनाओं पर विशेष जोर दिया गया है। उन्होंने नए अर्थमितीय उपकरणों का एक समूह विकसित किया जो इन मुद्दों का समाधान करता है। उनके शोध ने नीति निर्माताओं को शिक्षा, नौकरी प्रशिक्षण, श्रम बाजारों के विश्लेषण में सामान्य संतुलन को शामिल करने के महत्व, भेदभाव-विरोधी कानून और नागरिक अधिकारों जैसे क्षेत्रों में महत्वपूर्ण नई अंतर्दृष्टि दी है। उन्होंने [[नागरिक अधिकार अधिनियम 1964|नागरिक अधिकार अधिनियम 1964]] के [[अफ़्रीकी-अमेरिकी|अफ़्रीकी-अमेरिकी]] आर्थिक प्रगति को बढ़ावा देने में एक मजबूत कारण प्रभाव का प्रदर्शन किया। उन्होंने हाल ही में प्रदर्शन किया है कि अमेरिका में हाई स्कूल छोड़ने की दर बढ़ रही है। उन्होंने श्रम बाजार में छंटनी के आर्थिक लाभों, सक्रिय श्रम बाजार कार्यक्रमों की अप्रभावीता और शिक्षा के आर्थिक रिटर्न का अध्ययन किया है। उनका हालिया शोध असमानता, मानव विकास और जीवनचक्र कौशल निर्माण पर केंद्रित है, जिसमें प्रारंभिक बचपन की शिक्षा के अर्थशास्त्र पर विशेष जोर दिया गया है। वे वर्तमान में प्रारंभिक बचपन के हस्तक्षेपों पर नए सामाजिक प्रयोग कर रहे हैं और पुराने प्रयोगों का पुनरावलेषण कर रहे हैं। वे अमेरिका और [[पश्चिमी यूरोप|पश्चिमी यूरोप]] में वंचित वर्ग के उद्भव का भी अध्ययन कर रहे हैं। उदाहरण के लिए, उन्होंने दिखाया कि एक उच्च आईक्यू ने किसी व्यक्ति की वित्तीय सफलता की संभावनाओं को केवल 1 या 2% बढ़ाया।<ref name="bloombergifyouresosmart">{{cite news |last1=Flam |first1=Faye |title=If You're So Smart, Why Aren't You Rich? |url=https://www.bloomberg.com/view/articles/2016-12-22/if-you-re-so-smart-why-aren-t-you-rich |access-date=June 2, 2017 |work=Bloomberg |date=December 22, 2016}}</ref> इसके बजाय, "कर्तव्यनिष्ठता," या "परिश्रम, दृढ़ता और आत्म-अनुशासन," वित्तीय सफलता की ओर ले जाते हैं।<ref name="bloombergifyouresosmart"/> 1990 के दशक की शुरुआत में, [[जीईडी|जीईडी]] प्रमाणपत्र प्राप्त करने वाले लोगों के परिणामों पर उनके अग्रणी शोध ने राष्ट्रीय ध्यान आकर्षित किया। हेक्मैन ने 300 से अधिक लेख और कई पुस्तकें प्रकाशित की हैं। उनकी पुस्तकों में ''इनेक्वालिटी इन अमेरिका: व्हाट रोल फॉर ह्यूमन कैपिटल पॉलिसी?'' (एलन क्रूगर के साथ); ''इवैल्यूएटिंग ह्यूमन कैपिटल पॉलिसी, लॉ, एंड एम्प्लॉयमेंट: लेसन्स फ्रॉम लैतिन अमेरिका एंड द कैरेबियन'' (कारमेन पेजेस के साथ); द ''हैंडबुक ऑफ इकोनोमेट्रिक्स'', वॉल्यूम 5, 6A, और 6B (एडवर्ड लीमर के साथ संपादित); ''ग्लोबल पर्सपेक्टिव्स ऑन द रूल ऑफ लॉ,'' (आर नेल्सन और एल कैबाटिंगन के साथ संपादित); और ''द मिथ ऑफ अचीवमेंट टेस्ट्स: द जीईडी एंड द रोल ऑफ कैरेक्टर इन अमेरिकन लाइफ'' (जॉन एरिक हम्फ्रीज़ और टिम कौटज़ के साथ) शामिल हैं। वे वर्तमान में ''जर्नल ऑफ पॉलिटिकल इकोनॉमी'' के सह-संपादक हैं। वे [[संयुक्त राज्य राष्ट्रीय विज्ञान अकादमी|नेशनल एकेडमी ऑफ साइंसेज]] (अमेरिका) और [[अमेरिकन फिलॉसॉफिकल सोसाइटी|अमेरिकन फिलॉसॉफिकल सोसाइटी]] के सदस्य भी हैं।<ref>{{Cite web |title=APS Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=James+J.+Heckman&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |access-date=2021-04-28 |website=search.amphilsoc.org}}</ref> वे [[अमेरिकन एकेडमी ऑफ आर्ट्स एंड साइंसेज|अमेरिकन एकेडमी ऑफ आर्ट्स एंड साइंसेज]], [[इकोनोमेट्रिक सोसाइटी|इकोनोमेट्रिक सोसाइटी]] ( जिसके वे पूर्व अध्यक्ष भी हैं), [[श्रम अर्थशास्त्र सोसायटी|सोसाइटी ऑफ लेबर इकोनॉमिक्स]], [[अमेरिकन स्टैटिस्टिकल एसोसिएशन|अमेरिकन स्टैटिस्टिकल एसोसिएशन]] और [[अंतर्राष्ट्रीय सांख्यिकीय संस्थान|इंटरनेशनल स्टैटिस्टिकल इंस्टीट्यूट]] के फेलो हैं। == पुरस्कार == हेक्मैन को उनके काम के लिए कई पुरस्कार मिले हैं, जिनमें 1983 में अमेरिकन इकोनॉमिक एसोसिएशन का [[जॉन बेट्स क्लार्क मेडल|जॉन बेट्स क्लार्क मेडल]], ''[[जर्नल ऑफ इकोनोमेट्रिक्स|जर्नल ऑफ इकोनोमेट्रिक्स]]'' से व्यावहारिक अर्थमिति के लिए 2005 और 2007 का डेनिस एगनर पुरस्कार, 2005 का [[जैकब मिंसर पुरस्कार|श्रम अर्थशास्त्र में लाइफटाइम अचीवमेंट के लिए जैकब मिंसर पुरस्कार]], [[यूनिवर्सिटी कॉलेज डब्लिन|यूनिवर्सिटी कॉलेज डब्लिन]] से 2005 का यूलिसिस मेडल, [[अमेरिकन एग्रीकल्चरल इकोनॉमिक्स एसोसिएशन|अमेरिकन एग्रीकल्चरल इकोनॉमिक्स एसोसिएशन]] से 2007 का थियोडोर डब्ल्यू शुल्ट्ज़ पुरस्कार, 2008 में [[पियो मान्ज़ू केंद्र|पियो मान्ज़ू केंद्र]] की अंतर्राष्ट्रीय वैज्ञानिक समिति द्वारा प्रदान किया गया इतालवी गणराज्य के राष्ट्रपति का स्वर्ण पदक, 2009 में [[बाल विकास अनुसंधान सोसायटी|सोसाइटी फॉर रिसर्च इन चाइल्ड डेवलपमेंट]] से बच्चों के लिए सार्वजनिक नीति में विशिष्ट योगदान पुरस्कार, [[इकोनोमेट्रिक सोसाइटी|इकोनोमेट्रिक सोसाइटी]] से 2014 का [[फ्रिश मेडल|फ्रिश मेडल]], [[एरिक्सन संस्थान|एरिक्सन इंस्टीट्यूट]] से 2014 का स्पिरिट ऑफ एरिक्सन पुरस्कार, और गरीबी से निपटने के लिए 2016 का [[डैन डेविड पुरस्कार|डैन डेविड पुरस्कार]] शामिल हैं।<ref>{{Cite web |last=Prize |first=Dan David |title=James J. Heckman |url=https://www.dandavidprize.org/laureates/2016/present-combatting-poverty/james-j-heckman |access-date=2020-10-25 |website=www.dandavidprize.org |language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=James Heckman Earns Dan David Prize for Combating Poverty {{!}} HCEO|url=https://hceconomics.uchicago.edu/news/james-heckman-earns-dan-david-prize-combating-poverty|access-date=2020-10-25|website=hceconomics.uchicago.edu}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == हेक्मैन ने 1979 में समाजशास्त्री लिन पेटलर-हेक्मैन से शादी की, जिनकी मृत्यु 8 जुलाई, 2017 को हो गई।<ref>{{Cite web |url=https://www.legacy.com/obituaries/nytimes/obituary.aspx?n=lynne-carol-pettler-heckman&pid=186475784 |title=Lynne Heckman Obituary (2017) |location= New York, NY |publisher=New York Times|website=[[Legacy.com|Legacy.com]] }}</ref> उनके दो बच्चे थे: एक बेटा, जोनाथन (जन्म 1982) जो [[पेंसिल्वेनिया विश्वविद्यालय|पेंसिल्वेनिया विश्वविद्यालय]] में भौतिकी के एक सहयोगी प्रोफेसर हैं,<ref>{{Cite web |last=Heckman |first=Jonathan |date=March 20, 2025 |title=website at the University of Pennsylvania |url=https://live-sas-physics.pantheon.sas.upenn.edu/people/standing-faculty/jonathan-heckman}}</ref> और एक बेटी, अल्मा (जन्म 1986), जो [[कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय सांता क्रूज़|कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय सांता क्रूज़]] में इतिहास की एक सहयोगी प्रोफेसर हैं।<ref name=nndb /><ref>{{cite web |title=Alma Heckman's website at UC Santa Cruz |url=http://history.ucsc.edu/faculty/profiles/singleton.php?&singleton=true&cruz_id=aheckman |access-date=8 जून 2026 |archive-date=12 दिसंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171212215725/https://history.ucsc.edu/faculty/profiles/singleton.php?&singleton=true&cruz_id=aheckman |url-status=dead }}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[अर्थशास्त्रियों की सूची|अर्थशास्त्रियों की सूची]] * [[थिंक टैंकों की सूची|थिंक टैंकों की सूची]] == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://cehd.uchicago.edu/page/professor-james-heckman शिकागो विश्वविद्यालय में जेम्स जोसेफ हेक्मैन का होमपेज] सेंटर फॉर द इकोनॉमिक्स ऑफ ह्यूमन डेवलपमेंट' * [https://cehd.uchicago.edu/page/impact हेक्मैन मीडिया कवरेज और नीति प्रभाव] * [https://ideas.repec.org/e/phe22.html IDEAS/RePEc] * [https://web.archive.org/web/20080228063456/http://www.minneapolisfed.org/pubs/region/05-06/heckman.cfm?js=0 द रीजन, मिनियापोलिस फेडरल रिजर्व बैंक, 2005 में जेम्स जोसेफ हेक्मैन के साथ साक्षात्कार] * [http://www.childrenofthecode.org/interviews/heckman.htm जेम्स हेक्मैन के साथ साक्षात्कार] हमारे बच्चों के सीखने के स्वास्थ्य में निवेश के लिए आर्थिक तर्कों पर * {{Google Scholar id | id=7EelTwgAAAAJ | name= जेम्स जोसेफ हेक्मैन}} * {{ResearchGate | id=James_Heckman3 | name= जेम्स जोसेफ हेक्मैन}} * [https://www.washingtonpost.com/blogs/wonkblog/wp/2013/02/14/james-heckman-in-early-childhood-education-quality-really-matters/ जेम्स हेक्मैन: प्रारंभिक बचपन की शिक्षा में, 'गुणवत्ता वास्तव में मायने रखती है।'] [[वाशिंगटन पोस्ट|वाशिंगटन पोस्ट]] के साथ फोन पर साक्षात्कार * {{cite encyclopedia |title=James J. Heckman (1944–&nbsp;) |url=http://www.econlib.org/library/Enc/bios/Heckman.html |encyclopedia=[[अर्थशास्त्र का संक्षिप्त विश्वकोश|द संक्षिप्त इनसाइक्लोपीडिया ऑफ इकोनॉमिक्स]] |edition=2nd |series=[[अर्थशास्त्र और स्वतंत्रता का पुस्तकालय|लाइब्रेरी ऑफ इकोनॉमिक्स एंड लिबर्टी]] |publisher=[[लिबर्टी फंड|लिबर्टी फंड]] |year=2008|isbn=978-0865976665 |editor-first=David R.|editor-last=Henderson |editor-link=David R. Henderson |pages=543–44 }} * {{C-SPAN|38623}} * {{Nobelprize|name=जेम्स जोसेफ हेक्मैन}} इसमें 8 दिसंबर, 2000 का पुरस्कार व्याख्यान ''माइक्रोडेटा, हेट्रोजेनिटी एंड द इवैल्यूएशन ऑफ पब्लिक पॉलिसी'' शामिल है {{s-start}} {{s-ach|aw}} {{s-bef | before = [[रॉबर्ट ए मुंडेल|रॉबर्ट ए मुंडेल]] }} {{s-ttl | title = [[अर्थशास्त्र में नोबेल मेमोरियल पुरस्कार विजेताओं की सूची|अर्थशास्त्र में नोबेल मेमोरियल पुरस्कार के विजेता]] | years = 2000 | alongside = [[डैनियल एल मैकफैडेन|डैनियल एल मैकफैडेन]] }} {{s-aft | after = [[जॉर्ज ए एकरलोफ़|जॉर्ज ए एकरलोफ़]] | after2 = [[माइकल स्पेंस|माइकल स्पेंस]] | after3 = [[जोसेफ़ ई स्टिग्लिट्ज़|जोसेफ़ ई स्टिग्लिट्ज़]] }} {{s-end}} {{Chicago school economists}} {{John Bates Clark Medal recipients}} {{Nobel laureates in economics 1976–2000}} {{2000 Nobel Prize winners}} {{Frisch Medal recipients}} {{Presidents of the Econometric Society}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Heckman, James}} [[श्रेणी:1944 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य राष्ट्रीय विज्ञान अकादमी के सदस्य]] [[श्रेणी:यूनिवर्सिटी कॉलेज लंदन के शिक्षाविद]] [[श्रेणी:अमेरिकी श्रम अर्थशास्त्री]] [[श्रेणी:शिक्षा अर्थशास्त्री]] [[श्रेणी:अमेरिकी नोबेल पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:अमेरिकी अर्थमितीयविद्]] [[श्रेणी:व्यष्टि अर्थशास्त्री]] [[श्रेणी:माइक्रोइकोनोमेट्रिशियन]] [[श्रेणी:अर्थशास्त्र में नोबेल पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:प्रिंसटन विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र]] [[श्रेणी:शिकागो विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र]] [[श्रेणी:शिकागो विश्वविद्यालय के संकाय]] [[श्रेणी:कोलंबिया विश्वविद्यालय के संकाय]] [[श्रेणी:कोलोराडो कॉलेज के पूर्व छात्र]] [[श्रेणी:20वीं सदी के अमेरिकी अर्थशास्त्री]] [[श्रेणी:21वीं सदी के अमेरिकी अर्थशास्त्री]] [[श्रेणी:अमेरिकन एकेडमी ऑफ आर्ट्स एंड साइंसेज के फेलो]] [[श्रेणी:इकोनोमेट्रिक सोसाइटी के फेलो]] [[श्रेणी:इकोनोमेट्रिक सोसाइटी के अध्यक्ष]] [[श्रेणी:अमेरिकन स्टैटिस्टिकल एसोसिएशन के फेलो]] [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय सांख्यिकीय संस्थान के निर्वाचित सदस्य]] [[श्रेणी:अमेरिकन फिलॉसॉफिकल सोसाइटी के सदस्य]] [[श्रेणी:दक्षिणी कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय के संकाय]] [[श्रेणी:शिकागो विश्वविद्यालय लॉ स्कूल के संकाय]] [[श्रेणी:20वीं सदी के अमेरिकी शैक्षिक सिद्धांतकार]] [[श्रेणी:अमेरिकन इकोनॉमिक एसोसिएशन के विशिष्ट फेलो]] [[श्रेणी:इंस्टीट्यूट फॉर न्यू इकोनॉमिक थिंकिंग]] [[श्रेणी:नेशनल ब्यूरो ऑफ इकोनॉमिक रिसर्च]] [[श्रेणी:जर्नल ऑफ पॉलिटिकल इकोनॉमी के संपादक]] [[श्रेणी:21वीं सदी के अमेरिकी शैक्षिक सिद्धांतकार]] n911ja1lewqoq75y0xc2ibxrqvcuuu8 प्रसन्नकुमार ठाकुर 0 1613823 6591805 6582447 2026-07-26T04:17:24Z Salil Kumar Mukherjee 603459 चित्र 6591805 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|date=जून 2026}} {{स्रोतहीन|date=जून 2026}} }} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=प्रसन्नकुमार ठाकुर|image=Prasanna Kumar Tagore.png|image_size=200px|caption=|birth_date=२१ दिसम्बर १८०१|birth_place=[[कोलकाता]], [[बंगाल प्रेसिडेन्सी]], [[भारत]]|death_date=३० अगस्त १८६८|death_place=[[कोलकाता]]|occupation=विधिवेत्ता|spouse=|nationality=|ethnicity=|religion=[[हिन्दू]]}} '''प्रसन्नकुमार ठाकुर''' (21 दिसंबर 1801 – 30 अगस्त 1868) 19वीं सदी के समाज सुधारक थे। वे गोपीमोहन ठाकुर के पुत्र थे, जो हिंदू कॉलेज (अब प्रेसीडेंसी विश्वविद्यालय ) के संस्थापकों में से एक थे। वे [[टैगोर वंश|ठाकुर परिवार की]] [[पथुरियाघाट|पथुरियाघाटा]] शाखा के सदस्य और उस समय के हिंदू समुदाय के एक रूढ़िवादी नेता थे।<ref>Sengupta, Subodh Chandra and Bose, Anjali (editors), 1976/1998, Sansad Bangali Charitabhidhan (Biographical dictionary) Vol I, पृष्ठ 313</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1801 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:कोलकाता के लोग]] [[श्रेणी:Articles with hCards]] hqls02ejo8ivsrfb9hv630a93rts8k9 जांग वू-जिन 0 1615140 6591700 6574684 2026-07-25T15:04:28Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591700 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | image = Jang Woo-jin ATTC2017 8.jpeg | caption = 2017 में जांग | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1995|9|10}} | birth_place = सोकचो, दक्षिण कोरिया<ref name="KTTL">{{cite web |url=https://kttl.kr/kttl/teams/10004/96 |title=JANG WO JIN |language=ko |website=KTTL |access-date=3 March 2023 }}{{Dead link|date=जुलाई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | height = 172 सेमी<ref name="KTTL"/> | playingstyle = Right-handed, shakehand attacking<ref name=Victas/> | equipment = | highest_rank = 8 (4 July 2023)<ref name=JWJRankingHist>{{cite web |title=Ranking History |url=https://results.ittf.link/index.php?option=com_fabrik&view=list&listid=45&Itemid=276&resetfilters=1&vw_rank_seniors___PID[value][]=114936&abc=114936 |website=results.ittf.link |access-date=11 July 2023}}</ref> | current_rank = 10 (29 March 2026)<ref>{{cite web |url=https://www.ittf.com/wp-content/uploads/2026/03/2026_13_SEN_MS.html |title=2026 Week #3 - January 12th |website=ittf.com |access-date=14 January 2026}}</ref> | show-medals = no | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुषों की [[टेबल टेनिस]]}} {{MedalCountry|{{KOR}}}} {{Medal|Competition|एशियाई खेल}} {{MedalSilver|[[2018 एशियाई खेल|2018 जकार्ता]]|टीम}} {{MedalSilver|[[2022 एशियाई खेल|2022 हांगझोऊ]]|युगल}} {{MedalSilver|2022 हांगझोऊ|टीम}} {{MedalBronze|2022 हांगझोऊ|एकल}} {{MedalBronze|2022 हांगझोऊ|मिश्रित युगल}} }} '''जैंग वू-जिन''' ({{langx|ko|장우진}}, जन्म 10 सितंबर 1995) एक दक्षिण कोरियाई [[टेबल टेनिस]] खिलाड़ी है।<ref name=Victas>{{cite web |title=JANG WOO Jin &#124; Victas Advisory Staff |url=https://www.victas.com/en_gb/about/advisory/jangwoojin |website=victas.com |access-date=22 November 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201122113103/https://www.victas.com/en_gb/about/advisory/jangwoojin |archive-date=22 November 2020}}</ref> ==संदर्भ== {{reflist}} ==बाहरी लिंक== {{Commons category|Jang Woo-jin|जांग वू-जिन}} * [[पेरिस 2024 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक]] में [https://web.archive.org/web/20240730150415/https://olympics.com/en/paris-2024/athlete/woojin-jang_1936418 जांग वू-जिन] (संग्रहीत, [https://paris2024.rtve.es/es/paris-2024/atleta/woojin-jang_1936418 वैकल्पिक लिंक]) * {{Instagram|jangwoojin10}} {{DEFAULTSORT:जांग, वू-जिन}} [[श्रेणी:1995 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:दक्षिण कोरिया के लोग]] [[श्रेणी:दक्षिण कोरिया के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:टेबल टेनिस खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2022 एशियाई खेलों के पदक विजेता]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में कोरियाई खिलाड़ी]] ie8jpe2wh80sm6a5owx9ojt92t7hy3f नागरिक सदाचार 0 1615584 6591726 6577453 2026-07-25T16:53:23Z ~2026-41416-97 938261 6591726 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{एक स्रोत|date=जुलाई 2026}} {{बन्द सिरा|date=जुलाई 2026}} }} '''नागरिक सदाचार''' (Civic virtue) वह समर्पण है जिसके द्वारा नागरिक अपने निजी हितों से ऊपर समाज और सार्वजनिक भलाई को महत्व देते हैं, भले ही इसके लिए कुछ निजी सुविधाओं का त्याग करना पड़े। इससे जुड़ा एक विचार यह है कि व्यक्ति ऐसी समझ विकसित करे कि उसके कार्यों से न तो कानून का उल्लंघन हो और न ही पर्यावरण, समाज या राष्ट्र पर कोई नकारात्मक प्रभाव पड़े, क्योंकि यह किसी देश की सामाजिक व्यवस्था और विकास का महत्वपूर्ण आधार होता है। इसके लिए '''नागरिक चेतना''' की आवश्यकता होती है। नागरिक चेतना सामाजिक आचरण का एक अलिखित नियम है, जो जिम्मेदार व्यवहार, दूसरों के प्रति सम्मान और सार्वजनिक स्थानों के उचित उपयोग का मार्गदर्शन करता है। इसमें यातायात नियमों का पालन करना, सार्वजनिक स्थानों को साफ रखना और सामुदायिक संसाधनों का सम्मानपूर्वक उपयोग करना शामिल है। यह समाज की सामूहिक भलाई के प्रति व्यक्ति की प्रतिबद्धता को दिखाता है। नागरिक चेतना लोगों में '''नागरिकता''' की भावना को बढ़ाती है। नागरिकता नागरिक के कानूनी अधिकारों और कर्तव्यों से जुड़ी होती है, जबकि नागरिक चेतना एक आंतरिक नैतिक मार्गदर्शक की तरह काम करती है। यह लोगों को कठोर कानूनी दंड के बिना भी सही व्यवहार करने के लिए प्रेरित करती है। नागरिक भावना के नागरिकता में बदलने का एक प्रमुख उदाहरण चीनी समाज पर कन्फ्यूशियनिज़्म का प्रभाव है। कन्फ्यूशियनिज़्म ने दो हज़ार वर्षों से अधिक समय तक चीनी समाज को प्रभावित किया है और आज भी आधुनिक चीन में इसकी महत्वपूर्ण भूमिका है। यह दर्शन सिखाता है कि शासकों और परिवार के मुखियाओं को ऊँचे नैतिक मानक अपनाने चाहिए, क्योंकि उनके व्यवहार का प्रभाव पूरे परिवार और समाज पर पड़ता है। कन्फ्यूशियन मूल्यों के उदाहरण के रूप में, वूचांग ({{lang-zh|五常}}) नामक पाँच बुनियादी गुण सबसे प्रमुख माने जाते हैं। ये हैं: इंसानियत या भलाई, नेकी या नैतिक न्याय, तहज़ीब या उचित व्यवहार और सामाजिक मर्यादा, ज्ञान और विवेक, तथा ईमानदारी और वचनबद्धता। इन गुणों का पालन नागरिक चरित्र, पारिवारिक उत्तरदायित्व और नैतिक शासन के विकास का आधार माना जाता है। '''असभ्यता''' एक ऐसा शब्द है जिसका उपयोग उन सामाजिक व्यवहारों के लिए किया जाता है जिनमें नागरिक सदाचार या उचित आचरण की कमी होती है। इसमें असभ्य व्यवहार, बुजुर्गों के प्रति अनादर, सार्वजनिक संपत्ति को बिगाड़ना, गुंडागर्दी, सार्वजनिक स्थानों पर शराब पीना और दूसरों को डराना या धमकाना शामिल हो सकता है। ''असभ्यता'' शब्द लैटिन शब्द ''incivilis'' से आया है, जिसका अर्थ है “अनुपयुक्त” या “अयोग्य।”<ref>{{cite book|title=The Oxford Dictionary of English|publisher=Oxford University Press|year=2005|editor-last=Soanes|editor-first=Catherine|edition=revised|editor2-last=Stevenson|editor2-first=Angus}}{{Page needed|date=January 2011}}</ref> == नागरिक चेतना के गुण == === 1. मैत्रीपूर्ण व्यवहार === '''मैत्रीपूर्ण व्यवहार''' सामाजिक व्यवहारों का एक समूह है, जो व्यक्ति को दूसरों के प्रति मित्रवत, सहयोगी, विनम्र, सहानुभूतिपूर्ण, विचारशील और सहायक बनाता है। इसमें दूसरों की निजता में हस्तक्षेप नहीं किया जाता और उन्हें असहज भी नहीं किया जाता। === 2. विनम्रता === '''विनम्रता''' अच्छे आचरण, शिष्ट व्यवहार और शिष्टाचार के पालन पर आधारित होती है। चूंकि शिष्टाचार अलग-अलग संस्कृतियों के मूल्यों से प्रभावित होता है, इसलिए शिष्टाचार और नागरिक सदाचार के बीच काफी समानता हो सकती है। लेकिन यदि कोई व्यवहार समाज के सामूहिक हित से जुड़ा नहीं है, तो वह केवल सांस्कृतिक गिरावट का संकेत हो सकता है। उसे आवश्यक रूप से नागरिक या असामाजिक व्यवहार नहीं कहा जा सकता। इसका एक उदाहरण आर्थिक असमानता के कारण विदेशों में होने वाला प्रजातिवाद, घृणा या हानिकारक नफ़रत फैलाने वाली मानसिकता है। विनम्र और नागरिक व्यवहार के उदाहरण: * सार्वजनिक स्थानों को साफ रखना। * सभी लोगों की गरिमा सुनिश्चित करना। * सार्वजनिक संपत्ति को नुकसान न पहुंचाना। * यातायात नियमों का पालन करना। * कतार में धैर्यपूर्वक अपनी बारी की प्रतीक्षा करना। * आपातकालीन वाहनों को रास्ता देना। === 3. सामाजिक शिष्टता === '''सामाजिक शिष्टता''' में व्यक्ति का आचरण, आत्म-नियंत्रण, व्यक्तित्व की गरिमा, साफ-सुथरा और उपयुक्त पहनावा, तथा दूसरों के प्रति सम्मानजनक व्यवहार शामिल होता है। यह नागरिक सदाचार से जुड़ी हो सकती है, लेकिन शायद कोई दो व्यक्ति इसे एक ही तरह से नहीं निभाते। सामाजिक शिष्टाचार के उदाहरण: * '''आत्म-संयम:''' अपनी इच्छाओं और भावनाओं पर नियंत्रण रखना और सामाजिक परिस्थितियों में उचित प्रतिक्रिया देना। * '''दूसरों के प्रति विचारशीलता:''' अनावश्यक परेशानी न पैदा करना, बिना कारण हॉर्न न बजाना, और बुजुर्गों, दिव्यांगों या जरूरतमंद लोगों को अपनी सीट देना। == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:सामुदायिक निर्माण]] 7n2ry13vb9v10o7j1s2bnzfg7fhaari 6591731 6591726 2026-07-25T17:09:41Z ~2026-41416-97 938261 6591731 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{एक स्रोत|date=जुलाई 2026}} {{बन्द सिरा|date=जुलाई 2026}} }} '''नागरिक सदाचार''' (Civic virtue) वह समर्पण है जिसके द्वारा नागरिक अपने निजी हितों से ऊपर समाज और सार्वजनिक भलाई को महत्व देते हैं, भले ही इसके लिए कुछ निजी सुविधाओं का त्याग करना पड़े। इससे जुड़ा एक विचार यह है कि व्यक्ति ऐसी समझ विकसित करे कि उसके कार्यों से न तो कानून का उल्लंघन हो और न ही पर्यावरण, समाज या राष्ट्र पर कोई नकारात्मक प्रभाव पड़े, क्योंकि यह किसी देश की सामाजिक व्यवस्था और विकास का महत्वपूर्ण आधार होता है। इसके लिए '''नागरिक चेतना''' की आवश्यकता होती है। नागरिक चेतना सामाजिक आचरण का एक अलिखित नियम है, जो जिम्मेदार व्यवहार, दूसरों के प्रति सम्मान और सार्वजनिक स्थानों के उचित उपयोग का मार्गदर्शन करता है। इसमें यातायात नियमों का पालन करना, सार्वजनिक स्थानों को साफ रखना और सामुदायिक संसाधनों का सम्मानपूर्वक उपयोग करना शामिल है। यह समाज की सामूहिक भलाई के प्रति व्यक्ति की प्रतिबद्धता को दिखाता है। नागरिक चेतना लोगों में '''नागरिकता''' की भावना को बढ़ाती है। नागरिकता नागरिक के कानूनी अधिकारों और कर्तव्यों से जुड़ी होती है, जबकि नागरिक चेतना एक आंतरिक नैतिक मार्गदर्शक की तरह काम करती है। यह लोगों को कठोर कानूनी दंड के बिना भी सही व्यवहार करने के लिए प्रेरित करती है। नागरिक भावना के नागरिकता में बदलने का एक प्रमुख उदाहरण चीनी समाज पर कन्फ्यूशियनिज़्म का प्रभाव है। कन्फ्यूशियनिज़्म ने दो हज़ार वर्षों से अधिक समय तक चीनी समाज को प्रभावित किया है और आज भी आधुनिक चीन में इसकी महत्वपूर्ण भूमिका है। यह दर्शन इस बात पर ज़ोर देता है कि शासकों और परिवार के मुखियाओं को उच्च नैतिक आदर्शों का उदाहरण बनना चाहिए, ताकि उनके आचरण का सकारात्मक प्रभाव पूरे परिवार और समाज पर पड़े। कन्फ्यूशियन मूल्यों के उदाहरण के रूप में, वूचांग ({{lang-zh|五常}}) नामक पाँच बुनियादी गुण सबसे प्रमुख माने जाते हैं। ये हैं: इंसानियत या भलाई, नेकी या नैतिक न्याय, तहज़ीब या उचित व्यवहार और सामाजिक मर्यादा, ज्ञान और विवेक, तथा ईमानदारी और वचनबद्धता। इन गुणों का पालन नागरिक चरित्र, पारिवारिक उत्तरदायित्व और नैतिक शासन के विकास का आधार माना जाता है। '''असभ्यता''' एक ऐसा शब्द है जिसका उपयोग उन सामाजिक व्यवहारों के लिए किया जाता है जिनमें नागरिक सदाचार या उचित आचरण की कमी होती है। इसमें असभ्य व्यवहार, बुजुर्गों के प्रति अनादर, सार्वजनिक संपत्ति को बिगाड़ना, गुंडागर्दी, सार्वजनिक स्थानों पर शराब पीना और दूसरों को डराना या धमकाना शामिल हो सकता है। ''असभ्यता'' शब्द लैटिन शब्द ''incivilis'' से आया है, जिसका अर्थ है “अनुपयुक्त” या “अयोग्य।”<ref>{{cite book|title=The Oxford Dictionary of English|publisher=Oxford University Press|year=2005|editor-last=Soanes|editor-first=Catherine|edition=revised|editor2-last=Stevenson|editor2-first=Angus}}{{Page needed|date=January 2011}}</ref> == नागरिक चेतना के गुण == === 1. मैत्रीपूर्ण व्यवहार === '''मैत्रीपूर्ण व्यवहार''' सामाजिक व्यवहारों का एक समूह है, जो व्यक्ति को दूसरों के प्रति मित्रवत, सहयोगी, विनम्र, सहानुभूतिपूर्ण, विचारशील और सहायक बनाता है। इसमें दूसरों की निजता में हस्तक्षेप नहीं किया जाता और उन्हें असहज भी नहीं किया जाता। === 2. विनम्रता === '''विनम्रता''' अच्छे आचरण, शिष्ट व्यवहार और शिष्टाचार के पालन पर आधारित होती है। चूंकि शिष्टाचार अलग-अलग संस्कृतियों के मूल्यों से प्रभावित होता है, इसलिए शिष्टाचार और नागरिक सदाचार के बीच काफी समानता हो सकती है। लेकिन यदि कोई व्यवहार समाज के सामूहिक हित से जुड़ा नहीं है, तो वह केवल सांस्कृतिक गिरावट का संकेत हो सकता है। उसे आवश्यक रूप से नागरिक या असामाजिक व्यवहार नहीं कहा जा सकता। इसका एक उदाहरण आर्थिक असमानता के कारण विदेशों में होने वाला प्रजातिवाद, घृणा या हानिकारक नफ़रत फैलाने वाली मानसिकता है। विनम्र और नागरिक व्यवहार के उदाहरण: * सार्वजनिक स्थानों को साफ रखना। * सभी लोगों की गरिमा सुनिश्चित करना। * सार्वजनिक संपत्ति को नुकसान न पहुंचाना। * यातायात नियमों का पालन करना। * कतार में धैर्यपूर्वक अपनी बारी की प्रतीक्षा करना। * आपातकालीन वाहनों को रास्ता देना। === 3. सामाजिक शिष्टता === '''सामाजिक शिष्टता''' में व्यक्ति का आचरण, आत्म-नियंत्रण, व्यक्तित्व की गरिमा, साफ-सुथरा और उपयुक्त पहनावा, तथा दूसरों के प्रति सम्मानजनक व्यवहार शामिल होता है। यह नागरिक सदाचार से जुड़ी हो सकती है, लेकिन शायद कोई दो व्यक्ति इसे एक ही तरह से नहीं निभाते। सामाजिक शिष्टाचार के उदाहरण: * '''आत्म-संयम:''' अपनी इच्छाओं और भावनाओं पर नियंत्रण रखना और सामाजिक परिस्थितियों में उचित प्रतिक्रिया देना। * '''दूसरों के प्रति विचारशीलता:''' अनावश्यक परेशानी न पैदा करना, बिना कारण हॉर्न न बजाना, और बुजुर्गों, दिव्यांगों या जरूरतमंद लोगों को अपनी सीट देना। == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:सामुदायिक निर्माण]] cyqdak9el6tzx4dbobxb04cvin3v61k विकिपीडिया:आँकड़े/2026/जुलाई 4 1615595 6591655 6591532 2026-07-25T12:14:19Z NeechalBOT 98381 statistics 6591655 wikitext text/x-wiki <!--- stats starts--->{{सदस्य:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%" |- ! Date(Time) ! Pages ! Articles ! Edits ! Users ! Files ! Activeusers {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =1-7-2026 6:14 |Pages = 1390976 |dPages = 61 |Articles = 170455 |dArticles = 23 |Edits = 6563116 |dEdits = 393 |Files = 4684 |dFiles = 0 |Users = 912675 |dUsers = 141 |Ausers = 1036 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =2-7-2026 6:14 |Pages = 1391001 |dPages = 25 |Articles = 170466 |dArticles = 11 |Edits = 6563420 |dEdits = 304 |Files = 4684 |dFiles = 0 |Users = 912798 |dUsers = 123 |Ausers = 1044 |dAusers = 8 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =3-7-2026 6:14 |Pages = 1391025 |dPages = 24 |Articles = 170477 |dArticles = 11 |Edits = 6564037 |dEdits = 617 |Files = 4684 |dFiles = 0 |Users = 912924 |dUsers = 126 |Ausers = 1044 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =4-7-2026 6:14 |Pages = 1391026 |dPages = 1 |Articles = 170475 |dArticles = -2 |Edits = 6564818 |dEdits = 781 |Files = 4684 |dFiles = 0 |Users = 913078 |dUsers = 154 |Ausers = 1044 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =5-7-2026 6:14 |Pages = 1391052 |dPages = 26 |Articles = 170486 |dArticles = 11 |Edits = 6565217 |dEdits = 399 |Files = 4684 |dFiles = 0 |Users = 913244 |dUsers = 166 |Ausers = 1016 |dAusers = -28 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =6-7-2026 6:14 |Pages = 1391098 |dPages = 46 |Articles = 170501 |dArticles = 15 |Edits = 6565615 |dEdits = 398 |Files = 4685 |dFiles = 1 |Users = 913396 |dUsers = 152 |Ausers = 1016 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =7-7-2026 6:14 |Pages = 1391019 |dPages = -79 |Articles = 170464 |dArticles = -37 |Edits = 6566059 |dEdits = 444 |Files = 4685 |dFiles = 0 |Users = 913584 |dUsers = 188 |Ausers = 1016 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =8-7-2026 6:14 |Pages = 1391054 |dPages = 35 |Articles = 170474 |dArticles = 10 |Edits = 6566441 |dEdits = 382 |Files = 4685 |dFiles = 0 |Users = 913778 |dUsers = 194 |Ausers = 996 |dAusers = -20 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =9-7-2026 6:14 |Pages = 1391074 |dPages = 20 |Articles = 170482 |dArticles = 8 |Edits = 6566819 |dEdits = 378 |Files = 4685 |dFiles = 0 |Users = 913896 |dUsers = 118 |Ausers = 996 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =10-7-2026 6:14 |Pages = 1391026 |dPages = -48 |Articles = 170489 |dArticles = 7 |Edits = 6567516 |dEdits = 697 |Files = 4685 |dFiles = 0 |Users = 914050 |dUsers = 154 |Ausers = 996 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =11-7-2026 6:14 |Pages = 1391043 |dPages = 17 |Articles = 170505 |dArticles = 16 |Edits = 6567796 |dEdits = 280 |Files = 4686 |dFiles = 1 |Users = 914174 |dUsers = 124 |Ausers = 967 |dAusers = -29 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =12-7-2026 6:14 |Pages = 1391020 |dPages = -23 |Articles = 170505 |dArticles = 0 |Edits = 6568245 |dEdits = 449 |Files = 4685 |dFiles = -1 |Users = 914308 |dUsers = 134 |Ausers = 967 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =13-7-2026 6:14 |Pages = 1391044 |dPages = 24 |Articles = 170512 |dArticles = 7 |Edits = 6568529 |dEdits = 284 |Files = 4685 |dFiles = 0 |Users = 914446 |dUsers = 138 |Ausers = 967 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =14-7-2026 6:14 |Pages = 1391068 |dPages = 24 |Articles = 170520 |dArticles = 8 |Edits = 6568765 |dEdits = 236 |Files = 4685 |dFiles = 0 |Users = 914579 |dUsers = 133 |Ausers = 955 |dAusers = -12 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =15-7-2026 6:14 |Pages = 1391055 |dPages = -13 |Articles = 170509 |dArticles = -11 |Edits = 6569153 |dEdits = 388 |Files = 4685 |dFiles = 0 |Users = 914699 |dUsers = 120 |Ausers = 955 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =16-7-2026 6:14 |Pages = 1391084 |dPages = 29 |Articles = 170520 |dArticles = 11 |Edits = 6569870 |dEdits = 717 |Files = 4685 |dFiles = 0 |Users = 914840 |dUsers = 141 |Ausers = 955 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =17-7-2026 6:14 |Pages = 1391092 |dPages = 8 |Articles = 170521 |dArticles = 1 |Edits = 6571926 |dEdits = 2056 |Files = 4685 |dFiles = 0 |Users = 914994 |dUsers = 154 |Ausers = 928 |dAusers = -27 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =18-7-2026 6:14 |Pages = 1391101 |dPages = 9 |Articles = 170522 |dArticles = 1 |Edits = 6573289 |dEdits = 1363 |Files = 4683 |dFiles = -2 |Users = 915136 |dUsers = 142 |Ausers = 928 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =19-7-2026 6:14 |Pages = 1391139 |dPages = 38 |Articles = 170545 |dArticles = 23 |Edits = 6573809 |dEdits = 520 |Files = 4683 |dFiles = 0 |Users = 915304 |dUsers = 168 |Ausers = 928 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =20-7-2026 6:14 |Pages = 1391178 |dPages = 39 |Articles = 170550 |dArticles = 5 |Edits = 6574382 |dEdits = 573 |Files = 4683 |dFiles = 0 |Users = 915579 |dUsers = 275 |Ausers = 892 |dAusers = -36 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =21-7-2026 6:14 |Pages = 1391166 |dPages = -12 |Articles = 170549 |dArticles = -1 |Edits = 6574164 |dEdits = -218 |Files = 4683 |dFiles = 0 |Users = 915662 |dUsers = 83 |Ausers = 892 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =22-7-2026 6:14 |Pages = 1391186 |dPages = 20 |Articles = 170548 |dArticles = -1 |Edits = 6574329 |dEdits = 165 |Files = 4683 |dFiles = 0 |Users = 915843 |dUsers = 181 |Ausers = 892 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =23-7-2026 6:14 |Pages = 1391176 |dPages = -10 |Articles = 170556 |dArticles = 8 |Edits = 6574503 |dEdits = 174 |Files = 4665 |dFiles = -18 |Users = 915984 |dUsers = 141 |Ausers = 880 |dAusers = -12 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =24-7-2026 6:14 |Pages = 1391200 |dPages = 24 |Articles = 170572 |dArticles = 16 |Edits = 6574683 |dEdits = 180 |Files = 4665 |dFiles = 0 |Users = 916140 |dUsers = 156 |Ausers = 880 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =25-7-2026 6:14 |Pages = 1391211 |dPages = 11 |Articles = 170581 |dArticles = 9 |Edits = 6574801 |dEdits = 118 |Files = 4665 |dFiles = 0 |Users = 916342 |dUsers = 202 |Ausers = 880 |dAusers = 0 }} <!