विकिपीडिया hiwiki https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter मीडिया विशेष वार्ता सदस्य सदस्य वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहायता सहायता वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता प्रवेशद्वार प्रवेशद्वार वार्ता TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Event Event talk रबीन्द्रनाथ ठाकुर 0 1293 6595610 6575471 2026-08-05T03:06:50Z Dr.jagdish 3543 /* जीवन परिचय */ 6595610 wikitext text/x-wiki {{बंगाली विस्तार}}{{Infobox writer|name | native_name = রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর | native_name_lang = bn | image = [[File:1926_Rabindrath_Tagore.jpg|250px]] | image_size = 299px | alt = Late-middle-aged bearded man in Grey robes sitting on a chair looks to the right with serene composure. | caption = रंगीला चित्र (1926) | birth name = रबीन्द्रनाथ ठाकुर | birth_date = {{Birth date|df=yes|1861|05|7}} | birth_place = [[जोड़ासांको ठाकुरबाड़ी]], [[बंगाल प्रेसीडेंसी]], [[ब्रिटिश भारत के प्रेसीडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]]<ref name="nobelfacts">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1913/tagore-facts.html|title=Rah Tagore - Facts|website=NobelPrize|access-date=2 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611070728/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1913/tagore-facts.html|archive-date=11 जून 2017|url-status=live}}</ref> | death_date = {{Death date|df=yes|1941|08|7}} | death_place = जोड़ासांको ठाकुरबाड़ी, बंगाल प्रेसीडेंसी, ब्रिटिश भारत<ref name="nobelfacts"/> | occupation = लेखक, कवि, नाटककार, संगीतकार, चित्रकार | language = [[बंगाली भाषा|बांग्ला]], [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] | Nationality = [[भारतीय]] | movement = [[आधुनिकतावाद]]|notablework ''[[गीतांजलि]]'', ''गोरा'', ''[[घरे बाइरे]]'', ''[[जन गण मन]]'', ''[[रवींद्र संगीत|रबीन्द्र संगीत]]'', ''[[आमार शोनार बांग्ला|आमार सोनार बांग्ला]]'', ''नौका डूबी'' | spouse = मृणालिनी देवी (१ मार्च १८७४–२३ नवंबर १९०२) | पिता = देवेन्द्रनाथ ठाकुर | माता = शारदा देवी | children = ५ (जिनमें से दो का बाल्यावस्था में निधन हो गया) | relatives = टैगोर परिवार | awards = साहित्य के लिए [[नोबल पुरस्कार]] | signature = Rabindranath Tagore Signature.svg | signature_alt = Close-up on a Bengali word handwritten with angular, jaunty letters. | places = {{Location map+ | India West Bengal#India | caption = रबीन्द्रनाथ ठाकुर से संबंधित स्थानों की नक्शे में जगह | places = {{Location map~ | India West Bengal | label = [[शांति निकेतन]] | marksize = 5 | lat_deg = 23.68 | lon_deg = 87.68 }} {{Location map~ | India West Bengal | label = शिलाईदाहा | marksize = 5 | lat_deg = 23.9199 | lon_deg = 89.2200 }} {{Location map~ | India West Bengal | label = जोड़ासाँको, कोलकाता | marksize = 5 | lat_deg = 22.5850 | lon_deg = 88.3592 }} }} | nationality = [[भारतीय]] | citizenship = [[ब्रिटिश भारत]] | education = [[यूनिवर्सिटी कॉलेज, लन्दन]] | name = रवीन्द्रनाथ ठाकुर }} {{रबीन्द्रनाथ ठाकुर पार्श्वदण्ड}} '''रवीन्द्रनाथ ठाकुर''' ({{Langx|bn|রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর|4=रबीन्द्रनाथ ठाकुर}}, {{Langx|en|Rabindranath Tagore|4=रबीन्द्रनाथ टैगोर|italics=no}}; 7 मई 1861 – 7 अगस्त 1941) विश्वविख्यात [[कवि]], [[साहित्यकार]], [[दार्शनिक]] और [[भारतीय साहित्य]] के [[नोबेल पुरस्कार]] विजेता हैं। उन्हें [[बांग्ला साहित्य]] के माध्यम से भारतीय सांस्कृतिक चेतना में नयी जान फूँकने वाले युगदृष्टा माना जाता है। वे [[एशिया]] के प्रथम नोबेल पुरस्कार सम्मानित व्यक्ति हैं। वे एकमात्र कवि हैं जिसकी दो रचनाएँ दो देशों का राष्ट्रगान बनीं - [[भारत]] का [[राष्ट्र-गान]] '[[जन गण मन]]' और [[बाँग्लादेश]] का [[राष्ट्रीय गान]] '[[आमार शोनार बांग्ला|आमार सोनार बांङ्ला]]' - गुरुदेव की ही रचनाएँ हैं। == जीवन परिचय == [[चित्र:Rabindranath-Tagore-Mrinalini-Devi-1883.jpg|right|thumb|300px|रवीन्द्रनाथ ठाकुर और उनकी पत्नी मृणालिनी देवी, १८८३ में]] [Https://www.hindwi.org/ रवीन्द्रनाथ ठाकुर] का जन्म 7 मई 1861 को [[कोलकाता]] के जोड़ासाँको ठाकुरबाड़ी में हुआ। उनके पिता [[देवेन्द्रनाथ टैगोर |देवेन्द्रनाथ ठाकुर]] और माता शारदा देवी थीं। उनकी आरम्भिक शिक्षा प्रतिष्ठित सेंट जेवियर स्कूल में हुई। उन्होंने बैरिस्टर बनने की इच्छा में 1878 में [[इंग्लैंड]] के ब्रिजटोन में पब्लिक स्कूल में नाम लिखाया फिर [[लन्दन विश्वविद्यालय]] में [[कानून]] का अध्ययन किया किन्तु 1880 में बिना डिग्री प्राप्त किए ही स्वदेश पुनः लौट आए। सन्1883 में मृणालिनी देवी के साथ उनका विवाह हुआ। ठाकुर की माता की मृत्यु उनके बचपन में हो गयी और उनके पिता व्यापक रूप से यात्रा करने वाले व्यक्ति थे, अतः उनका लालन-पालन अधिकांशतः नौकरों द्वारा ही किया गया था। ठाकुर परिवार [[बंगाल पुनर्जागरण]] के समय अग्रणी था उन्होंने साहित्यिक पत्रिकाओं का प्रकाशन किया; बंगाली और पश्चिमी शास्त्रीय संगीत एवं रंगमंच और पटकथाएँ वहाँ नियमित रूप से प्रदर्शित हुईं थीं। ठाकुर के पिता ने कई पेशेवर [[ध्रुपद]] संगीतकारों को घर में रहने और बच्चों को [[भारतीय शास्त्रीय संगीत]]{{Sfn|Tagore|Dutta|Robinson|1997|p=10}} पढ़ाने के लिए आमंत्रित किया था। ठाकुर के सबसे बड़े भाई [[द्विजेन्द्रनाथ ठाकुर|द्विजेंद्रनाथ]] एक [[दार्शनिक]] और [[कवि]] थे एवं दूसरे भाई सत्येंद्रनाथ [[कुलीन]] और पूर्व में सभी यूरोपीय सिविल सेवा के लिए पहले भारतीय नियुक्त व्यक्ति थे। एक भाई ज्योतिरिंद्रनाथ, [[संगीतकार]] और [[नाटककार]] थे एवं इनकी बहिन स्वर्णकुमारी [[उपन्यासकार]] थीं। ज्योतिरिंद्रनाथ की पत्नी कादंबरी देवी सम्भवतः ठाकुर से थोड़ी बड़ी थीं व उनकी प्रिय मित्र और शक्तिशाली प्रभाव वाली स्त्री थीं जिन्होंने 1884 में अचानक आत्महत्या कर ली। इस कारण ठाकुर और इनका शेष परिवार कुछ समय तक अधिक समस्याओं से घिरा रहा था।