---Place new stats here---> |} <!--- stats ends---> 2hvahi55q6pg2l7zqslxjhkny5ldhoo विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जुलाई 2026 4 1615755 6591803 6591456 2026-07-26T04:10:58Z SM7 89247 [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मजरौठ (अहीर)]] जोड़ा जा रहा 6591803 wikitext text/x-wiki __TOC__ <!-- Add new entries to the TOP of the following list --> {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मजरौठ (अहीर)}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/डॉ. ई. श्रीहरि}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सरूंड माता}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बड़वा}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महंत बक्शीराम जी महाराज}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/एस्ट्रोटॉक}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/एविएटर गेम}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मन्नु धाकड़मैन}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भू-ज्योतिष}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/डॉ॰ शिवकुमार सिंह कौशिकेय}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नीतिका सत्या}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अनमोल वचन}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दी विज्ञान साहित्य परिषद}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सीता शरण इंटर कॉलेज,खतौली}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शहीद बलभद्र सिंह}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/किरण सिंह राजपुरोहित}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/एंटी-कैंसर अणु}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/पंडित कुबेर नाथ मिश्र 'विचित्र'}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैज्ञानिक पत्रिका}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ट्विशा शर्मा मौत मामला}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मदन पाल}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भरत भूषण तिवारी}} 2230rxph3mkti1mkb38q185552h3828 6591826 6591803 2026-07-26T08:12:58Z SM7 89247 [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी]] जोड़ा जा रहा 6591826 wikitext text/x-wiki __TOC__ <!-- Add new entries to the TOP of the following list --> {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मजरौठ (अहीर)}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/डॉ. ई. श्रीहरि}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सरूंड माता}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बड़वा}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महंत बक्शीराम जी महाराज}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/एस्ट्रोटॉक}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/एविएटर गेम}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मन्नु धाकड़मैन}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भू-ज्योतिष}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/डॉ॰ शिवकुमार सिंह कौशिकेय}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नीतिका सत्या}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अनमोल वचन}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दी विज्ञान साहित्य परिषद}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सीता शरण इंटर कॉलेज,खतौली}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शहीद बलभद्र सिंह}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/किरण सिंह राजपुरोहित}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/एंटी-कैंसर अणु}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/पंडित कुबेर नाथ मिश्र 'विचित्र'}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैज्ञानिक पत्रिका}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ट्विशा शर्मा मौत मामला}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मदन पाल}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भरत भूषण तिवारी}} 1dull7aqe4sb7hmf5pf923pcomobvyh 6591831 6591826 2026-07-26T08:17:14Z SM7 89247 [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण]] जोड़ा जा रहा 6591831 wikitext text/x-wiki __TOC__ <!-- Add new entries to the TOP of the following list --> {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मजरौठ (अहीर)}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/डॉ. ई. श्रीहरि}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सरूंड माता}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बड़वा}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महंत बक्शीराम जी महाराज}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/एस्ट्रोटॉक}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/एविएटर गेम}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मन्नु धाकड़मैन}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भू-ज्योतिष}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/डॉ॰ शिवकुमार सिंह कौशिकेय}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नीतिका सत्या}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अनमोल वचन}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दी विज्ञान साहित्य परिषद}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सीता शरण इंटर कॉलेज,खतौली}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शहीद बलभद्र सिंह}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/किरण सिंह राजपुरोहित}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/एंटी-कैंसर अणु}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/पंडित कुबेर नाथ मिश्र 'विचित्र'}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैज्ञानिक पत्रिका}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ट्विशा शर्मा मौत मामला}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मदन पाल}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भरत भूषण तिवारी}} 2yi6ot023g4je5a1pumfacq0k9ai53u श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी 0 1616127 6591825 6586993 2026-07-26T08:12:56Z SM7 89247 हटाने हेतु नामांकित; देखें [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी]] 6591825 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=संदर्भ के अभाव में उल्लेखनीयता स्पष्ट नहीं। खोजने पर भी कोई ऐसे स्रोत नहीं मिल रहे जिनके आधार पर इसे ज्ञानकोश में शामिल करने योग्य माना जाय।| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी}}यह मंदिर 127 वर्ष पुराना है यहां बद्रीनारायण लक्ष्मीनरायण की मूर्तियां विरजमान है जिनकी नियमित रूप से पूजा अर्चना की जाती है यह अटल चौक के निकट मुख्य बाजार मोहल्ला नंबर दो में स्थित है 0cma7nr7jekurad9z2qib68qqsnjebc सदस्य वार्ता:श्री बद्री नारायण मंदिर बिल्सी 3 1616143 6591828 6587403 2026-07-26T08:13:00Z SM7 89247 सूचना: [[:श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी]] को [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु]] नामांकन, [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी|चर्चा पृष्ठ देखें]] 6591828 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=श्री बद्री नारायण मंदिर बिल्सी}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 19 जुलाई 2026 (UTC) == [[:श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी|श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी|श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>संदर्भ के अभाव में उल्लेखनीयता स्पष्ट नहीं। खोजने पर भी कोई ऐसे स्रोत नहीं मिल रहे जिनके आधार पर इसे ज्ञानकोश में शामिल करने योग्य माना जाय।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:13, 26 जुलाई 2026 (UTC) ne8d6p0i7o7h1q0qs9rd9bs2ic8e858 विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण 0 1616189 6591829 6587609 2026-07-26T08:17:13Z SM7 89247 हटाने हेतु नामांकित; देखें [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण]] 6591829 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=[[वि:OR|मूल शोध]] एवं असत्यापनीय दावे। दिया गया कोई भी स्रोत सत्यापनीय नहीं।| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण}}'''विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण''' एक हिंदू समुदाय है, जिसकी उत्पत्ति भगवान [[विश्वकर्मा]] से मानी जाती है। पारंपरिक 'पंच गौड़' और 'पंच द्रविड़' ब्राह्मण व्यवस्था से भिन्न, इनकी अपनी एक स्वतंत्र गोत्र और वैदिक व्यवस्था है। इस समुदाय को 'विश्वब्राह्मण' या 'देव ब्राह्मण' के नाम से भी जाना जाता है। == उत्पत्ति और गोत्र व्यवस्था == पौराणिक मान्यताओं के अनुसार, भगवान विश्वकर्मा के पांच मुखों से पांच ऋषियों (सानग, सनातन, अहभून, प्रत्न और सुपर्ण) की उत्पत्ति हुई थी।<ref>सत्यार्थी, रामप्रसाद (1985). ''विश्वकर्मा पुराण''. रणधीर प्रकाशन. पृष्ठ 45-48.</ref> इन्हीं से विश्वकर्मा समाज के पांच प्रमुख गोत्र और ऋषि उत्पन्न हुए। ये पांच ऋषि और उनके उपास्य देव निम्नलिखित हैं: * '''मनु:''' भगवान शिव की उपासना करने वाले। * '''मय:''' भगवान विष्णु की उपासना करने वाले। * '''त्वष्टा:''' भगवान ब्रह्मा की उपासना करने वाले। * '''शिल्पी:''' भगवान इन्द्र की उपासना करने वाले। * '''विश्वज्ञ:''' भगवान सूर्य की उपासना करने वाले। आगम ग्रंथों के अनुसार, भगवान शिव ने स्वयं इन ऋषियों को शिल्प-विद्या और वास्तुकला का ज्ञान दिया था। इस गुरु-शिष्य परंपरा के कारण इन्हें 'देवर्षि' का पद भी प्राप्त है। == वैदिक और पौराणिक उल्लेख == विश्वब्राह्मण समुदाय के अधिकारों और सामाजिक स्थिति का वर्णन विभिन्न हिंदू धर्मग्रंथों में मिलता है: * '''यजुर्वेद (तैत्तिरीय ब्राह्मण):''' वैदिक ग्रंथों में स्पष्ट उल्लेख मिलता है कि 'रथकार' (शिल्पकार/पांचाल) को जनेऊ (यज्ञोपवीत) धारण करने और पवित्र अग्नि स्थापित कर यज्ञ करने का पूर्ण अधिकार है।<ref>तैत्तिरीय ब्राह्मण, अष्टक 1, प्रपाठक 1, अनुवाक 4 (रथकार के अग्निाधान और यज्ञोपवीत का उल्लेख)।</ref> * '''स्कंद पुराण और विश्वकर्मोपनिषद:''' इन ग्रंथों के अनुसार, पांचाल ऋषि सीधे भगवान विश्वकर्मा के पांच मुखों से उत्पन्न हुए हैं। इन्हें जन्म से ही ब्राह्मण माना गया है और 'देव ब्राह्मण' की संज्ञा दी गई है।<ref>स्कंद पुराण, नागर खंड; तथा विश्वकर्मोपनिषद (मूल श्लोक और भाष्य)।</ref> == 'देव ब्राह्मण' और 'मनुष्य ब्राह्मण' की अवधारणा == शास्त्रों और इस समुदाय की मान्यताओं के अनुसार, ब्राह्मणों की दो श्रेणियां हैं— 'मनुष्य ब्राह्मण' और 'देव ब्राह्मण'। * '''मनुष्य ब्राह्मण:''' सप्तऋषियों के वंशज 'मनुष्य ब्राह्मण' कहलाते हैं, जिनका मुख्य कार्य पृथ्वी पर मनुष्यों को ज्ञान देना और धार्मिक कर्मकांड संपन्न कराना माना गया है। * '''देव ब्राह्मण:''' विश्वकर्मा के वंशज (पंच ऋषि) 'देव ब्राह्मण' कहलाते हैं। पौराणिक कथाओं के अनुसार, इन्होंने स्वर्ग का निर्माण किया और देवताओं के यज्ञों की वेदियां बनाईं। देवताओं के यजमान होने के कारण शास्त्रों में इनका स्थान अत्यंत विशिष्ट माना गया है।<ref>डॉ. ए. पी. भारद्वाज (2005). ''प्राचीन भारतीय शिल्पकला और विश्वकर्मा समाज''. पृष्ठ 112-115.</ref> == ऐतिहासिक और कानूनी मान्यता == आधुनिक काल में भी विश्वब्राह्मण समुदाय की ब्राह्मण स्थिति को ऐतिहासिक और कानूनी रूप से मान्यता दी गई है: * '''मद्रास उच्च न्यायालय (1880-1890):''' मद्रास हाईकोर्ट ने वेदों और शास्त्रों का गहन विश्लेषण करने के पश्चात यह निर्णय दिया था कि विश्वब्राह्मण (पांचाल) समाज मूलतः ब्राह्मण है और इन्हें वेदोक्त सभी संस्कारों (यज्ञोपवीत आदि) का पूर्ण अधिकार है।<ref>थर्स्टन, एडगर (1909). ''Castes and Tribes of Southern India'', Volume III (K). मद्रास गवर्नमेंट प्रेस. पृष्ठ 106-118 (कम्मालर/विश्वब्राह्मण समाज के मद्रास उच्च न्यायालय में अधिकारों के मामलों का विवरण)।</ref> * '''भारतीय जनगणना (1901):''' सर हर्बर्ट रिज़ले (Sir Herbert Risley) के निर्देशन में हुई 1901 की जनगणना रिपोर्ट में इस समुदाय को आधिकारिक तौर पर 'विश्वब्राह्मण' के रूप में दर्ज किया गया था।<ref>रिज़ले, सर हर्बर्ट (1901). ''Census of India 1901: Volume I (India)'', Part I - Report. भारत सरकार प्रेस. पृष्ठ 535-538.</ref> == इन्हें भी देखें == * [[विश्वकर्मा]] * [[ब्राह्मण]] * [[यजुर्वेद]] == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} jfc6rxrhs9fw2mq37yravv065r2gf4g श्रेणी:रासायनिक हथियार 14 1616212 6591833 6590792 2026-07-26T08:18:51Z SM7 89247 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:हथियार]] जोड़ी 6591833 wikitext text/x-wiki रासायनिक हथियारों की श्रेणी [[श्रेणी:हथियार|रा]] 5mgqlslokz2x0jtkmakpur700r8h62k 6591835 6591833 2026-07-26T08:22:03Z SM7 89247 +हेडर 6591835 wikitext text/x-wiki {{Catmain}}{{Ccat|Chemical weapons}} [[श्रेणी:हथियार|रा]] 9d8wqr9ydiv4m37lz63belw5vd4j2an 6591836 6591835 2026-07-26T08:22:22Z SM7 89247 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:सामूहिक विनाश के हथियार]] जोड़ी 6591836 wikitext text/x-wiki {{Catmain}}{{Ccat|Chemical weapons}} [[श्रेणी:हथियार|रा]] [[श्रेणी:सामूहिक विनाश के हथियार]] hnnt4k528tp084c8llhqw5ss71un8ja जुआन ब्रांको 0 1616238 6591775 6591103 2026-07-25T23:26:19Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6591775 wikitext text/x-wiki '''जुआन ब्रांको''' (जन्म 26 अगस्त 1989, [[एस्टेपोना]], स्पेन) फ्रांसीसी-स्पेनी अधिवक्ता, निबंधकार तथा राजनीतिक कार्यकर्ता हैं।<ref name="ElPais">{{cite news |last=Bassets |first=Marc |title=El abogado hispanofrancés en el centro de la polémica por el vídeo sexual del candidato de Macron en París |url=https://elpais.com/internacional/2020/02/18/actualidad/1582019402_252772.html |work=El País |date=2020-02-18 |language=es}}</ref><ref name="LExpress">{{cite news |last1=Fechner |first1=Benoist |last2=Dupuis |first2=Jérôme |last3=Gallet |first3=Ludwig |title=Juan Branco, l'avocat qui veut la peau de la Macronie et conseille le tombeur de Griveaux |url=https://www.lexpress.fr/politique/juan-branco-le-radical-chic-qui-veut-la-peau-de-la-macronie_2061348.html |work=L'Express |date=2019-02-11 |language=fr}}</ref> वे [[इमैनुएल मैक्रों]] के राष्ट्रपति पद के इर्द-गिर्द बने सत्ता-संजाल की आलोचना करने वाली पुस्तक ''Crépuscule'' (2019) तथा [[जूलियन असांजे]], [[पीली बनियान आंदोलन]] के प्रतिभागियों और [[उस्मान सोन्को]] के नेतृत्व वाले सेनेगाली विपक्ष की विधिक पैरवी के लिए परिचित हैं।<ref name="LExpress"/><ref name="LeMonde1902">{{cite news |title=Derrière la chute de Benjamin Griveaux, enquête sur le rôle d'un trio sans foi ni loi |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2020/02/17/derriere-la-chute-de-benjamin-griveaux-un-trio-sans-foi-ni-loi_6029811_823448.html |work=Le Monde |date=2020-02-17 |language=fr}}</ref> == शिक्षा == पुर्तगाली फ़िल्म निर्माता [[पाउलो ब्रांको]] और स्पेनी मनोविश्लेषक डोलोरेस लोपेज़ के पुत्र जुआन ब्रांको का लालन-पालन पेरिस में हुआ।<ref name="ElPais"/> उन्होंने [[पेरिस राजनीतिक अध्ययन संस्थान]] और [[École normale supérieure]] (उल्म) में अध्ययन किया। उनके विधि-विषयक डॉक्टरेट शोधप्रबंध ''De l'affaire Katanga au contrat social global : un regard sur la Cour pénale internationale'' की मौखिक परीक्षा 26 नवंबर 2014 को हुई; शोधप्रबंध को “très honorable” श्रेणी मिली और परीक्षक-मंडल ने सर्वसम्मति से बधाई दी।<ref>{{cite web |title=De l'affaire Katanga au contrat social global : un regard sur la Cour pénale internationale |url=https://theses.fr/2014ENSU0004 |website=theses.fr |date=2014-11-26 |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |title=Procès-verbal de soutenance de thèse de Juan Branco (26 novembre 2014) |url=https://ruches.org/api/media/faq-doc-097eb2c9af46.jpg |format=JPG |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |title=Diplôme de doctorat en droit de l'École normale supérieure n° 10890914 (1er mars 2015) |url=https://ruches.org/api/media/faq-doc-1c022745375e.jpg |format=JPG |language=fr}}</ref> 2015 में इस शोधप्रबंध को वारेन संस्थान का शोधप्रबंध पुरस्कार (“अंतरराष्ट्रीय आपराधिक न्याय” श्रेणी) मिला। उस वर्ष यह पुरस्कार [[अंतर्राष्ट्रीय आपराधिक न्यायालय]] और [[संवैधानिक परिषद (फ्रांस)|संवैधानिक परिषद]] के अध्यक्ष की साझेदारी में प्रदान किया गया था। LGDJ ने शोधप्रबंध को प्रकाशित किया; इसे ENS के इतिहास का पहला विधि-शोधप्रबंध भी बताया गया है।<ref>{{cite web |title=Lauréats 2015 |url=https://prix-joinet.ifjd.org/laureats-2015-prix-joinet/ |website=Institut Louis Joinet (ex-Institut Varenne) |language=fr |access-date=21 जुलाई 2026 |archive-date=17 जून 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617104132/https://prix-joinet.ifjd.org/laureats-2015-prix-joinet/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Prix de Thèse de l'Institut Varenne — Lettre d'information de l'ENS, janvier 2016 |url=https://www.ens.psl.eu/sites/default/files/LettreInfo_ENS_Janvier2016_WEB.pdf |website=École normale supérieure (PSL) |format=PDF |language=fr}}</ref> इसके बाद वे [[येल लॉ स्कूल]] में आगंतुक शोधार्थी तथा 2015–2016 में लक्ज़मबर्ग के मैक्स प्लांक संस्थान और [[रोम ला सापिएंज़ा विश्वविद्यालय]] में शोधकर्ता रहे।<ref>{{cite news |title=Affaire Griveaux : ce qu'il faut savoir sur Juan Branco |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/affaire-griveaux-ce-qu-il-faut-savoir-sur-juan-branco-20200217 |work=Le Figaro |date=2020-02-17 |language=fr}}</ref> इससे पूर्व वे हेग स्थित अंतर्राष्ट्रीय आपराधिक न्यायालय के अभियोजक कार्यालय में सितंबर 2010 से मार्च 2011 तक संविदा-आधारित संपर्क अधिकारी (PSU) रहे; तत्पश्चात 19 सितंबर से 31 दिसंबर 2012 तक फ्रांसीसी विदेश मंत्री के Direction de la prospective में मानवाधिकार और अंतरराष्ट्रीय न्याय संबंधी परामर्श देने वाले बाह्य सहयोगी के रूप में कार्यरत रहे।<ref>{{cite web |title=Contrats de service de Juan Branco à la Cour pénale internationale (PSU Liaison Officer, 2010-2011) |url=https://media.ruches.org/faq-doc-b948a15dbe5c.jpg |format=JPG |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |title=Contrat de collaborateur extérieur du ministre des Affaires étrangères (Direction de la prospective, 19 septembre – 31 décembre 2012) |url=https://media.ruches.org/faq-doc-01efa8aa770e.png |format=PNG |language=fr}}</ref> == अधिवक्तावृत्ति == 2017 में उन्हें पेरिस अधिवक्ता संघ में प्रवेश मिला।<ref name="ElPais"/> 2015 से 2019 के बीच मीडिया ने उन्हें जूलियन असांजे और [[विकीलीक्स]] के फ्रांस में अधिवक्ता अथवा विधिक सलाहकार के रूप में प्रस्तुत किया; इस अवधि में वे न्यायाधीश [[बाल्तासार गार्ज़ोन]] के नेतृत्व वाली असांजे की प्रतिरक्षा-टीम में कार्य करते रहे।<ref name="LExpress"/><ref name="ElPais"/> जून 2019 में उन्होंने अधिवक्ता ओमेर शाट्ज़ के साथ [[यूरोपीय संघ]] की भूमध्यसागर में प्रवासन संबंधी नीति के विषय में अंतर्राष्ट्रीय आपराधिक न्यायालय के अभियोजक कार्यालय को एक औपचारिक संप्रेषण प्रस्तुत किया; इसमें उन्होंने यूरोपीय नेताओं पर [[मानवता के विरुद्ध अपराध]] का आरोप लगाया।<ref>{{cite news |title=Deux avocats accusent l'Union européenne de crimes contre l'humanité envers les migrants de Libye |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2019/06/03/plainte-contre-l-union-europeenne-devant-la-cpi-pour-le-traitement-des-migrants-en-libye_5470685_3210.html |work=Le Monde |date=2019-06-03 |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |title=Décès de migrants en Méditerranée : des avocats veulent traduire l'Union européenne en justice |url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/deces-de-migrants-en-mediterranee-des-avocats-veulent-traduire-l-ue-en-justice-20190603 |work=Le Figaro |date=2019-06-03 |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |title=EU migrant policy: Lawyers call it a crime against humanity |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/eu-migrant-policy-lawyers-call-it-a-crime-against-humanity-119060301570_1.html |work=Business Standard |date=2019-06-03 |language=en |agency=Associated Press}}</ref> 2021 में उन्होंने [[FC बार्सिलोना]] के सदस्यों (सोसियोस) के एक समूह को [[लियोनेल मेसी]] के [[पेरिस सेंट-जर्मेन]] में स्थानांतरण के विरुद्ध शिकायत तैयार करने में सहायता की।<ref>{{cite news |title=FC Barcelone : Avec l'aide de Juan Branco, des socios préparent une plainte pour faire capoter l'arrivée de Messi au PSG |url=https://www.20minutes.fr/sport/3099759-20210809-fc-barcelone-aide-juan-branco-socios-preparent-plainte-faire-capoter-arrivee-messi-psg |work=20 Minutes |date=2021-08-09 |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |title=FC Barcelona member files complaints to block any Messi move to PSG |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/fc-barcelona-member-files-complaints-to-block-any-messi-move-to-psg/articleshow/85180915.cms |work=The Times of India |date=2021-08-09 |language=en |agency=Reuters}}</ref> 2022 में [[ला लीगा]] के अधिवक्ता के रूप में उन्होंने [[किलियन एम्बापे]] के PSG के साथ अनुबंध की समीक्षा कराने और उसे निरस्त करने की मांग की।<ref>{{cite news |title=Foot: Juan Branco, avocat de la Liga, veut demander l'abrogation du contrat de Mbappé |url=https://www.lefigaro.fr/sports/football/espagne/foot-juan-branco-avocat-de-la-liga-veut-demander-l-abrogation-du-contrat-de-mbappe-20220617 |work=Le Figaro |date=2022-06-17 |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |title=PSG : L'avocat de la Liga demande à la ministre des Sports d'annuler le contrat de Mbappé |url=https://rmcsport.bfmtv.com/football/transferts/psg-l-avocat-de-la-liga-demande-a-la-ministre-des-sports-d-annuler-le-contrat-de-mbappe_AV-202206170325.html |work=RMC Sport |date=2022-06-17 |language=fr}}</ref> 2017 के विधायी चुनावों में वे [[ला फ्रांस इनसुमिस]] के समर्थन से [[सेन-सेंट-डेनिस]] के बारहवें निर्वाचन क्षेत्र से प्रत्याशी थे; मात्र इस प्रत्याशिता से उनकी दलगत सदस्यता सिद्ध नहीं होती।<ref name="ElPais"/><ref name="LExpress"/> 2024 में ब्रांको ने फ़िलिस्तीन राज्य की स्थिति में फ़िलिस्तीनी पीड़ितों के कानूनी प्रतिनिधि के रूप में [[अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायालय]] के समक्ष कार्य किया।<ref>{{cite news |title=Juan Branco, abogado de víctimas palestinas |url=https://cadenaser.com/nacional/2024/05/24/juan-branco-abogado-de-victimas-palestinas-los-intereses-politicos-pesan-en-la-justicia-internacional-cadena-ser/ |work=Cadena SER |date=2024-05-25 |language=es |access-date=2026-07-22}}</ref> == साहित्यिक कृतियाँ और पत्रकारिता == ''Crépuscule'' दिसंबर 2018 से इंटरनेट पर निःशुल्क उपलब्ध थी और 2019 में Au Diable Vauvert ने उसे प्रकाशित किया; इसकी लगभग 150,000 प्रतियाँ छपीं तथा इसे दस लाख से अधिक बार डाउनलोड किया गया।<ref name="LeMonde1902"/><ref name="LExpress"/> ''Abattre l'ennemi'' (2021) और ''Coup d'état : manuel insurrectionnel'' (2023) के साथ यह कृति फ्रांसीसी संस्थागत व्यवस्था की आलोचना पर केंद्रित एक त्रयी बनाती है। उनकी अन्य पुस्तकों में ''Réponses à Hadopi'' (2011), ''L'Ordre et le monde'' (2016, Fayard), ''Contre Macron'' (पहली बार जुलाई 2017 में ऑनलाइन प्रकाशित; मुद्रित संस्करण जनवरी 2019 में Éditions Divergences से प्रकाशित)<ref>{{cite journal |last1=Cormerais |first1=Franck |last2=Lakel |first2=Amar |title=Juan Branco, influenceur éphémère ou figure d’un nouvel « intellectuel numérique » ? |journal=Quaderni |issue=109 |year=2023 |pages=39–58 |doi=10.4000/quaderni.2731 |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |title=Contre Macron / Juan Branco |url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb45691067k |website=Catalogue général de la Bibliothèque nationale de France |language=fr}}</ref>, ''Assange, l'antisouverain'' (2020), ''Treize pillards'' (2022), ''Hanouna'' (2023), ''Paroles'' और ''Comment fabriquer une guillotine'' (2024), तथा मेहदी बेल्हाज कासेम के साथ लिखी ''La renégation héroïque'' (2025) सम्मिलित हैं। पत्रकार और शोधकर्ता के रूप में उन्हें 2018 में [[मिनुस्का]] बलों पर [[बांगी]] में नरसंहार का सार्वजनिक रूप से आरोप लगाने के बाद [[मध्य अफ़्रीकी गणराज्य]] से निष्कासित कर दिया गया।<ref>{{cite news |title=Un expert indépendant expulsé de Centrafrique par l'ONU |url=https://www.marianne.net/monde/un-expert-independant-expulse-de-centrafrique-par-l-onu |work=Marianne |date=2018-05-29 |language=fr}}</ref> ब्रांको की पुस्तकों के विषय डिजिटल अधिकार से लेकर अंतरराष्ट्रीय संस्थाओं और राजनीतिक प्रतिनिधित्व के तंत्र तक फैले हैं। ''Réponses à Hadopi'' में वे कृतियों के ऑनलाइन साझाकरण के प्रति दंडात्मक प्रतिक्रिया की आलोचना करते हैं और सांस्कृतिक वितरण में ऐसा सुधार प्रस्तावित करते हैं जिससे लेखक अपने नैतिक और आर्थिक अधिकारों पर नियंत्रण बनाए रखें।<ref>{{cite web |title=Juan Branco, ''Réponses à Hadopi'' |url=https://journals.openedition.org/questionsdecommunication/8838 |website=Questions de communication |language=fr |access-date=2026-07-22}}</ref> ''L'Ordre et le Monde'' में वे [[अंतर्राष्ट्रीय आपराधिक न्यायालय]] की चार संरचनात्मक सीमाएँ बताते हैं: निर्णयों की कम संख्या, प्रक्रियागत विवादों की प्रधानता, उस समय मामलों का अफ़्रीका पर केंद्रित होना, तथा प्रेरकों के बजाय क्रियान्वयनकर्ताओं का अधिक अभियोजन।<ref>{{cite web |author=Yves Gounin |title=Juan Branco, ''L’Ordre et le Monde'' |url=https://www.ifri.org/sites/default/files/migrated_files/documents/atoms/files/pe_3-2016_lectures_4.pdf |website=Politique étrangère |date=2016 |language=fr}}</ref> ''Crépuscule'' में वे इमैनुएल मैक्रों के सत्ता में आने को राजनीतिक, आर्थिक और मीडिया-संजालों के माध्यम से देखते हुए लोकतांत्रिक प्रतिनिधित्व की आलोचना करते हैं।<ref name="LeMonde1902"/> ''Assange, l'antisouverain'' जूलियन असांजे के जीवन-वृत्त को उनकी सार्वजनिक छवि और निगरानी के विश्लेषण से जोड़ती है; ''Abattre l'ennemi'' राजनीतिक प्रतिनिधित्व के मध्यस्थों की आलोचना कर जन-नियंत्रण का प्रस्ताव करती है; ''Coup d'État'' चुनाव, तख्तापलट और क्रांति में अंतर करते हुए विद्रोही रणनीति प्रस्तुत करती है; और ''Hanouna'' अपने नामधारी प्रस्तोता को मनोरंजन, अर्थव्यवस्था और राजनीति के गठजोड़ के लक्षण के रूप में प्रस्तुत करती है।<ref>Juan Branco, ''Assange, l'antisouverain'', Éditions du Cerf, 2020; ''Abattre l'ennemi'', Éditions Divergences, 2021; ''Coup d'État : manuel insurrectionnel'', Au diable vauvert, 2023; ''Hanouna'', Au diable vauvert, 2023.