<ref>{{cite book |last1=श्री |first1=एस प्रसन्न |title= Woman in the novels of Shashi Deshpande : a study |date= २००३|publisher= सरूप एण्ड सन्स |location=नई दिल्ली|isbn=8176253812 |page=१३ |edition=प्रथम|अंग्रेज़ी |url=https://books.google.com/books?id=-bXCWuy8ccMC&pg |accessdate=१२ अप्रैल २०१६}}</ref> इसके बाद ठाकुर ने बड़े पैमाने पर विद्यालयी कक्षा की पढ़ाई से परहेज किया और मैरर या पास के [[बोलपुर]] और पनिहती में घूमने को प्राथमिकता दी, और फिर परिवार के <ref name="Dutta_1995_55-56">{{Harv |Dutta|Robinson |1995|pp=55–56}}.</ref><ref name="Stewart_2003_91">{{Harv |Stewart|Twichell |2003|p=91}}.</ref> साथ कई स्थानों की यात्रा की। उनके भाई हेमेंन्द्रनाथ ने उसे पढ़ाया और शारीरिक रूप से उसे वातानुकूलित {{Sfn|Dutta|Robinson|1995|pp=50}} किया - [[गंगा]] को तैरते हुए या पहाड़ियों के माध्यम से, जिमनास्टिक्स द्वारा, और [[जूडो]] और [[कुश्ती]] अभ्यास करना उनके भाई ने सिखाया था। ठाकुर ने ड्राइंग, शरीर विज्ञान, [[भूगोल]] और इतिहास, [[साहित्य]], [[गणित]], [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] और अंग्रेजी को अपने सबसे पसंदीदा विषय का अध्ययन किया था। हालाँकि ठाकुर ने औपचारिक शिक्षा से नाराजगी व्यक्त की - स्थानीय प्रेसीडेंसी कॉलेज में उनके विद्वानों से पीड़ित एक दिन का दिन था। कई वर्षो बाद उन्होंने कहा कि उचित शिक्षण चीजों की व्याख्या नहीं करता है; उनके अनुसार उचित शिक्षण, जिज्ञासा है।<ref>{{cite book |last1=Paul |first1=S. K. |title=The Complete Poems of Rabindranath Tagore's Gitanjali: Texts and Critical Evaluation |date=1 January 2006 |publisher=Sarup & Sons |isbn=9788176256605 |page=2 |url=https://books.google.com/books?id=IproIa_rIv8C&pg |accessdate=12 April 2016 |language=en}}</ref> ग्यारह वर्ष की आयु में उनके उपनयन (यग्योपवित/ जनेऊ) संस्कार के बाद, ठाकुर और उनके पिता कई महीनों के लिए [[भारत]] की यात्रा करने के लिए फरवरी 1873 में [[कोलकाता|कलकत्ता]] छोड़कर अपने पिता के [[शांतिनिकेतन]] सम्पत्ति और [[अमृतसर]] से <ref>{{Cite web|title= A journey with my Father My Reminiscences|url= http://www.online-literature.com/tagore-rabindranath/my-reminiscences/14/|access-date= 2 दिसंबर 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20171024075805/http://www.online-literature.com/tagore-rabindranath/my-reminiscences/14/|archive-date= 24 अक्तूबर 2017|url-status= live}}</ref> डेलाहौसी के [[हिमालय|हिमालयी पर्वतीय स्थल]] तक निकल गए थे। वहां ठाकुर ने जीवनी, इतिहास, [[खगोल शास्त्र|खगोल विज्ञान]], आधुनिक विज्ञान और [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] का अध्ययन किया था और [[कालिदास]] की शास्त्रीय कविताओं के बारे में भी पढ़ाई की थी। 1873 में [[अमृतसर]] में अपने एक महीने के प्रवास के समय, वह सुप्रभात गूरुवाणी और नानक वाणी से बहुत प्रभावित हुए थे, जिन्हें [[हरिमन्दिर साहिब|स्वर्ण मंदिर]] में गाया जाता था जिसके लिए दोनों पिता और पुत्र नियमित रूप से आगंतुक थे। उन्होंने इसके बारे में अपनी पुस्तक ''मेरी यादों'' में उल्लेख किया जो 1912में प्रकाशित हुई थी।{{Sfn|Tagore |Chakravarti|1961|p=45}}{{Sfn|Tagore|Dutta |Robinson|1997|p=265}} == साहित्यिक जीवन == [[चित्र:Valmiki Pratibha Indira Devi & Rabindranath Tagore.jpg|right|thumb|300px|'वाल्मीकि प्रतिभा' नामक नाटक में शीर्ष भूमिका में रवीन्द्रनाथ ठाकुर (सन १८८१); उनकी भतीजी [[इंदिरा देवी]], [[लक्ष्मी]] की भूमिका में हैं।]] बचपन से ही उनकी कविता, [[छंद|छन्द]] और [[भाषा]] में अद्भुत प्रतिभा का आभास लोगों को मिलने लगा था। उन्होंने पहली कविता आठ वर्ष की आयु में लिखी थी और सन् १८७७ में केवल सोलह वर्ष की आयु में उनकी प्रथम लघुकथा प्रकाशित हुई थी।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.webdunia.com/inspiring-personality/tagore-biography-120050500056_1.html|title=Biography of Rabindranath Tagore {{!}} गुरुदेव रवींद्रनाथ टैगोर की जीवनी|last=Webdunia|website=hindi.webdunia.com|language=hi|access-date=2022-05-06}}</ref> ठाकुर ने अपने जीवनकाल में कई [[उपन्यास]], [[निबन्ध|निबंध]], लघु कथाएँ, यात्रावृन्त, नाटक और सहस्रो गाने भी लिखे हैं। वे अधिकतम अपनी पद्य कविताओं के लिए जाने जाते हैं। गद्य में लिखी उनकी छोटी कहानियाँ बहुत लोकप्रिय रही हैं। ठाकुर ने इतिहास, भाषाविज्ञान और आध्यात्मिकता से जुड़ी पुस्तकें भी लिखी थीं। ठाकुर के यात्रावृन्त, निबंध, और व्याख्यान कई खंडों में संकलित किए गए थे, जिनमें [[यूरोप]] के जटरिर पत्रों (यूरोप से पत्र) और 'मनुशर धर्म' (मनुष्य का धर्म) शामिल थे। [[अल्बर्ट आइंस्टीन]] के साथ उनकी संक्षिप्त बातचीत, "वास्तविकता की प्रकृति पर नोट", बाद के उत्तरार्धों के एक परिशिष्ट के रूप में सम्मिलित किया गया है।<ref>{{cite web|title=Pandey 2011|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rabindranath_Tagore#CITEREFPandey2011|accessdate=9 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20140122221200/http://en.wikipedia.org/wiki/Rabindranath_Tagore#CITEREFPandey2011|archive-date=22 जनवरी 2014|url-status=live}}</ref> ठाकुर के १५० वें जन्मदिन के अवसर पर उनके कार्यों का एक (''कालनुक्रोमिक रवीन्द्र रचनाबली'') नामक एक संकलन वर्तमान में [[बंगाली भाषा|बंगाली]] कालानुक्रमिक क्रम में प्रकाशित किया गया है। इसमें प्रत्येक कार्य के सभी संस्करण शामिल हैं और लगभग अस्सी संस्करण है। २०११ में, हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस ने विश्व-भारती विश्वविद्यालय के साथ अंग्रेजी में उपलब्ध ठाकुर के कार्यों की सबसे बड़ी संकलन ''द एसेंटियल ठाकुर'', को प्रकाशित करने के लिए सहयोग किया है यह फकराल आलम और राधा चक्रवर्ती द्वारा संपादित की गयी थी और ठाकुर के जन्म की १५० वीं वर्षगांठ की निशानी हैं। == रचनाएँ == '''{{मुख्य|रवीन्द्रनाथ ठाकुर की कृतियाँ}}''' # गीतांजलि - (साहित्य नोबल पुरस्कार) # पूरबी प्रवाहिन # शिशु भोलानाथ # महुआ # वनवाणी # परिशेष # पुनश्च # वीथिका शेषलेखा # चोखेरबाली # कणिका # नैवेद्य मायेर खेला # क्षणिका # गीतिमाल्य # कथा ओ कहानी == रवीन्द्र संगीत == {{मुख्य|रवीन्द्र संगीत}} ठाकुर ने लगभग 2,230 गीतों की रचना की। रवींद्र संगीत बाँग्ला संस्कृति का अभिन्न अंग है। ठाकुर के संगीत को उनके साहित्य से अलग नहीं किया जा सकता। उनकी अधिकतर रचनाएँ तो अब उनके गीतों में शामिल हो चुकी हैं। [[हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत]] की [[ध्रुवपद]] शैली से प्रभावित ये गीत मानवीय भावनाओं के अलग-अलग रंग प्रस्तुत करते हैं। अलग-अलग [[राग|रागों]] में गुरुदेव के गीत यह आभास कराते हैं मानो उनकी रचना उस राग विशेष के लिए ही की गई थी। प्रकृति के प्रति गहरा लगाव रखने वाला यह प्रकृति प्रेमी ऐसा एकमात्र व्यक्ति है जिसने दो देशों के लिए राष्ट्रगान लिखा। == दर्शन == गुरुदेव ने जीवन के अंतिम दिनों में चित्र बनाना शुरू किया। इसमें युग का संशय, मोह, क्लान्ति और निराशा के स्वर प्रकट हुए हैं। मनुष्य और ईश्वर के बीच जो चिरस्थायी सम्पर्क है, उनकी रचनाओं में वह अलग-अलग रूपों में उभरकर सामने आया। ठाकुर और [[महात्मा गाँधी]] के बीच राष्ट्रीयता और मानवता को लेकर हमेशा वैचारिक मतभेद रहा। जहां गान्धी पहले पायदान पर राष्ट्रवाद को रखते थे, वहीं ठाकुर मानवता को राष्ट्रवाद से अधिक महत्व देते थे। लेकिन दोनों एक दूसरे का बहुत अधिक सम्मान करते थे। ठाकुर ने [[महात्मा गांधी|गान्धीजी]] को डाकू का विशेषण दिया था। एक समय था जब [[शान्तिनिकेतन]] आर्थिक कमी से जूझ रहा था और गुरुदेव देश भर में नाटकों का मंचन करके धन संग्रह कर रहे थे। उस समय गान्धी जी ने ठाकुर को 60 हजार रुपये के अनुदान का चेक दिया था। जीवन के अन्तिम समय ७ अगस्त १९४१ से कुछ समय पहले इलाज के लिए जब उन्हें शान्तिनिकेतन से कोलकाता ले जाया जा रहा था तो उनकी नातिन ने कहा कि आपको मालूम है हमारे यहाँ नया पावर हाउस बन रहा है। इसके जवाब में उन्होंने कहा कि हाँ पुराना आलोक चला जाएगा और नए का आगमन होगा। == विशेषताए == उनकी रचनाओं में मनुष्य और ईश्वर के बीच के चिरस्थायी सम्पर्क की विविध रूपों में अभिव्यक्ति मिलती है। उन्होंने बंगाली साहित्य में नए तरह के पद्य और गद्य के साथ बोलचाल की भाषा का भी प्रयोग किया। इससे बंगाली साहित्य क्लासिकल संस्कृत के प्रभाव से मुक्त हो गया। ठाकुर की रचनायें बांग्ला साहित्य में एक नई ऊर्जा ले कर आई। उन्होंने एक दर्जन से अधिक उपन्यास लिखे। इनमे चोखेर बाली, घरे बहिरे, गोरा आदि शामिल है। उनके उपन्यासों में मध्यम वर्गीय समाज विशेष रूप से उभर कर सामने आया। 1913 ईस्वी में गीतांजलि के लिए इन्हें साहित्य का नोबल पुरस्कार मिला जो कि एशिया मे प्रथम विजेता साहित्य मे है। मात्र आठ वर्ष की उम्र मे पहली कविता और केवल 16 वर्ष की उम्र मे पहली लघुकथा प्रकाशित कर बांग्ला साहित्य मे एक नए युग की शुरुआत की रूपरेखा तैयार की। उनकी कविताओं में नदी और बादल की अठखेलियों से लेकर अध्यात्मवाद तक के विभिन्न विषयों को बखूबी उकेरा गया है। उनकी कविता पढ़ने से उपनिषद की भावनाएं परिलक्षित होती है। == सम्मान == * १९१३ ई. में रवीन्द्रनाथ ठाकुर को उनकी काव्यरचना [[गीतांजलि]] के लिये साहित्य का [[नोबेल पुरस्कार]] मिला। * १९१५ ई. में उन्हें राजा जॉर्ज पंचम ने नाइटहुड की पदवी से सम्मानित किया था। १९१९ ई. में [[जलियाँवाला बाग हत्याकांड]] के विरोध में उन्होंने यह उपाधि लौटा दी थी। == चित्र दीर्घा== <gallery> File:Rabindranath with Einstein.jpg|thumb|महान वैज्ञानिक [[अल्बर्ट आइंस्टीन]] के साथ गुरुदेव रवींद्रनाथ, 1930 File: Last pic of Tagore.jpg|रवीन्द्रनाथ ठाकुर की अन्तिम छबि (१९४१) </gallery> ==इन्हें&nbsp;भी&nbsp;देखें== * [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर की कृतियाँ]] * [[गीतांजलि]] * [[रवीन्द्र संगीत]] * [[विश्व-भारती विश्वविद्यालय]] * [[शांतिनिकेतन]] ==सन्दर्भ== {{Reflist}}{{Subject bar|commons=Rabindranath Tagore|s=Author:Rabindranath Tagore|q=Rabindranath Tagore|v=Rabindranath Tagore}} {{भारतीय नोबेल पुरस्कार विजेता}} {{साहित्य में नोबेल पुरस्कार}} {{Authority control}} [[श्रेणी:नोबेल पुरस्कार विजेता साहित्यकार]] [[श्रेणी:बांग्ला साहित्यकार]] [[श्रेणी:1861 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९४१ में निधन]] [[श्रेणी:बंगाली कवि]] [[श्रेणी:हिन्दी सम्पादनोत्सव के अंतर्गत बनाए गए लेख]] [[श्रेणी:बंगाली लेखक]] avevnit8f5satxdm2ty4lq9oetijsf4 मिथिला 0 1912 6595614 6480145 2026-08-05T03:23:49Z ~2026-43269-22 940443 /* मिथिला के प्रमुख शहर */ मिथिला के प्रमुख शहरों की सूची में मेहसी जोड़ा। 6595614 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mithila region of India.png|अंगूठाकार|'''मिथिला''']] '''मिथिला''' प्राचीन [[भारत]] में एक राज्य था जिसमे [[बिहार]] के तिरहुत, [[दरभंगा]], मुंगेर, कोसी, [[पूर्णिया]] और [[भागलपुर]] प्रमंडल तथा [[झारखण्ड|झारखंड]] के [[संथाल परगना]] प्रमंडल<ref>{{cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=O49ZDwAAQBAJ&pg=RA1-PR20&f=false|title=Sushasan Ke Aaine Mein Naya Bihar|first=Pankaj Kumar|last=Jha|date=2010|publisher=Prabhat Prakashan|location=Bihar (India)|access-date=4 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328031449/https://books.google.co.in/books?id=O49ZDwAAQBAJ&pg=RA1-PR20&f=false|archive-date=28 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> के साथ साथ नेपाल के तराई क्षेत्र के कुछ भाग भी शामिल हैं।