</ref> रिपोर्टर के रूप में उन्होंने Le Monde diplomatique में [[कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य]] (2012), मध्य अफ़्रीकी गणराज्य (2018), तथा [[जिबूती]] से [[यमन]] के युद्ध पर (2019) रिपोर्टें लिखीं।<ref>{{cite news |title=Qui veut vraiment la paix au Congo ? |url=https://www.monde-diplomatique.fr/2012/11/BRANCO/48344 |work=Le Monde diplomatique |date=नवंबर 2012 |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |title=De Djibouti au Yémen, les rivages rouges |url=https://blog.mondediplo.net/de-djibouti-au-yemen-les-rivages-rouges |work=Les blogs du Diplo |date=2019-01-28 |language=fr}}</ref> डॉन डिलिलो और डेविड क्रोननबर्ग के अनुसार, ''Cosmopolis'' उपन्यास के फ़िल्म रूपांतरण—क्रोननबर्ग की 2012 की फ़िल्म—का विचार ब्रांको का था और निर्देशक के रूप में क्रोननबर्ग का नाम भी उन्हीं ने सुझाया था।<ref>{{cite news |title=Don DeLillo, un entretien avec Slate : avec Cosmopolis, "mes mots ont pris une autre vie" |url=https://www.slate.fr/story/56689/don-delillo-cosmopolis |work=Slate.fr |date=2012-05-25 |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |title=David Cronenberg sur "Cosmopolis" : "le livre était prophétique, le film est contemporain" |url=https://www.slate.fr/story/56743/cronenberg-entretien-cosmopolis-pattinson-dialogues-don-delillo |work=Slate.fr |date=2012-05-27 |language=fr}}</ref> 2025 में उन्होंने अपनी पहली पूर्ण लंबाई की फ़िल्म ''Le Massacre de Gilles de Rais'' (पुर्तगाली निर्माण, 98 मिनट) निर्देशित की। फ़िल्म का चयन पिंगयाओ अंतर्राष्ट्रीय फ़िल्मोत्सव (आधिकारिक चयन), साओ पाउलो अंतर्राष्ट्रीय फ़िल्मोत्सव (आधिकारिक चयन—अंतर्राष्ट्रीय परिप्रेक्ष्य), LEFFEST लिस्बन (प्रतियोगिता से बाहर) और Festival of Films Regained के लिए हुआ।<ref>{{cite web |title=Le Massacre de Gilles de Rais |url=https://leopardofilmes.com/en/film/le-massacre-de-gilles-de-rais/ |website=Leopardo Filmes |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=The Massacre of Gilles de Rais |url=https://mubi.com/fr/fr/films/the-massacre-of-gilles-de-rais |website=MUBI |language=fr}}</ref> == राजनीतिक गतिविधियाँ == छात्र जीवन में वे पहले [[डॉमिनिक द वीलपां]] के निकट आए और बाद में युवा हरित दल से जुड़े; वे उसकी इल-द-फ़्रांस शाखा के प्रमुख बने, 2008 के पेरिस नगरपालिका चुनाव में हरित सूची से प्रत्याशी रहे और उसी अवधि में “Jeune République” संघ की स्थापना की।<ref name="ElPais"/><ref name="LExpress"/> 2010–2011 में वे [[हाडोपी कानून]] के विरोधियों में शामिल रहे और इस विषय पर एक पुस्तिका प्रकाशित की।<ref>{{cite news |title=Juan Branco : "Hadopi crée une ligne de fracture très forte qui empêche tout dialogue" |url=https://www.20minutes.fr/culture/730414-20110525-juan-branco-hadopi-cree-ligne-fracture-tres-forte-empeche-tout-dialogue |work=20 Minutes |date=2011-05-25 |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |title=Juan Branco: "Ce qui me fait rire, Bernard-Henri Lévy en Libye et partout ailleurs" |url=https://www.liberation.fr/cinema/2011/11/30/juan-branco-ce-qui-me-fait-rire-bernard-henri-levy-en-libye-et-partout-ailleurs_778280/ |work=Libération |date=2011-11-30 |language=fr}}</ref> 2024–2025 में उन्होंने [[फ्रांस के राष्ट्रपति चुनाव, 2027|2027 के राष्ट्रपति चुनाव]] के लिए अपनी उम्मीदवारी घोषित की और वे नागरिक आंदोलन “Les Ruches” का नेतृत्व कर रहे हैं।<ref>{{cite news |title=Présidentielle 2027 : qui sont les candidats officiellement déclarés ? |url=https://www.france24.com/fr/france/20260524-france-presidentielle-2027-qui-sont-les-candidats-officiellement-declares |work=France 24 |date=2026-05-24 |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |title=Présidentielle 2027 : les candidats invités à engager une vision pour la culture |url=https://culture.newstank.fr/article/view/445492/presidentielle-2027-candidats-invites-af-engager-vision-culture.html |work=News Tank Culture |date=2026-06-22 |language=fr}}</ref> == न्यायिक कार्यवाहियाँ और निर्णय == === ग्रिवो प्रकरण === रूसी कलाकार [[प्योत्र पावलेंस्की]] ने उन निजी वीडियो को प्रकाशित करने से पूर्व ब्रांको से अधिवक्ता के रूप में परामर्श लिया था, जिनके सार्वजनिक होने के बाद [[बेंजामिन ग्रिवो]] पेरिस के महापौर पद की दौड़ से हट गए थे।<ref>{{cite news |title=Juan Branco « consulté » par Piotr Pavlenski avant la publication des vidéos intimes de Griveaux |url=https://www.nouvelobs.com/elections-municipales-2020/20200214.OBS24861/juan-branco-consulte-par-piotr-pavlenski-avant-la-publication-des-videos-intimes-de-griveaux.html |work=Le Nouvel Obs |date=2020-02-14 |language=fr}}</ref> इस प्रकरण में ब्रांको के विरुद्ध कोई आपराधिक आरोप नहीं लगाया गया; पेरिस अधिवक्ता संघ द्वारा 2021 में दी गई फटकार को जून 2023 में पेरिस अपील न्यायालय ने निरस्त कर दिया। पावलेंस्की और एलेक्ज़ांड्रा द तादेओ को अक्टूबर 2023 में छह माह के कारावास की सज़ा सुनाई गई, जिसके क्रियान्वयन को निलंबित रखा गया। === सेनेगल === उस्मान सोन्को की प्रतिरक्षा-टीम के सदस्य के रूप में ब्रांको को 5 अगस्त 2023 को [[मॉरीतानिया]] में गिरफ़्तार किया गया, सेनेगाली अधिकारियों को सौंपा गया, [[डकार]] में कारावास में रखा गया और उन पर कई आरोप लगाए गए; 7 अगस्त को उन्हें अस्थायी रूप से रिहा किया गया और वे फ्रांस लौट आए।<ref>{{cite news |last1=Ollivier |first1=Théa |last2=Kane |first2=Coumba |title=Juan Branco arrêté à la frontière entre le Sénégal et la Mauritanie |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2023/08/05/juan-branco-arrete-a-la-frontiere-entre-le-senegal-et-la-mauritanie_6184563_3212.html |work=Le Monde |date=2023-08-05 |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |last=Ollivier |first=Théa |title=La libération de Juan Branco fait polémique au Sénégal |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2023/08/08/au-senegal-la-liberation-de-juan-branco-fait-polemique_6184795_3212.html |work=Le Monde |date=2023-08-08 |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |title=French lawyer for Senegal opposition leader imprisoned in Dakar |url=https://theprint.in/world/french-lawyer-for-senegal-opposition-leader-imprisoned-in-dakar/1703181/ |work=ThePrint |date=2023-08-06 |language=en |agency=Reuters}}</ref> स्पेन में राष्ट्रीय न्यायालय (ऑडिएंसिया नासियोनाल) ने 2024 में मॉरीतानिया में उनके कथित अपहरण और सेनेगल में कथित बलपूर्वक स्थानांतरण की जाँच आरंभ की; ब्रांको ने 15 अप्रैल 2024 को पीड़ित और गवाह के रूप में बयान दिया और शिकायत स्वीकार किए जाने के बाद न्यायाधीश ने आगे की जाँच तथा अंतरराष्ट्रीय सहयोग के अनुरोधों का आदेश दिया।<ref>{{cite news |title=La Audiencia Nacional investiga si Senegal secuestró al abogado franco-español Juan Branco |url=https://www.europapress.es/nacional/noticia-audiencia-nacional-investiga-si-senegal-secuestro-abogado-franco-espanol-juan-branco-quien-citara-victima-20240325103504.html |work=Europa Press |date=2024-03-25 |language=es}}</ref><ref>{{cite news |title=La AN cita el 15 de abril como víctima al abogado franco-español Juan Branco |url=https://www.europapress.es/nacional/noticia-an-cita-15-abril-victima-abogado-franco-espanol-juan-branco-presunto-secuestro-senegal-20240412102801.html |work=Europa Press |date=2024-04-12 |language=es}}</ref><ref>{{cite news |title=El juez que investiga si Senegal secuestró al abogado franco-español Juan Branco da un nuevo impulso a la instrucción |url=https://www.europapress.es/nacional/noticia-juez-investiga-si-senegal-secuestro-abogado-franco-espanol-juan-branco-da-nuevo-impulso-instruccion-20240529172623.html |work=Europa Press |date=2024-05-29 |language=es}}</ref> === मानहानि === ''Nouvel Obs'' का 16 फ़रवरी 2020 का लेख—जिसमें कहा गया था कि पावलेंस्की ने अपने किसी भी न्यायिक मामले में ब्रांको को कभी अपना अधिवक्ता नियुक्त नहीं किया—अंततः मानहानि संबंधी दोषसिद्धि का कारण बना। पेरिस आपराधिक न्यायालय के 2 मार्च 2022 के निर्णय, अपील न्यायालय के 4 सितंबर 2024 के निर्णय और कैसेशन न्यायालय द्वारा निर्णय निरस्त कर मामला वापस भेजे जाने के बाद, पेरिस अपील न्यायालय (पोल 2, कक्ष 7; 24 जून 2026 का निर्णय, RG सं. 24/17847) ने वक्तव्यों को असत्य और मानहानिकारक माना, nouvelobs.com के प्रकाशन निदेशक को मानहानि का दोषी ठहराया तथा प्रकाशक कंपनी को दीवानी रूप से उत्तरदायी माना।<ref>{{cite web |title=Cour d'appel de Paris, pôle 2, chambre 7, arrêt du 24 juin 2026 (RG n° 24/17847) |url=https://archive.org/details/branco-obs-griveaux |format=PDF |language=fr}}</ref> === पत्रकारिता नैतिकता === पत्रकारिता नैतिकता एवं मध्यस्थता परिषद (CDJM) ने 5 मई 2020 के अपने अभिमत सं. 20-014 में, अपोलीन द मालेरब द्वारा “Bourdin Direct” कार्यक्रम (BFMTV, 17 फ़रवरी 2020) में ब्रांको के साक्षात्कार से संबंधित 23 शिकायतों को आंशिक रूप से आधारयुक्त माना। परिषद के अनुसार, साक्षात्कार “ऐसे पक्षपात का प्रमाण है जो पत्रकारिता-जाँच की स्वतंत्रता से आगे जाता है”, और पत्रकार के अंतिम प्रश्न ने बिना प्रमाण आरोप न लगाने तथा संबंधित व्यक्ति को प्रत्युत्तर का अवसर देने संबंधी नियमों का उल्लंघन किया।<ref>{{cite web |title=Avis sur la saisine n° 20-014 |url=https://cdjm.org/avis-20-014/ |website=Conseil de déontologie journalistique et de médiation |date=2020-05-05 |language=fr}}</ref> == स्रोत == <references/> {{DEFAULTSORT:ब्रांको, जुआन}} [[श्रेणी:1989 में जन्म]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:फ्रांसीसी वकील]] [[श्रेणी:फ्रांसीसी लेखक]] tlbu201s9y5a3a6u8kv8cdb2qo8s9pt सदस्य वार्ता:Arjunkumarangiras 3 1616239 6591832 6591068 2026-07-26T08:17:14Z SM7 89247 सूचना: [[:विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण]] को [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु]] नामांकन, [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण|चर्चा पृष्ठ देखें]] 6591832 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Arjunkumarangiras}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 22 जुलाई 2026 (UTC) == [[:विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण|विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण|विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:OR|मूल शोध]] एवं असत्यापनीय दावे। दिया गया कोई भी स्रोत सत्यापनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:17, 26 जुलाई 2026 (UTC) b6c58lmenfo6rqy5uh0fxc1yzjesizl 2022 दिल्ली जंतर मंतर विरोध प्रदर्शन 0 1616269 6591844 6591212 2026-07-26T08:30:59Z CommonsDelinker 743 "Dharmendra_Pradhan_with_his_daughter,_Nimisha_Pradhan,_who_completed_a_Master_of_Laws_(LL.M.)_degree_at_The_Fletcher_School_of_Law_and_Diplomacy,_Tufts_University,_in_the_United_States.jpg" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:Túrelio|Túrelio]] ने हटा 6591844 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict | title = 2026 दिल्ली जंतर-मंतर विरोध प्रदर्शन | part_of = [[Gen Z protests|जेन ज़ी विरोध प्रदर्शन]] और [[Gen Z protests in Asia|एशिया में जेन ज़ी विरोध प्रदर्शन]] | image = {{Multiple image | total_width = 300 | perrow = 2 | border = infobox | image1 = CJP Protestors holding Bhagat Singh posters.jpg | image2 = | image3 = Sonam Wangchuk taken to hospital.webp | image4 = Protestors at Jantar Mantar.jpg }} | location = [[जंतर-मंतर, नई दिल्ली]], [[भारत]] | caption = '''बाएं से दाएं, ऊपर से नीचे''':{{Flatlist| * [[भगत सिंह]] के पोस्टर थामे प्रदर्शनकारी * [[सोनम वांगचुक]] के साथ अभिजीत दिपके * वांगचुक को जबरन अस्पताल ले जाया गया * जंतर-मंतर पर प्रदर्शन करते प्रदर्शनकारी }} | date = 6 जून 2026 – वर्तमान | causes = {{bulleted list | [[2026 NEET controversy|2026 नीट पेपर लीक]] | [[2026 CBSE On-Screen Marking controversy|सीबीएसई ऑन-स्क्रीन मार्किंग अनियमितताएं]] | पिछले 28 वर्षों में सार्वजनिक परीक्षा प्रशासन में बार-बार चूक, जिसके परिणामस्वरूप कम से कम 345 पेपर लीक हुए }} | goals = {{bulleted list | केंद्रीय शिक्षा मंत्री [[धर्मेंद्र प्रधान]] का इस्तीफा | परीक्षा प्रणाली में सुधार }} | methods = [[Demonstration (political)|प्रदर्शन]], [[sit-in|धरना]], [[hunger strike|भूख हड़ताल]] | status = जारी | side1 = {{tree list}} * {{flagicon|India}} '''[[भारत सरकार]]''' ** [[File:Ministry of Education India.svg|40px]] [[Ministry of Education (India)|केंद्रीय शिक्षा मंत्रालय]] ** [[File:Ministry_of_Home_Affairs_India.svg|40px]] [[Minister of Home Affairs (India)| केंद्रीय गृह मंत्रालय]] ***[[दिल्ली पुलिस]] *** [[File:Flag_of_Central_Reserve_Police_Forces.png|25px]] [[Central Reserve Police Force|केंद्रीय रिजर्व पुलिस बल (CRPF)]] **** [[File:Rapid Action Force logo.png|25x25px]] [[Rapid Action Force|द्रुत कार्य बल (RAF)]] {{tree list/end}} | side2 = {{unbulleted list | [[File:Cockroach_Janta_Party_logo.svg|25x25px]] [[Cockroach Janta Party|कॉकरोच जनता पार्टी]] | [[File:AISF Flag.svg|25x25px]] [[All India Students' Federation|अखिल भारतीय छात्र संघ (AISF)]] | [[File:SFI-flag.svg|25x25px]] [[Students Federation of India|स्टूडेंट्स फेडरेशन ऑफ इंडिया (SFI)]] | [[All India Students Association|ऑल इंडिया स्टूडेंट्स एसोसिएशन (AISA)]] }} | lead_figures1 = * {{flagicon|India}} [[नरेन्द्र मोदी]] * {{flagicon|India}} [[अमित शाह]] * {{flagicon|India}} [[धर्मेंद्र प्रधान]] | lead_figures2 = * [[File:Cockroach_Janta_Party_logo.svg|25x25px]] [[सोनम वांगचुक]] * [[File:Cockroach_Janta_Party_logo.svg|25x25px]] [[अभिजीत दिपके]] * [[नेहा बोरा]] '''समर्थित:''' * [[File:Indian_National_Congress_Flag.svg|25x25px]] [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] * [[File:CPI-banner.svg|25x25px]] [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] * [[File:CPI-M-flag.svg|25x25px]] [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] * [[File:CPIML_LIBERATION_FLAG.jpg|25x25px]] [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) मुक्ति]] * [[File:Aam_Aadmi_Party_flag_(2).svg|25x25px]] [[आम आदमी पार्टी]] * [[File:SUCI flag.svg|25x25px]] [[सोशलिस्ट यूनिटी सेंटर ऑफ इंडिया]] * [[File:SP_Flag.png|25x25px]] [[समाजवादी पार्टी]] * [[File:RJD_Flag.svg|25x25px]] [[राष्ट्रीय जनता दल]] * [[File:Thiyya Vamsham logo.jpg|25x25px]] [[Thiyya|थिय्या वंशम]] * [[File:Tamilaga Vettri Kazhagam (TVK) Flag.png|25x25px]] [[तमिಳಗ வெற்றிக் கழகம்]] * [[File:All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen logo.svg|25x25px]] [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] | units1 = | injuries = 118 }} 6 जून 2026 से, [[Cockroach Janta Party|कॉकरोच जनता पार्टी]] (CJP), जो कि [[अभिजीत दिपके]] द्वारा स्थापित एक भारतीय युवा-आधारित [[Political satire|व्यंग्यात्मक राजनीतिक आंदोलन]] है, [[नई दिल्ली]] के [[Jantar Mantar, New Delhi|जंतर-मंतर]] पर [[Students Federation of India|स्टूडेंट्स फेडरेशन ऑफ इंडिया]], [[All India Students Association|ऑल इंडिया स्टूडेंट्स एसोसिएशन]] और [[All India Students' Federation|अखिल भारतीय छात्र संघ]] जैसे छात्र संगठनों के साथ मिलकर विरोध प्रदर्शनों की एक श्रृंखला आयोजित कर रहा है।<ref name="bbc2">{{Cite web |date=1 जुलाई 2026 |title=Why India's cockroach protesters are still on the streets in over 40C heat |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |access-date=16 जुलाई 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=पांडे |first=गीता |archive-date=16 जुलाई 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260716091021/https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |url-status=live }}</ref><ref name=ap>{{Cite web |date=11 जून 2026|title=India's viral Cockroach Party launches nationwide youth protests|url=https://apnews.com/article/india-cockroach-party-youth-protest-988e205b0859ac2c5fbc8af9ad4925af|access-date=11 जून 2026|website=[[AP News]]|language=en}}</ref> प्रदर्शनकारियों ने [[2026 NEET controversy|2026 नीट पेपर लीक]] और [[2026 CBSE On-Screen Marking controversy|सीबीएसई ऑन-स्क्रीन मार्किंग अनियमितताओं]] को लेकर केंद्रीय शिक्षा मंत्री [[धर्मेंद्र प्रधान]] के इस्तीफे के साथ-साथ सार्वजनिक परीक्षाओं के संचालन में व्यापक सुधारों की मांग की है।<ref name="etv">{{Cite web |date=15 जून 2026 |title=CJP Demands Education Minister's Resignation in Bengaluru Protest Over National Exam Irregularities |url=https://www.etvbharat.com/en/state/cjp-demands-education-ministers-resignation-in-bengaluru-protest-over-national-exam-irregularities-enn26061500191 |access-date=15 जून 2026 |website=[[ETV Bharat]] |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=India news: Cockroach Party warns of protest infiltrators |url=https://www.dw.com/en/india-news-cockroach-party-warns-of-protest-infiltrators/live-78015662 |work=डॉयचे वेले |publisher=डॉयचे वेले |language=en |access-date=20 जुलाई 2026 }}</ref> 28 जून को कार्यकर्ता [[सोनम वांगचुक]] द्वारा विरोध स्थल पर अनिश्चितकालीन [[भूख हड़ताल]] शुरू करने के बाद इस आंदोलन ने राष्ट्रीय ध्यान आकर्षित किया।<ref name=bbc3>{{cite web |date=16 जुलाई 2026|title=Indian activist urged to end hunger strike as he loses 9.1kg in 19 days|url=https://www.bbc.com/news/articles/crm0mg4z7edo|access-date=18 जुलाई 2026|website=[[BBC News]]|last=पांडे|first=गीता|archive-date=18 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718084943/https://www.bbc.com/news/articles/crm0mg4z7edo|url-status=live}}</ref> कॉकरोच जनता पार्टी के रूप में ज्ञात शुरुआती सोशल मीडिया आंदोलन मई 2026 में डिजिटल संचार रणनीतिकार अभिजीत दिपके द्वारा एक राजनीतिक व्यंग्य के रूप में बनाया गया था। यह नाम [[सूर्यकांत]], [[भारत के मुख्य न्यायाधीश]], के एक बयान की ओर इशारा करता है, जिन्होंने बेरोजगार युवाओं और सोशल मीडिया कार्यकर्ताओं की तुलना "कॉकरोच" (तिलचट्टे) और "परजीवी" से की थी।<ref name="bbc" /> ऑनलाइन व्यापक लोकप्रियता हासिल करने के बाद, यह आंदोलन ऑफलाइन प्रदर्शनों में बदल गया, जिसे [[दिल्ली पुलिस]] द्वारा अनुमति दी गई थी। 28 जून 2026 को, [[Ladakhis|लद्दाखी]] पर्यावरणविद् और शिक्षा कार्यकर्ता, [[सोनम वांगचुक]], [[जंतर-मंतर]] पर प्रदर्शन में शामिल हुए। उन्होंने अनिश्चितकालीन [[भूख हड़ताल]] शुरू की और धर्मेंद्र प्रधान के इस्तीफे की मांग की।<ref name="printlive2">{{Cite web |date=18 जुलाई 2026 |title=Wangchuk hunger strike Day 21: CJP continues protest at Jantar Mantar ahead of march on 20 July |url=https://theprint.in/india/sonam-wangchuk-hunger-strike-cockroach-janta-party-cjp-protest-dipke-delhi-jantar-mantar-live-updates/2989672/ |access-date=18 जुलाई 2026 |website=[[ThePrint]] |language=en-US}}</ref> जुलाई 2026 के मध्य में, दिल्ली पुलिस में नेतृत्व परिवर्तन के बाद, पुलिस ने विरोध स्थल पर बैरिकेड्स हटा दिए और वांगचुक को उनकी इच्छा के विरुद्ध जबरन अस्पताल स्थानांतरित कर दिया।<ref>{{Cite web |date=18 जुलाई 2026 |title=Indian activist on hunger strike for 20 days forcibly taken to hospital |url=https://www.bbc.com/news/articles/cjej3dxxg2do |access-date=18 जुलाई 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB|last=पांडे|first=गीता}}</ref> इस कार्रवाई ने, साथ ही उस घटना ने जिसमें प्रो-हिदुत्व नारे लगाने वाली एक महिला,<ref>{{Cite web |date=18 जुलाई 2026 |title=Men's rights activist, supported rape-accused Sengar: Woman who threw ink at Dipke |url=https://indianexpress.com/article/delhi/abhijeet-dipke-ink-attack-barkha-trehan-jantar-mantar-cjp-protest-10792959/ |access-date=22 जुलाई 2026 |website=द इंडियन एक्सप्रेस |language=en}}</ref> ने दिपके पर स्याही फेंककर हमला किया था, आंदोलन पर मीडिया का ध्यान आकर्षित किया।<ref name="Sonam Wangchuk to Express">{{Cite web |date=14 जुलाई 2026 |title=Sonam Wangchuk to Express: CJP protest has no political colour, PM should be sensitive |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/sonam-wangchuk-interview-hunger-strike-cockroach-janta-party-protest-education-neet-10785080/ |access-date=17 जुलाई 2026 |website=[[The Indian Express]] |language=en |last=द्विवेदी |first=सौरभ |archive-date=15 जुलाई 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260715090621/https://indianexpress.com/article/political-pulse/sonam-wangchuk-interview-hunger-strike-cockroach-janta-party-protest-education-neet-10785080/ |url-status=live }}</ref><ref name="Atmosphere of Intimidation">{{Cite news |date=15 जुलाई 2026|title='Atmosphere of intimidation': PIL in delhi high court questions continuous surveillance of Jantar Mantar protesters|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/atmosphere-of-intimidation-pil-in-delhi-high-court-questions-continuous-surveillance-of-jantar-mantar-protesters/articleshow/132419094.cms|access-date=17 जुलाई 2026|work=[[The Times of India]]|issn=0971-8257}}</ref> 20 जुलाई को, मुख्य रूप से छात्रों और जेन ज़ी सभासदों से बने हजारों प्रदर्शनकारी जंतर-मंतर के पास एकत्र हुए, और दिल्ली पुलिस (भाजपा के नेतृत्व वाली केंद्र सरकार द्वारा नियंत्रित) के तितर-बितर होने के आदेश की अवहेलना की। प्रदर्शनकारियों को संसद तक पहुँचने से रोकने के प्रयास में व्यापक पुलिस बर्बरता हुई, जहाँ मानसून सत्र वर्तमान में चल रहा है, और प्रदर्शनकारियों पर लाठीचार्ज किया गया तथा आंसू गैस के गोले छोड़े गए।<ref>{{Cite news |last=एलिस-पीटर्सन |first=हन्ना |date=20 जुलाई 2026 |title=Tens of thousands of Cockroach movement protesters defy police with Delhi march |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/20/cockroach-janta-party-protest-march-sonam-wangchuk-india-parliament |access-date=22 जुलाई 2026 |work=द गार्डियन |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> कुछ अंतरराष्ट्रीय मीडिया आउटलेट्स ने इन प्रदर्शनों को देश की सरकार के खिलाफ कई वर्षों में सबसे बड़े प्रदर्शनों के रूप में वर्णित किया है।<ref>{{cite web|access-date=22 जुलाई 2026|title=The student movement in India challenging Modi's government|url=https://www.france24.com/en/live-news/20260722-the-student-movement-in-india-challenging-modi-s-government|date=22 जुलाई 2026|website=France 24}}</ref><ref>{{cite news|first1=रिया|last1=मोगुल|access-date=22 जुलाई 2026|title=Why political fury is boiling over on the streets of India’s capital - CNN|url=https://edition.cnn.com/2026/07/22/india/india-cockroach-party-protest-anger-intl-hnk|newspaper=CNN|date=22 जुलाई 2026}}</ref><ref>{{cite web|access-date=22 जुलाई 2026|title=CJP's parliament march from Jantar Mantar: India's 'cockroach' protest continues a day after police crackdown|url=https://www.bbc.com/news/articles/c98v349r9lro|date=21 जुलाई 2026|website=www.bbc.com}}</ref> इस कार्रवाई के बाद, दिल्ली पुलिस ने निर्दिष्ट स्थल पर प्रदर्शनकारियों के तंबुओं को नष्ट कर दिया, हालांकि प्रदर्शनकारियों ने बारिश और मलबे के बीच अपने उड़े हुए शिविरों को जल्दी ही फिर से बनाना शुरू कर दिया।<ref>{{cite news|date=21 जुलाई 2026 |title=Rain, rubble, resolve: CJP protesters rebuild tattered camps in Jantar Mantar after police action |url=https://theprint.in/india/rain-rubble-resolve-cjp-protesters-rebuild-tattered-camps-in-jantar-mantar-after-police-action/2991760/ |access-date=22 जुलाई 2026 |work=द प्रिंट |language=en}}</ref> == पृष्ठभूमि == === कॉकरोच जनता पार्टी का गठन === [[File:Cockroach Janta Party logo.svg|thumb|कॉकरोच जनता पार्टी का लोगो]] मई 2026 में, [[Surya Kant|भारत के मुख्य न्यायाधीश]] [[सूर्यकांत]] ने [[भारत का उच्चतम न्यायालय|सुच्रीम कोर्ट]] की सुनवाई के दौरान की गई टिप्पणियों के लिए आलोचना का सामना किया, जिसमें उन्होंने बेरोजगार युवाओं की तुलना "कॉकरोच" और "परजीवी" से की थी, जो सोशल मीडिया सक्रियता और मुकदमेबाजी के माध्यम से संस्थानों पर हमला करते हैं।<ref>{{Cite web |first=आनंद |last=तेलतुंबड़े |author-link=आनंद तेलतुंबड़े |date=9 जून 2026 |title=Who are the real parasites? |url=https://frontline.thehindu.com/columns/surya-kant-parasite-remark-unemployment/article71041381.ece |website=[[Frontline (magazine)|फ्रंटलाइन]]}}</ref><ref name=":1">{{cite news |last1=किशोर |first1=उदययन |date=16 मई 2026 |title='Pained' by how media misquoted my observation: CJI Surya Kant issues clarification on 'parasite' remark |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/May/16/was-talking-about-those-entering-bar-through-fake-bogus-degrees-cji-on-cockroaches-remark |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260523133556/https://www.newindianexpress.com/india/2026/May/16/was-talking-about-those-entering-bar-through-fake-bogus-degrees-cji-on-cockroaches-remark |archive-date=23 मई 2026 |access-date=6 जून 2026 |work=[[द न्यू इंडियन एक्सप्रेस]] |language=en}}</ref> {{quote|समाज के ऐसे परजीवी पहले से ही मौजूद हैं जो व्यवस्था पर हमला करते हैं, और आप उनके साथ हाथ मिलाना चाहते हैं? कुछ युवा कॉकरोच की तरह हैं; उन्हें कोई रोजगार नहीं मिलता है, और पेशे में उनका कोई स्थान नहीं है। उनमें से कुछ मीडिया बन जाते हैं, कुछ सोशल मीडिया बन जाते हैं, कुछ [[सूचना का अधिकार अधिनियम, 2005|आरटीआई]] कार्यकर्ता बन जाते हैं, कुछ अन्य कार्यकर्ता बन जाते हैं, और वे हर किसी पर हमला करना शुरू कर देते हैं [...] और आप लोग अवमानना याचिकाएँ दायर करते हैं।<ref name="ANtnie">{{cite news |last1=नीलकंठन |first1=आनंद |title=Travails of a Cockroach-infested System |url=https://www.newindianexpress.com/magazine/2026/May/31/travails-of-a-cockroach-infested-system |access-date=6 जून 2026 |work=[[द न्यू इंडियन एक्सप्रेस]] |date=31 मई 2026 |language=en |archive-date=1 जून 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601055718/https://www.newindianexpress.com/magazine/2026/May/31/travails-of-a-cockroach-infested-system |url-status=live}}</ref>}} इन टिप्पणियों पर व्यापक जनआक्रोश फैला। 16 मई 2026 को, डिजिटल संचार रणनीतिकार अभिजीत दिपके ने [[Cockroach Janta Party|कॉकरोच जनता पार्टी]] (CJP; कॉकरोच पीपुल्स पार्टी) की स्थापना की, जो एक व्यंग्यात्मक राजनीतिक आंदोलन है। इसका नाम कांत की टिप्पणियों का सीधा संदर्भ है जबकि यह शासक [[भारतीय जनता पार्टी]] (BJP; इंडियन पीपुल्स पार्टी) के नाम पर पैरोडी करता है।<ref>{{Cite web |title=Cockroach Janta Party: Is the Modi Government Wary of a ‘Gen Z Revolt’? |url=https://thediplomat.com/2026/06/cockroach-janta-party-is-the-modi-government-wary-of-a-gen-z-revolt/ |access-date=22 जुलाई 2026 |language=en-US|date=9 जून 2026|website=द डिप्लोमैट|last=भट्टाचार्य|first=स्निग्धेन्दु}}</ref> यह आंदोलन तेजी से सोशल मीडिया पर बड़ी संख्या में फॉलोअर्स जुटाने में सफल रहा।<ref name="bbc">{{cite web |date=21 मई 2026 |title=India has a new political superstar – a cockroach |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521094129/https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o |archive-date=21 मई 2026 |access-date=22 मई 2026 |website=[[BBC News]]|last=मतीन|first=जोया}}</ref> कांत ने बाद में स्पष्ट किया कि उनकी आलोचना उन व्यक्तियों पर लक्षित थी जिन्होंने फर्जी शैक्षणिक साख का उपयोग करके कानूनी, मीडिया और कार्यकर्ता पेशों में प्रवेश किया था, और वे युवाओं का सम्मान करते हैं।<ref>{{Cite news |date=16 मई 2026 |title=Youth are pillars of country, remarks aimed at those with 'fake' degrees: CJI Surya Kant |url=https://www.thehindu.com/news/national/cji-surya-kant-clarifies-parasites-remarks-says-pained-over-media-reports/article70986796.ece |access-date=22 मई 2026 |work=[[द हिंदू]] |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=16 मई 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516112517/https://www.thehindu.com/news/national/cji-surya-kant-clarifies-parasites-remarks-says-pained-over-media-reports/article70986796.ece |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |date=16 मई 2026 |title=After Outrage over His 'Cockroaches' 'Parasites' Remarks, CJI Surya Kant Says Media 'Misquoted' Him |url=https://thewire.in/rights/offends-spirit-of-democracy-outrage-over-cji-surya-kants-cockroaches-parasites-remarks |access-date=6 जून 2026 |work=[[The Wire (India)|द वायर]] |language=en}}</ref> === घोटाले === {{Main|2026 NEET controversy|2026 CBSE On-Screen Marking controversy}} यह विरोध प्रदर्शन 2026 के दो परीक्षा-संबंधित घोटालों के बाद हुए: [[National Eligibility cum Entrance Test (Undergraduate)|नीट-यूजी]] मेडिकल प्रवेश परीक्षा को प्रभावित करने वाला एक [[Paper leak in India|पेपर लीक]] और [[केंद्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्ड]] की ऑन-स्क्रीन मार्किंग और पुनर्मूल्यांकन प्रक्रिया में अनियमितताएं, जिससे हजारों छात्र अपने अंतिम परिणामों पर स्पष्टता की प्रतीक्षा कर रहे थे।