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=A0i94Z5C8HMC&pg=PA33|title=Anthropology of ancient Hindu kingdoms: a study in civilizational perspective|last=झा|first=मखन|date=|publisher=एमडी पब्लिकेशन्स|year=1997|isbn=978-81-7533-034-4|edition=प्रथम|location=नई दिल्ली|pages=33|language=en}}</ref> मिथिला की लोकश्रुति कई सदियों से चली आ रही है जो अपनी बौद्धिक परम्परा के लिये भारत और भारत के बाहर जानी जाती रही है। इस क्षेत्र की प्रमुख भाषा [[मैथिली भाषा|मैथिली]] है। हिन्दू धार्मिक ग्रंथों में सबसे पहले इसका संकेत [[शतपथ ब्राह्मण]] में तथा स्पष्ट उल्लेख [[वाल्मीकि रामायण|वाल्मीकीय रामायण]] में मिलता है। मिथिला का उल्लेख [[वेदों]], [[महाभारत]], [[रामायण]], [[पुराण]] तथा [[जैन धर्म|जैन]] एवं [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] ग्रन्थों में हुआ है। == नामकरण : प्राचीन उल्लेखों के सन्दर्भ में == [[File:Ancient Republics(Ganarajya or Gansangha).png|thumb|विदेह, 500 ईशा पूर्व, कोलिय गणराज्य के पश्चिम में स्थित]] पौराणिक उल्लेखों के अनुसार इस क्षेत्र का सर्वाधिक प्राचीन नाम मिथिला ही प्राप्त होता है; साथ ही '''विदेह''' नाम से भी इसे संबोधित किया गया है। तीरभुक्ति ([[तिरहुत प्रमंडल|तिरहुत]]) नाम प्राप्त उल्लेखों के अनुसार अपेक्षाकृत काफी बाद का सिद्ध होता है। === मिथिला एवं विदेह === विदेह और मिथिला नामकरण का सर्वाधिक प्राचीन संबंध शतपथ ब्राह्मण में उल्लिखित विदेघ माथव से जुड़ता है। मिथिला के बसने के आरंभिक समय का संकेत उक्त कथा में प्राप्त होता है। विदेघ माथव तथा उसके पुरोहित गौतम राहूगण [[सरस्वती नदी]] के तीर से पूर्व की ओर चले थे। उनके आगे-आगे अग्नि वैश्वानर नदियों का जल सुखाते हुए चल रहे थे। सदानीरा ([[गण्डकी]]) नदी को अग्नि सुखा नहीं सके<ref>शतपथ ब्राह्मण (प्रथम भाग) - सं. स्वामी सत्यप्रकाश सरस्वती, अनुवादक- पं. गंगाप्रसाद उपाध्याय; विजयकुमार गोविन्दराम हासानन्द, दिल्ली; संस्करण-2010 ई. पृ०-69(1.4.1.14)</ref> और विदेघ माथव द्वारा यह पूछे जाने पर कि अब मेरा निवास कहाँ हो, अग्नि ने उत्तर दिया कि इस नदी के पूर्व की ओर तुम्हारा निवास हो।<ref name="अ">शतपथ ब्राह्मण (प्रथम भाग), पूर्ववत्-1.4.1.17, पृ०-71.</ref> शतपथ ब्राह्मण में स्पष्ट रूपेण उल्लिखित है कि पहले ब्राह्मण लोग इस नदी को पार नहीं करते थे तथा यहाँ की भूमि उपजाऊ नहीं थी। उसमें दलदल बहुत था क्योंकि अग्नि वैश्वानर ने उसका आस्वादन नहीं किया था। परंतु अब यह बहुत उपजाऊ है क्योंकि ब्राह्मणों ने यज्ञ करके उसका आस्वादन अग्नि को करा दिया है।<ref>शतपथ ब्राह्मण (प्रथम भाग), पूर्ववत्-1.4.1.15-16, पृ०-70-71.</ref> गण्डकी नदी के बारे में यह भी उल्लेख है कि गर्मी के बाद के दिनों में भी, अर्थात् काफी गर्मी के दिनों में भी, यह नदी खूब बहती है। इस विदेघ शब्द से विदेह का तथा माथव शब्द से मिथिला का संबंध प्रतीत होता है।<ref>मिथिलाक इतिहास, डाॅ० उपेन्द्र ठाकुर, मैथिली अकादमी पटना, द्वितीय संस्करण-1992ई०, पृ०-1,2.</ref><ref>मिथिला का इतिहास, डाॅ० रामप्रकाश शर्मा, कामेश्वर सिंह संस्कृत वि.वि.दरभंगा, तृतीय संस्करण-2016, पृ०-9.</ref> शतपथ में ही गंडकी नदी के बारे में उल्लेख करते हुए स्पष्ट रूप से विदेह शब्द का भी उल्लेख हुआ है। वहाँ कहा गया है कि अब तक यह नदी कोसल और विदह देशों के बीच की सीमा है; तथा इस भूमि को माथव की संतान (माथवाः) कहा गया है।<ref name="अ" /> वाल्मीकीय रामायण तथा विभिन्न पुराणों में मिथिला नाम का संबंध राजा निमि के पुत्र मिथि से जोड़ा गया है। न्यूनाधिक अंतरों के साथ इन ग्रंथों में एक कथा सर्वत्र प्राप्त है कि निमि के मृत शरीर के मंथन से मिथि का जन्म हुआ था। वाल्मीकीय रामायण में मिथि के वंशज के मैथिल कहलाने का उल्लेख हुआ है<ref name="क">वाल्मीकीय रामायण, गीताप्रेस गोरखपुर, द्वितीय खण्ड, संस्करण-1995ई०, उत्तरकाण्ड-57.19-20 (पृ०-739)।</ref> जबकि पौराणिक ग्रंथों में मिथि के द्वारा ही मिथिला के बसाये जाने की बात स्पष्ट रूप से कही गयी है।<ref name="ख">श्रीमद्भागवतमहापुराण (सटीक), द्वितीय खण्ड, 9.13.13, गीता प्रेस गोरखपुर, संस्करण-2001ई०, पृष्ठ-54.</ref> शब्दान्तरों से यह बात अनेक ग्रंथों में कही गयी है कि स्वतः जन्म लेने के कारण उनका नाम जनक हुआ, विदेह (देह-रहित) पिता से उत्पन्न होने के कारण वे वैदेह कहलाये तथा मंथन से उत्पन्न होने के कारण उनका नाम मिथि हुआ।<ref name="क" /><ref name="ख" /><ref>श्रीविष्णुपुराण (सटीक)- 4.5.22,23, गीताप्रेस गोरखपुर, संस्करण-2001ई०, पृष्ठ-253.</ref> इस प्रकार उन्हीं के नाम से उनके द्वारा शासित प्रदेश का नाम विदेह तथा मिथिला माना गया है। [[महाभारत]] में प्रदेश का नाम 'मिथिला' तथा इसके शासकों को 'विदेहवंशीय' (विदेहाः) कहा गया है।<ref name="म">महाभारत (सटीक), प्रथम खण्ड, आदिपर्व-112.28, गीताप्रेस गोरखपुर, संस्करण-1996ई०, पृष्ठ-339.</ref> === तीरभुक्ति (तिरहुत) === वृहद्विष्णुपुराण के मिथिला-माहात्म्य में मिथिला एवं तीरभुक्ति दोनों नाम कहे गये हैं। मिथि के नाम से मिथिला<ref>वृहद्विष्णुपुराणीय मिथिला-माहात्म्यम् (सटीक), श्लोक संख्या-47, संपादन-अनुवाद- पं० श्री धर्मनाथ शर्मा, प्रकाशन विभाग, कामेश्वर सिंह दरभंगा संस्कृत विश्वविद्यालय, दरभंगा, संस्करण-1980, पृष्ठ-8 (भूमिकादि के पश्चात्)।</ref> तथा अनेक नदियों के तीर पर स्थित होने से तीरों में भोग (नदी तीरों से पोषित) होने से तीरभुक्ति नाम माने गये हैं।<ref>वृहद्विष्णुपुराणीय मिथिला-माहात्म्यम् (सटीक), पूर्ववत्, श्लोक संख्या-63, पृ०-11.</ref> इस ग्रंथ में [[गंगा नदी|गंगा]] से लेकर [[हिमालय]] के बीच स्थित मिथिला में मुख्य 15 नदियों की स्थिति मानी गयी है तथा उनके नाम भी गिनाये गये हैं। == पौराणिक माहात्म्य == मिथिला का माहात्म्य बतलाते हुए वृहद्विष्णु पुराण के मिथिला-माहात्म्य खंड में कहा गया है कि गंगा से हिमालय के बीच 15 नदियों से युक्त परम पवित्र तीरभुक्ति (तिरहुत) है।<ref>वृहद्विष्णुपुराणीय मिथिला-माहात्म्यम् (सटीक), पूर्ववत्, श्लोक संख्या-37, पृ०-7.</ref> यह तीरभुक्ति मिथिला [[सीता]] का निमिकानन है, ज्ञान का क्षेत्र है और कृपा का पीठ है। जानकी कि यह जन्मभूमि मिथिला निष्पापा और निरपेक्षा है। यह [[राम]] को आनंद देने वाली तथा मंगलदायिनी है।<ref>वृहद्विष्णुपुराणीय मिथिला-माहात्म्यम् (सटीक), पूर्ववत्, श्लोक संख्या-52,53, पृ०-9.</ref> [[इलाहाबाद|प्रयाग]] आदि तीर्थ लोकों में पुण्य देने वाली है परंतु राम की प्राप्ति करवाने में समर्थ नहीं है; परंतु यह मिथिला सब प्रकार से निश्चित रूप से राम को तुष्ट करने वाली होने से विशेष है।<ref>वृहद्विष्णुपुराणीय मिथिला-माहात्म्यम् (सटीक), पूर्ववत्, श्लोक संख्या-55,56, पृ०-10.</ref> जैसे साकेत नगरी संसार के कारण स्वरूप है वैसे ही यह मिथिला समस्त आनंद का कारण स्वरूप है। इसलिए महर्षिगण समस्त परिग्रहों को छोड़कर राम की आराधना के लिए प्रयत्नपूर्वक यहीं निवास करते हैं।<ref>वृहद्विष्णुपुराणीय मिथिला-माहात्म्यम् (सटीक), पूर्ववत्, श्लोक संख्या-56से58, पृ०-10.</ref> श्रीसावित्री तथा श्रीगौरी जैसी देव-शक्तियों ने यही जन्म ग्रहण किया। स्वयं सर्वेश्वरेश्वरी श्रीसीता जी की जन्मभूमि यह मिथिला यत्नपूर्वक वास करने से समस्त सिद्धियों को देने वाली है।<ref>वृहद्विष्णुपुराणीय मिथिला-माहात्म्यम् (सटीक), पूर्ववत्, श्लोक संख्या-67, पृ०-12.</ref> == सीमा एवं अन्तर्वर्ती क्षेत्र : प्राचीन उल्लेखों के सन्दर्भ में == [[महाभारत]] में [[मगध महाजनपद|मगध]] के बाद (उत्तर) मिथिला की स्थिति मानी गयी है।<ref name="म" /> [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]], [[अर्जुन]] तथा [[भीम]] की मगध-यात्रा का वर्णन करते हुए पहले [[सरयू|सरयू नदी]] पार करके पूर्वी कौशल प्रदेश तथा फिर [[सोन नदी|महाशोण]], [[बूढ़ी गण्डक|गण्डकी]] तथा [[गण्डकी|सदानीरा]] को पार करके मिथिला में जाने का उल्लेख हुआ है। पुनः [[गंगा नदी|गंगा]] तथा महाशोण को पार करके मगध में जाने की बात कही गयी है।<ref>महाभारत (सटीक), प्रथम खण्ड, सभापर्व-20.27,28, गीताप्रेस गोरखपुर, संस्करण-1996ई०, पृष्ठ-723-724.</ref> इससे स्पष्ट प्रतीत होता है कि उस समय मगध के उत्तर में मिथिला की ही स्थिति मानी गयी है। वज्जि प्रदेश (वैशाली राज्य) मिथिला के अंतर्गत ही समाविष्ट था।<ref name="उ">मिथिलाक इतिहास, डाॅ० उपेन्द्र ठाकुर, मैथिली अकादमी पटना, द्वितीय संस्करण-1992ई०, पृ०-5.</ref> महाभारत के इस उल्लेख में भी मिथिला के सीमा क्षेत्र के बारे में अन्यत्र उल्लिखित पश्चिम में गंडकी तथा दक्षिण में गंगा तक के क्षेत्र यथावत् संकेतित होते हैं। वृहद्विष्णुपुराण में मिथिला की सीमा (चौहद्दी) का स्पष्ट उल्लेख करते हुए कहा गया है कि- : ''कौशिकीन्तु समारभ्य गण्डकीमधिगम्यवै।'' : ''योजनानि चतुर्विंश व्यायामः परिकीर्त्तितः॥'' : ''गङ्गा प्रवाहमारभ्य यावद्धैमवतम्वनम् ।'' : ''विस्तारः षोडशप्रोक्तो देशस्य कुलनन्दन॥''<ref>वृहद्विष्णुपुराणीय मिथिला-माहात्म्यम् (सटीक), पूर्ववत्, श्लोक संख्या-42,43, पृ०-8.</ref> अर्थात् पूर्व में [[कोसी नदी|कोसी]] से आरंभ होकर पश्चिम में गंडकी तक 24 योजन तथा दक्षिण में गंगा नदी से आरंभ होकर उत्तर में हिमालय वन (तराई प्रदेश) तक 16 योजन मिथिला का विस्तार है। महाकवि चन्दा झा ने उपर्युक्त श्लोक का ही मैथिली रूपांतरण करते हुए मिथिला की सीमा बताते हुए लिखा है कि : ''गंगा बहथि जनिक दक्षिण दिशि पूब कौशिकी धारा।'' : ''पश्चिम बहथि गंडकी उत्तर हिमवत वन विस्तारा॥'' इस प्रकार उल्लिखित सीमा के अंतर्गत वर्तमान में नेपाल के तराई प्रदेश के साथ बिहार राज्य के [[पश्चिमी चम्पारण जिला|पश्चिमी चंपारण]], [[पूर्वी चम्पारण जिला|पूर्वी चंपारण]], [[शिवहर]], [[सीतामढ़ी]], [[मुजफ्फरपुर]], [[वैशाली]], [[समस्तीपुर]], [[बेगूसराय]], [[दरभंगा]], [[मधुबनी]], [[सुपौल]], [[मधेपुरा]], [[सहरसा]], और [[खगड़िया]] जिले का प्रायः पूरा भूभाग तथा [[भागलपुर]] जिले का आंशिक भूभाग आता है।<ref name="उ" /><ref name="U">HISTORY OF MITHILA - Upendra Thakur; Mithila Institute of P.G. studies and research, Darbhanga; Second Edition-1988, p.4.</ref> [[चित्र:Map of Mithila Hindi.jpg|thumb|right|भारत में प्रस्तावित मिथिला राज्य (जिला सहित)]] यह सीमा प्राचीन उल्लेखों के अनुसार है संभवतः कोसी की अत्यधिक प्रसिद्धि तथा अनियंत्रित फैलाव के कारण भी पूर्वी सीमा कोसी को माना गया है। बाँध बनने से पूर्व कोसी का कोई नियत मार्ग नहीं रहा है। पूर्वी बिहार के सभी क्षेत्रों से प्रायः कोशी बही है। अतः [[महानंदा नदी]] से पश्चिम<ref name="U" /> अर्थात् पश्चिम बंगाल आरंभ होने से पहले का पूरा पूर्वी बिहार ([[अररिया]], [[किशनगंज]], [[पूर्णिया]] और [[कटिहार]] भी) मिथिला का ही स्वाभाविक भाग रहा है। == भौगोलिक स्वरूप == === प्रमुख नदियाँ === वृहद्विष्णुपुराण में गंगा तथा हिमालय के बीच स्थित मिथिला के अंतर्गत मुख्य 15 नदियों की स्थिति बतायी गयी है। उनके नाम इस प्रकार हैं<ref>वृहद्विष्णुपुराणीय मिथिला-माहात्म्यम् (सटीक), पूर्ववत्, श्लोक संख्या-38से41, पृ०-7,8.</ref>:- # [[कोसी नदी|कोसी]] # [[कमला नदी|कमला]] # विण्ववती (विल्ववती= बेलौंती) # यमुना (=जमुने, अधवारा समूह की नदी जो छोटी बागमती में मिलती है। यह नेपाल में जनकपुर के पास से बहती हुई बिहार में मधुबनी जिले के हरलाखी के पास से बहती है।) # गैरिका (=गेरुआ, बाद में धारा-भेद से प्रचलित अनेक नाम -फरैनी, कजला, कमतारा, गोरोभगड़, चकरदाहा, नीतिया धार आदि का प्राचीन रूप-नाम) # जलाधिका वाग्मती ([[बागमती]]) # व्याघ्रमती (छोटी बागमती, मूलत: बघोर नदी जिससे अधवारा समूह की नदियाँ मिलकर छोटी बागमती बनती है जो उत्तर से दक्षिण दरभंगा के बीच से होकर बहती है।) # विरजा # गण्डला (गण्डक/बूढ़ी गण्डक) # इक्ष्वावती (संभवतः लच्छा धार जिससे होकर करीब तीन दशक तक कोसी की मुख्यधारा भी बही थी; अथवा बैती नदी जो अब कोसी तटबंध में समा दी गयी है।) # लक्ष्मणा (लखनदेई) # [[गण्डकी]] # अकुक्षि वर्त्तिनी (भुतही बलान) # जङ्घा (संभवतः धेमुरा)<ref>मिथिलातत्त्वविमर्श - महामहोपाध्याय परमेश्वर झा, मैथिली अकादमी, पटना, द्वितीय संस्करण-2013, पृ०-38.</ref> # जीवापिका (जीववत्सा= जीबछ) ये सब अपेक्षाकृत तत्कालीन बड़ी नदियों के नाम हैं; परंतु इनके अतिरिक्त भी मिथिला में अनेक छोटी-छोटी नदियाँ प्राचीन समय से आज तक अनवरत प्रवाहित हैं और मिथिला के 'तीरभुक्ति' नाम को सार्थक कर रही हैं। == प्रमुख शासक == '''{{मुख्य|मिथिला के राजाओं की सूची}}''' == प्रमुख तीर्थ एवं दर्शनीय स्थल == श्रीराम-सीता से संबंधित विशेष स्थान होने के अतिरिक्त मिथिला देवाधिदेव [[महादेव]] के पूजन-स्थल के रूप में विशेष प्रसिद्ध रही है। वृहद् विष्णुपुराण के अनुसार यहाँ के अंतर्वर्ती प्रमुख [[शिवलिंग|शिवलिङ्गों]] के नाम इस प्रकार हैं<ref>वृहद्विष्णुपुराणीय मिथिला-माहात्म्यम् (सटीक), पूर्ववत्, श्लोक संख्या-74से77, पृ०-13-14.