<ref name=printlive>{{Cite web |date=6 जून 2026|title=Cockroach Janta Party protest: As it happened|url=https://theprint.in/india/live-updates-delhi-cockroach-janta-party-cjp-jantar-mantar-protest-abhijeet-dipke-sonam-wangchuk/2952271/|access-date=17 जुलाई 2026|website=[[ThePrint]]|language=en}} </ref> == समयरेखा == === जून === ==== 6 जून ==== * अभिजीत दिपके [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] से भारत पहुंचे, और CJP का पहला सड़क विरोध प्रदर्शन शुरू किया।<ref name="AJZ">{{Cite web |first=यशराज |last=शर्मा |date=6 जून 2026 |title='I'm a cockroach': Gen Z protest movement lands in Indian capital |url=https://www.aljazeera.com/features/2026/6/6/im-a-cockroach-gen-z-protest-movement-lands-in-indian-capital |website=[[Al Jazeera English]] |access-date=22 जुलाई 2026 |archive-date=10 जून 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610204831/https://www.aljazeera.com/features/2026/6/6/im-a-cockroach-gen-z-protest-movement-lands-in-indian-capital |url-status=live }}</ref> ==== 7–19 जून ==== * यह आंदोलन दिल्ली भर में आवधिक धरनों, डिजिटल अभियानों और जागरूकता अभियानों में बदल गया।<ref>{{Cite news |last= |first= |date=6 जून 2026 |title=Cockroach Janta Party protest updates: Protest ends in Jantar Mantar; six detained |url=https://www.thehindu.com/news/national/cockroach-janta-party-abhijeet-dipke-cjp-protest-in-delhi-jantar-mantar-live-updates-june-6-2026/article71068317.ece |access-date=18 जुलाई 2026 |work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ==== 20 जून ==== * प्रदर्शनकारी विस्तारित लामबंदी के लिए जंतर-मंतर पर फिर से एकत्र हुए।<ref>{{Cite web |date=30 जून 2026 |title=CJP's Abhijeet Dipke: Why India's cockroach protesters are still on the streets in over 40C heat |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |access-date=18 जुलाई 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |archive-date=16 जुलाई 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260716091021/https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |url-status=live }}</ref> ==== 21 जून ==== * दिपके ने पुनर्परीक्षा के बाद [[National Eligibility cum Entrance Test (Undergraduate)|नीट]] अभ्यर्थियों से स्थल पर शामिल होने की सार्वजनिक अपील जारी की।<ref>{{Cite web |date=20 जून 2026 |title=NEET Re-Exam Paper Analysis 2026 Highlights: 'Result sooner than expected,' says NTA DG |url=https://indianexpress.com/article/education/neet-ug-2026-re-exam-live-updates-analysis-guidelines-admit-cards-neet-nta-ac-in-10744090/ |access-date=18 जुलाई 2026 |website=द इंडियन एक्सप्रेस |language=en |archive-date=4 जुलाई 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260704023415/https://indianexpress.com/article/education/neet-ug-2026-re-exam-live-updates-analysis-guidelines-admit-cards-neet-nta-ac-in-10744090/ |url-status=live }}</ref> ==== 22–27 जून ==== * प्रदर्शनों ने सोशल मीडिया पर व्यापक ध्यान आकर्षित किया।<ref>{{Cite news |last=PTI |date=21 जून 2026 |title=CJP protest in Delhi: Dipke, supporters continue sit-in overnight at Jantar Mantar; urge people to join protest |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/cockroach-janata-party-protest-in-delhi-jantar-mantar-day-2-updates-abhijeet-dipke-neet-retest/article71128683.ece |access-date=18 जुलाई 2026 |work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=21 जून 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260621070831/https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/cockroach-janata-party-protest-in-delhi-jantar-mantar-day-2-updates-abhijeet-dipke-neet-retest/article71128683.ece |url-status=live }}</ref> ==== 28 जून ==== * प्रमुख लद्दाखी पर्यावरणविद् और इंजीनियर सोनम वांगचुक विरोध प्रदर्शन में शामिल हुए, [[All India Students Association|ऑल इंडिया स्टूडेंट्स एसोसिएशन]] (AISA) के छह छात्रों के साथ अनिश्चितकालीन भूख हड़ताल की घोषणा की, और [[Ministry of Education (India)|केंद्रीय शिक्षा मंत्री]] [[धर्मेंद्र प्रधान]] के इस्तीफे की मांग की।<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2 जून 2026 |title=Sonam Wangchuk joins CJP protest, begins indefinite fast over alleged exam irregularities |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/28/sonam-wangchuk-joins-cjp-protest-begins-indefinite-fast-over-alleged-exam-irregularities |access-date=18 जुलाई 2026 |website=द न्यू इंडियन एक्सप्रेस |language=en}}</ref> ==== 30 जून ==== * CJP ने राष्ट्रव्यापी 'प्रधान गो बैक' अभियान शुरू किया।<ref>{{Cite web |last= |first= |date=12 जून 2026 |title=CJP launches nationwide 'Pradhan Go Back' campaign, retaliates Education Minister's resignation |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/26/cjp-launches-nationwide-pradhan-go-back-campaign-retaliates-education-ministers-resignation |access-date=18 जुलाई 2026 |website=द न्यू इंडियन एक्सप्रेस |language=en}}</ref> === जुलाई === ==== 1–17 जुलाई ==== * CJP के विरोध प्रदर्शनों को विपक्षी दलों का समर्थन मिला,<ref>{{Cite web |last=सिंह |first=चिन्नी |date=9 जुलाई 2026 |title=NEET Protest: Opposition Backs CJP Movement |url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/neet-protest-opposition-support/article71201448.ece |access-date=19 जुलाई 2026 |website=फ्रंटलाइन |language=en}}</ref> और इसे व्यापक जनसमर्थन प्राप्त हुआ, विशेष रूप से सोनम वांगचुक की भूख हड़ताल के लिए।<ref>{{Cite web |title=Sonam Wangchuk hunger strike live: Wangchuk rules out ending fast |url=https://www.msn.com/en-in/news/India/sonam-wangchuk-hunger-strike-live-sonam-wangchuk-rules-out-ending-fast-urges-people-to-join-cjp-s-parliament-march/ar-AA280L5b |access-date=19 जुलाई 2026 |website=MSN}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 जुलाई 2026 |title=Support grows for Sonam Wangchuk as protests erupt in multiple cities ahead of July 20 Parliament march |url=https://www.financialexpress.com/india-news/support-grows-for-sonam-wangchuk-as-protests-erupt-in-multiple-cities-ahead-of-july-20-parliament-march/4295815/ |access-date=19 जुलाई 2026 |website=द फाइनेंशियल एक्सप्रेस |language=en}}</ref> ==== 18 जुलाई ==== * सोनम वांगचुक को पुलिस द्वारा प्रदर्शन स्थल से जबरन हटा दिया गया; लोकसभा में विपक्ष के नेता [[राहुल गांधी]] ने सोशल मीडिया पर इस कार्रवाई की आलोचना की।<ref>{{Cite web |date=19 जुलाई 2026 |title=Opposition Slams Modi Govt as Delhi Police Remove Sonam Wangchuk from Jantar Mantar |url=https://www.outlookindia.com/national/opposition-slams-modi-govt-for-removal-of-sonam-wangchuk-from-jantar-mantar |access-date=19 जुलाई 2026 |website=आउटलुक इंडिया |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=स्टाफ |first=टी. एन. एम. |date=18 जुलाई 2026 |title=Delhi Police forcefully pick up Sonam Wangchuk from Jantar Mantar |url=https://www.thenewsminute.com/news/delhi-police-forcefully-pick-up-sonam-wangchuk-from-jantar-mantar |access-date=19 जुलाई 2026 |website=द न्यूज़ मिनट |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=18 जुलाई 2026 |title='Removal of Sonam Wangchuk wrong': Rahul Gandhi slams BJP's 'asatya and hinsa' approach in first reaction to Jantar Mantar protest |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/removal-of-sonam-wangchuk-wrong-rahul-gandhi-slams-bjps-asatya-and-hinsa-approach-in-first-reaction-to-jantar-mantar-protest/articleshow/132478450.cms |access-date=19 जुलाई 2026 |work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया |issn=0971-8257 |archive-date=18 जुलाई 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260718130416/https://timesofindia.indiatimes.com/india/removal-of-sonam-wangchuk-wrong-rahul-gandhi-slams-bjps-asatya-and-hinsa-approach-in-first-reaction-to-jantar-mantar-protest/articleshow/132478450.cms |url-status=live }}</ref> * अभिजीत दिपके और अन्य ने उनकीremoval के विरोध में अनिश्चितकालीन भूख हड़ताल शुरू की।<ref name="Hunger Strike">{{Cite news |date=18 जुलाई 2026|title=CJP's Abhijeet Dipke begins indefinite hunger strike, as police shifts Wangchuk to hospital|url=https://www.thehindu.com/news/national/abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-jantar-mantar-protest-sonam-wangchuk-july-18-2026/article71237051.ece|access-date=18 जुलाई 2026|work=[[द हिंदू]]|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref name="July 20 March">{{Cite web |date=18 जुलाई 2026|title=CJP founder Abhijeet Dipke starts indefinite hunger strike; July 20 march to 'proceed as planned'|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jul/18/cjp-founder-abhijeet-dipke-starts-indefinite-hunger-strike-july-20-march-to-proceed-as-planned|access-date=18 जुलाई 2026|website=[[द न्यू इंडियन एक्सप्रेस]]|language=en|archive-date=18 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718092015/https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jul/18/cjp-founder-abhijeet-dipke-starts-indefinite-hunger-strike-july-20-march-to-proceed-as-planned|url-status=live}}</ref> ==== 20 जुलाई ==== * 1 लाख से अधिक प्रदर्शनकारी जंतर-मंतर पर एकत्र हुए और [[Sansad Chalo March|संसद भवन की ओर मार्च करने का प्रयास किया]]।<ref>{{Cite web |last1=पांडे|first1=गीता|last2=दिल्ली|first2=अज़ादेह मोशिरी जंतर-मंतर से|date=20 जुलाई 2026|title=Jantar Mantar, CJP, parliament: Thousands of 'cockroach' protesters march in Delhi|url=https://www.bbc.com/news/live/c8rnddx2j46t|access-date=20 जुलाई 2026|website=BBC News|language=en-GB|archive-date=20 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720094718/https://www.bbc.com/news/live/c8rnddx2j46t|url-status=live}}</ref><ref name="Thousands March">{{Cite news |title=Police attack Cockroach activists as thousands march on Indian parliament|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/20/police-attack-cockroach-activists-as-thousands-march-on-indian-parliament|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720232028/https://www.aljazeera.com/news/2026/7/20/police-attack-cockroach-activists-as-thousands-march-on-indian-parliament|archive-date=20 जुलाई 2026|access-date=20 जुलाई 2026|work=अल जज़ीरा|language=en}}</ref> CJP के प्रतिनिधि आशुतोष रांका और सौरव दास ने केंद्रीय स्वास्थ्य मंत्री [[जे. पी. नड्डा]] से मुलाकात कर मांगें रखीं, जिसमें वांगचुक की रिहाई, धर्मेंद्र प्रधान का इस्तीफा, और मृत नीट अभ्यर्थियों के परिवारों के लिए {{INR|1 करोड़}} का वित्तीय मुआवजा शामिल है।<ref>{{Cite web |last=देशपांडे|first=अनाघा|date=20 जुलाई 2026|title=Who called whom? JP Nadda, CJP leaders differ on how the talks happened|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-called-whom-jp-nadda-cjp-leaders-differ-on-how-the-talks-happened-101784553085407.html|access-date=20 जुलाई 2026|website=हिंदुस्तान टाइम्स|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Union health minister holds talks with two members of Cockroach Party as protesters storm central Delhi |url=https://www.telegraphindia.com/india/union-health-minister-holds-talks-with-two-members-of-cockroach-party-as-protesters-storm-central-delhi/cid/2170948 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260720114957/https://www.telegraphindia.com/india/union-health-minister-holds-talks-with-two-members-of-cockroach-party-as-protesters-storm-central-delhi/cid/2170948 |archive-date=20 जुलाई 2026 |access-date=20 जुलाई 2026 |language=en |url-status=live }}</ref> * प्रदर्शनकारियों पर क्रूर लाठीचार्ज किया गया, जिससे कई युवा छात्र घायल हो गए और पुलिस द्वारा आंसू गैस का उपयोग कर उन्हें तितर-बितर किया गया।<ref>{{Cite news |last=कौशिक |first=श्रिमांषी |date=21 जुलाई 2026 |title=Protesters march ahead, only to be met with lathis, tear gas |url=https://www.thehindu.com/incoming/protesters-march-ahead-only-to-be-met-with-lathis-tear-gas/article71247923.ece |access-date=21 जुलाई 2026 |work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=21 जुलाई 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260721140012/https://www.thehindu.com/incoming/protesters-march-ahead-only-to-be-met-with-lathis-tear-gas/article71247923.ece |url-status=live }}</ref> * दिल्ली पुलिस का दावा है कि दिन के प्रदर्शन के दौरान कम से कम 118 कर्मी घायल हुए और 15-20 सरकारी वाहन क्षतिग्रस्त हुए।<ref>{{Cite news |date=20 जुलाई 2026 |title=Over 70 detained; police claim 118 personnel hurt |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/over-70-detained-police-claim-118-personnel-hurt/articleshow/132522189.cms |access-date=20 जुलाई 2026 |work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया |issn=0971-8257}}</ref> * अस्पताल के अधिकारियों और पुलिस सूत्रों ने बताया कि लगभग 60 प्रदर्शनकारी भी घायल हुए। शाम 7 बजे तक केवल राम मनोहर लोहिया अस्पताल में प्रदर्शनकारियों और पुलिस दोनों से जुड़े 65 मेडिको-लेगल मामले दर्ज किए गए।<ref>{{Cite news |last=अविनाश प्रभाकर और भास्कर हरि शर्मा|date=21 जुलाई 2026|title=CJP's Chalo Sansad March Turns Violent Prompting Police Action|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/crime/cjps-chalo-sansad-march-turns-violent-prompting-police-action-1972600|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720235211/https://www.deccanchronicle.com/nation/crime/cjps-chalo-sansad-march-turns-violent-prompting-police-action-1972600|archive-date=20 जुलाई 2026|access-date=20 जुलाई 2026|language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 जुलाई 2026 |title=Delhi Police detains 70 CJP protesters, alleges 'violent' & 'unruly' conduct |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/delhi-police-detains-70-cjp-protesters-alleges-violent-unruly-conduct/articleshow/132520853.cms?from=mdr |access-date=21 जुलाई 2026 |work=द इकोनॉमिक टाइम्स |issn=0013-0389}}</ref> * CJP के अनुसार, दिल्ली पुलिस द्वारा खींचे जाने के बाद पार्टी के एक सदस्य का पैर टूट गया।<ref>{{Cite web |date=20 जुलाई 2026|title=Jantar Mantar Protest Live Updates: CJP Rebuilds Jantar Mantar Stage, Appeals for Medical Kits and Torches as Protest Resumes|url=https://www.timesnownews.com/delhi/jantar-mantar-protest-live-updates-sonam-wangchuk-hunger-strike-abhijeet-dipke-parliament-march-20th-july-liveblog-155135443|access-date=20 जुलाई 2026|website=टाइम्स नाउ|language=en}}</ref> * मंच और तंबुओं को हटाए जाने के बाद, प्रदर्शनकारी 20-21 जुलाई की रात को जंतर-मंतर पर लौटे और विरोध के बुनियादी ढांचे को फिर से बनाना शुरू किया।<ref>{{Cite web |last=डेक्कन क्रॉनिकल|date=20 जुलाई 2026|title=Live: Shah Meets Pradhan as CJP March Escalates|url=https://www.deccanchronicle.com/live-police-clear-cjp-protest-site-after-crackdown-nadda-nadda-holds-talks|access-date=20 जुलाई 2026|website=www.deccanchronicle.com|language=en}}</ref> * CJP नेताओं के अनुसार, लगभग 150 प्रदर्शनकारियों को अस्पताल में भर्ती कराया गया और लगभग 70 को हिरासत में लिया गया।<ref>{{Cite news |last=के.बी |first=प्रगति |last2=दास |first2=अनुप्रीता |last3=ट्रवेली |first3=एलेक्स |date=21 जुलाई 2026 |title=India’s Young Protesters Are Bloodied but Unbowed |url=https://www.nytimes.com/2026/07/21/world/asia/india-protests-cockroach-janta-party.html |access-date=22 जुलाई 2026 |work=द न्यूयॉर्क टाइम्स |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> * संसद की ओर मार्च करने वाले छात्रों के साथ CJP का नेतृत्व नहीं था। ==== 21 जुलाई ==== * सोमवार को प्रदर्शनकारियों और पुलिस के बीच विरोध प्रदर्शन और झड़पों के बाद पुलिस द्वारा जंतर-मंतर पर मंच और तंबुओं को नष्ट करने के बाद प्रदर्शनकारियों ने जंतर-मंतर विरोध स्थल को फिर से हासिल कर लिया।<ref>{{Cite web |last=वर्मा |first=इशिका |date=21 जुलाई 2026 |title=CJP Reclaims Jantar Mantar, Says Protest To Continue, Police On Alert |url=https://www.ndtv.com/india-news/cjp-protest-protesters-reclaim-jantar-mantar-say-stir-to-continue-police-alert-11798889 |access-date=21 जुलाई 2026 |website=[[NDTV]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 जुलाई 2026 |title=CJP protest in Delhi highlights: Dipke, protesters reclaim dismantled Jantar Mantar protest site, as CJP awaits Govt response to demands |url=https://www.thehindu.com/news/national/cjp-protest-july-20-2026-cockroach-janata-party-jantar-mantar-parliament-march-sonam-wangchuk/article71242448.ece |access-date=21 जुलाई 2026 |work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=20 जुलाई 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260720092702/https://www.thehindu.com/news/national/cjp-protest-july-20-2026-cockroach-janata-party-jantar-mantar-parliament-march-sonam-wangchuk/article71242448.ece |url-status=live }}</ref> * CJP के प्रवक्ता विजेता दहिया को फास्ट फूड ब्रेक लेने के बाद उनके पद से हटा दिया गया, जबकि प्रदर्शनकारी और पार्टी सदस्य "क्रूर पुलिस हिंसा" का सामना कर रहे थे।<ref>{{Cite web |last=गुप्ता |first=पथिकृत सेन |date=21 जुलाई 2026 |title='Yes, I'll Eat the Burger': Cockroach Janta Party Sacks Vijeta Dahiya After Fast Food Fracas During NEET Protest |url=https://www.news18.com/india/yes-ill-eat-the-burger-cockroach-janta-party-sacks-vijeta-dahiya-after-fast-food-fracas-during-neet-protest-10225459.html |access-date=21 जुलाई 2026 |website=[[News18]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=देशपांडे |first=अनाघा |date=21 जुलाई 2026 |title='I was hungry': CJP sacks spokesperson Vijeta Dahiya after he defends leaving protest march, eating burger instead |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/i-was-hungry-cjp-sacks-spokesperson-vijeta-dahiya-after-he-defends-leaving-protest-march-eating-burger-instead-101784630939570.html |access-date=21 जुलाई 2026 |website=हिंदुस्तान टाइम्स |language=en |archive-date=21 जुलाई 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260721130530/https://www.hindustantimes.com/india-news/i-was-hungry-cjp-sacks-spokesperson-vijeta-dahiya-after-he-defends-leaving-protest-march-eating-burger-instead-101784630939570.html |url-status=live }}</ref> * प्रदर्शनकारियों ने सुबह 11:50 बजे तक इंटरनेट बंद होने की भी सूचना दी, और इस क्षेत्र के लोगों को कटौती की जानकारी देने के लिए एक एसएमएस संदेश भेजा गया था। * दिल्ली उच्च न्यायालय ने सोनम वांगचुक को सफदरजंग अस्पताल से तुरंत गुरुग्राम के मेदांता अस्पताल में स्थानांतरित करने का आदेश दिया।<ref>{{Cite news |last=ब्यूरो |first=द हिंदू |date=21 जुलाई 2026 |title=Delhi High Court orders immediate shift of Sonam Wangchuk to Medanta Hospital |url=https://www.thehindu.com/news/national/delhi-high-court-allows-sonam-wangchuk-to-shift-to-private-hospital/article71248605.ece |access-date=21 जुलाई 2026 |work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref>{{Quote2|"पक्षों के विद्वान काउंसिल द्वारा दिए गए प्रस्तुतिकरण और उपस्थित डॉक्टरों द्वारा व्यक्त किए गए विचारों और चिंताओं को ध्यान में रखते हुए, हमारी राय है कि अपीलकर्ता के पति को उनकी पसंद के अस्पताल में स्थानांतरित किया जाना चाहिए। इस न्यायालय के समक्ष कल और आज इस मामले की सुनवाई के दौरान, अपीलकर्ता की ओर से यह कहा गया है कि अपीलकर्ता के पति का चिकित्सीय रूप से मेदांता अस्पताल, गुरुग्राम (“मेदांता अस्पताल”) में इलाज कराया जा सकता है, जो उनकी पसंद का अस्पताल है।"|{{Citation |title=गीतांजलि जे. आंगमो बनाम भारत संघ व अन्य|date=21 जुलाई 2026|work=दिल्ली उच्च न्यायालय|url=https://delhihighcourt.nic.in/app/showFileJudgment/68721072026LPA5392026_185339.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20260721180448/https://delhihighcourt.nic.in/app/showFileJudgment/68721072026LPA5392026_185339.pdf|archive-date=21 जुलाई 2026}}}} * कांग्रेस अध्यक्ष मल्लिकार्जुन खड़गे और लोकसभा में विपक्ष के नेता राहुल गांधी के नेतृत्व में कांग्रेस सांसदों ने मार्च के दौरान छात्रों के खिलाफ बर्बरता के लिए जवाब मांगते हुए प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी के आवास के बाहर प्रदर्शन किया।<ref>{{Cite news |date=21 जुलाई 2026 |title=Rahul Gandhi (@RahulGandhi) on X |url=https://x.com/RahulGandhi/status/2079509012538876206 |access-date=21 जुलाई 2026 |work=X (पूर्व में ट्विटर) |language=en-US}}</ref> * अन्य विपक्षी दलों के नेता भी धर्मेंद्र प्रधान के इस्तीफे की मांग करते हुए पीएम आवास के बाहर विरोध प्रदर्शन में शामिल हुए।<ref>{{Cite news |date=21 जुलाई 2026 |title=ANI (@ANI) on X |url=https://x.com/ANI/status/2079551774042833342 |access-date=21 जुलाई 2026 |work=X (पूर्व में ट्विटर) |language=en-US}}</ref> * पुलिस ने इसके बाद राहुल गांधी को अन्य विपक्षी नेताओं के साथ पीएम आवास के बाहर हिरासत में ले लिया।<ref>{{Cite news |date=21 जुलाई 2026 |title=Congress (@INCIndia) on X |url=https://x.com/INCIndia/status/2079557562740183507 |access-date=21 जुलाई 2026 |work=X (पूर्व में ट्विटर) |language=en-US}}</ref> * CJP ने घोषणा की कि यदि हिरासत में लिए गए प्रदर्शनकारियों को रिहा नहीं किया गया तो वे दिल्ली पुलिस मुख्यालय में विरोध प्रदर्शन करेंगे, जबकि दिल्ली पुलिस का दावा है कि मार्च के दौरान किसी भी प्रदर्शनकारी को हिरासत में नहीं लिया गया था।<ref>{{cite news |author=TNIE ऑनलाइन |title=Jantar Mantar protest LIVE | Rahul Gandhi, Akhilesh Yadav detained from protest outside PM's residence |url=https://www.newindianexpress.com/live/2026/Jul/21/cjp-protest-live-updates#live/2026/Jul/21/cjp-protest-live-updates-dae1d85b-a515-4321-a56c-2921e5b9e531 |work=द न्यू इंडियन एक्सप्रेस |date=21 जुलाई 2026 |language=English }}</ref> * वांगचुक के साथ एकजुटता व्यक्त करने के लिए [[न्यू यॉर्क]] और [[सैन होजे]] में [[Hindus for Human Rights]] द्वारा प्रदर्शन आयोजित किए गए। [[लंदन]] में भारतीय उच्च आयोग और [[डबलिन]] में भारतीय दूतावास के बाहर भी इसी तरह के एकजुटता प्रदर्शन आयोजित किए गए।<ref>{{Cite web |last=PTI |date=2026-07-22 |title=Demonstrations held in New York, San Jose, London & Dublin in support of CJP protest |url=https://theprint.in/india/demonstrations-held-in-new-york-san-jose-london-dublin-in-support-of-cjp-protest/2992967/ |access-date=2026-07-22 |website=दप्रिंट |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-07-22 |title=Protests in New York, San Jose in support of Sonam Wangchuk |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/global-trends/protests-in-new-york-san-jose-in-support-of-sonam-wangchuk/articleshow/132550576.cms?from=mdr |access-date=2026-07-22 |work=द इकोनॉमिक टाइम्स |issn=0013-0389}}</ref> * जैसे-जैसे विरोध प्रदर्शन जारी रहे, स्वयंसेवकों और समर्थकों ने जंतर-मंतर पर प्रदर्शनकारियों के लिए भोजन और पानी की आपूर्ति का आयोजन किया। रॉयटर्स ने बताया कि भारत और विदेशों में समर्थकों से भोजन की डिलीवरी और दान पुलिस बैरिकेड्स के पास स्वयंसेवकों द्वारा एकत्र किया जा रहा था और स्थल पर प्रदर्शनकारियों के बीच वितरित किया जा रहा था। * दिल्ली उच्च न्यायालय ने तत्काल छात्र सुनवाई से इनकार करते हुए कहा, "हमें इसमें न घसीटें"।<ref>{{Cite web |last=न्यूजडेस्क |first=PGurus |date=2026-07-21 |title=Delhi High Court refuses urgent listing of plea over police action on student protesters |url=https://www.pgurus.com/dont-drag-us-into-it-delhi-high-court-declines-urgent-hearing-on-student-plea/ |access-date=2026-07-22 |website=PGurus |language=en-US}}</ref> ==== 22 जुलाई ==== * विपक्ष के नेता राहुल गांधी को हिरासत से रिहा कर दिया गया।<ref>{{Cite web |last=स्टाफ |first=अल जज़ीरा |title=India opposition leader Gandhi freed after detention at student-led protest |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/22/india-opposition-leader-gandhi-freed-after-detention-at-student-led-protest |access-date=2026-07-22 |website=अल जज़ीरा |language=en}}</ref> * भारत के मुख्य न्यायाधीश [[सूर्यकांत]] ने 20 जुलाई के मार्च के दौरान छात्र प्रदर्शनकारियों के खिलाफ दिल्ली पुलिस की बर्बरता का आरोप लगाने वाली याचिका पर तत्काल सुनवाई से इनकार कर दिया, और वकील से अपना समय बर्बाद न करने को कहा, क्योंकि अदालत ने कहा कि वह उद्धृत वीडियो की समीक्षा नहीं करेगी।<ref>{{Cite web |date=2026-07-22 |title=CJP protest: ‘Don't waste our time,’ says CJI Surya Kant on plea against police action — ‘not interested in videos’ {{!}} Today News |url=https://www.livemint.com/news/india/cjp-protest-dont-waste-our-time-says-cji-surya-kant-on-plea-against-police-action-not-interested-in-videos-11784702312692.html |access-date=2026-07-22 |website=मिंट |language=en}}</ref> * [[दिल्ली मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन]] (DMRC) ने सुरक्षा चिंताओं के कारण मध्य दिल्ली के 16 मेट्रो स्टेशनों को अस्थायी रूप से बंद कर दिया।<ref>{{Cite web |date=2026-07-22 |title=CJP protest: DMRC closes 16 Delhi metro stations; check full list of affected stations here - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/cjp-protest-dmrc-closes-16-delhi-metro-stations-check-full-list-of-affected-stations-here-544399-2026-07-22 |access-date=2026-07-22 |website=बिजनेस टुडे |language=en}}</ref> * [[Ministry of Home Affairs (India)|केंद्रीय गृह मंत्रालय]] द्वारा मंगलवार रात को राष्ट्रीय राजधानी में उनकी तत्काल तैनाती का आदेश दिए जाने के बाद कोलकाता से कुल 20 [[Central Reserve Police Force|केंद्रीय रिजर्व पुलिस बल]] (CRPF) की कंपनियों को विमान से लाया गया ताकि उन्हें दिल्ली में तैनात किया जा सके।<ref>{{Cite web |date=2026-07-22 |title=20 additional CRPF companies rushed in from West Bengal amid CJP protests in Delhi |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/20-additional-crpf-companies-rushed-in-from-west-bengal-amid-cjp-protests-in-delhi-101784694414557.html |access-date=2026-07-22 |website=हिंदुस्तान टाइम्स |language=en}}</ref> * रात भर भारी बारिश के बावजूद हजारों CJP समर्थक राजधानी में विरोध प्रदर्शन जारी रखे रहे।<ref>{{Cite web |date=2026-07-22 |title=CJP, Jantar Mantar: Pressure grows on Indian PM Modi's government as 'cockroach' protests intensify |url=https://www.bbc.com/news/articles/c9d8p88lyjdo |access-date=2026-07-22 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> * वांगचुक ने केंद्रीय मंत्रियों जे.पी. नड्डा और [[जितेंद्र सिंह राणा]] को संबोधित एक पत्र में कहा कि यदि केंद्र यह स्पष्ट आश्वासन देता है कि कथित परीक्षा अनियमितताओं के खिलाफ विरोध प्रदर्शन में भाग लेने वाले छात्रों और युवाओं के खिलाफ कोई दंडात्मक या प्रतिशोधात्मक कार्रवाई नहीं की जाएगी, तो वे अपनी अनिश्चितकालीन भूख हड़ताल समाप्त कर देंगे। मेदांता अस्पताल में हुई एक पिछली बैठक के दौरान नड्डा और सिंह ने कथित तौर पर उन्हें आश्वासन दिया था कि सरकार उनकी अन्य दो प्रमुख मांगों पर सकारात्मक रूप से विचार करेगी।<ref>{{Cite news |last=PTI |date=2026-07-22 |title=Will end fast if Centre assures no action against protesters: Wangchuk writes to Nadda, Singh |url=https://www.thehindu.com/news/national/will-end-fast-if-centre-assures-no-action-against-protesters-wangchuk-writes-to-nadda-singh/article71254534.ece |access-date=2026-07-22 |work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-07-22 |title=Union Ministers Nadda, Jitendra Singh meet Wangchuk at Medanta Hospital in Gurugram |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-ministers-nadda-jitendra-singh-meet-wangchuk-at-medanta-hospital-in-gurugram/article71252179.ece |access-date=2026-07-22 |work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> * रात 10:20 बजे तक, इस क्षेत्र में इंटरनेट सेवाएं एक बार फिर बंद कर दी गईं।<ref>{{Cite web |title=Instagram |url=https://www.instagram.com/p/DbGpAQQM0R5/ |access-date=2026-07-22 |website=www.instagram.com}}</ref> == विरोध प्रदर्शन == === जंतर-मंतर पर पहला विरोध प्रदर्शन === CJP ने [[Minister of Education (India)|केंद्रीय शिक्षा मंत्री]] [[धर्मेंद्र प्रधान]] के इस्तीफे की मांग के लिए 6 जून 2026 को [[जंतर-मंतर, नई दिल्ली]] पर अपना पहला सड़क विरोध प्रदर्शन आयोजित किया;<ref name="AJZ" /> [[2023 भारतीय पहलवानों का विरोध]] के बाद जंतर-मंतर पर यह पहला बड़ा प्रदर्शन था।<ref name="WR" /> [[दिल्ली पुलिस]] ने एक बार के अपवाद के रूप में शाम 5 बजे तक विरोध प्रदर्शन की अनुमति दी।<ref name=printlive/> पुलिस ने [[नई दिल्ली जिला]] में लगभग 5,000 कर्मियों को तैनात किया और विरोध प्रदर्शन से पहले [[इंदिरा गांधी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] सहित कई स्थानों पर सुरक्षा कड़ी कर दी।