</ref>:- #basua # शिलानाथ # कपिलेश्वर (पूर्व में) # कूपेश्वर (आग्नेय कोण में) # कल्याणेश्वर (दक्षिण में) # जलेश्वर (पश्चिम में) # जलाधिनाथ क्षीरेश्वर (उत्तर में) # त्रिजग महादेव # मिथिलेश्वर महादेव (ईशान कोण में) # भैरव (नैऋत्य कोण में) #उगना महादेव, भवानीपुर मिथिला परिक्रमा के क्रम में सीमावर्ती शिवलिङ्गों का उल्लेख करते हुए '''सिंहेश्वर महादेव''' तथा '''कामेश्वर लिङ्ग''' का नाम अत्यधिक श्रद्धा पूर्वक लिया गया है। इस प्रकार यहाँ '''एकादश शिवलिङ्गों''' के नाम परिगणित किये गये हैं। पूर्व में सिंहेश्वर महादेव को प्रणाम कर परिक्रमा आरंभ करने तथा पुनः घूमकर सिंहेश्वर महादेव के पास पहुँचकर नियम-विधि पूर्ण करके ही घर जाने की बात कही गयी है।<ref>वृहद्विष्णुपुराणीय मिथिला-माहात्म्यम् (सटीक), पूर्ववत्, श्लोक संख्या-101से104, पृ०-18.</ref> == मिथिला के प्रमुख शहर == {{•}}[[जनकपुर]] * [[मुजफ्फरपुर]] * [[मेहसी]] * [[पूर्णिया]] * [[समस्तीपुर]] * [[दरभंगा]] * [[मधुबनी]] * [[सीतामढ़ी|सीतामढी]] * [[जनकपुरधाम]] * [[शिवहर जिला|शिवहर]] * [[सहरसा]] * [[कटिहार]] * [[मधुबनी]] * [[बेगूसराय]] * [[भागलपुर]] * [[दुमका]] * [[देवघर]] * [[किशनगंज]] * [[अररिया]] * [[झंझारपुर]] * [[सुपौल]] * [[सिमराही]] ==इन्हें भी देखें== *[[मिथिला के राजाओं की सूची]] *[[मधुबनी चित्रकला|मिथिला चित्रकारी]] *[[मिथिलाक्षर]] *[[मैथिली भाषा|मैथिली]] *[[विद्यापति]] *[[मधुबनी]] *[[पंजी (मिथिला)]] *[[मखाना]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20180509012510/http://krishnakumarjha.blogspot.sg/2012/01/mithila-anveshan.html?m=1%2F पुराण-प्रमाणित मिथिला] * [https://web.archive.org/web/20140601200427/http://krishnakumarjha.blogspot.com// मिथिला से सम्बंधित जानकारी प्राप्त करने का स्थान] * [https://web.archive.org/web/20160315080758/http://mithilamanch.page.tl/ मिथिला से सम्बंधित जानकारी प्राप्त करने का स्थान] * [https://web.archive.org/web/20080424004324/http://www.mithilaconnect.com/ ऑनलाइन मिथिला पेंटिंग] * [https://web.archive.org/web/20190523123423/http://maithilvivah.com/ मैथिल ब्राह्मणों का वैवाहिक जालस्थल] * [https://web.archive.org/web/20080118130804/http://www.csuchico.edu/anth/mithila/index.htm मैथिल ब्राह्मण - ऑनलाइन जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20070504022831/http://web.mac.com/nadjagrimm/iWeb/JWDC/Mithila%20Art%20.html मिथिला की कलाएँ] * [https://web.archive.org/web/20081221111830/http://www.southasianist.info/india/mithila/index.html मधुबनी पेंटिंग - एक महिला द्वारा बनाये गये पेंटिंग के प्रदर्शन का जालस्थल] * [https://web.archive.org/web/20071213034109/http://www.mithilaarts.com/ मिथिला पेंटिंग खरीदने का जालस्थल] * [https://web.archive.org/web/20110929012830/http://mithilaamanch.blogspot.com/ मिथिला-मन्च ] * [http://www./mithilamanch.page.tl/ मिथिला से सम्बंधित जानकारी प्राप्त करने का स्थान] [[श्रेणी:बिहार]] [[श्रेणी:मिथिला]] [[श्रेणी:भारत के एतिहासिक क्षेत्र]] [[श्रेणी:बिहार के क्षेत्र]] [[श्रेणी:रामायण में स्थान]] {{भूगोल-आधार}} kgz8ngbqdrpis3iltq1benu19nvn5tp नर्मदा नदी 0 2843 6595604 6418058 2026-08-05T02:42:35Z Dr.jagdish 3543 /* उद्गम एवं मार्ग */ 6595604 wikitext text/x-wiki {{Infobox river |name = नर्मदा नदी |name_native = |name_native_lang = |name_other = Narmada River<br>નર્મદા નદી<br>रेवा नदी |name_etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> |image = Narmada River Jabalpur India.jpg |image_size = |image_caption = [[भेड़ाघाट]] में संगमरमर की चट्टानों के बीच बहती नर्मदा |map = [[File:Narmada river map.jpg|250px]][[File:Narmadarivermap.jpg|250px]] |map_size = |map_caption = नर्मदा, उसकी उपनदियाँ व जलसम्भर का मानचित्र |pushpin_map = |pushpin_map_size = |pushpin_map_caption = <!---------------------- LOCATION --> |subdivision_type1 = देश |subdivision_name1 = {{IND}} |subdivision_type2 = राज्य |subdivision_name2 = [[मध्य प्रदेश]], [[महाराष्ट्र]], [[गुजरात]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |subdivision_type5 = नगर |subdivision_name5 = [[नर्मदापुरम]], [[बुधनी]], [[जबलपुर]], [[डिंडौरी, मध्य प्रदेश|डिंडौरी]], [[नरसिंहपुर]] [[हरदा]], [[ओंकारेश्वर मांधाता|मांधाता]], [[ओंकारेश्वर मांधाता|ओंकारेश्वर]], [[बड़वाह]], [[मंडलेश्वर]], [[महेश्वर, खरगोन|महेश्वर]], [[मंडला]], [[भरूच]], [[राजपीपला]], [[शिनोर]], [[डभोई]], [[करजण]], [[धरमपुरी]] <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> |length = {{convert|1312|km|mi|abbr=on}} |width_min = |width_avg = |width_max = |depth_min = |depth_avg = |depth_max = |discharge1_location = |discharge1_min = |discharge1_avg = {{convert|1447|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge1_max = |discharge2_location = गरुड़ेश्वर<ref>{{cite web|title = Narmada Basin Station: Garudeshwar|publisher = UNH/GRDC|url = http://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P2853200.html|access-date = 2013-10-01}}</ref> |discharge2_min = {{convert|10|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge2_avg = {{convert|1216|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge2_max = {{convert|11246|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> |source1 = [[नर्मदा कुंड]] |source1_location = [[अमरकंटक|अमरकंटक पठार]] ([[विंध्याचल पर्वतमाला|विंध्याचल]]), [[अनूपपुर ज़िला]], [[मध्य प्रदेश]] |source1_coordinates = {{coord|22|40|0|N|81|45|0|E|display=inline}} |source1_elevation = {{convert|1048|m|abbr=on}} |mouth = [[खम्भात की खाड़ी]] ([[अरब सागर]]) |mouth_location = [[भरूच ज़िला]], [[गुजरात]] |mouth_coordinates = {{coord|21|39|3.77|N|72|48|42.8|E|display=inline,title}} |mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} |progression = |river_system = |basin_size = |tributaries_left = [[बरनार]], [[ऊसर|बंजर]], [[शेर]], [[शक्कर नदी |शक्कर]], [[दूधी]], [[तवा नदी]], [[गंजाल]], [[छोटी तवा]], [[कुन्दी]], [[देवता|देव]], [[गोई]], [[गार]] |tributaries_right = [[हिरन नदी|हिरन]], [[तेंदुनी]], [[बरना]], [[चन्द्रकेशर]], [[चोरल]], [[कानर]], [[मीटर|मान]], [[उदगमंदलम|ऊटी]], [[हथनी]] |custom_label = |custom_data = |extra = }} '''नर्मदा नदी''' (Narmada River), जिसे स्थानीय रूप से कही-कही '''रेवा नदी''' (Reva River) भी कहा जाता है, [[भारत]] की 5वीं व पश्चिम-दिशा में बहने वाली सबसे लम्बी नदी है। यह [[मध्य प्रदेश]] राज्य की भी सबसे बड़ी नदी है। नर्मदा मध्य प्रदेश, [[महाराष्ट्र]] और [[गुजरात]] में बहती है। इसे अपने जीवनदायी महत्व के लिए "मध्य प्रदेश और गुजरात की जीवनरेखा" भी कहा जाता है। नर्मदा नदी मध्य प्रदेश के [[अनूपपुर ज़िले]] के [[अमरकंटक|अमरकंटक पठार]] में उत्पन्न होती है। फिर 1,312 किमी (815.2 मील) पश्चिम की ओर बहकर यह [[भरूच]] से 30 किमी (18.6 मील) पश्चिम में [[खम्भात की खाड़ी]] में बह जाती है, जो [[अरब सागर]] की एक खाड़ी है। कुछ स्रोतों में इसे [[उत्तर भारत]] और [[दक्षिण भारत]] की प्रारम्परिक विभाजक माना जाता है।<ref>Srivastava Pankaj (2007). ''Jungle Rahe taki Narmada Bahe''. (Hindi). Narmada Conservation Initiative, Indore.</ref><ref>{{cite book |author=Geoffrey Waring Maw |title=Narmada, the life of a river |url=https://books.google.com/books?id=AUpuAAAAMAAJ|year=1991 |publisher=Marjorie Sykes}}</ref> [[प्रायद्वीप भारत]] में केवल नर्मदा और [[ताप्ती नदी]] ही दो मुख्य नदियाँ हैं जो पूर्व से पश्चिम बहती हैं। नर्मदा [[विंध्य पर्वतमाला]] और [[सतपुड़ा पर्वतमाला]] द्वारा सीमित एक [[रिफ़्ट घाटी]] में बहती है और अन्य ऐसी नदियों की भांति ही एक [[ज्वारनदीमुख]] में सागर में बह जाती है। ताप्ती नदी, [[मही नदी]] और [[छोटा नागपुर पठार]] में बहने वाली [[दामोदर नदी]] भी रिफ़्ट घाटियों में बहती है, लेकिन वे अन्य पर्वतीय श्रेणियों के बीच मार्ग बनाती हैं। नर्मदी नदी के कुल मार्ग का 1,077 किमी (669.2 मील) भाग मध्य प्रदेश में, 74 किमी (46.0 मील) महाराष्ट्र में, 39 किमी (24.2 मील) महाराष्ट्र-गुजरात की राज्य सीमा पर, और 161 किमी (100.0 मील) गुजरात में है।<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://nca.gov.in/nb_geogr.htm |title=Narmada Control Authority |publisher=NCA |access-date=21 March 2013}}</ref> == उद्गम एवं मार्ग == [[File:Narmadakund amarkantak.jpg|thumb|left|200px|नदी का उद्गम स्थल, नर्मदा कुंड, अमरकंटक]] [[File:Temple in Maheshwar.jpg|thumb|left|200px|महेश्वर के किनारे नर्मदा का दृश्य]] [[File:Marble Rocks at Bhedaghat - panoramio.jpg|thumb|left|200px|नर्मदा नदी भेड़ाघाट में संगमरमर की चट्टानों के एक कण्ठ के माध्यम से बहती हुई]] [[File:Narmada in Omkareshwar.jpg|thumb|left|200px|ओंकारेश्वर में नर्मदा नदी]] नर्मदा नदी का उद्गम [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]] के अनूपपुर जिले में [[विन्ध्याचल|विंध्याचल]] और [[सतपुड़ा]] पर्वतश्रेणियों के पूर्वी संधिस्थल पर स्थित [[अमरकंटक]] में नर्मदा कुंड से हुआ है। नदी पश्चिम की ओर सोनमुद से बहती हुई, एक चट्टान से नीचे गिरती हुई [[कपिलधारा जलप्रपात|कपिलधारा]] नाम की एक जलप्रपात बनाती है। घुमावदार मार्ग और प्रबल वेग के साथ घने जंगलों और चट्टानों को पार करते हुए [[रामनगर, मध्य प्रदेश|रामनगर]] के जर्जर महल तक पहुँचती हैं। आगे दक्षिण-पूर्व की ओर, रामनगर और [[मंडला ज़िला|मंडला]] (25 किमी (15.5 मील)) के बीच, यहाँ जलमार्ग अपेक्षाकृत चट्टानी बाधाओं से रहित सीधे एवं गहरे पानी के साथ है। [[बंजर नदी]] बाईं ओर से जुड़ जाता है। नदी आगे एक संकीर्ण लूप में उत्तर-पश्चिम में [[जबलपुर]] पहुँचती है। शहर के करीब, नदी [[भेड़ाघाट]] के पास करीब 9 मीटर का जल-प्रपात बनाती हैं जो की [[धुआँधार जलप्रपात|धुआँधार]] के नाम से प्रसिद्ध हैं, आगे यह लगभग 3 किमी तक एक गहरी संकीर्ण चैनल में मैग्नीशियम चूनापत्थर और बेसाल्ट चट्टानों जिसे [[संगमरमर|संगमरमर]] चट्टान भी कहते हैं के माध्यम से बहती है, यहाँ पर नदी 80 मीटर के अपने पाट से संकुचित होकर मात्र 18 मीटर की चौड़ाई के साथ बहती हैं। आगे इस क्षेत्र से अरब सागर में अपनी मिलान तक, नर्मदा उत्तर में विंध्य पट्टियों और दक्षिण में सतपुड़ा रेंज के बीच तीन संकीर्ण घाटियों में प्रवेश करती है। घाटी का दक्षिणी विस्तार अधिकतर स्थानों पर फैला हुआ है। [[संगमरमर|संगमरमर]] चट्टानों से निकलते हुए नदी अपनी पहली [[जलोढ़क|जलोढ़ मिट्टी]] के उपजाऊ मैदान में प्रवेश करती है, जिसे "नर्मदाघाटी" कहते हैं। जो लगभग 320 किमी (198.8 मील) तक फैली हुई है, यहाँ दक्षिण में नदी की औसत चौड़ाई 35 किमी (21.7 मील) हो जाती है। वही उत्तर में, बर्ना-बरेली घाटी पर सीमित होती जाती है जो की [[होशंगाबाद|नर्मदापुरम]] के बरखरा पहाड़ियों के बाद समाप्त होती है। हालांकि, कन्नोद मैदानों से यह फिर पहाड़ियों में आ जाती हैं। यह नर्मदा की पहली घाटी में है, जहां दक्षिण की ओर से कई महत्वपूर्ण सहायक नदियाँ आकर इसमें शामिल होती हैं और सतपुड़ा पहाड़ियों के उत्तरी ढलानों से पानी लाती हैं। जिनमे: शेर, शक्कर, दुधी, [[तवा नदी|तवा]] (सबसे बड़ी सहायक नदी) और गंजल साहिल हैं। हिरन, बारना, चोरल , करम और लोहर, जैसी महत्वपूर्ण सहायक नदियां उत्तर से आकर जुड़ती हैं। हंडिया और [[नेमावर]] से नीचे हिरन जल-प्रपात तक, नदी दोनों ओर से पहाड़ियों से घिरी हुई है। इस भाग पर नदी का चरित्र भिन्न दिखाई देता है। [[ओंकारेश्वर मन्दिर|ओंकारेश्वर]] द्वीप, जोकि