<ref>{{Cite news |date=6 जून 2026|title=Security stepped up across Delhi ahead of Cockroach Janta Party protest call|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/security-stepped-up-across-delhi-ahead-of-cockroach-janta-party-protest-call/articleshow/131543236.cms|access-date=17 जुलाई 2026|work=[[द इकोनॉमिक टाइम्स]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=6 जून 2026|first=प्रथमेेश|last=खारड़े|title=Delhi On Alert: 1,000+ Cops Deployed Ahead Of Cockroach Janata Party's Jantar Mantar Protest|url=https://www.freepressjournal.in/india/delhi-on-alert-1000-cops-deployed-ahead-of-cockroach-janata-partys-jantar-mantar-protest|access-date=17 जुलाई 2026|work=[[द फ्री प्रेस जर्नल]]}}</ref> आयोजकों ने प्रतिभागियों से शांतिपूर्वक विरोध करने का आग्रह किया और उन्हें [[Flag of India|राष्ट्रीय ध्वज]] और एक पुस्तक लाने के लिए प्रोत्साहित किया, जो उन्होंने कहा कि [[शिक्षा का अधिकार]] और समान अवसर का प्रतीक है।<ref>{{Cite news |date=6 जून 2026|first=शेख|last=सालिक|title=Viral party for India's 'cockroaches' holds first major protest in Delhi after founder flies in from US|url=https://www.independent.co.uk/asia/india/cockroach-janta-party-protest-today-delhi-abhijeet-dipke-b2990913.html|access-date=17 जुलाई 2026|work=[[द इंडिपेंडेंट]]}}</ref><ref name="JZ2">{{Cite web |date=6 जून 2026 |title=Supporters of the Cockroach People's Party hold protest in New Delhi |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/6/6/supporters-of-the-cockroach-peoples-party-hold-protest-in-new-delhi |website=[[Al Jazeera English]] |access-date=22 जुलाई 2026 |archive-date=22 जून 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260622180825/https://www.aljazeera.com/news/2026/6/6/supporters-of-the-cockroach-peoples-party-hold-protest-in-new-delhi |url-status=live }}</ref> दिपके, जो विरोध प्रदर्शन से ठीक पहले [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] से नई दिल्ली पहुंचे थे, स्थल पर भारतीय इंजीनियर, कार्यकर्ता और शिक्षा सुधारक [[सोनम वांगचुक]] के साथ शामिल हुए।<ref name=printlive/> स्थल पर सैकड़ों प्रदर्शनकारी एकत्र हुए,<ref name="JZ2" /><ref name="MPI" /> जिनमें छात्र, माता-पिता, डॉक्टर, वकील और शिक्षक शामिल थे,<ref name="WR" /> कुछ लोगों ने तख्तियां थाम रखी थीं और कॉकरोच के मुखौटे पहने हुए थे।<ref name="JZ2" /><ref name="MPI">{{Cite web |first=शबनूर |last=इरशाद |date=6 जून 2026 |title=Hundreds don masks as supporters of India's viral 'Cockroach People's Party' stage first protest |url=https://www.independent.co.uk/tv/news/cockroach-party-protest-india-video-b2991078.html |website=[[द इंडिपेंडेंट]] |access-date=22 जुलाई 2026 |archive-date=15 जुलाई 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260715130115/https://www.independent.co.uk/tv/news/cockroach-party-protest-india-video-b2991078.html |url-status=live }}</ref> [[हिंदुत्व]] अर्धसैनिक संगठन [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] (RSS) से जुड़े होने के कथित हमलावरों ने कुछ प्रदर्शनकारियों को परेशान करके और मारपीट करके विरोध प्रदर्शन को बाधित करने का प्रयास किया; इस हमले की [[All India Students' Federation|अखिल भारतीय छात्र संघ]] (AISF) और [[All India Youth Federation|अखिल भारतीय युवा महासंघ]] (AIYF) द्वारा निंदा की गई।<ref name="WR">{{Cite web |date=8 जून 2026 |title='RSS Will Not Deter Us,' Say Student Bodies on Alleged Attacks at CJP's Jantar Mantar Protest |url=https://thewire.in/rights/rss-will-not-deter-us-say-student-bodies-on-alleged-attacks-at-cjps-debut-jantar-mantar-protest |website=[[The Wire (India)|द वायर]]}}</ref> CJP ने घोषणा की कि यदि प्रधान सात दिनों के भीतर इस्तीफा नहीं देते हैं तो वह राष्ट्रव्यापी आंदोलन शुरू करेगी।<ref name="NIE">{{Cite news |date=6 जून 2026 |title=CJP issues 7-day ultimatum; threatens nationwide protests if Education Minister Pradhan does not resign |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/06/cjp-issues-7-day-ultimatum-threatens-nationwide-protests-if-education-minister-pradhan-does-not-resign |access-date=17 जुलाई 2026 |work=[[द न्यू इंडियन एक्सप्रेस]]|archive-date=17 जून 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260617114012/https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/06/cjp-issues-7-day-ultimatum-threatens-nationwide-protests-if-education-minister-pradhan-does-not-resign|url-status=live}}</ref> === राष्ट्रव्यापी अभियान === 11 जून 2026 को, CJP ने [[पुणे]] में [[सावित्रीबाई फुले पुणे विश्वविद्यालय]] से शुरू करते हुए शिक्षा प्रणाली में सुधार की मांग को लेकर एक राष्ट्रव्यापी अभियान शुरू किया। दिपके ने एक परीक्षा घोषणापत्र जारी किया जिसमें पांच मांगें शामिल थीं, जिसमें पेपर लीक से प्रभावित छात्रों के लिए {{INR|10,000|link=yes}} का मुआवजा, परीक्षा स्थगन, या परिणामों की घोषणा में देरी शामिल थी। उन्होंने कहा कि यह आंदोलन 20 जून 2026 को जंतर-मंतर लौटने से पहले [[जयपुर]], [[लखनऊ]], [[अमृतसर]] और [[बेंगलुरु]] जैसे शहरों की यात्रा करेगा।<ref>{{Cite news |date=11 जून 2026|title='System is rotten, cockroaches will correct it': CJP launches nationwide agitation in Pune; releases 'exam manifesto'|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/11/system-is-rotten-cockroaches-will-correct-it-cjp-launches-nationwide-agitation-in-pune-releases-exam-manifesto|access-date=17 जुलाई 2026|work=[[द न्यू इंडियन एक्सप्रेस]]}}</ref><ref name=ap/> === जंतर-मंतर पर दूसरा विरोध प्रदर्शन === CJP ने 20 जून 2026 को जंतर-मंतर पर अपना दूसरा विरोध प्रदर्शन आयोजित किया। सैकड़ों प्रदर्शनकारी, ज्यादातर छात्र, तख्तियां थामे, [[Jana Gana Mana|राष्ट्रगान]] गाते और विरोध के प्रतीक के रूप में चम्मच से धातु की थालियों को पीटते हुए एकत्र हुए;<ref name="DRD">{{Cite web |first=अलिशा रहमन |last=सरकार |date=23 जून 2026 |title=India's viral 'cockroaches' are biggest challenge to Modi in years. Will they get what they want? |url=https://www.independent.co.uk/asia/india/cockroach-janata-party-neet-dharmendra-pradhan-resignation-protest-b3000119.html |website=[[द इंडिपेंडेंट]]}}</ref><ref name="THT">{{Cite news |date=20 जून 2026|title=Youths rally in large numbers; bang plates, spoons to demand accountability at CJP protest|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/heavy-security-in-place-as-cjp-stages-second-protest-at-jantar-mantar/article71125029.ece|access-date=17 जुलाई 2026|work=[[द हिंदू]]}}</ref> कई लोग इसमें भाग लेने के लिए देश भर से यात्रा करके आए थे।<ref name="DRD" /> विरोध प्रदर्शन से पहले, दिपके ने सोशल मीडिया पर आरोप लगाया कि अधिकारी "गुंडों" को विरोध प्रदर्शन को बाधित करने की अनुमति दे सकते हैं और इसका दोष CJP पर मढ़ सकते हैं, और जंतर-मंतर पर खड़ी लॉरियों की तस्वीरें पोस्ट कीं, जिनके बारे में उन्होंने दावा किया कि वे पत्थरों से भरी हुई थीं।<ref name=":62">{{Cite news |date=20 जुलाई 2026|title=Delhi Police lathi-charge, fire tear gas at 'Sansad Chalo' march, detain Abhijeet Dipke, Dimple Yadav and others|url=https://thesouthfirst.com/beyond-south/delhi-police-lathi-charge-fire-tear-gas-at-sansad-chalo-march-arrest-abhijeet-dipke-dimple-yadav-and-others/|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720233636/https://thesouthfirst.com/beyond-south/delhi-police-lathi-charge-fire-tear-gas-at-sansad-chalo-march-arrest-abhijeet-dipke-dimple-yadav-and-others/|archive-date=20 जुलाई 2026|access-date=20 जुलाई 2026|work=द साउथ फर्स्ट {{!}} समाचार, राजनीति, खेल, मनोरंजन और लाइव अपडेट्स|language=en-GB}}</ref> [[दिल्ली पुलिस]] के अनुसार, दोपहर 1 बजे शुरू हुए इस प्रदर्शन की अनुमति केवल शाम 5 बजे तक थी। दिपके ने यह कहते हुए प्रदर्शन समाप्त करने से इनकार कर दिया कि जब तक प्रधान इस्तीफा नहीं देते, वे जंतर-मंतर नहीं छोड़ेंगे, और समर्थकों से उस शाम विरोध प्रदर्शन में शामिल होने का आग्रह किया।<ref name="TT" /><ref name="YSHR">{{Cite web |first=यशराज |last=शर्मा |date=21 जून 2026 |title=India's 'Cockroach' movement camps out until education minister resigns |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/6/21/indias-cockroach-movement-camps-out-until-education-minister-resigns |website=[[Al Jazeera English]] |access-date=22 जुलाई 2026 |archive-date=29 जून 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260629140032/https://www.aljazeera.com/news/2026/6/21/indias-cockroach-movement-camps-out-until-education-minister-resigns |url-status=live }}</ref> दिल्ली पुलिस ने बैरिकेड्स वाले स्थल को छोड़ने के लिए प्रदर्शनकारियों को मनाने के वास्ते कई दबाव वाली रणनीतियों का इस्तेमाल किया, जिसमें बत्तियां बुझाना और भोजन तथा पीने के पानी की आपूर्ति को संक्षेप में काटना शामिल था।<ref name="DRD" /><ref name="YSHR" /> प्रधान ने प्रदर्शनकारियों को "आतंकवादियों की बी-टीम" कहा। इसके जवाब में, दिपके ने कहा, "सर, हम आतंकवादी नहीं हैं। हमें आप जैसे लोगों से देशभक्ति का कोई प्रमाण पत्र नहीं चाहिए, जो मासूम छात्रों की मौत के लिए जिम्मेदार हैं", जो [[2026 NEET controversy|2026 नीट विवाद]] के बीच आत्महत्या करने वाले छात्रों के संदर्भ में था।<ref>{{Cite web |first=अलिशा रहमन |last=सरकार |date=24 जून 2026 |title=Indian minister breaks silence on viral 'cockroach' movement calling for his resignation |url=https://www.independent.co.uk/asia/india/cockroach-party-protest-dharmendra-pradhan-resign-b3001886.html |website=[[द इंडिपेंडेंट]] |access-date=22 जुलाई 2026 |archive-date=24 जून 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260624180955/https://www.independent.co.uk/asia/india/cockroach-party-protest-dharmendra-pradhan-resign-b3001886.html |url-status=live }}</ref> विरोध प्रदर्शन में, वांगचुक ने घोषणा की कि यदि प्रधान इस्तीफा नहीं देते हैं तो वे 27 जून से अनिश्चितकालीन भूख हड़ताल शुरू करेंगे।<ref name="TT">{{Cite news |date=20 जून 2026|title='Won't leave until Pradhan resigns': Dipke, CJP supporters after Delhi Police deny permission to continue protest|url=https://www.tribuneindia.com/live-blog/delhi/cjp-protest-in-delhi-live-dipke-arrives-at-jantar-mantar-protest-protestors-chat-go-pradhan-go/|access-date=17 जुलाई 2026|work=[[The Tribune (India)|द ट्रिब्यून]]}}</ref> === भूख हड़तालें === ==== सोनम वांगचुक और AISA नेताओं की भूख हड़ताल ==== [[File:CPI(M)_leaders_M._A._Baby_and_Brinda_Karat_meeting_Sonam_Wangchuk.jpg|left|thumb|[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] नेता [[एम. ए. बेबी]] और [[वृंदा करात]] ने [[सोनम वांगचुक]] और अन्य प्रदर्शनकारियों के प्रति एकजुटता व्यक्त की]] सोनम वांगचुक विरोध प्रदर्शनों में एक प्रमुख हस्ती बन गए। 28 जून को, उन्होंने [[All India Students Association|ऑल इंडिया स्टूडेंट्स एसोसिएशन]] (AISA) के छह छात्रों के साथ, जिनमें उनकी राष्ट्रीय अध्यक्ष नेहा बोरा और हम्द नामक एक स्वतंत्र छात्र कार्यकर्ता शामिल थे, जंतर-मंतर पर अनिश्चितकालीन भूख हड़ताल शुरू की।<ref name=bbc3/> [[File:CPI_leaders_meet_with_Jantar_Mantar_protesters.jpg|right|thumb|[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] के नेता [[डी. राजा]] और दिनेश सी. वार्ष्णेय दिल्ली के जंतर-मंतर पर प्रदर्शनकारियों के प्रति एकजुटता व्यक्त करते हुए]] 17 जुलाई तक, जो हड़ताल का उन्नीसवां दिन था, वांगचुक का शरीर का वजन 9.1 किलोग्राम कम हो चुका था। उनका इलाज कर रहे एक डॉक्टर ने कहा कि उन्होंने मांसपेशियों की द्रव्यमान खोना शुरू कर दिया था, और वीडियो फुटेज में उन्हें बिना सहारे के खड़े होने या चलने में असमर्थ दिखाया गया। 1,800 से अधिक हस्ताक्षरों वाले एक बयान के हस्ताक्षरकर्ताओं सहित राजनेताओं और कलाकारों ने उनसे उपवास समाप्त करने की अपील की। [[दिल्ली उच्च न्यायालय]] में दायर एक याचिका में सरकार से उनकी मौत को रोकने के लिए उन्हें अस्पताल में भर्ती करने के लिए कहा गया; सरकार ने अदालत को बताया कि यदि उनका स्वास्थ्य बिगड़ता है तो वह हस्तक्षेप करेगी।<ref name=bbc3/> [[File:Dipankar_Bhattacharya_with_Jantar_Mantar_Protesters.jpg|left|thumb|[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) मुक्ति]] महासचिव [[दीपंकर भट्टाचार्य]] नेहा बोरा सहित अनिश्चितकालीन भूख हड़तालियों के साथ एकजुटता व्यक्त करते हुए]] 18 जुलाई को, दिल्ली पुलिस ने वांगचुक को विरोध प्रदर्शन स्थल से हटा दिया और [[वर्धमान महावीर मेडिकल कॉलेज]] से जुड़े [[सफदरजंग अस्पताल]] में भर्ती कराया। पुलिस ने कहा कि यह कार्रवाई चिकित्सा सलाह पर और दिल्ली उच्च न्यायालय के निर्देशों के अनुपालन में की गई थी। विरोध प्रदर्शन के आयोजकों ने पुलिस कार्रवाई की आलोचना करते हुए आरोप लगाया कि वांगचुक को स्थल से जबरन और पूर्व सूचना के बिना ले जाया गया था।<ref name="et22">{{Cite news |date=18 जुलाई 2026|title=CJP chief Abhijeet Dipke begins indefinite hunger strike after Wangchuk taken to hospital|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/cjp-chief-abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-after-wangchuk-taken-to-hospital/articleshow/132473653.cms|access-date=18 जुलाई 2026|work=[[द इकोनॉमिक टाइम्स]]|issn=0013-0389|archive-date=18 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718070154/https://economictimes.indiatimes.com/news/india/cjp-chief-abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-after-wangchuk-taken-to-hospital/articleshow/132473653.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=फ्रांस-प्रेसे|first=एजेंसी|date=18 जुलाई 2026|title=Indian activist linked to Cockroach party moved to hospital after 20-day hunger strike|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/18/indian-activist-linked-to-cockroach-party-moved-to-hospital-after-20-day-hunger-strike|access-date=20 जुलाई 2026|work=[[द गार्डियन]]|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> दिपके ने कहा कि अधिकारियों ने "सोनम वांगचुक का अपहरण करके एक बड़ी गलती की है" और चेतावनी दी कि विरोध प्रदर्शन को दबाने से दिल्ली भर में प्रदर्शन भड़क उठेंगे।<ref name="cockroach-x2">{{Cite web |date=19 जुलाई 2026|title=Abhijeet Dipke's message to the Police: "You made a big mistake by kidnapping Sonam Wangchuk..."|url=https://x.com/Cockroachisback/status/2078778925585449150|website=X|access-date=19 जुलाई 2026}}</ref> 20 जुलाई को, वांगचुक ने सफदरजंग अस्पताल से जारी एक हस्तलिखित बयान में घोषणा की कि वे तब तक उपवास जारी रखेंगे जब तक कि "युवा नेताओं को संसद भवन में संसद सदस्यों से मिलने की अनुमति नहीं दी जाती है या मुझे यहाँ अस्पताल में उनसे मिलने की अनुमति नहीं दी जाती है"।<ref>{{Cite news |last=PTI |date=20 जुलाई 2026 |title=Sonam Wangchuk to continue fast, cites police action against protesters |url=https://www.thehindu.com/news/national/sonam-wangchuk-to-continue-fast-cites-police-action-against-protesters/article71245847.ece |access-date=21 जुलाई 2026 |work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ==== अभिजीत दिपके, SFI नेता आदर्श एम. साजी और ऐशी घोष, तथा AISF कार्यकर्ताओं की भूख हड़ताल ==== 18 जुलाई को, दिपके ने घोषणा की कि उन्होंने अनिश्चितकालीन भूख हड़ताल शुरू कर दी है। यह घोषणा नई दिल्ली के [[उप पुलिस आयुक्त]] के कार्यालय द्वारा यह कहे जाने के बाद आई कि दिल्ली उच्च न्यायालय के आदेशों और विशेषज्ञ चिकित्सा सलाह पर आवश्यक चिकित्सा देखभाल के लिए वांगचुक को अस्पताल में स्थानांतरित कर दिया गया है। दिपके ने आरोप लगाया कि जंतर-मंतर पर प्रदर्शनकारियों पर कथित कार्रवाई के दौरान उन्हें दिल्ली पुलिस द्वारा पीटा गया और हिरासत में लिया गया, जबकि वांगचुक को अस्पताल ले जाया जा रहा था। उन्होंने कहा कि 20 जुलाई के लिए नियोजित मार्च निर्धारित समयानुसार आगे बढ़ेगा।<ref name="Hunger Strike"/><ref name="July 20 March"/> उसी दिन, [[स्टूडेंट्स फेडरेशन ऑफ इंडिया]] के महासचिव [[सृजन भट्टाचार्य]] ने घोषणा की कि SFI अध्यक्ष आदर्श एम. साजी और SFI संयुक्त सचिव [[ऐशी घोष]] अनिश्चितकालीन भूख हड़ताल में शामिल होंगे। तीन AISA कार्यकर्ताओं, नेहा बोरा, अमीन अमीतोज और मनीष कुमार तथा स्वतंत्र छात्र हम्द ने अपने 21वें दिन और उसके बाद भी अपनी हड़ताल जारी रखी।<ref>{{Cite web|url=https://www.aaroananda.com/story/latest-news/breaking-news/sfi-aishe-ghosh-jantar-mantar-protest-dharmendra-pradhan/11010650|title=অনশনে এসএফআই-ও|website=आरो आनंद}}</ref> [[All India Students Federation|अखिल भारतीय छात्र संघ]] के चार कार्यकर्ताओं, अर्थात् गुलाब दान, प्रतिभा, अनिकेत माडके और बिट्टू ने भी भूख हड़ताल में भाग लिया। === संसद चलो मार्च === {{Main|संसद चलो मार्च}} 20 जुलाई को, [[भारत की संसद|संसद]] के मानसून सत्र के पहले दिन, CJP ने अपना 'चलो संसद' मार्च शुरू किया। CJP ने प्रदर्शनकारियों से राष्ट्रीय ध्वज और संविधान की एक प्रति या [[बी. आर. अंबेडकर]], [[महात्मा गांधी]] या [[भगत सिंह]] की तस्वीरें लाने को कहा। इसने उनसे राजनीतिक या संगठनात्मक झंडे से बचने और शांतिपूर्वक विरोध करने का भी आग्रह किया।<ref>{{Cite news |date=19 जुलाई 2026|title='Carry Tiranga, avoid political flags': CJP releases do's an don'ts for 'Chalo Sansad' march|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-police-clarifies-no-permission-sought-or-given-for-parliament-march-to-cjp/articleshow/132495045.cms|access-date=20 जुलाई 2025|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]}}</ref> यह मार्च वांगचुक के साथ हुए व्यवहार के बाद अधिक महत्वपूर्ण हो गया, जो जंतर-मंतर पर CJP का समर्थन करने के लिए 20 दिन की भूख हड़ताल पर गए थे। शनिवार को उन्हें बलपूर्वक अस्पताल ले जाया गया। इससे CJP समर्थकों में रोष फैल गया और विरोध आंदोलन पर अधिक ध्यान केंद्रित हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cedj9j911p8o|title=Jantar Mantar: What is the Gen Z CJP protest in Delhi about?|date=21 जुलाई 2026|website=www.bbc.com|access-date=21 जुलाई 2026|archive-date=20 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720160959/https://www.bbc.com/news/articles/cedj9j911p8o|url-status=live}}</ref> मार्च से पहले दिल्ली पुलिस ने नई दिल्ली जिले में सुरक्षा कड़ी कर दी और [[भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता]] (BNSS) की धारा 163 के तहत निषेधाज्ञा लागू कर दी। मार्च से एक दिन पहले, पुलिस उपायुक्त (DCP) सचिन शर्मा ने [[X (सोशल नेटवर्क)|X]] पर एक सार्वजनिक सलाह साझा की जिसमें कहा गया था कि दिल्ली पुलिस ने मार्च के लिए कोई अनुमति नहीं दी है।<ref>{{Cite news |date=19 जून 2026|title=Delhi Police clarifies no permission sought or given for parliament march to CJP|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-police-clarifies-no-permission-sought-or-given-for-parliament-march-to-cjp/articleshow/132497794.cms|access-date=20 जुलाई 2026|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]}}</ref> [[दिल्ली मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन]] (DMRC) ने संसद के लिए CJP के मार्च से पहले सुरक्षा चिंताओं के कारण पांच मेट्रो स्टेशनों - [[सेवा तीर्थ मेट्रो स्टेशन|सेवा तीर्थ]], [[केंद्रीय सचिवालय मेट्रो स्टेशन|केंद्रीय सचिवालय]], [[पटेल चौक मेट्रो स्टेशन|पटेल चौक]], [[जनपथ मेट्रो स्टेशन|जनपथ]] और भारत के सबसे बड़े इंटरचेंज स्टेशनों में से एक, [[राजीव चौक मेट्रो स्टेशन|राजीव चौक]] को बंद कर दिया।<ref>{{Cite news |date=20 जुलाई 2026|title=Chaos at Delhi metro stations as five stations shut over security concerns: commuters scramble for alternate routes|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/massive-chaos-at-delhi-metro-five-stations-shut-amid-security-concerns-commuters-left-stranded/articleshow/132507039.cms|access-date=20 जुलाई 2026|work=[[द इकोनॉमिक टाइम्स]]}}</ref> चूंकि सरकार ने विरोध स्थल के पास के स्टेशनों के निकास बिंदुओं को सील कर दिया था, इसलिए मेट्रो स्टेशनों के भीतर विरोध प्रदर्शन फूट पड़े।<ref name="Thousands March"/> संसद के आसपास इंटरनेट भी बंद कर दिया गया था।<ref name="Tear Gas">{{Cite news |date=20 जुलाई 2026|title=Tear gas, lathi charge: Police use force to disperse CJP protesters near Parliament House as chaos unfolds amid 'Chalo Sansad'|url=https://www.deccanherald.com/india/tear-gas-lathi-charge-police-use-force-to-disperse-cjp-protesters-near-parliament-house-as-chaos-unfolds-amid-chalo-sansad-4080104|access-date=20 जुलाई 2025|work=[[डेक्कन हेराल्ड]]}}</ref><ref name="Bhandari & Priya">{{Cite news |title=Lathi charge, internet cut: How CJP's 'Chalo Sansad' March brought Delhi to a standstill |work=[[हिंदुस्तान टाइम्स]] |date=20 जुलाई 2026 |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-cjp-chalo-sansad-march-brought-delhi-to-a-standstill-lathi-charge-detentions-internet-snags-sonam-wangchuk-101784533037018.html|first1=हेमानी|last1=भंडारी|first2=प्रियंशु|last2=प्रिया|access-date=20 जुलाई 2026}}</ref><ref name="Tear Gas"/><ref name="Bhandari & Priya"/> सुरक्षा बलों ने पुलिस बैरिकेड्स तोड़कर संसद की ओर मार्च कर रहे प्रदर्शनकारियों के खिलाफ आंसू गैस और [[लाठीचार्ज]] का इस्तेमाल किया।<ref name="Tear Gas"/><ref name="Bhandari & Priya"/><ref name="Tear Gas"/><ref name="Bhandari & Priya"/> कॉन्स्टिट्यूशन क्लब के पास, आंसू गैस ने केंद्रीय सचिवालय मेट्रो स्टेशन पर यात्रियों और विरोध प्रदर्शन को कवर कर रहे एक 'वायर' रिपोर्टर को प्रभावित किया।<ref>{{Cite web |title=As Images of Lathicharge, Tear Gas at Protesters Surface; Delhi Police Says No 'Sporadic Use of Violence' |url=https://thewire.in/government/police-lathicharges-thousands-fires-tear-gas-at-protesters-including-minors|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720234735/https://thewire.in/government/police-lathicharges-thousands-fires-tear-gas-at-protesters-including-minors|archive-date=20 जुलाई 2026|access-date=20 जुलाई 2026|website=द वायर|language=en-US}}</ref> छात्रों और प्रत्यक्षदर्शियों ने कहा कि अधिकारियों ने अत्यधिक बल का प्रयोग किया, जिसमें प्रदर्शनकारियों की पिटाई करना,<ref name="auto">{{Cite news |title=Students beaten, paper leak culprits roaming free: Rahul Gandhi calls PM Modi 'most youth-hostile PM'|work=इंडिया टुडे|date=20 जुलाई 2026|url=https://www.indiatoday.in/india/story/students-beaten-paper-leak-culprits-roaming-free-rahul-gandhi-calls-pm-modi-most-youth-hostile-pm-2952141-2026-07-20}}</ref><ref>{{Cite news|title=Police attack Cockroach activists as thousands march on Indian Parliament|work=अल जज़ीरा|date=20 जुलाई 2026|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/20/police-attack-cockroach-activists-as-thousands-march-on-indian-parliament|archive-date=20 जुलाई 2026|access-date=20 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720232028/https://www.aljazeera.com/news/2026/7/20/police-attack-cockroach-activists-as-thousands-march-on-indian-parliament|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Video of police beating protesters|website=X|url=https://x.com/ViralDecoder/status/2079227176055152886}}</ref><ref>{{Cite web|title=Video footage|website=YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=D9kCEsVQq2E|access-date=20 जुलाई 2026|archive-date=20 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720181901/https://www.youtube.com/watch?v=D9kCEsVQq2E|url-status=live}}</ref> छात्रों को सड़कों पर घसीटना,<ref>{{Cite news |title='Students raising valid issues were dragged, beaten': Rahul Gandhi's first reaction on CJP march|work=हिंदुस्तान टाइम्स|date=20 जुलाई 2026|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/students-raising-valid-issues-were-dragged-beaten-rahul-gandhis-first-reaction-on-cjp-march-101784552315384.html}}</ref><ref>{{Cite web |title=Video of protesters being dragged|website=X|url=https://x.com/diplomattimes/status/2079258288798232635}}</ref> छात्रों और बच्चों को पुलिस बसों में हिरासत में लेना,<ref>{{Cite news |title=Clashes, tear gas thwart students' march to Parliament; several injured, detained|work=दप्रिंट|date=20 जुलाई 2026|url=https://theprint.in/india/clashes-tear-gas-thwart-students-march-to-parliament-several-injured-detained/2991284/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Video of detainees being taken in police buses|website=X|url=https://x.com/TyrantOppressor/status/2079092607502954810}}</ref><ref>{{Cite web |title=Video of detentions|website=X|url=https://x.com/TyrantOppressor/status/2079143362511466590}}</ref> और विद्युतीकृत बैरिकेड्स का उपयोग करना शामिल था, जिससे प्रदर्शनकारियों ने कहा कि बिजली के झटके लगे।<ref>{{Cite web |title=Video showing electrified barricades|website=X|url=https://x.com/Kumarjyoti49291/status/2079199366217453738}}</ref> CJP ने सोशल मीडिया दृश्यों के आधार पर दावा किया कि सुरक्षा बलों ने संसद के फाटकों पर लक्षित मशीन गन के साथ फायरिंग पोजीशन ले ली थी।<ref name=":62" /> 'द साउथ फर्स्ट' ने बताया कि दृश्यों में प्रदर्शनकारियों के सिर और ऊपरी शरीर पर चोटों से खून बहता हुआ दिखाई दे रहा था।<ref name=":62" /> [[गुरुद्वारा बंगला साहिब]] ऐसे कई छात्रों और लाठीचार्ज तथा आंसू गैस से भाग रहे प्रदर्शनकारियों के लिए शरण स्थली बन गया।<ref>{{Cite news |title=Sons injured during CJP's Parliament march, a mother breaks down: 'Attack on country's children'|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=21 जुलाई 2026|url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/delhi-cjp-protest-students-injured-police-lathicharge-sonam-wangchuk-10795724}}</ref><ref>{{Cite news |title=Gurdwara Bangla Sahib shelters injured protesters, stranded commuters in Delhi|work=द ट्रिब्यून|date=21 जुलाई 2026|url=https://www.tribuneindia.com/news/india/gurdwara-bangla-sahib-shelters-injured-stranded}}</ref> पुलिस कार्रवाई ने सार्वजनिक हस्तियों और कई विपक्षी नेताओं, जिनमें [[शशि थरूर]], [[राहुल गांधी]] और [[अरविंद केजरीवाल]] शामिल हैं, की व्यापक आलोचना को आकर्षित किया। थरूर ने बल के प्रयोग पर सवाल उठाते हुए पूछा, "जब एक अहिंसक विरोध प्रदर्शन हो रहा है, तो लाठीचार्ज का क्या कारण है?"<ref>{{Cite news |title=Parliament cannot be notice board: Tharoor hits out at Centre for denying debate on burning issues|work=द न्यू इंडियन एक्सप्रेस|date=20 जुलाई 2026|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jul/20/parliament-cannot-be-notice-board-tharoor-hits-out-at-centre-for-denying-debate-on-burning-issues}}</ref><ref name="auto"/> दिल्ली पुलिस ने आरोपों को खारिज करते हुए कहा कि उसने पेशेवर तरीके से सार्वजनिक व्यवस्था बनाए रखने में काम किया है और विरोध प्रदर्शन के दौरान किसी भी हिंसा या हिरासत की रिपोर्ट से इनकार किया।<ref>{{Cite news |title=Delhi Police denies 'violence' claims amid CJP's 'Chalo Sansad' march|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|date=20 जुलाई 2026|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-police-denies-violence-claims-amid-cjps-chalo-sansad-march/articleshow/132508268.cms}}</ref> === पुलिस डराना-धमकाना === दिल्ली पुलिस द्वारा विरोध प्रदर्शनों को संभालना विवाद का विषय बन गया। पुलिस ने कहा कि 20 जून 2026 को प्रदर्शन की अनुमति केवल शाम 5 बजे तक दी गई थी, लेकिन आयोजकों ने अनुमत समय से आगे भी धरना जारी रखा, यह कहते हुए कि वे तब तक रहेंगे जब तक उनकी मांगों का समाधान नहीं हो जाता।<ref>{{Cite web |last=शर्मा |first=सौरभ |date=14 जुलाई 2026 |title=Indian activist urged to give up hunger strike over exam leaks |url=https://www.reuters.com/world/india/indian-activist-urged-give-up-hunger-strike-over-exam-leaks-2026-07-14/|website=[[Reuters]]}}</ref> PTI के एक प्रत्यक्षदर्शी द्वारा रिपोर्ट किए गए अनुसार, 20 जुलाई को, दिल्ली पुलिस ने मंडी हाउस मेट्रो स्टेशन से जंतर-मंतर की ओर मार्च कर रहे सैकड़ों प्रदर्शनकारियों को तितर-बितर करने के लिए लाठी का इस्तेमाल किया, जो कॉकरोच जनता पार्टी (CJP) के विरोध स्थल तक पहुँचना चाहते थे।<ref>{{Cite web |title=CJP 'Chalo Sansad' {{!}} Lathi-charge reported as 'cockroaches' march towards Jantar Mantar; Delhi Police say 'no such incident' |url=https://www.deccanherald.com/india/delhi/cjp-chalo-sansad-lathi-charge-reported-as-cockroaches-march-towards-jantar-mantar-delhi-police-say-no-such-incident-4079985 |access-date=21 जुलाई 2026 |website=डेक्कन हेराल्ड |language=en}}</ref> इसके अतिरिक्त, सुरक्षा कर्मियों द्वारा [[pellet gun|पैलेट गन]] के उपयोग के बारे में आरोप सामने आए, जिसमें कम से कम एक प्रदर्शनकारी के पैलेट घावों के लिए सर्जरी से गुजरने की खबरें थीं; दिल्ली पुलिस ने दावों से इनकार करते हुए उन्हें "पूर्णतः झूठा और भ्रामक" बताया।<ref>{{Cite news |last1=बूटानी |first1=अश्ना |last2=सिंह |first2=विजेता |date=21 जुलाई 2026 |title=Pellet guns, shock batons used against protesters in Delhi; police deny |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/pellet-guns-shock-batons-used-against-protesters-in-delhi-police-deny/article71250708.ece |access-date=22 जुलाई 2026 |work=द हिंदू |language=en-IN}}</ref> पुलिस की प्रतिक्रिया ने कानूनी जांच को भी आकर्षित किया। जुलाई 2026 में, दिल्ली उच्च न्यायालय के समक्ष एक [[public interest litigation|जनहित याचिका]] दायर की गई जिसमें आरोप लगाया गया कि दिल्ली पुलिस ने प्रदर्शनकारियों की निरंतर फोटोग्राफी, वीडियोग्राफी और निगरानी की है, जिससे जिसे याचिका ने "डराने-धमकाने का माहौल" कहा है, और उनकी गोपनीयता तथा शांतिपूर्ण सभा के अधिकारों का उल्लंघन हुआ है। मामले को सुनवाई के लिए स्वीकार कर लिया गया।<ref name="Atmosphere of Intimidation"/> इसके अलावा, पुलिस कर्मियों की एक पर्याप्त संख्या, विशेष रूप से [[Rapid Action Force|द्रुत कार्य बल]] (RAF) से, नाम या संख्या के बिल्ले जैसे पहचान वाले प्रतीक चिन्हों को नहीं पहने हुए देखी गई थी<ref>{{Cite news |date=21 जुलाई 2026 |title=Abhishek Kothari 🇮🇳 (@kothariabhishek) on X |url=https://x.com/kothariabhishek/status/2079495716213596408 |access-date=22 जुलाई 2026 |work=X (पूर्व में ट्विटर) |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Instagram |url=https://www.instagram.com/reel/DbAQNVPPPAr/ |access-date=22 जुलाई 2026 |website=www.instagram.com}}</ref>। [[दिल्ली पुलिस]] के कुछ पुलिसकर्मी सादे कपड़ों में भी देखे गए थे<ref>{{Cite web |date=22 जुलाई 2026 |title=Can police hide their identity during protests? What Indian law says about plainclothes officers |url=https://indianexpress.com/article/explained/plainclothes-police-identification-law-india-10797724/ |access-date=22 जुलाई 2026 |website=द इंडियन एक्सप्रेस |language=en}}</ref>। == प्रतिक्रियाएं == विपक्षी नेताओं ने प्रदर्शनकारियों और [[सोनम वांगचुक|वांगचुक]] की भूख हड़ताल का समर्थन किया। [[समाजवादी पार्टी]] के अध्यक्ष [[अखिलेश यादव]] ने शिक्षा प्रणाली में अधिक जवाबदेही की मांग का समर्थन करते हुए वांगचुक से अपना उपवास समाप्त करने का आग्रह किया और उनके जीवन को "अमूल्य" बताया।<ref name="aljazeera">{{Cite web |date=14 जुलाई 2026 |title=Indian activist Wangchuk urged to end hunger strike over exam paper leaks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/14/indian-activist-wangchuk-urged-to-end-hunger-strike-over-exam-paper-leaks |access-date=17 जुलाई 2026 |website=[[Al Jazeera]] |agency=[[Reuters]] |language=en |archive-date=16 जुलाई 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260716205531/https://www.aljazeera.com/news/2026/7/14/indian-activist-wangchuk-urged-to-end-hunger-strike-over-exam-paper-leaks |url-status=live }}</ref> [[राहुल गांधी]] ने मोदी को भारत का सबसे "युवा विरोधी प्रधानमंत्री" बताया। [[महात्मा गांधी|गांधी]] ने कहा, "छात्रों पर आंसू गैस के गोले छोड़ना और लाठीचार्ज करना लोकतांत्रिक नहीं है। उनकी जायज मांगें हैं। प्रधानमंत्री को उन्हें स्वीकार करना चाहिए और कार्रवाई करनी चाहिए।" [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस पार्टी]] ने संसद के मानसून सत्र के पहले दिन संसद की ओर मार्च कर रहे प्रदर्शनकारियों के खिलाफ पुलिस कार्रवाई की निंदा की। इसने यह भी कहा कि उसने कॉकरोच जनता पार्टी (CJP) के नेतृत्व वाले वर्तमान आंदोलन से पहले पेपर लीक के बारे में चिंताएं उठाई थीं।<ref>{{Cite news |last=फूकन |first=संदीप |date=20 जुलाई 2026 |title=Modi is India's most 'anti-youth PM', says Rahul Gandhi |url=https://www.thehindu.com/news/national/rahul-gandhi-calls-narendra-modi-most-anti-youth-pm-in-indias-history/article71245456.ece |access-date=21 जुलाई 2026 |work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> 28 जून को, [[NCP (SP)|NCP (SP)]] के राष्ट्रीय प्रवक्ता [[अनीश गावड़े]] [[Jantar Mantar, New Delhi|जंतर-मंतर]] पर विरोध प्रदर्शन में शामिल हुए और प्रधान के इस्तीफे की मांग को दोहराया। उन्होंने कहा कि [[तृणमूल कांग्रेस]], [[द्रविड़ मुन्नेर कड़गम]], और NCP (SP) ने आंदोलन का समर्थन किया है।<ref>{{Cite web |date=28 जून 2026|title=CJP Delhi protest: 'Being forced to sit here in heat, wish govt had shown sensitivity,' says Sonam Wangchuk|url=https://www.tribuneindia.com/live-blog/delhi/cjp-protest-in-delhi-live-wangchuk-to-begin-indefinite-hunger-strike-at-jantar-mantar/|access-date=17 जुलाई 2026|website=[[The Tribune (India)|द ट्रिब्यून]]|language=en|archive-date=29 जून 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260629014449/https://www.tribuneindia.com/live-blog/delhi/cjp-protest-in-delhi-live-wangchuk-to-begin-indefinite-hunger-strike-at-jantar-mantar/|url-status=live|last=मिश्र|first=मणिकान्त}}</ref> 16 जुलाई को, दिल्ली के पूर्व मुख्यमंत्री [[अरविंद केजरीवाल]] जंतर-मंतर पर विरोध प्रदर्शन में शामिल हुए, प्रधान को हटाने की मांग की, और शिक्षा मंत्री के रूप में वांगचुक का सुझाव दिया।<ref name="toikejriwal2">{{Cite news |date=16 जुलाई 2026|title='Make Sonam Wangchuk education minister': Arvind Kejriwal joins Jantar Mantar protest, seeks Dharmendra Pradhan's ouster|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/make-sonam-wangchuk-education-minister-arvind-kejriwal-joins-jantar-mantar-protest-seeks-dharmendra-pradhans-ouster/articleshow/132440920.cms|access-date=17 जुलाई 2026|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|issn=0971-8257|archive-date=17 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260717054423/https://timesofindia.indiatimes.com/india/make-sonam-wangchuk-education-minister-arvind-kejriwal-joins-jantar-mantar-protest-seeks-dharmendra-pradhans-ouster/articleshow/132440920.cms|url-status=live}}</ref> 16 जुलाई को, AIMIM अध्यक्ष और हैदराबाद के सांसद [[असदुद्दीन ओवैसी]] ने केंद्र सरकार से वांगचुक की मांगों पर गंभीरता से विचार करने का आग्रह किया और उनके बिगड़ते स्वास्थ्य पर चिंता व्यक्त की।<ref>{{cite news |title=सोनम वांगचुक का अनशन जारी, अब AIMIM चीफ असदुद्दीन ओवैसी ने सरकार से कर दी ये मांग |url=... |work=ABP Live |agency=IANS |date=16 जुलाई 2026 |access-date=23 जुलाई 2026 |language=hi}}</ref> 20 जुलाई के मार्च के दौरान पुलिस कार्रवाई के बाद, ओवैसी ने छात्रों के साथ पहले बातचीत करने में विफल रहने के लिए सरकार की आलोचना की और स्थिति को "पूर्ण कुप्रबंधन" के रूप में वर्णित किया, सीएए-विरोधी और किसानों के विरोध प्रदर्शनों के संचालन के साथ इस प्रतिक्रिया की तुलना की।<ref>{{cite news |title=CJP Jantar Mantar Protest: Asaduddin Owaisi सरकार पर जमकर भड़के, Lathi Charge पर कही ये बड़ी बात |url=... |work=अमर उजाला |date=21 जुलाई 2026 |access-date=23 जुलाई 2026 |language=hi}}</ref> अपनी भूख हड़ताल के दौरान, वांगचुक ने कहा कि आंदोलन का "कोई राजनीतिक रंग नहीं है" और इसकी मांगों को शिक्षा प्रणाली में जवाबदेही और सुधार के लिए एक अपील के रूप में वर्णित किया, न कि केवल शिक्षा मंत्री के इस्तीफे के रूप में।<ref name="Sonam Wangchuk to Express"/> केंद्र सरकार और शिक्षा मंत्रालय ने प्रदर्शनकारियों की मांगों या वांगचुक की भूख हड़ताल पर कोई औपचारिक प्रतिक्रिया जारी नहीं की।<ref name=aljazeera/> * CJP संस्थापक [[अभिजीत दिपके]], प्रवक्ता सौरव दास और आशुतोष रांका, और जलवायु कार्यकर्ता सोनम वांगचुक की पत्नी, [[गीतांजलि जे. आंगमो]], पुलिस द्वारा उन्हें जंतर-मंतर से हटाने के बाद केरल हाउस के बाहर धरने पर बैठे रहे।<ref name="auto1">{{Cite news |date=21 जुलाई 2026 |title=Centre blinks as CJP protest turns massive |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jul/21/centre-blinks-as-cjp-protest-turns-massive |access-date=22 जुलाई 2026 |website=द न्यू इंडियन एक्सप्रेस|last=रावत|first=नितिन}}</ref> * [[सोनम वांगचुक]] ने एक पत्र लिखकर कहा कि वे अपनी भूख हड़ताल के 24वें दिन प्रदर्शनकारियों के खिलाफ पुलिस कार्रवाई के विरोध में अपना उपवास जारी रखेंगे।<ref name="auto1"/> == इन्हें भी देखें == * [[नागरिकता संशोधन अधिनियम विरोध प्रदर्शन]] * [[भारतीय छात्र संगठनों की सूची]] * [[2026 NEET controversy|2026 नीट विवाद]] == संदर्भ == {{Reflist}} {{Subject bar |portal1=भारत |portal2=राजनीति}} [[श्रेणी:२०२६ की भारतीय राजनीति]] [[श्रेणी:२०२६ में नई दिल्ली]] [[श्रेणी:२०२६ के विरोध प्रदर्शन]] [[श्रेणी:एशिया में जेन ज़ी विरोध प्रदर्शन]] [[श्रेणी:भारत में जुलाई २०२६]] [[श्रेणी:भारत में जून २०२६]] [[श्रेणी:नरेन्द्र मोदी के प्रधानमंत्रित्व काल के विरोध प्रदर्शन]] [[श्रेणी:भारत में पुलिस बर्बरता]] [[श्रेणी:भारत में छात्र विरोध प्रदर्शन]] [[श्रेणी:२०२० के दशक में पुलिस बर्बरता]] lveg1azw9qcq5oynit2frv8l7glzn7y प्रवेशद्वार:हिन्दी भाषा 100 1616313 6591728 6591594 2026-07-25T16:59:03Z SM7 89247 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व2|शीह व2]]) 6591728 wikitext text/x-wiki {{db-test}} Mai comtistion ki tayyari kr rha hu qb1d21xuyuchiupdzx1hu4qs9acay7v सुदर्मा 0 1616324 6591657 2026-07-25T12:46:45Z Swayamkolgiri8 932471 नया पृष्ठ: {{Infobox character | image = Sudarma.png | caption = सुदर्मा, गंधार की साम्राज्ञी | home = {{hlist|[[गंधार (जनपद)|गंधार]]|}} | spouse = [[सुबल]] (पति) | children = {{ubl|[[गांधारी]] (पुत्री)|[[शकुनि]] (पुत्र)|अन्य गंधार राजकुमार}} | gender = नारी | family = '''माता-पिता'''... 6591657 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | image = Sudarma.png | caption = सुदर्मा, गंधार की साम्राज्ञी | home = {{hlist|[[गंधार (जनपद)|गंधार]]|}} | spouse = [[सुबल]] (पति) | children = {{ubl|[[गांधारी]] (पुत्री)|[[शकुनि]] (पुत्र)|अन्य गंधार राजकुमार}} | gender = नारी | family = '''माता-पिता''' {{ubl|अज्ञात}} '''पति''' {{ubl|[[सुबल]] (गंधार नरेश)}} | relatives = {{bulleted list|[[धृतराष्ट्र]] (जामाता)|[[दुर्योधन]], [[दुःशासन]], [[विकर्ण]] आदि (नाती)}} | name = सुदर्मा }} '''सुदर्मा''' (संस्कृत: '''सुधर्मा''') [[महाभारत]] परंपरा में [[गंधार (जनपद)|गंधार]] की साम्राज्ञी और [[सुबल]] की पत्नी के रूप में वर्णित हैं। वह [[गांधारी]] और [[शकुनि]] की माता थीं। == जन्म और परिवार == सुदर्मा का विवाह गंधार नरेश [[सुबल]] से हुआ था। वह गंधार राजपरिवार की प्रमुख रानी थीं। उनके पुत्र [[शकुनि]] और पुत्री [[गांधारी]] थे। == व्यक्तित्व == सुदर्मा को बुद्धिमती, धर्मपरायण और दूरदर्शी रानी के रूप में चित्रित किया जाता है। वह राज्य के विषयों में राजा सुबल को परामर्श देती थीं और राजपरिवार की मर्यादा बनाए रखने वाली महिला थीं। == गांधारी और शकुनि की माता == सुदर्मा ने अपने बच्चों को राजधर्म और नीति की शिक्षा दी। उनकी पुत्री गांधारी का विवाह हस्तिनापुर के राजा [[धृतराष्ट्र]] से हुआ, जिससे गंधार और कुरुवंश के बीच संबंध स्थापित हुए। उनका पुत्र शकुनि बाद में कौरवों का प्रमुख सलाहकार बना और [[महाभारत युद्ध]] की घटनाओं में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। == महाभारत में भूमिका == गंधार राजपरिवार की रानी के रूप में सुदर्मा का स्थान महत्वपूर्ण माना जाता है। उनके परिवार के माध्यम से गंधार राज्य का संबंध कुरुवंश से जुड़ा। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी सम्पर्क == {{महाभारत}} [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] [[श्रेणी:गंधार के पात्र]] jdr5lh7vsohhe5a1r8g5wozz64ihu0j 6591660 6591657 2026-07-25T12:52:21Z Swayamkolgiri8 932471 6591660 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | image = Sudarma.png | caption = सुदर्मा, गंधार की साम्राज्ञी | home = {{hlist|[[गंधार|गंधार]]|}} | spouse = [[सुबल]] (पति) | children = {{ubl|[[गांधारी]] (पुत्री)|[[शकुनि]] (पुत्र)|अन्य गंधार राजकुमार}} | gender = नारी | family = '''माता-पिता''' {{ubl|अज्ञात}} '''पति''' {{ubl|[[सुबल]] (गंधार नरेश)}} | relatives = {{bulleted list|[[धृतराष्ट्र]] (जामाता)|[[दुर्योधन]], [[दुःशासन]], [[विकर्ण]] आदि (नाती)}} | name = सुदर्मा }} '''सुदर्मा''' (संस्कृत: '''सुधर्मा''') [[महाभारत]] परंपरा में [[गंधार]] की साम्राज्ञी और [[सुबल]] की पत्नी के रूप में वर्णित हैं। वह [[गांधारी]] और [[शकुनि]] की माता थीं। == जन्म और परिवार == सुदर्मा का विवाह गंधार नरेश [[सुबल]] से हुआ था। वह गंधार राजपरिवार की प्रमुख रानी थीं। उनके पुत्र [[शकुनि]] और पुत्री [[गांधारी]] थे। == व्यक्तित्व == सुदर्मा को बुद्धिमती, धर्मपरायण और दूरदर्शी रानी के रूप में चित्रित किया जाता है। वह राज्य के विषयों में राजा सुबल को परामर्श देती थीं और राजपरिवार की मर्यादा बनाए रखने वाली महिला थीं। == गांधारी और शकुनि की माता == सुदर्मा ने अपने बच्चों को राजधर्म और नीति की शिक्षा दी। उनकी पुत्री गांधारी का विवाह हस्तिनापुर के राजा [[धृतराष्ट्र]] से हुआ, जिससे गंधार और कुरुवंश के बीच संबंध स्थापित हुए। उनका पुत्र शकुनि बाद में कौरवों का प्रमुख सलाहकार बना और [[महाभारत युद्ध]] की घटनाओं में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। == महाभारत में भूमिका == गंधार राजपरिवार की रानी के रूप में सुदर्मा का स्थान महत्वपूर्ण माना जाता है। उनके परिवार के माध्यम से गंधार राज्य का संबंध कुरुवंश से जुड़ा। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी सम्पर्क == {{महाभारत}} [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] [[श्रेणी:गंधार के पात्र]] lzk949cs9ily1b7xs2w1fo1htqa8oz6 6591666 6591660 2026-07-25T13:02:12Z Swayamkolgiri8 932471 6591666 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | image = Sudarma.png | caption = सुदर्मा, गंधार की साम्राज्ञी | home = {{hlist|[[गंधार|गंधार]]|}} | spouse = सुबल (पति) | children = {{ubl|[[गांधारी]] (पुत्री)|[[शकुनि]] (पुत्र)|अन्य गंधार राजकुमार}} | gender = नारी | family = '''माता-पिता''' {{ubl|अज्ञात}} '''पति''' {{ubl|सुबल (गंधार नरेश)}} | relatives = {{bulleted list|[[धृतराष्ट्र]] (जामाता)|[[दुर्योधन]], [[दुःशासन]], [[विकर्ण]] आदि (नाती)}} | name = सुदर्मा }} '''सुदर्मा''' (संस्कृत: '''सुधर्मा''') [[महाभारत]] परंपरा में [[गंधार]] की साम्राज्ञी और सुबल की पत्नी के रूप में वर्णित हैं। वह [[गांधारी]] और [[शकुनि]] की माता थीं। == जन्म और परिवार == सुदर्मा का विवाह गंधार नरेश सुबल से हुआ था। वह गंधार राजपरिवार की प्रमुख रानी थीं। उनके पुत्र [[शकुनि]] और पुत्री [[गांधारी]] थे। == व्यक्तित्व == सुदर्मा को बुद्धिमती, धर्मपरायण और दूरदर्शी रानी के रूप में चित्रित किया जाता है। वह राज्य के विषयों में राजा सुबल को परामर्श देती थीं और राजपरिवार की मर्यादा बनाए रखने वाली महिला थीं। == गांधारी और शकुनि की माता == सुदर्मा ने अपने बच्चों को राजधर्म और नीति की शिक्षा दी। उनकी पुत्री गांधारी का विवाह हस्तिनापुर के राजा [[धृतराष्ट्र]] से हुआ, जिससे गंधार और कुरुवंश के बीच संबंध स्थापित हुए। उनका पुत्र शकुनि बाद में कौरवों का प्रमुख सलाहकार बना और [[महाभारत युद्ध]] की घटनाओं में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। == महाभारत में भूमिका == गंधार राजपरिवार की रानी के रूप में सुदर्मा का स्थान महत्वपूर्ण माना जाता है। उनके परिवार के माध्यम से गंधार राज्य का संबंध कुरुवंश से जुड़ा। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी सम्पर्क == {{महाभारत}} [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] [[श्रेणी:गंधार के पात्र]] degrzs8wuchalma9w1hqpmba6lxiobd 6591687 6591666 2026-07-25T13:46:31Z ~2026-41524-55 938209 6591687 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | image = Sudarma.png | caption = सुदर्मा, गंधार की साम्राज्ञी | home = {{hlist|[[गंधार|गंधार]]|}} | spouse = [[सुबल]] (पति) | children = {{ubl|[[गांधारी]] (पुत्री)|[[शकुनि]] (पुत्र)|अन्य गंधार राजकुमार}} | gender = नारी | family = '''माता-पिता''' {{ubl|अज्ञात}} '''पति''' {{ubl|सुबल (गंधार नरेश)}} | relatives = {{bulleted list|[[धृतराष्ट्र]] (जामाता)|[[दुर्योधन]], [[दुःशासन]], [[विकर्ण]] आदि (नाती)}} | name = सुदर्मा }} '''सुदर्मा''' (संस्कृत: '''सुधर्मा''') [[महाभारत]] परंपरा में [[गंधार]] की साम्राज्ञी और [[सुबल]] की पत्नी के रूप में वर्णित हैं। वह [[गांधारी]] और [[शकुनि]] की माता थीं। == जन्म और परिवार == सुदर्मा का विवाह गंधार नरेश [[सुबल]] से हुआ था। वह गंधार राजपरिवार की प्रमुख रानी थीं। उनके पुत्र [[शकुनि]] और पुत्री [[गांधारी]] थे। == व्यक्तित्व == सुदर्मा को बुद्धिमती, धर्मपरायण और दूरदर्शी रानी के रूप में चित्रित किया जाता है। वह राज्य के विषयों में राजा सुबल को परामर्श देती थीं और राजपरिवार की मर्यादा बनाए रखने वाली महिला थीं। == गांधारी और शकुनि की माता == सुदर्मा ने अपने बच्चों को राजधर्म और नीति की शिक्षा दी। उनकी पुत्री गांधारी का विवाह हस्तिनापुर के राजा [[धृतराष्ट्र]] से हुआ, जिससे गंधार और कुरुवंश के बीच संबंध स्थापित हुए। उनका पुत्र शकुनि बाद में कौरवों का प्रमुख सलाहकार बना और [[महाभारत युद्ध]] की घटनाओं में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। == महाभारत में भूमिका == गंधार राजपरिवार की रानी के रूप में सुदर्मा का स्थान महत्वपूर्ण माना जाता है। उनके परिवार के माध्यम से गंधार राज्य का संबंध कुरुवंश से जुड़ा। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी सम्पर्क == {{महाभारत}} [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] [[श्रेणी:गंधार के पात्र]] rw1cf27yz01nnjfugzd2qckqlv7rqgm 6591769 6591687 2026-07-25T20:36:40Z CommonsDelinker 743 "Sudarma.png" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] ने हटा दिया है। कारण: [[:c:COM:WEBHOST|Personal]] AI generated image ([[:c:COM:CSD#F10|F10]]) 6591769 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | image = | caption = सुदर्मा, गंधार की साम्राज्ञी | home = {{hlist|[[गंधार|गंधार]]|}} | spouse = [[सुबल]] (पति) | children = {{ubl|[[गांधारी]] (पुत्री)|[[शकुनि]] (पुत्र)|अन्य गंधार राजकुमार}} | gender = नारी | family = '''माता-पिता''' {{ubl|अज्ञात}} '''पति''' {{ubl|सुबल (गंधार नरेश)}} | relatives = {{bulleted list|[[धृतराष्ट्र]] (जामाता)|[[दुर्योधन]], [[दुःशासन]], [[विकर्ण]] आदि (नाती)}} | name = सुदर्मा }} '''सुदर्मा''' (संस्कृत: '''सुधर्मा''') [[महाभारत]] परंपरा में [[गंधार]] की साम्राज्ञी और [[सुबल]] की पत्नी के रूप में वर्णित हैं। वह [[गांधारी]] और [[शकुनि]] की माता थीं। == जन्म और परिवार == सुदर्मा का विवाह गंधार नरेश [[सुबल]] से हुआ था। वह गंधार राजपरिवार की प्रमुख रानी थीं। उनके पुत्र [[शकुनि]] और पुत्री [[गांधारी]] थे। == व्यक्तित्व == सुदर्मा को बुद्धिमती, धर्मपरायण और दूरदर्शी रानी के रूप में चित्रित किया जाता है। वह राज्य के विषयों में राजा सुबल को परामर्श देती थीं और राजपरिवार की मर्यादा बनाए रखने वाली महिला थीं। == गांधारी और शकुनि की माता == सुदर्मा ने अपने बच्चों को राजधर्म और नीति की शिक्षा दी। उनकी पुत्री गांधारी का विवाह हस्तिनापुर के राजा [[धृतराष्ट्र]] से हुआ, जिससे गंधार और कुरुवंश के बीच संबंध स्थापित हुए। उनका पुत्र शकुनि बाद में कौरवों का प्रमुख सलाहकार बना और [[महाभारत युद्ध]] की घटनाओं में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। == महाभारत में भूमिका == गंधार राजपरिवार की रानी के रूप में सुदर्मा का स्थान महत्वपूर्ण माना जाता है। उनके परिवार के माध्यम से गंधार राज्य का संबंध कुरुवंश से जुड़ा। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी सम्पर्क == {{महाभारत}} [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] [[श्रेणी:गंधार के पात्र]] r4uysde0uqbeioqcr148fzu1ew2pjom सदस्य:Calmly Trying 2 1616326 6591729 2026-07-25T17:01:52Z Calmly Trying 903811 /* */ 6591729 wikitext text/x-wiki '''टिक्कर''' ('''नवार घाटी''' में स्थित है और इसी नाम से प्रचलित भी है) हिमाचल प्रदेश राज्य के शिमला जिले में रोहड़ू उपमंडल के अंतर्गत आने वाला एक गाँव और तहसील है। यह जिला मुख्यालय और राज्य की राजधानी शिमला से {{cvt|44|km|mi}} पूर्व में स्थित है। इस क्षेत्र का पिन कोड 171203 है और डाकघर टिक्कर गाँव में स्थित है। टिक्कर उत्तर में ननखड़ी तहसील, पूर्व में रोहड़ू छुहारा तहसील और पश्चिम में जुब्बल कोटखाई तहसील से घिरा हुआ है। शिमला, सोलन, नाहन और कालका यहाँ के निकटवर्ती शहर हैं। यह लोकसभा के लिए शिमला संसदीय क्षेत्र और हिमाचल प्रदेश विधानसभा के लिए जुब्बल कोटखाई विधानसभा क्षेत्र के अंतर्गत आता है। आसपास के गांवों में बदशाल, सामरा, हंसटाड़ी, दरोटी, खांगटा, गुजांदली, कशैणी, थाणा, धनोटी, आदि शामिल हैं। टिक्कर से लगभग {{cvt|4|km|mi}} दूर देवरीघाट नामक एक लोकप्रिय पर्यटक स्थल है। ब्रिटिश राज के दौरान, इस क्षेत्र पर बुशहर रियासत के राजाओं का शासन था और यह क्षेत्र पंजाब प्रांत की शिमला पहाड़ी रियासतों के अंतर्गत आता था। पहाड़ी यहाँ की स्थानीय भाषा है। यहाँ के पारंपरिक परिधानों में बुशहरी टोपी, धाटू, गाची और रेज़टा शामिल हैं। नाटी यहाँ का लोक नृत्य है। क्षेत्र के उल्लेखनीय देवताओं में पुजारली-4 के देवता रुद्र, नारैण के देवता नारायण, पुजारली-3 के देवता गोली नाग और पुजारली-2 के देवता शालू शामिल हैं। mpx2mpl4oapctf69ibywha1l1o5lel0 6591734 6591729 2026-07-25T17:31:07Z Calmly Trying 903811 /* */ 6591734 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = टिक्कर | other_name = नवार घाटी | settlement_type = गाँव | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = India Himachal Pradesh#India | pushpin_label_position = middle | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = हिमाचल प्रदेश में स्थिति##भारत में स्थिति | coordinates = {{coord|31.1899|N|77.6261|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Government of Himachal Pradesh logo.svg}} [[हिमाचल प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[शिमला ज़िला]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = [[ग्राम पंचायत ]] | governing_body = ग्राम पंचायत टिक्कर | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 70 | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 2250 | population_total = 13806 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिंदी]] | demographics1_title2 = क्षेत्रीय | demographics1_info2 = [[महासुई भाषा|महासुई]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 171203 | registration_plate = [[भारत में क्षेत्रीय परिवहन कार्यालय जिलों की सूची|HP-10]] |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = 01781 | website = | footnotes = }} '''टिक्कर''' ('''नवार घाटी''' में स्थित है और इसी नाम से प्रचलित भी है) हिमाचल प्रदेश राज्य के शिमला ज़िले में रोहड़ू उपमंडल के अंतर्गत आने वाला एक गाँव और तहसील है। यह ज़िला मुख्यालय और राज्य की राजधानी शिमला से {{cvt|44|km|mi}} पूर्व में स्थित है। इस क्षेत्र का पिन कोड 171203 है और डाकघर टिक्कर गाँव में स्थित है। टिक्कर उत्तर में ननखड़ी तहसील, पूर्व में रोहड़ू छुहारा तहसील और पश्चिम में जुब्बल कोटखाई तहसील से घिरा हुआ है। शिमला, सोलन, नाहन और कालका यहाँ के निकटवर्ती शहर हैं। यह लोकसभा के लिए शिमला संसदीय क्षेत्र और हिमाचल प्रदेश विधानसभा के लिए जुब्बल कोटखाई विधानसभा क्षेत्र के अंतर्गत आता है। आसपास के गांवों में बदशाल, सामरा, हंसटाड़ी, दरोटी, खांगटा, गुजांदली, कशैणी, थाणा, धनोटी, आदि शामिल हैं। टिक्कर से लगभग {{cvt|4|km|mi}} दूर देवरीघाट नामक एक लोकप्रिय पर्यटक स्थल है। ब्रिटिश राज के दौरान, इस क्षेत्र पर बुशहर रियासत के राजाओं का शासन था और यह क्षेत्र पंजाब प्रांत की शिमला पहाड़ी रियासतों के अंतर्गत आता था। पहाड़ी यहाँ की स्थानीय भाषा है। यहाँ के पारंपरिक परिधानों में बुशहरी टोपी, धाटू, गाची और रेज़टा शामिल हैं। नाटी यहाँ का लोक नृत्य है। क्षेत्र के उल्लेखनीय देवताओं में पुजारली-4 के देवता रुद्र, नारैण के देवता नारायण, पुजारली-3 के देवता गोली नाग और पुजारली-2 के देवता शालू शामिल हैं। tq6jd1mix4grh30laqf819ys21shw09 6591736 6591734 2026-07-25T17:52:28Z Calmly Trying 903811 6591736 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = टिक्कर | other_name = नवार घाटी | settlement_type = गाँव | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = India Himachal Pradesh#India | pushpin_label_position = middle | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = हिमाचल प्रदेश में स्थिति##भारत में स्थिति | coordinates = {{coord|31.1899|N|77.6261|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Government of Himachal Pradesh logo.svg}} [[हिमाचल प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[शिमला ज़िला]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = [[ग्राम पंचायत ]] | governing_body = ग्राम पंचायत टिक्कर | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 70 | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 2250 | population_total = 13806 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिंदी]] | demographics1_title2 = क्षेत्रीय | demographics1_info2 = [[महासुई भाषा|महासुई]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 171203 | registration_plate = [[भारत में क्षेत्रीय परिवहन कार्यालय जिलों की सूची|HP-10]] |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = 01781 | website = | footnotes = }} '''टिक्कर''' ('''नवार घाटी''' में स्थित और इसी नाम से प्रचलित) [[हिमाचल प्रदेश]] राज्य के [[शिमला ज़िले]] में [[रोहड़ू]] उपमंडल के अंतर्गत आने वाला एक गाँव और तहसील है। यह ज़िला मुख्यालय और राज्य की राजधानी [[शिमला]] से {{cvt|44|km|mi}} पूर्व में स्थित है। इस क्षेत्र का पिन कोड 171203 है और डाकघर टिक्कर गाँव में स्थित है। टिक्कर उत्तर में [[ननखड़ी]] तहसील, पूर्व में रोहड़ू छुहारा तहसील और पश्चिम में [[जुब्बल]] [[कोटखाई]] तहसील से घिरा हुआ है। [[शिमला]], [[सोलन]], [[नाहन]] और [[कालका]] यहाँ के निकटवर्ती शहर हैं। यह [[लोक सभा]] के लिए [[शिमला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] और [[हिमाचल प्रदेश विधानसभा]] के लिए [[जुब्बल-कोटखाई विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, हिमाचल प्रदेश|जुब्बल कोटखाई विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] के अंतर्गत आता है। आसपास के गांवों में बदशाल, सामरा, हंसटाड़ी, दरोटी, खांगटा, गुजांदली, कशैणी, थाणा, धनोटी, आदि शामिल हैं। टिक्कर से लगभग {{cvt|4|km|mi}} दूर देवरीघाट नामक एक लोकप्रिय पर्यटक स्थल है। [[ब्रिटिश राज]] के दौरान, इस क्षेत्र पर [[बुशहर, भारत|बुशहर]] [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|रियासत]] के राजाओं का शासन था और यह क्षेत्र [[पंजाब प्रांत (ब्रिटिश भारत)|पंजाब प्रांत]] की शिमला पहाड़ी रियासतों के अंतर्गत आता था। [[महासुई भाषा|पहाड़ी]] यहाँ की स्थानीय भाषा है। यहाँ के पारंपरिक परिधानों में बुशहरी टोपी, धाटू, गाची और रेज़टा शामिल हैं। [[नाटी (नृत्य)|नाटी]] यहाँ का लोक नृत्य है। क्षेत्र के उल्लेखनीय देवताओं में पुजारली-4 के देवता [[रुद्र]], नारैण के देवता [[नारायण]], पुजारली-3 के देवता [[नाग (हिन्दू धर्म)|गोली नाग]] और पुजारली-2 के देवता शालू शामिल हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} q2rriyt7dunvwjq2lkol2c8w6vyydzb 6591737 6591736 2026-07-25T17:54:17Z Calmly Trying 903811 /* सन्दर्भ */ 6591737 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = टिक्कर | other_name = नवार घाटी | settlement_type = गाँव | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = India Himachal Pradesh#India | pushpin_label_position = middle | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = हिमाचल प्रदेश में स्थिति##भारत में स्थिति | coordinates = {{coord|31.1899|N|77.6261|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Government of Himachal Pradesh logo.svg}} [[हिमाचल प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[शिमला ज़िला]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = [[ग्राम पंचायत ]] | governing_body = ग्राम पंचायत टिक्कर | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 70 | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 2250 | population_total = 13806 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिंदी]] | demographics1_title2 = क्षेत्रीय | demographics1_info2 = [[महासुई भाषा|महासुई]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 171203 | registration_plate = [[भारत में क्षेत्रीय परिवहन कार्यालय जिलों की सूची|HP-10]] |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = 01781 | website = | footnotes = }} '''टिक्कर''' ('''नवार घाटी''' में स्थित और इसी नाम से प्रचलित) [[हिमाचल प्रदेश]] राज्य के [[शिमला ज़िले]] में [[रोहड़ू]] उपमंडल के अंतर्गत आने वाला एक गाँव और तहसील है। यह ज़िला मुख्यालय और राज्य की राजधानी [[शिमला]] से {{cvt|44|km|mi}} पूर्व में स्थित है। इस क्षेत्र का पिन कोड 171203 है और डाकघर टिक्कर गाँव में स्थित है। टिक्कर उत्तर में [[ननखड़ी]] तहसील, पूर्व में रोहड़ू छुहारा तहसील और पश्चिम में [[जुब्बल]] [[कोटखाई]] तहसील से घिरा हुआ है। [[शिमला]], [[सोलन]], [[नाहन]] और [[कालका]] यहाँ के निकटवर्ती शहर हैं। यह [[लोक सभा]] के लिए [[शिमला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] और [[हिमाचल प्रदेश विधानसभा]] के लिए [[जुब्बल-कोटखाई विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, हिमाचल प्रदेश|जुब्बल कोटखाई विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] के अंतर्गत आता है। आसपास के गांवों में बदशाल, सामरा, हंसटाड़ी, दरोटी, खांगटा, गुजांदली, कशैणी, थाणा, धनोटी, आदि शामिल हैं। टिक्कर से लगभग {{cvt|4|km|mi}} दूर देवरीघाट नामक एक लोकप्रिय पर्यटक स्थल है। [[ब्रिटिश राज]] के दौरान, इस क्षेत्र पर [[बुशहर, भारत|बुशहर]] [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|रियासत]] के राजाओं का शासन था और यह क्षेत्र [[पंजाब प्रांत (ब्रिटिश भारत)|पंजाब प्रांत]] की शिमला पहाड़ी रियासतों के अंतर्गत आता था। [[महासुई भाषा|पहाड़ी]] यहाँ की स्थानीय भाषा है। यहाँ के पारंपरिक परिधानों में बुशहरी टोपी, धाटू, गाची और रेज़टा शामिल हैं। [[नाटी (नृत्य)|नाटी]] यहाँ का लोक नृत्य है। क्षेत्र के उल्लेखनीय देवताओं में पुजारली-4 के देवता [[रुद्र]], नारैण के देवता [[नारायण]], पुजारली-3 के देवता [[नाग (हिन्दू धर्म)|गोली नाग]] और पुजारली-2 के देवता शालू शामिल हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिमाचल प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:शिमला ज़िला]] [[श्रेणी:शिमला ज़िले के नगर]] 6esbhe0vcliupya4togsl73984nhwua 6591742 6591737 2026-07-25T18:08:01Z Calmly Trying 903811 पृष्ठ से सम्पूर्ण विषयवस्तु हटा रहा है 6591742 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6591749 6591742 2026-07-25T18:20:31Z Calmly Trying 903811 /* */ 6591749 wikitext text/x-wiki [[टिक्कर]] a9ihztip4cl44jhgn1ztqeh6kvsoxzc 6591752 6591749 2026-07-25T18:24:32Z Calmly Trying 903811 /* */ 6591752 wikitext text/x-wiki L ogh84ifl0wei3pr6t3bpb7jfktfafkd 6591753 6591752 2026-07-25T18:24:39Z Calmly Trying 903811 /* */ 6591753 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 सदस्य वार्ता:Calmly Trying 3 1616327 6591740 2026-07-25T18:02:54Z Calmly Trying 903811 /* */ 6591740 wikitext text/x-wiki [[नावर घाटी]] miw0redeki2uev0m7gj6libvt92neru 6591743 6591740 2026-07-25T18:08:23Z Calmly Trying 903811 /* */ 6591743 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 नावर घाटी 0 1616328 6591741 2026-07-25T18:03:47Z Calmly Trying 903811 नया पृष्ठ: {{Infobox settlement | name = टिक्कर | other_name = नवार घाटी | settlement_type = गाँव | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = India Himachal Pradesh#India | pushpin_label_position = middle | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = हिमाचल प्रदेश में स्थिति##भारत में स्थिति | coordinates = {{coord|31.1899|N|77.6261|E|... 6591741 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = टिक्कर | other_name = नवार घाटी | settlement_type = गाँव | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = India Himachal Pradesh#India | pushpin_label_position = middle | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = हिमाचल प्रदेश में स्थिति##भारत में स्थिति | coordinates = {{coord|31.1899|N|77.6261|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Government of Himachal Pradesh logo.svg}} [[हिमाचल प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[शिमला ज़िला]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = [[ग्राम पंचायत ]] | governing_body = ग्राम पंचायत टिक्कर | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 70 | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 2250 | population_total = 13806 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिंदी]] | demographics1_title2 = क्षेत्रीय | demographics1_info2 = [[महासुई भाषा|महासुई]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 171203 | registration_plate = [[भारत में क्षेत्रीय परिवहन कार्यालय जिलों की सूची|HP-10]] |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = 01781 | website = | footnotes = }} '''टिक्कर''' ('''नवार घाटी''' में स्थित और इसी नाम से प्रचलित) [[हिमाचल प्रदेश]] राज्य के [[शिमला ज़िले]] में [[रोहड़ू]] उपमंडल के अंतर्गत आने वाला एक गाँव और तहसील है। यह ज़िला मुख्यालय और राज्य की राजधानी [[शिमला]] से {{cvt|44|km|mi}} पूर्व में स्थित है। इस क्षेत्र का पिन कोड 171203 है और डाकघर टिक्कर गाँव में स्थित है। टिक्कर उत्तर में [[ननखड़ी]] तहसील, पूर्व में रोहड़ू छुहारा तहसील और पश्चिम में [[जुब्बल]] [[कोटखाई]] तहसील से घिरा हुआ है। [[शिमला]], [[सोलन]], [[नाहन]] और [[कालका]] यहाँ के निकटवर्ती शहर हैं। यह [[लोक सभा]] के लिए [[शिमला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] और [[हिमाचल प्रदेश विधानसभा]] के लिए [[जुब्बल-कोटखाई विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, हिमाचल प्रदेश|जुब्बल कोटखाई विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] के अंतर्गत आता है। आसपास के गांवों में बदशाल, सामरा, हंसटाड़ी, दरोटी, खांगटा, गुजांदली, कशैणी, थाणा, धनोटी, आदि शामिल हैं। टिक्कर से लगभग {{cvt|4|km|mi}} दूर देवरीघाट नामक एक लोकप्रिय पर्यटक स्थल है। [[ब्रिटिश राज]] के दौरान, इस क्षेत्र पर [[बुशहर, भारत|बुशहर]] [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|रियासत]] के राजाओं का शासन था और यह क्षेत्र [[पंजाब प्रांत (ब्रिटिश भारत)|पंजाब प्रांत]] की शिमला पहाड़ी रियासतों के अंतर्गत आता था। [[महासुई भाषा|पहाड़ी]] यहाँ की स्थानीय भाषा है। यहाँ के पारंपरिक परिधानों में बुशहरी टोपी, धाटू, गाची और रेज़टा शामिल हैं। [[नाटी (नृत्य)|नाटी]] यहाँ का लोक नृत्य है। क्षेत्र के उल्लेखनीय देवताओं में पुजारली-4 के देवता [[रुद्र]], नारैण के देवता [[नारायण]], पुजारली-3 के देवता [[नाग (हिन्दू धर्म)|गोली नाग]] और पुजारली-2 के देवता शालू शामिल हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिमाचल प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:शिमला ज़िला]] [[श्रेणी:शिमला ज़िले के नगर]] 6esbhe0vcliupya4togsl73984nhwua 6591744 6591741 2026-07-25T18:10:03Z Calmly Trying 903811 /* */ 6591744 wikitext text/x-wiki {{unreferenced|date=July 2026}} {{Infobox settlement | name = टिक्कर | other_name = नवार घाटी | settlement_type = गाँव | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = India Himachal Pradesh#India | pushpin_label_position = middle | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = हिमाचल प्रदेश में स्थिति##भारत में स्थिति | coordinates = {{coord|31.1899|N|77.6261|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Government of Himachal Pradesh logo.svg}} [[हिमाचल प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[शिमला ज़िला]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = [[ग्राम पंचायत ]] | governing_body = ग्राम पंचायत टिक्कर | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 70 | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 2250 | population_total = 13806 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिंदी]] | demographics1_title2 = क्षेत्रीय | demographics1_info2 = [[महासुई भाषा|महासुई]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 171203 | registration_plate = [[भारत में क्षेत्रीय परिवहन कार्यालय जिलों की सूची|HP-10]] |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = 01781 | website = | footnotes = }} '''टिक्कर''' ('''नवार घाटी''' में स्थित और इसी नाम से प्रचलित) [[हिमाचल प्रदेश]] राज्य के [[शिमला ज़िले]] में [[रोहड़ू]] उपमंडल के अंतर्गत आने वाला एक गाँव और तहसील है। यह ज़िला मुख्यालय और राज्य की राजधानी [[शिमला]] से {{cvt|44|km|mi}} पूर्व में स्थित है। इस क्षेत्र का पिन कोड 171203 है और डाकघर टिक्कर गाँव में स्थित है। टिक्कर उत्तर में [[ननखड़ी]] तहसील, पूर्व में रोहड़ू छुहारा तहसील और पश्चिम में [[जुब्बल]] [[कोटखाई]] तहसील से घिरा हुआ है। [[शिमला]], [[सोलन]], [[नाहन]] और [[कालका]] यहाँ के निकटवर्ती शहर हैं। यह [[लोक सभा]] के लिए [[शिमला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] और [[हिमाचल प्रदेश विधानसभा]] के लिए [[जुब्बल-कोटखाई विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, हिमाचल प्रदेश|जुब्बल कोटखाई विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] के अंतर्गत आता है। आसपास के गांवों में बदशाल, सामरा, हंसटाड़ी, दरोटी, खांगटा, गुजांदली, कशैणी, थाणा, धनोटी, आदि शामिल हैं। टिक्कर से लगभग {{cvt|4|km|mi}} दूर देवरीघाट नामक एक लोकप्रिय पर्यटक स्थल है। [[ब्रिटिश राज]] के दौरान, इस क्षेत्र पर [[बुशहर, भारत|बुशहर]] [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|रियासत]] के राजाओं का शासन था और यह क्षेत्र [[पंजाब प्रांत (ब्रिटिश भारत)|पंजाब प्रांत]] की शिमला पहाड़ी रियासतों के अंतर्गत आता था। [[महासुई भाषा|पहाड़ी]] यहाँ की स्थानीय भाषा है। यहाँ के पारंपरिक परिधानों में बुशहरी टोपी, धाटू, गाची और रेज़टा शामिल हैं। [[नाटी (नृत्य)|नाटी]] यहाँ का लोक नृत्य है। क्षेत्र के उल्लेखनीय देवताओं में पुजारली-4 के देवता [[रुद्र]], नारैण के देवता [[नारायण]], पुजारली-3 के देवता [[नाग (हिन्दू धर्म)|गोली नाग]] और पुजारली-2 के देवता शालू शामिल हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिमाचल प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:शिमला ज़िला]] [[श्रेणी:शिमला ज़िले के नगर]] 67z4t3rzv3fq4dff9h8zom702wae48y 6591754 6591744 2026-07-25T18:37:10Z Calmly Trying 903811 /* */ 6591754 wikitext text/x-wiki {{unreferenced|date=July 2026}} {{Infobox settlement | name = टिक्कर | other_name = नावर घाटी | settlement_type = गाँव | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = India Himachal Pradesh#India | pushpin_label_position = middle | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = हिमाचल प्रदेश में स्थिति##भारत में स्थिति | coordinates = {{coord|31.1899|N|77.6261|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Government of Himachal Pradesh logo.svg}} [[हिमाचल प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[शिमला ज़िला]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = [[ग्राम पंचायत ]] | governing_body = ग्राम पंचायत टिक्कर | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 70 | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 2250 | population_total = 13806 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिंदी]] | demographics1_title2 = क्षेत्रीय | demographics1_info2 = [[महासुई भाषा|महासुई]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 171203 | registration_plate = [[भारत में क्षेत्रीय परिवहन कार्यालय जिलों की सूची|HP-10]] |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = 01781 | website = | footnotes = }} '''टिक्कर''' ('''नावर घाटी''' में स्थित और इसी नाम से प्रचलित) [[हिमाचल प्रदेश]] राज्य के [[शिमला ज़िले]] में [[रोहड़ू]] उपमंडल के अंतर्गत आने वाला एक गाँव और तहसील है। यह ज़िला मुख्यालय और राज्य की राजधानी [[शिमला]] से {{cvt|44|km|mi}} पूर्व में स्थित है। इस क्षेत्र का पिन कोड 171203 है और डाकघर टिक्कर गाँव में स्थित है। टिक्कर उत्तर में [[ननखड़ी]] तहसील, पूर्व में रोहड़ू छुहारा तहसील और पश्चिम में [[जुब्बल]] [[कोटखाई]] तहसील से घिरा हुआ है। [[शिमला]], [[सोलन]], [[नाहन]] और [[कालका]] यहाँ के निकटवर्ती शहर हैं। यह [[लोक सभा]] के लिए [[शिमला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] और [[हिमाचल प्रदेश विधानसभा]] के लिए [[जुब्बल-कोटखाई विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, हिमाचल प्रदेश|जुब्बल कोटखाई विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] के अंतर्गत आता है। आसपास के गांवों में बदशाल, सामरा, हंसटाड़ी, दरोटी, खांगटा, गुजांदली, कशैणी, थाणा, धनोटी, आदि शामिल हैं। टिक्कर से लगभग {{cvt|4|km|mi}} दूर देवरीघाट नामक एक लोकप्रिय पर्यटक स्थल है। [[ब्रिटिश राज]] के दौरान, इस क्षेत्र पर [[बुशहर, भारत|बुशहर]] [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|रियासत]] के राजाओं का शासन था और यह क्षेत्र [[पंजाब प्रांत (ब्रिटिश भारत)|पंजाब प्रांत]] की शिमला पहाड़ी रियासतों के अंतर्गत आता था। [[महासुई भाषा|पहाड़ी]] यहाँ की स्थानीय भाषा है। यहाँ के पारंपरिक परिधानों में बुशहरी टोपी, धाटू, गाची और रेज़टा शामिल हैं। [[नाटी (नृत्य)|नाटी]] यहाँ का लोक नृत्य है। क्षेत्र के उल्लेखनीय देवताओं में पुजारली-4 के देवता [[रुद्र]], नारैण के देवता [[नारायण]], पुजारली-3 के देवता [[नाग (हिन्दू धर्म)|गोली नाग]] और पुजारली-2 के देवता शालू शामिल हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिमाचल प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:शिमला ज़िला]] [[श्रेणी:शिमला ज़िले के नगर]] 1i8atnhr3wcbkepdweuxny4stsw9wvc टिक्कर 0 1616329 6591750 2026-07-25T18:22:03Z Calmly Trying 903811 [[नावर घाटी]] को अनुप्रेषित 6591750 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित[[नावर घाटी]] 1j7u3rt5spn73pj424gwdoy80bsevki सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI 3 1616330 6591778 2026-07-26T00:00:24Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6591778 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=PRAVIN R TIWARI}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) pp69lmtsurvx4ajicq0wnx6yri4y3xd सदस्य वार्ता:Aman jtu 3 1616331 6591779 2026-07-26T00:00:25Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6591779 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Aman jtu}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) mtulzhfmkdci0ae5hgqm5uholsn5lav सदस्य वार्ता:AdarshAwasthi26 3 1616332 6591780 2026-07-26T00:00:26Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6591780 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=AdarshAwasthi26}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) 5s33ppmrj8ksi9ul6lppd73l73bv4l1 सदस्य वार्ता:Suneet Gupta 108 3 1616333 6591781 2026-07-26T00:00:27Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6591781 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Suneet Gupta 108}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) i4j6dih6ea2iit24q0p2cri2467mw85 सदस्य वार्ता:Nishareddybanaras 3 1616334 6591782 2026-07-26T00:00:28Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6591782 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Nishareddybanaras}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) 3nsfexf0hwwk88p3p1eylzijdgieubk सदस्य वार्ता:Asho47 3 1616335 6591783 2026-07-26T00:00:29Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6591783 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Asho47}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) 34o6z8ip54dmcgp4llv5veyfw46hnkn सदस्य वार्ता:Abinasha79 3 1616336 6591784 2026-07-26T00:00:33Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6591784 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Abinasha79}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) soa1zhxtabtyh4v06spj53r4ub2vd5x विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मजरौठ (अहीर) 4 1616337 6591802 2026-07-26T04:10:58Z SM7 89247 [[:मजरौठ (अहीर)]] को हटाने हेतु चर्चा पृष्ठ बनाया जा रहा 6591802 wikitext text/x-wiki === [[:मजरौठ (अहीर)]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=जुलाई 2026}} :{{la|1=मजरौठ (अहीर)}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|मजरौठ (अहीर) -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: मूल शोध एवं संश्लेषण से केवल जातिगत प्रचार एवं महिमामंडन हेतु निर्मित प्रतीत हो रहा। अलग से लेख की आवश्यकता नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:10, 26 जुलाई 2026 (UTC) 2efqte8wsho4i0m6c8e5yu4w3jlfrwf सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel 3 1616338 6591806 2026-07-26T04:39:58Z Dr.Devendra Baghel 937529 /* */ सोशल मीडिया (विशेषकर इंस्टाग्राम) ने इस आंदोलन को एक जन-आंदोलन बनाने और शिक्षा मंत्री का इस्तीफा कराने में सबसे निर्णायक भूमिका निभाई है। डिजिटल स्पेस और रील्स की इस अभूतपूर्व ताकत ने पारंपरिक मीडिया के एकाधिकार को तोड़कर ग्राउंड-जीरो की सच्चाई को सीधे देश और दुनिया के सामने ला खड़ा किया।इस पूरे राष्ट्रीय आंदोलन में सोशल साइट्स और इंस्टाग्राम की इस ऐतिहासिक भूमिका को कई महत्वपूर्ण स्तरों पर देखा जा सकता है:1. एल्गोरिदम की ताकत और वायरल रील्सअल्गोरिदम का लाभ: इंस्टाग्राम के रील्स फीचर न... 6591806 wikitext text/x-wiki सोशल मीडिया (विशेषकर इंस्टाग्राम) ने इस आंदोलन को एक जन-आंदोलन बनाने और शिक्षा मंत्री का इस्तीफा कराने में सबसे निर्णायक भूमिका निभाई है। डिजिटल स्पेस और रील्स की इस अभूतपूर्व ताकत ने पारंपरिक मीडिया के एकाधिकार को तोड़कर ग्राउंड-जीरो की सच्चाई को सीधे देश और दुनिया के सामने ला खड़ा किया।इस पूरे राष्ट्रीय आंदोलन में सोशल साइट्स और इंस्टाग्राम की इस ऐतिहासिक भूमिका को कई महत्वपूर्ण स्तरों पर देखा जा सकता है:1. एल्गोरिदम की ताकत और वायरल रील्स अल्गोरिदम का लाभ: इंस्टाग्राम के रील्स फीचर ने आंदोलनों के वीडियो को कुछ ही घंटों में लाखों-करोड़ों लोगों तक पहुंचा दिया।यूथ-टू-यूथ कनेक्ट: पारंपरिक खबरों को न देखने वाली युवा पीढ़ी (Gen-Z) तक परीक्षा धांधली और पुलिस कार्रवाई के वीडियो सीधे उनकी स्क्रीन पर पहुंचे, जिससे देश भर के छात्र तुरंत एकजुट हो गए。2. सेंसरशिप से मुक्त 'नागरिक पत्रकारिता' (Citizen Journalism)सच्चाई आई सामने: जब मुख्यधारा के मीडिया ने आंदोलन को कम जगह दी, तब प्रदर्शनकारी छात्राओं और छात्रों ने अपने स्मार्टफोन को ही कैमरा बना लिया。लाइव अपडेट्स: लाठीचार्ज, आंसू गैस के इस्तेमाल और पुलिस की ज्यादतियों के लाइव वीडियो इंस्टाग्राम और एक्स (Twitter) पर अपलोड होते ही तुरंत ट्रेंड करने लगे, जिससे प्रशासन पर नैतिक दबाव बेहद बढ़ गया।3. रचनात्मक विरोध (Creative Activism) और व्यंग्य का जादूट्रेंडिंग ऑडियो और मीम्स: युवाओं ने सरकारी भाषणों पर पैरोडी वीडियो (जैसे "No, we are not friends" रील्स) बनाए, जिसने गंभीर राजनैतिक विमर्श को बेहद रोचक और प्रभावशाली बना दिया।दुल्हन के जोड़े वाली रील: आंदोलन स्थल से बनाई गई एक छात्रा की "RIP Career, Shaadi.com Here I Come" वाली रील सोशल मीडिया पर इतनी बड़ी हिट हुई कि इसने जबरन शादी और करियर के संकट के मुद्दे को राष्ट्रीय बहस का हिस्सा बना दिया।4. सरकार को झुकने पर मजबूर करना अंतरराष्ट्रीय स्तर पर बदनामी: सोशल मीडिया के जरिए यह आंदोलन BBC और द न्यूयॉर्क टाइम्स जैसी वैश्विक मीडिया की सुर्खियों में आ गया।इस्तीफे का दबाव: लाखों युवाओं के गुस्से, वायरल वीडियो और सोशल मीडिया पर बने लगातार ट्रेंड्स के कारण अंतरराष्ट्रीय स्तर पर सरकार की छवि पर असर पड़ रहा था, जिसके चलते आखिरकार शिक्षा मंत्री धर्मेंद्र प्रधान को इस्तीफा देना पड़ा। @Dr.Devendra Baghel sskxu5jk6j04s6evm34cuzbsu3i4q8o 6591807 6591806 2026-07-26T04:42:20Z Dr.Devendra Baghel 937529 /* सोशल मीडिया (विशेषकर इंस्टाग्राम) ने इस आंदोलन को एक जन-आंदोलन बनाने और शिक्षा मंत्री का इस्तीफा कराने में सबसे निर्णायक भूमिका निभाई है */ नया अनुभाग 6591807 wikitext text/x-wiki सोशल मीडिया (विशेषकर इंस्टाग्राम) ने इस आंदोलन को एक जन-आंदोलन बनाने और शिक्षा मंत्री का इस्तीफा कराने में सबसे निर्णायक भूमिका निभाई है। डिजिटल स्पेस और रील्स की इस अभूतपूर्व ताकत ने पारंपरिक मीडिया के एकाधिकार को तोड़कर ग्राउंड-जीरो की सच्चाई को सीधे देश और दुनिया के सामने ला खड़ा किया।इस पूरे राष्ट्रीय आंदोलन में सोशल साइट्स और इंस्टाग्राम की इस ऐतिहासिक भूमिका को कई महत्वपूर्ण स्तरों पर देखा जा सकता है:1. एल्गोरिदम की ताकत और वायरल रील्स अल्गोरिदम का लाभ: इंस्टाग्राम के रील्स फीचर ने आंदोलनों के वीडियो को कुछ ही घंटों में लाखों-करोड़ों लोगों तक पहुंचा दिया।यूथ-टू-यूथ कनेक्ट: पारंपरिक खबरों को न देखने वाली युवा पीढ़ी (Gen-Z) तक परीक्षा धांधली और पुलिस कार्रवाई के वीडियो सीधे उनकी स्क्रीन पर पहुंचे, जिससे देश भर के छात्र तुरंत एकजुट हो गए。2. सेंसरशिप से मुक्त 'नागरिक पत्रकारिता' (Citizen Journalism)सच्चाई आई सामने: जब मुख्यधारा के मीडिया ने आंदोलन को कम जगह दी, तब प्रदर्शनकारी छात्राओं और छात्रों ने अपने स्मार्टफोन को ही कैमरा बना लिया。लाइव अपडेट्स: लाठीचार्ज, आंसू गैस के इस्तेमाल और पुलिस की ज्यादतियों के लाइव वीडियो इंस्टाग्राम और एक्स (Twitter) पर अपलोड होते ही तुरंत ट्रेंड करने लगे, जिससे प्रशासन पर नैतिक दबाव बेहद बढ़ गया।3. रचनात्मक विरोध (Creative Activism) और व्यंग्य का जादूट्रेंडिंग ऑडियो और मीम्स: युवाओं ने सरकारी भाषणों पर पैरोडी वीडियो (जैसे "No, we are not friends" रील्स) बनाए, जिसने गंभीर राजनैतिक विमर्श को बेहद रोचक और प्रभावशाली बना दिया।दुल्हन के जोड़े वाली रील: आंदोलन स्थल से बनाई गई एक छात्रा की "RIP Career, Shaadi.com Here I Come" वाली रील सोशल मीडिया पर इतनी बड़ी हिट हुई कि इसने जबरन शादी और करियर के संकट के मुद्दे को राष्ट्रीय बहस का हिस्सा बना दिया।4. सरकार को झुकने पर मजबूर करना अंतरराष्ट्रीय स्तर पर बदनामी: सोशल मीडिया के जरिए यह आंदोलन BBC और द न्यूयॉर्क टाइम्स जैसी वैश्विक मीडिया की सुर्खियों में आ गया।इस्तीफे का दबाव: लाखों युवाओं के गुस्से, वायरल वीडियो और सोशल मीडिया पर बने लगातार ट्रेंड्स के कारण अंतरराष्ट्रीय स्तर पर सरकार की छवि पर असर पड़ रहा था, जिसके चलते आखिरकार शिक्षा मंत्री धर्मेंद्र प्रधान को इस्तीफा देना पड़ा। @Dr.Devendra Baghel == सोशल मीडिया (विशेषकर इंस्टाग्राम) ने इस आंदोलन को एक जन-आंदोलन बनाने और शिक्षा मंत्री का इस्तीफा कराने में सबसे निर्णायक भूमिका निभाई है == '''सोशल मीडिया (विशेषकर इंस्टाग्राम) ने इस आंदोलन को एक जन-आंदोलन बनाने और शिक्षा मंत्री का इस्तीफा कराने में सबसे निर्णायक भूमिका निभाई है''' '''।''' डिजिटल स्पेस और रील्स की इस अभूतपूर्व ताकत ने पारंपरिक मीडिया के एकाधिकार को तोड़कर ग्राउंड-जीरो की सच्चाई को सीधे देश और दुनिया के सामने ला खड़ा किया। इस पूरे राष्ट्रीय आंदोलन में सोशल साइट्स और इंस्टाग्राम की इस ऐतिहासिक भूमिका को कई महत्वपूर्ण स्तरों पर देखा जा सकता है: 1. एल्गोरिदम की ताकत और वायरल रील्स * '''अल्गोरिदम का लाभ''': इंस्टाग्राम के रील्स फीचर ने आंदोलनों के वीडियो को कुछ ही घंटों में लाखों-करोड़ों लोगों तक पहुंचा दिया। * '''यूथ-टू-यूथ कनेक्ट''': पारंपरिक खबरों को न देखने वाली युवा पीढ़ी (Gen-Z) तक परीक्षा धांधली और पुलिस कार्रवाई के वीडियो सीधे उनकी स्क्रीन पर पहुंचे, जिससे देश भर के छात्र तुरंत एकजुट हो गए。 [[https://www.instagram.com/reel/Dar57XJip73/ 1]] 2. सेंसरशिप से मुक्त 'नागरिक पत्रकारिता' (Citizen Journalism) * '''सच्चाई आई सामने''': जब मुख्यधारा के मीडिया ने आंदोलन को कम जगह दी, तब प्रदर्शनकारी छात्राओं और छात्रों ने अपने स्मार्टफोन को ही कैमरा बना लिया。 * '''लाइव अपडेट्स''': लाठीचार्ज, आंसू गैस के इस्तेमाल और पुलिस की ज्यादतियों के लाइव वीडियो इंस्टाग्राम और एक्स (Twitter) पर अपलोड होते ही तुरंत ट्रेंड करने लगे, जिससे प्रशासन पर नैतिक दबाव बेहद बढ़ गया। 3. रचनात्मक विरोध (Creative Activism) और व्यंग्य का जादू * '''ट्रेंडिंग ऑडियो और मीम्स''': युवाओं ने सरकारी भाषणों पर पैरोडी वीडियो (जैसे ''"No, we are not friends"'' रील्स) बनाए, जिसने गंभीर राजनैतिक विमर्श को बेहद रोचक और प्रभावशाली बना दिया। * '''दुल्हन के जोड़े वाली रील''': आंदोलन स्थल से बनाई गई एक छात्रा की ''"RIP Career, Shaadi.com Here I Come"'' वाली रील सोशल मीडिया पर इतनी बड़ी हिट हुई कि इसने जबरन शादी और करियर के संकट के मुद्दे को राष्ट्रीय बहस का हिस्सा बना दिया। 4. सरकार को झुकने पर मजबूर करना * '''अंतरराष्ट्रीय स्तर पर बदनामी''': सोशल मीडिया के जरिए यह आंदोलन [https://www.nytimes.com/2026/07/25/world/asia/india-protests-profiles.html BBC और द न्यूयॉर्क टाइम्स जैसी वैश्विक मीडिया] की सुर्खियों में आ गया। * '''इस्तीफे का दबाव''': लाखों युवाओं के गुस्से, वायरल वीडियो और सोशल मीडिया पर बने लगातार ट्रेंड्स के कारण अंतरराष्ट्रीय स्तर पर सरकार की छवि पर असर पड़ रहा था, जिसके चलते आखिरकार शिक्षा मंत्री धर्मेंद्र प्रधान को इस्तीफा देना पड़ा।डिजिटल स्पेस और रील्स की इस अभूतपूर्व ताकत ने पारंपरिक मीडिया के एकाधिकार को तोड़कर ग्राउंड-जीरो की सच्चाई को सीधे देश और दुनिया के सामने ला खड़ा किया। इस पूरे राष्ट्रीय आंदोलन में सोशल साइट्स और इंस्टाग्राम की इस ऐतिहासिक भूमिका को कई महत्वपूर्ण स्तरों पर देखा जा सकता है: 1. एल्गोरिदम की ताकत और वायरल रील्स * '''अल्गोरिदम का लाभ''': इंस्टाग्राम के रील्स फीचर ने आंदोलनों के वीडियो को कुछ ही घंटों में लाखों-करोड़ों लोगों तक पहुंचा दिया। * '''यूथ-टू-यूथ कनेक्ट''': पारंपरिक खबरों को न देखने वाली युवा पीढ़ी (Gen-Z) तक परीक्षा धांधली और पुलिस कार्रवाई के वीडियो सीधे उनकी स्क्रीन पर पहुंचे, जिससे देश भर के छात्र तुरंत एकजुट हो गए。 [[https://www.instagram.com/reel/Dar57XJip73/ 1]] 2. सेंसरशिप से मुक्त 'नागरिक पत्रकारिता' (Citizen Journalism) * '''सच्चाई आई सामने''': जब मुख्यधारा के मीडिया ने आंदोलन को कम जगह दी, तब प्रदर्शनकारी छात्राओं और छात्रों ने अपने स्मार्टफोन को ही कैमरा बना लिया。 * '''लाइव अपडेट्स''': लाठीचार्ज, आंसू गैस के इस्तेमाल और पुलिस की ज्यादतियों के लाइव वीडियो इंस्टाग्राम और एक्स (Twitter) पर अपलोड होते ही तुरंत ट्रेंड करने लगे, जिससे प्रशासन पर नैतिक दबाव बेहद बढ़ गया। 3. रचनात्मक विरोध (Creative Activism) और व्यंग्य का जादू * '''ट्रेंडिंग ऑडियो और मीम्स''': युवाओं ने सरकारी भाषणों पर पैरोडी वीडियो (जैसे ''"No, we are not friends"'' रील्स) बनाए, जिसने गंभीर राजनैतिक विमर्श को बेहद रोचक और प्रभावशाली बना दिया। * '''दुल्हन के जोड़े वाली रील''': आंदोलन स्थल से बनाई गई एक छात्रा की ''"RIP Career, Shaadi.com Here I Come"'' वाली रील सोशल मीडिया पर इतनी बड़ी हिट हुई कि इसने जबरन शादी और करियर के संकट के मुद्दे को राष्ट्रीय बहस का हिस्सा बना दिया। 4. सरकार को झुकने पर मजबूर करना * '''अंतरराष्ट्रीय स्तर पर बदनामी''': सोशल मीडिया के जरिए यह आंदोलन [https://www.nytimes.com/2026/07/25/world/asia/india-protests-profiles.html BBC और द न्यूयॉर्क टाइम्स जैसी वैश्विक मीडिया] की सुर्खियों में आ गया। * '''इस्तीफे का दबाव''': लाखों युवाओं के गुस्से, वायरल वीडियो और सोशल मीडिया पर बने लगातार ट्रेंड्स के कारण अंतरराष्ट्रीय स्तर पर सरकार की छवि पर असर पड़ रहा था, जिसके चलते आखिरकार शिक्षा मंत्री धर्मेंद्र प्रधान को इस्तीफा देना पड़ा। [[सदस्य:Dr.Devendra Baghel|Dr.Devendra Baghel]] ([[सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel|वार्ता]]) 04:42, 26 जुलाई 2026 (UTC) neai0rr79a1s57fla9dttu4rsl1erin विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी 4 1616339 6591827 2026-07-26T08:12:58Z SM7 89247 [[:श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी]] को हटाने हेतु चर्चा पृष्ठ बनाया जा रहा 6591827 wikitext text/x-wiki === [[:श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=जुलाई 2026}} :{{la|1=श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: संदर्भ के अभाव में उल्लेखनीयता स्पष्ट नहीं। खोजने पर भी कोई ऐसे स्रोत नहीं मिल रहे जिनके आधार पर इसे ज्ञानकोश में शामिल करने योग्य माना जाय। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:12, 26 जुलाई 2026 (UTC) oo69cg6suyk2ytqubwfdqkywezp6wb8 विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण 4 1616340 6591830 2026-07-26T08:17:14Z SM7 89247 [[:विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण]] को हटाने हेतु चर्चा पृष्ठ बनाया जा रहा 6591830 wikitext text/x-wiki === [[:विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=जुलाई 2026}} :{{la|1=विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: [[वि:OR|मूल शोध]] एवं असत्यापनीय दावे। दिया गया कोई भी स्रोत सत्यापनीय नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:17, 26 जुलाई 2026 (UTC) eie6wocf1g4cz20dos4xsibl4vmua6z बोरिस पर्चातकिन 0 1616341 6591846 2026-07-26T08:38:57Z Asorev 779476 नया पृष्ठ: {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | नाम = बोरिस पर्चातकिन | मूल नाम = Борис Георгиевич Перчаткин | चित्र = | चित्र कैप्शन = | जन्म तिथि = {{Birth date and age|1946|7|1}} | जन्म स्थान = [[मिरहोरोद]], यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्... 6591846 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | नाम = बोरिस पर्चातकिन | मूल नाम = Борис Георгиевич Перчаткин | चित्र = | चित्र कैप्शन = | जन्म तिथि = {{Birth date and age|1946|7|1}} | जन्म स्थान = [[मिरहोरोद]], [[यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य|यूक्रेनी एसएसआर]], [[सोवियत संघ]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} | राष्ट्रीयता = [[सोवियत संघ]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | धर्म = [[ईसाई धर्म]] ([[पेंटेकोस्टल वाद]]) | व्यवसाय = मानवाधिकार कार्यकर्ता, धार्मिक नेता | संतान = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''बोरीस जॉर्जीविच पर्चातकिन''' (रूसी: ''Борис Георгиевич Перчаткин''; जन्म 1 जुलाई 1946) एक मानवाधिकार कार्यकर्ता और 1970 के दशक के उत्तरार्ध और 1980 के दशक की शुरुआत में [[नाखोदका]] शहर से शुरू हुए धार्मिक प्रवासन आंदोलन के प्रमुख प्रतिनिधि हैं{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}। 1989 में, उन्होंने [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में "लाउटेनबर्ग संशोधन" (Lautenberg Amendment) को पारित कराने के लिए लॉबिंग का नेतृत्व किया, जिसने पूर्व सोवियत संघ के देशों से लगभग 10 लाख धार्मिक अल्पसंख्यकों को अमेरिका में बसने का अवसर दिया{{sfn|Romanovič|2023}}। == जीवनी == === प्रारंभिक जीवन और चर्च में प्रवेश === बोरिस पर्चातकिन का जन्म एक सैन्य पायलट के परिवार में हुआ था। उनके जन्म के कुछ समय बाद ही एक सड़क दुर्घटना में उनके पिता की मृत्यु हो गई। अपने पहले पति की मृत्यु के कुछ वर्षों बाद, बोरीस की माँ ने एक अन्य सैनिक से शादी कर ली। 1953 में, एक विद्रोह के दौरान आदेश मानने से इनकार करने के आरोप में उनके सौतेले पिता को गिरफ्तार कर लिया गया और [[वोरकुटा]] के श्रम शिविरों में 25 साल की सजा सुनाई गई। 16 साल की उम्र में, बोरीस को नाखोदका में पेंटेकोस्टल चर्च मिला और वे उससे जुड़ गए। इसके बाद, उन्होंने सोवियत संघ में विश्वासियों के उत्पीड़न के बारे में जानकारी एकत्र करना और विदेशी पत्रकारों के साथ साझा करना शुरू कर दिया{{sfn|Semjonova|2020}}। === प्रवासन आंदोलन और असंतुष्टों से संपर्क === 1976 में, पर्चातकिन ने अपने सहयोगियों वासिली पत्रुशेव, वी. ए. बर्लाचेंको और व्लादिमीर स्टेपानोव के साथ [[मॉस्को]] के [[सोवियत असंतुष्ट|असंतुष्टों]] के साथ संपर्क स्थापित किया। असंतुष्टों ने उन्हें बढ़ते प्रवासन आंदोलन को एक संगठित रूप देने की सलाह दी। उसी वर्ष, [[मॉस्को हेलसिंकी समूह]] की प्रतिनिधि एल. वी. वोरोनिना ने नाखोदका का दौरा किया। तब से, पर्चातकिन ने सोवियत संघ से पेंटेकोस्टल विश्वासियों के सामूहिक प्रस्थान के लिए सक्रिय रूप से संघर्ष किया{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}। उसी वर्ष, उन्होंने [[संयुक्त राष्ट्र]], [[चर्चों की विश्व परिषद]] और [[हेलसिंकी समझौते]] पर हस्ताक्षर करने वाले देशों के प्रमुखों को पत्र भेजकर सोवियत संघ में विश्वासियों के निरंतर उत्पीड़न की जानकारी दी<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>। 1977 में, निकोलाई गोरेती के साथ मिलकर, उन्होंने गिरफ्तार किए गए असंतुष्टों [[अलेक्जेंडर गिंज़बर्ग]], [[युरी ओर्लोव]] और [[अनातोली शचरंस्की]] के बचाव में पेंटेकोस्टलों की ओर से बयान दिया{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}। उसी वर्ष, उन्होंने सोवियत संघ से उत्पीड़ित ईसाइयों के निकास परमिट की मांग को लेकर अन्य संप्रदायों के ईसाइयों के साथ एक सार्वजनिक भूख हड़ताल में भाग लिया<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}</ref>। 20 दिसंबर 1978 को, पर्चातकिन ने नाखोदका डाकघर से तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति [[जिमी कार्टर]] को नववर्ष का टेलीग्राम भेजने का प्रयास किया, जिसमें उनसे धार्मिक स्वतंत्रता से वंचित लोगों पर ध्यान देने का अनुरोध किया गया था{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Andrej Dementjev|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}</ref>। 1979 से, उन्होंने सोवियत संघ से प्रवास करने के इच्छुक विश्वासियों के लिए एक केंद्र स्थापित करने के संगठनात्मक कार्य का नेतृत्व किया। 1980 में, उन्हें नवगठित "प्रवासन चाहने वाले सोवियत पेंटेकोस्टल चर्चों की परिषद" का सचिव चुना गया{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}। 1979 के अंत में, उन्होंने "अमेरिकी कांग्रेस और सरकार, तथा कनाडा, ऑस्ट्रेलिया, इंग्लैंड, पश्चिम जर्मनी, फ्रांस और इटली की सरकारों" को संबोधित एक बयान तैयार किया, जिसमें सोवियत वास्तविकता, धर्म के प्रति कम्युनिस्ट पार्टी के रुख और धार्मिक गतिविधियों से संबंधित सोवियत कानून का विवरण दिया गया था<ref name="nashaamerica" />। === राजकीय उत्पीड़न और कारावास === प्रवासन के लिए आवेदन करने वाले विश्वासियों की समिति के सबसे सक्रिय सदस्य होने के नाते, वे सोवियत अधिकारियों के निशाने पर आ गए। स्थानीय प्रेस में उनके और उनके परिवार के खिलाफ एक बदनाम करने वाला अभियान शुरू किया गया{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}। 21 अगस्त 1980 को, पर्चातकिन को नाखोदका में गिरफ्तार कर लिया गया। मार्च 1981 के अंत में<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref>, उन्हें रूसी एसएफएसआर की दंड संहिता की धारा 190.1 ("सोवियत राज्य और सामाजिक व्यवस्था को बदनाम करने वाले झूठे मनगढ़ंत तथ्यों का प्रसार") के तहत 2 साल की सजा सुनाई गई<ref name="dtic"/>। रेडियो स्टेशन [[वॉयस ऑफ अमेरिका]] की रिपोर्टों के अनुसार, जांच और मुकदमे के दौरान उन्हें ऐसे रसायनों (एंटीसाइकोटिक्स) के प्रभाव में रखा गया जिससे वे बार-बार बेहोश हो जाते थे{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}। अगस्त 1982 में रिहा होने के बाद, उन्होंने प्रवासन के अधिकार के लिए अपना संघर्ष जारी रखा। हालांकि, फरवरी 1983 में उन्हें फिर से गिरफ्तार कर लिया गया और अवैध हथियार रखने के आरोप में धारा 218 के तहत 1.5 साल की जेल की सजा सुनाई गई{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}। === अमेरिका में प्रवासन और लाउटेनबर्ग संशोधन === 1987 में, उन्होंने अमेरिकी कांग्रेस के लिए "सोवियत संघ में धर्म की स्थिति पर" शीर्षक से एक रिपोर्ट तैयार की। यह रिपोर्ट कांग्रेस में पढ़ी गई और पर्चातकिन को तत्कालीन अमेरिकी विदेश मंत्री [[जॉर्ज शुल्त्ज़]]{{sfn|Romanovič|2023}}, अमेरिकी सर्वोच्च न्यायालय के मुख्य न्यायाधीश [[विलियम रेह्नक्विस्ट]]{{sfn|Romanovič|2023}} और अन्य अधिकारियों के साथ बैठक के लिए आमंत्रित किया गया। मई 1988 में, जब अमेरिकी राष्ट्रपति [[रोनाल्ड रीगन]] और सोवियत नेता [[मिखाइल गोर्बाचेव]] के बीच मॉस्को शिखर सम्मेलन आयोजित हुआ, तब पर्चातकिन को सोवियत प्रोटेस्टेंटों के प्रतिनिधि के रूप में 40 लोगों के एक प्रतिनिधिमंडल के हिस्से के रूप में प्रथम महिला [[नैंसी रीगन]] से मिलने के लिए आमंत्रित किया गया था{{sfn|Gura|2018|p=173}}। इस मुलाकात के दौरान उन्होंने रीगन और गोर्बाचेव को संबोधित एक अपील सौंपी, जिसमें उन्होंने सोवियत संघ में धार्मिक स्वतंत्रता और अबाध प्रवासन के अधिकार की मांग की। 26 जुलाई 1988 को, पर्चातकिन अपने पूरे परिवार के साथ अमेरिका चले गए{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}। 4 अगस्त 1988 को, उन्होंने [[अमेरिकी कांग्रेस]] में सोवियत संघ में विश्वासियों के खिलाफ नरसंहार पर भाषण दिया{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, जिसके बाद सांसदों, सीनेटरों और राजनयिकों के साथ चर्चा जारी रही{{sfn|Gura|2018|p=173}}। इन प्रयासों के परिणामस्वरूप<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Vitalij Futornyj|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 में "लाउटेनबर्ग संशोधन" पारित किया गया, जिसका नाम [[न्यू जर्सी]] के डेमोक्रेटिक सीनेटर [[फ्रैंक लाउटेनबर्ग]] के नाम पर रखा गया था। इस कानून के लागू होने के पहले दशक में लगभग 350,000 धार्मिक शरणार्थी अमेरिका में बसे{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, और 2010 तक लाभार्थियों की कुल संख्या लगभग 10 लाख तक पहुंच गई{{sfn|Romanovič|2023}}। === अमेरिका में मानवाधिकार गतिविधियाँ === अमेरिका में प्रवास के दौरान, पर्चातकिन ने अपनी एक व्यक्तिगत वेबसाइट बनाई, जहाँ उन्होंने अपनी गिरफ्तारी, जेल में बिताए समय और प्रवासन के संघर्ष का विवरण दर्ज किया{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}; उन्होंने ईसाई मानवाधिकार संगठन ARRC (अमेरिकन-रूसी रिलीफ कमेटी) की भी स्थापना की{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>। इसके अलावा, उन्होंने "अग्नि पथ" (रूसी: Огненные тропы) नाम से एक आत्मकथात्मक पुस्तक भी प्रकाशित की{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}। 2025 की गर्मियों में, पर्चातकिन और उनके समर्थकों ने अमेरिकी विदेश विभाग और अंतरराष्ट्रीय धार्मिक स्वतंत्रता पर अमेरिकी आयोग (USCIRF) में अपनी बात रखी और चेतावनी दी कि यूक्रेन और रूस में शांतिवादी ईसाइयों का उत्पीड़न किया जा रहा है, उन्हें वैकल्पिक नागरिक सेवा से वंचित किया जा रहा है, जबरन सेना में भर्ती किया जा रहा है, और युद्ध में भाग लेने से इनकार करने पर उन्हें गिरफ्तारी, हिंसा और धमकियों का सामना करना पड़ रहा है। इस संबंध में, पर्चातकिन ने [[Uniting for Ukraine|U4U]] कार्यक्रम के तहत अमेरिका आए यूक्रेनी शांतिवादी ईसाइयों के लिए एक विशेष आप्रवासन कोटा निर्धारित करने की वकालत की<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>। == उल्लेख == प्रसिद्ध सोवियत असंतुष्ट [[आंद्रेई साखारोव]] ने 1981 में लिखे अपने निबंध "वैज्ञानिकों की जिम्मेदारी" में अन्य राजनीतिक बंदियों के साथ बोरीस पर्चातकिन का नाम विशेष रूप से दर्ज किया था<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>। == संदर्भ == {{Reflist}} == ग्रन्थसूची == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковский вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Semjonova |first=Viktorija |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Romanovič |first=Mihail |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1946 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] ge3ty5ub22r13uormnnjv7djjg60olj जेठन्तरी 0 1616342 6591849 2026-07-26T08:54:40Z Dsrprj 780832 जेठंतरी राजस्थान , भारत के बालोतरा जिले की पचपदरा तहसील में स्थित एक गाँव है । 2011 की भारत जनगणना के अनुसार, गाँव की कुल जनसंख्या 2505 है। 6591849 wikitext text/x-wiki जेठंतरी राजस्थान , भारत के बालोतरा जिले की पचपदरा तहसील में स्थित एक गाँव है । 2011 की भारत जनगणना के अनुसार, गाँव की कुल जनसंख्या 2505 है।<ref>{{Cite web |title=Jethantari Village (Pincode: 344027), Samdari, Balotra {{!}} Rajasthan {{!}} – Population, Area, Nearby Villages, Assembly & Parliament Constituency |url=https://villageinfo.org/village/87545 |access-date=2026-07-26 |website=villageinfo.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jethantari Halt Village in Siwana, Barmer, Rajasthan {{!}} Vill.co.in |url=https://vill.co.in/rajasthan/barmer/siwana-115005800/jethantari-halt-005800875460/ |access-date=2026-07-26 |website=vill.co.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=hindi |title=Jethantri Pin Code - 344027, All Post Office Areas PIN Codes, Search barmer Post Office Address |url=https://www.abplive.com/pincode/rajasthan/barmer/jethantri-pincode-344027.html |access-date=2026-07-26 |website=ABP News |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jethantri Pin Code {{!}} Postal Code (Zip Code) of Jethantri, Barmer, Rajasthan, India |url=https://www.indiatvnews.com/pincode/rajasthan/barmer/jethantri |access-date=2026-07-26 |website=India TV News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Govt. Sr. Sec. School, Jethantri |url=https://gsssjethantri.in/ |access-date=2026-07-26 |website=GSSS Jethantri |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=पिन कोड: JETHANTRI, BARMER, RAJASTHAN, भारत, Pincode.net.in |url=https://hi.pincode.net.in/RAJASTHAN/BARMER/J/JETHANTRI |access-date=2026-07-26 |website=hi.pincode.net.in}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-03-23 |title=जेठंतरी में दुकानों को चोरों ने बनाया निशाना, किराणा सामान व नकदी पार {{!}} House And Three Shops Locks Broke Cash And Goods Crossing |url=https://www.patrika.com/barmer-news/house-and-three-shops-locks-broke-cash-and-goods-crossing-4318679 |access-date=2026-07-26 |website=Patrika News |language=hi}}</ref> ==संदर्भ== seod4e33qwew7i827xn3mt8619r9293 6591850 6591849 2026-07-26T08:55:12Z Dsrprj 780832 /* */ 6591850 wikitext text/x-wiki जेठंतरी <ref>{{Cite web |title=Jethantari Village Population - Siwana - Barmer, Rajasthan |url=https://www.census2011.co.in/data/village/87545-jethantari-rajasthan.html |access-date=2026-07-26 |website=www.census2011.co.in}}</ref> राजस्थान , भारत के बालोतरा जिले की पचपदरा तहसील में स्थित एक गाँव है । 2011 की भारत जनगणना के अनुसार, गाँव की कुल जनसंख्या 2505 है।<ref>{{Cite web |title=Jethantari Village (Pincode: 344027), Samdari, Balotra {{!}} Rajasthan {{!}} – Population, Area, Nearby Villages, Assembly & Parliament Constituency |url=https://villageinfo.org/village/87545 |access-date=2026-07-26 |website=villageinfo.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jethantari Halt Village in Siwana, Barmer, Rajasthan {{!}} Vill.co.in |url=https://vill.co.in/rajasthan/barmer/siwana-115005800/jethantari-halt-005800875460/ |access-date=2026-07-26 |website=vill.co.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=hindi |title=Jethantri Pin Code - 344027, All Post Office Areas PIN Codes, Search barmer Post Office Address |url=https://www.abplive.com/pincode/rajasthan/barmer/jethantri-pincode-344027.html |access-date=2026-07-26 |website=ABP News |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jethantri Pin Code {{!}} Postal Code (Zip Code) of Jethantri, Barmer, Rajasthan, India |url=https://www.indiatvnews.com/pincode/rajasthan/barmer/jethantri |access-date=2026-07-26 |website=India TV News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Govt. Sr. Sec. School, Jethantri |url=https://gsssjethantri.in/ |access-date=2026-07-26 |website=GSSS Jethantri |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=पिन कोड: JETHANTRI, BARMER, RAJASTHAN, भारत, Pincode.net.in |url=https://hi.pincode.net.in/RAJASTHAN/BARMER/J/JETHANTRI |access-date=2026-07-26 |website=hi.pincode.net.in}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-03-23 |title=जेठंतरी में दुकानों को चोरों ने बनाया निशाना, किराणा सामान व नकदी पार {{!}} House And Three Shops Locks Broke Cash And Goods Crossing |url=https://www.patrika.com/barmer-news/house-and-three-shops-locks-broke-cash-and-goods-crossing-4318679 |access-date=2026-07-26 |website=Patrika News |language=hi}}</ref> ==संदर्भ== l4vfempw3cqi9f7m4vferle9vavm6er 6591854 6591850 2026-07-26T08:59:30Z Dsrprj 780832 /* सन्दर्भ */ Cr 6591854 wikitext text/x-wiki जेठंतरी <ref>{{Cite web |title=Jethantari Village Population - Siwana - Barmer, Rajasthan |url=https://www.census2011.co.in/data/village/87545-jethantari-rajasthan.html |access-date=2026-07-26 |website=www.census2011.co.in}}</ref> राजस्थान , भारत के बालोतरा जिले की पचपदरा तहसील में स्थित एक गाँव है । 2011 की भारत जनगणना के अनुसार, गाँव की कुल जनसंख्या 2505 है।<ref>{{Cite web |title=Jethantari Village (Pincode: 344027), Samdari, Balotra {{!}} Rajasthan {{!}} – Population, Area, Nearby Villages, Assembly & Parliament Constituency |url=https://villageinfo.org/village/87545 |access-date=2026-07-26 |website=villageinfo.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jethantari Halt Village in Siwana, Barmer, Rajasthan {{!}} Vill.co.in |url=https://vill.co.in/rajasthan/barmer/siwana-115005800/jethantari-halt-005800875460/ |access-date=2026-07-26 |website=vill.co.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=hindi |title=Jethantri Pin Code - 344027, All Post Office Areas PIN Codes, Search barmer Post Office Address |url=https://www.abplive.com/pincode/rajasthan/barmer/jethantri-pincode-344027.html |access-date=2026-07-26 |website=ABP News |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jethantri Pin Code {{!}} Postal Code (Zip Code) of Jethantri, Barmer, Rajasthan, India |url=https://www.indiatvnews.com/pincode/rajasthan/barmer/jethantri |access-date=2026-07-26 |website=India TV News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Govt. Sr. Sec. School, Jethantri |url=https://gsssjethantri.in/ |access-date=2026-07-26 |website=GSSS Jethantri |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=पिन कोड: JETHANTRI, BARMER, RAJASTHAN, भारत, Pincode.net.in |url=https://hi.pincode.net.in/RAJASTHAN/BARMER/J/JETHANTRI |access-date=2026-07-26 |website=hi.pincode.net.in}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-03-23 |title=जेठंतरी में दुकानों को चोरों ने बनाया निशाना, किराणा सामान व नकदी पार {{!}} House And Three Shops Locks Broke Cash And Goods Crossing |url=https://www.patrika.com/barmer-news/house-and-three-shops-locks-broke-cash-and-goods-crossing-4318679 |access-date=2026-07-26 |website=Patrika News |language=hi}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बाड़मेर ज़िले के गाँव]] [[श्रेणी:राजस्थान की तहसीलें]] ns0w0zf3ej32b3y5cck6slqcrd87obq 6591855 6591854 2026-07-26T08:59:50Z Dsrprj 780832 /* */ Cr 6591855 wikitext text/x-wiki '''जेठंतरी''' <ref>{{Cite web |title=Jethantari Village Population - Siwana - Barmer, Rajasthan |url=https://www.census2011.co.in/data/village/87545-jethantari-rajasthan.html |access-date=2026-07-26 |website=www.census2011.co.in}}</ref> राजस्थान , भारत के बालोतरा जिले की पचपदरा तहसील में स्थित एक गाँव है । 2011 की भारत जनगणना के अनुसार, गाँव की कुल जनसंख्या 2505 है।<ref>{{Cite web |title=Jethantari Village (Pincode: 344027), Samdari, Balotra {{!}} Rajasthan {{!}} – Population, Area, Nearby Villages, Assembly & Parliament Constituency |url=https://villageinfo.org/village/87545 |access-date=2026-07-26 |website=villageinfo.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jethantari Halt Village in Siwana, Barmer, Rajasthan {{!}} Vill.co.in |url=https://vill.co.in/rajasthan/barmer/siwana-115005800/jethantari-halt-005800875460/ |access-date=2026-07-26 |website=vill.co.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=hindi |title=Jethantri Pin Code - 344027, All Post Office Areas PIN Codes, Search barmer Post Office Address |url=https://www.abplive.com/pincode/rajasthan/barmer/jethantri-pincode-344027.html |access-date=2026-07-26 |website=ABP News |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jethantri Pin Code {{!}} Postal Code (Zip Code) of Jethantri, Barmer, Rajasthan, India |url=https://www.indiatvnews.com/pincode/rajasthan/barmer/jethantri |access-date=2026-07-26 |website=India TV News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Govt. Sr. Sec. School, Jethantri |url=https://gsssjethantri.in/ |access-date=2026-07-26 |website=GSSS Jethantri |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=पिन कोड: JETHANTRI, BARMER, RAJASTHAN, भारत, Pincode.net.in |url=https://hi.pincode.net.in/RAJASTHAN/BARMER/J/JETHANTRI |access-date=2026-07-26 |website=hi.pincode.net.in}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-03-23 |title=जेठंतरी में दुकानों को चोरों ने बनाया निशाना, किराणा सामान व नकदी पार {{!}} House And Three Shops Locks Broke Cash And Goods Crossing |url=https://www.patrika.com/barmer-news/house-and-three-shops-locks-broke-cash-and-goods-crossing-4318679 |access-date=2026-07-26 |website=Patrika News |language=hi}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बाड़मेर ज़िले के गाँव]] [[श्रेणी:राजस्थान की तहसीलें]] dhtiyfk5wuo7xn08m8iraufwj4zoq6g 6591856 6591855 2026-07-26T09:00:08Z Dsrprj 780832 /* */ Cr 6591856 wikitext text/x-wiki '''जेठंतरी''' <ref>{{Cite web |title=Jethantari Village Population - Siwana - Barmer, Rajasthan |url=https://www.census2011.co.in/data/village/87545-jethantari-rajasthan.html |access-date=2026-07-26 |website=www.census2011.co.in}}</ref> राजस्थान , भारत के [[बालोतरा]] जिले की [[पचपदरा]] तहसील में स्थित एक गाँव है । 2011 की भारत जनगणना के अनुसार, गाँव की कुल जनसंख्या 2505 है।<ref>{{Cite web |title=Jethantari Village (Pincode: 344027), Samdari, Balotra {{!}} Rajasthan {{!}} – Population, Area, Nearby Villages, Assembly & Parliament Constituency |url=https://villageinfo.org/village/87545 |access-date=2026-07-26 |website=villageinfo.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jethantari Halt Village in Siwana, Barmer, Rajasthan {{!}} Vill.co.in |url=https://vill.co.in/rajasthan/barmer/siwana-115005800/jethantari-halt-005800875460/ |access-date=2026-07-26 |website=vill.co.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=hindi |title=Jethantri Pin Code - 344027, All Post Office Areas PIN Codes, Search barmer Post Office Address |url=https://www.abplive.com/pincode/rajasthan/barmer/jethantri-pincode-344027.html |access-date=2026-07-26 |website=ABP News |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jethantri Pin Code {{!}} Postal Code (Zip Code) of Jethantri, Barmer, Rajasthan, India |url=https://www.indiatvnews.com/pincode/rajasthan/barmer/jethantri |access-date=2026-07-26 |website=India TV News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Govt. Sr. Sec. School, Jethantri |url=https://gsssjethantri.in/ |access-date=2026-07-26 |website=GSSS Jethantri |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=पिन कोड: JETHANTRI, BARMER, RAJASTHAN, भारत, Pincode.net.in |url=https://hi.pincode.net.in/RAJASTHAN/BARMER/J/JETHANTRI |access-date=2026-07-26 |website=hi.pincode.net.in}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-03-23 |title=जेठंतरी में दुकानों को चोरों ने बनाया निशाना, किराणा सामान व नकदी पार {{!}} House And Three Shops Locks Broke Cash And Goods Crossing |url=https://www.patrika.com/barmer-news/house-and-three-shops-locks-broke-cash-and-goods-crossing-4318679 |access-date=2026-07-26 |website=Patrika News |language=hi}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बाड़मेर ज़िले के गाँव]] [[श्रेणी:राजस्थान की तहसीलें]] kicx0f1fkxgbbh4en0lr0zrvdcm25kx 6591857 6591856 2026-07-26T09:06:35Z Dsrprj 780832 /* */ Cr 6591857 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = जेठन्तरी |other_name = Majivala | settlement_type = [[गाँव]] | image_skyline = | image_alt = |subdivision_type = |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य|राज्य]] |subdivision_name1 = [[राजस्थान]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[बालोतरा ज़िला]] |subdivision_type3 = [[तहसील]] |subdivision_name3 = [[पचपदरा]] |elevation_m = |population_total = |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[हिन्दी]],[[मारवाड़ी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 }}'''जेठंतरी''' <ref>{{Cite web |title=Jethantari Village Population - Siwana - Barmer, Rajasthan |url=https://www.census2011.co.in/data/village/87545-jethantari-rajasthan.html |access-date=2026-07-26 |website=www.census2011.co.in}}</ref> राजस्थान , भारत के [[बालोतरा]] जिले की [[पचपदरा]] तहसील में स्थित एक गाँव है । 2011 की भारत जनगणना के अनुसार, गाँव की कुल जनसंख्या 2505 है।<ref>{{Cite web |title=Jethantari Village (Pincode: 344027), Samdari, Balotra {{!}} Rajasthan {{!}} – Population, Area, Nearby Villages, Assembly & Parliament Constituency |url=https://villageinfo.org/village/87545 |access-date=2026-07-26 |website=villageinfo.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jethantari Halt Village in Siwana, Barmer, Rajasthan {{!}} Vill.co.in |url=https://vill.co.in/rajasthan/barmer/siwana-115005800/jethantari-halt-005800875460/ |access-date=2026-07-26 |website=vill.co.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=hindi |title=Jethantri Pin Code - 344027, All Post Office Areas PIN Codes, Search barmer Post Office Address |url=https://www.abplive.com/pincode/rajasthan/barmer/jethantri-pincode-344027.html |access-date=2026-07-26 |website=ABP News |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jethantri Pin Code {{!}} Postal Code (Zip Code) of Jethantri, Barmer, Rajasthan, India |url=https://www.indiatvnews.com/pincode/rajasthan/barmer/jethantri |access-date=2026-07-26 |website=India TV News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Govt. Sr. Sec. School, Jethantri |url=https://gsssjethantri.in/ |access-date=2026-07-26 |website=GSSS Jethantri |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=पिन कोड: JETHANTRI, BARMER, RAJASTHAN, भारत, Pincode.net.in |url=https://hi.pincode.net.in/RAJASTHAN/BARMER/J/JETHANTRI |access-date=2026-07-26 |website=hi.pincode.net.in}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-03-23 |title=जेठंतरी में दुकानों को चोरों ने बनाया निशाना, किराणा सामान व नकदी पार {{!}} House And Three Shops Locks Broke Cash And Goods Crossing |url=https://www.patrika.com/barmer-news/house-and-three-shops-locks-broke-cash-and-goods-crossing-4318679 |access-date=2026-07-26 |website=Patrika News |language=hi}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बाड़मेर ज़िले के गाँव]] [[श्रेणी:राजस्थान की तहसीलें]] louyihqvycj248k0j0o4w5qgmql8f4o 6591858 6591857 2026-07-26T09:06:46Z Dsrprj 780832 /* */ 6591858 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = जेठन्तरी |other_name = | settlement_type = [[गाँव]] | image_skyline = | image_alt = |subdivision_type = |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य|राज्य]] |subdivision_name1 = [[राजस्थान]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[बालोतरा ज़िला]] |subdivision_type3 = [[तहसील]] |subdivision_name3 = [[पचपदरा]] |elevation_m = |population_total = |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[हिन्दी]],[[मारवाड़ी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 }}'''जेठंतरी''' <ref>{{Cite web |title=Jethantari Village Population - Siwana - Barmer, Rajasthan |url=https://www.census2011.co.in/data/village/87545-jethantari-rajasthan.html |access-date=2026-07-26 |website=www.census2011.co.in}}</ref> राजस्थान , भारत के [[बालोतरा]] जिले की [[पचपदरा]] तहसील में स्थित एक गाँव है । 2011 की भारत जनगणना के अनुसार, गाँव की कुल जनसंख्या 2505 है।<ref>{{Cite web |title=Jethantari Village (Pincode: 344027), Samdari, Balotra {{!}} Rajasthan {{!}} – Population, Area, Nearby Villages, Assembly & Parliament Constituency |url=https://villageinfo.org/village/87545 |access-date=2026-07-26 |website=villageinfo.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jethantari Halt Village in Siwana, Barmer, Rajasthan {{!}} Vill.co.in |url=https://vill.co.in/rajasthan/barmer/siwana-115005800/jethantari-halt-005800875460/ |access-date=2026-07-26 |website=vill.co.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=hindi |title=Jethantri Pin Code - 344027, All Post Office Areas PIN Codes, Search barmer Post Office Address |url=https://www.abplive.com/pincode/rajasthan/barmer/jethantri-pincode-344027.html |access-date=2026-07-26 |website=ABP News |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jethantri Pin Code {{!}} Postal Code (Zip Code) of Jethantri, Barmer, Rajasthan, India |url=https://www.indiatvnews.com/pincode/rajasthan/barmer/jethantri |access-date=2026-07-26 |website=India TV News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Govt. Sr. Sec. School, Jethantri |url=https://gsssjethantri.in/ |access-date=2026-07-26 |website=GSSS Jethantri |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=पिन कोड: JETHANTRI, BARMER, RAJASTHAN, भारत, Pincode.net.in |url=https://hi.pincode.net.in/RAJASTHAN/BARMER/J/JETHANTRI |access-date=2026-07-26 |website=hi.pincode.net.in}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-03-23 |title=जेठंतरी में दुकानों को चोरों ने बनाया निशाना, किराणा सामान व नकदी पार {{!}} House And Three Shops Locks Broke Cash And Goods Crossing |url=https://www.patrika.com/barmer-news/house-and-three-shops-locks-broke-cash-and-goods-crossing-4318679 |access-date=2026-07-26 |website=Patrika News |language=hi}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बाड़मेर ज़िले के गाँव]] [[श्रेणी:राजस्थान की तहसीलें]] ou4ht68193l4vqx0oz0677zncleexsq 6591859 6591858 2026-07-26T09:07:34Z Dsrprj 780832 /* */ 6591859 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = जेठन्तरी |other_name = | settlement_type = [[गाँव]] | image_skyline = | image_alt = |subdivision_type = |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य|राज्य]] |subdivision_name1 = [[राजस्थान]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[बालोतरा ज़िला]] |subdivision_type3 = [[तहसील]] |subdivision_name3 = [[पचपदरा]] |elevation_m = |population_total = |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[हिन्दी]],[[मारवाड़ी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 }}'''जेठन्तरी''' <ref>{{Cite web |title=Jethantari Village Population - Siwana - Barmer, Rajasthan |url=https://www.census2011.co.in/data/village/87545-jethantari-rajasthan.html |access-date=2026-07-26 |website=www.census2011.co.in}}</ref> राजस्थान , भारत के [[बालोतरा]] जिले की [[पचपदरा]] तहसील में स्थित एक गाँव है । 2011 की भारत जनगणना के अनुसार, गाँव की कुल जनसंख्या 2505 है।<ref>{{Cite web |title=Jethantari Village (Pincode: 344027), Samdari, Balotra {{!}} Rajasthan {{!}} – Population, Area, Nearby Villages, Assembly & Parliament Constituency |url=https://villageinfo.org/village/87545 |access-date=2026-07-26 |website=villageinfo.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jethantari Halt Village in Siwana, Barmer, Rajasthan {{!}} Vill.co.in |url=https://vill.co.in/rajasthan/barmer/siwana-115005800/jethantari-halt-005800875460/ |access-date=2026-07-26 |website=vill.co.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=hindi |title=Jethantri Pin Code - 344027, All Post Office Areas PIN Codes, Search barmer Post Office Address |url=https://www.abplive.com/pincode/rajasthan/barmer/jethantri-pincode-344027.html |access-date=2026-07-26 |website=ABP News |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jethantri Pin Code {{!}} Postal Code (Zip Code) of Jethantri, Barmer, Rajasthan, India |url=https://www.indiatvnews.com/pincode/rajasthan/barmer/jethantri |access-date=2026-07-26 |website=India TV News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Govt. Sr. Sec. School, Jethantri |url=https://gsssjethantri.in/ |access-date=2026-07-26 |website=GSSS Jethantri |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=पिन कोड: JETHANTRI, BARMER, RAJASTHAN, भारत, Pincode.net.in |url=https://hi.pincode.net.in/RAJASTHAN/BARMER/J/JETHANTRI |access-date=2026-07-26 |website=hi.pincode.net.in}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-03-23 |title=जेठंतरी में दुकानों को चोरों ने बनाया निशाना, किराणा सामान व नकदी पार {{!}} House And Three Shops Locks Broke Cash And Goods Crossing |url=https://www.patrika.com/barmer-news/house-and-three-shops-locks-broke-cash-and-goods-crossing-4318679 |access-date=2026-07-26 |website=Patrika News |language=hi}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बाड़मेर ज़िले के गाँव]] [[श्रेणी:राजस्थान की तहसीलें]] mybut4otst2gp9y57yhr6ch1xvlfyc4 वार्ता:जेठन्तरी 1 1616343 6591853 2026-07-26T08:58:22Z Dsrprj 780832 /* */ वार्ता 6591853 wikitext text/x-wiki {{वार्ता}} rx4y4d1zqqpgtxe9j5l0nrs92zf5d03