भगवान शिव को समर्पित हैं, मध्य प्रदेश का सबसे महत्वपूर्ण नदी द्वीप है। सिकता और कावेरी, [[खण्डवा]] मैदान के नीचे आकर नदी से मिलते हैं। दो स्थानों पर, नेमावर से करीब 40 किमी पर मंधार पर और पंसासा के करीब 40 किमी पर ददराई में, नदी लगभग 12 मीटर (39.4 फीट) की ऊंचाई से गिरती है। [[बड़वाह]] मे आगरा-मुंबई रोड घाट, राष्ट्रीय राजमार्ग 3, से नीचे नर्मदा बड़वाह मैदान में प्रवेश करती है, जो कि 180 किमी (111.8 मील) लंबा है। बेसिन की उत्तरी पट्टी केवल 25 किमी (15.5 मील) है। यह घाटी साहेश्वर धारा जल-प्रपात पर जा कर ख़त्म होती है। मकरई के नीचे, नदी [[वड़ोदरा|बड़ोदरा]] जिले और [[नर्मदा जिला]] के बीच बहती है और फिर गुजरात राज्य के [[भरूच जिला]] के समृद्ध मैदान के माध्यम से बहती है। यहाँ नदी के किनारे, सालो से बाह कर आये जलोढ़ मिट्टी, गांठदार चूना पत्थर और रेत की बजरी से पटे हुए हैं। नदी की चौड़ाई मकराई पर लगभग 1.5 किमी (0.9 मील), भरूच के पास और 3 किमी तथा कैम्बे की खाड़ी के मुहाने में 21 किमी (13.0 मील) तक फैली हुई बेसीन बनाती हुई अरब सागर में विलिन हो जाती है। == हिन्दू धर्म में महत्व == [[चित्र:JhansiGhat.jpg|thumb|जबलपुर में नर्मदा]] नर्मदा, समूचे विश्व में दिव्य व रहस्यमयी नदी है,इसकी महिमा का वर्णन चारों [[वेद|वेदों]] की व्याख्या में श्री [[विष्णु]] के अवतार वेदव्यास जी ने [[स्कन्द पुराण]] के रेवाखंड़ में किया है। इस नदी का प्राकट्य ही, विष्णु द्वारा अवतारों में किए राक्षस-वध के प्रायश्चित के लिए ही प्रभु शिव द्वारा अमरकण्टक (जिला शहडोल, मध्यप्रदेश जबलपुर-विलासपुर रेल लाईन-उडिसा मध्यप्रदेश ककी सीमा पर) के मैकल पर्वत पर कृपा सागर भगवान शंकर द्वारा १२ वर्ष की दिव्य कन्या के रूप में किया गया। महारूपवती होने के कारण विष्णु आदि देवताओं ने इस कन्या का नामकरण नर्मदा किया। इस दिव्य कन्या नर्मदा ने उत्तर वाहिनी गंगा के तट पर काशी के पंचक्रोशी क्षेत्र में १०,००० दिव्य वर्षों तक तपस्या करके प्रभु शिव से निम्न ऐसे वरदान प्राप्त किये जो कि अन्य किसी नदी और तीर्थ के पास नहीं है :' प्रलय में भी मेरा नाश न हो। मैं विश्व में एकमात्र पाप-नाशिनी प्रसिद्ध होऊँ, यह अवधि अब समाप्त हो चुकी है। मेरा हर पाषाण (नर्मदेश्वर) शिवलिंग के रूप में बिना प्राण-प्रतिष्ठा के पूजित हो। विश्व में हर शिव-मंदिर में इसी दिव्य नदी के नर्मदेश्वर शिवलिंग विराजमान है। कई लोग जो इस रहस्य को नहीं जानते वे दूसरे पाषाण से निर्मित शिवलिंग स्थापित करते हैं ऐसे शिवलिंग भी स्थापित किये जा सकते हैं परन्तु उनकी प्राण-प्रतिष्ठा अनिवार्य है। जबकि श्री नर्मदेश्वर शिवलिंग बिना प्राण के पूजित है। मेरे (नर्मदा) के तट पर शिव-पार्वती सहित सभी देवता निवास करें। सभी देवता, ऋषि मुनि, गणेश, कार्तिकेय, राम, लक्ष्मण, हनुमान आदि ने नर्मदा तट पर ही तपस्या करके सिद्धियाँ प्राप्त की। दिव्य नदी नर्मदा के दक्षिण तट पर सूर्य द्वारा तपस्या करके आदित्येश्वर तीर्थ स्थापित है। इस तीर्थ पर (अकाल पड़ने पर) ऋषियों द्वारा तपस्या की। उनकी तपस्या से प्रसन्न होकर दिव्य नदी नर्मदा १२ वर्ष की कन्या के रूप में प्रकट हो गई तब ऋषियों ने नर्मदा की स्तुति की। तब नर्मदा ऋषियों से बोली कि मेरे (नर्मदा के) तट पर देहधारी सद्गुरू से दीक्षा लेकर तपस्या करने पर ही प्रभु शिव की पूर्ण कृपा प्राप्त होती है। इस आदित्येश्वर तीर्थ पर हमारा आश्रम अपने भक्तों के अनुष्ठान करता है। == गोंडवाना वंशज, गोंडी धर्म में नर्मदा नदी का महत्व == जय सेवा जय गोंडवाना जय जोहार 750 ( लेखन_कुँवर बहादुर बीरबल सिंह आरमो 7089147867, पेशा_ शिक्षक (उच्च माध्यमिक शिक्षक ) नर्मदा नदी गोंडवाना वंशजों तथा गोंडी धर्म के लिए बहुत ही पवित्र है, यह केवल एक नदी ही नहीं वरन् गोंडवाना की उत्पत्ति स्थल यानि जन्म स्थली है, यहाँ लाखों गोंडवाना वंशजों के वंशज तथा गोंड लोग 14 जनवरी को मा नर्मदा एवं अपने पुर्वजो के याद में आते हैं। हीरा सिंह मरकाम के द्वारा अमर ज्योति नर्मदा उदगम स्थल के पास जलाया गया है ताकि आगे आने वाली पीढ़ी अपने पुर्वजो को भूल न पाए। कालांतर में प्रचलित कथाओं में कई उतार चढ़ाव आए। उन्ही में से एक कथा गोंडवाना इतिहास से जुड़ी है जिसके कारण गोडवाना समाज के लिए प्राचीन काल से ही एक पवित्र स्थल है। 14 जनवरी में देश विदेश के गोंडवाना वंशजों को मानने वाले ईस जगह आते हैं। अमरकंटक के जंगलों के बीच तथा अमरकंटक पहाड़ से निकले हुए हैं पूरे गोंडवाना भूभाग को जल देते हुए समुद्र में मिल गयी है। इसी नदी के तट पर मंडला गढ़ के किला का निर्माण (जिला मंडला) मरावी वंश के गोंडवाना राजाओं के द्वारा (गोंडवाना किला ) किया गया है। जिस तरह गंगा अन्य धर्मों के लिए पवित्र है उसी तरह नर्मदा नदी गोंडवाना वंशजों के लिए अति पवित्र नदी हैं। यह म प्र के अनूपपुर जिले के अमर कंटक पहाड़ से निकलते हुए गोंडवाना भूभाग को जल प्रदान करते हुए अरब सागर में मिल जाती हैं। इसको रेवा गोंडवाना की पवित्र नदी के नाम से भी जाना जाता है। नर्मदा मैया मगरमच्छ की सवारी करते हैं, यह भी कहा जाता है कि आज तक किसी भी व्यक्ति को नर्मदा नदी में मगरमच्छ नहीं खाया है, क्योंकि नर्मदा मैया खुद मगरमच्छ की सवारी करते हैं। इसकी उत्पत्ति एक कोयावंशी पिता अपने लड़की के साथ इसी जंगल में लकड़ी लेने आया था। जब पिता और पुत्री को प्यास लगी तो, पानी दोनों पानी ढ़ूढ़ने लगे।बहुत समय बीत गया पर पानी कहीं नहीं मिला। और आगे बढ़ते हुए एक दुसरे से बिछड़ गए। दोनों को ए लगने लगा कही वो पानी पिये बिना मर जाए। पिता अपनी बिटिया की प्यास बुझाने के लिए बहुत दूर आगे बढ़ता रहा। बिटिया को अपने पिता की प्यास बुझाने के लिए तथा ईस भयंकर जंगल जहाँ बिलकुल पानी सब सूना है ऐसे जगह सभी चर अचर की प्यास बुझाने के लिए अपने आप को बड़ा देव का ध्यान लगाकर स्मरण करने लगी । बड़े देव से आशीर्वाद लेकर अपने आप को नदी के रूप में समाधि ले लिया। फिर आगे क्या हुआ नीचे बहते गये तो उनके पिता को यह आवाज सुनाई देता है, पिताजी दौड़ते है और अपने बिटिया को बुलाते हैं, आओ ईधर पानी है ,आ जाओ। पिता सोचने लगा कि बिटिया को पिला ले फिर मैं पिऊगा । पिता की बेहाल देखकर पुत्री प्रगट होकर कहती हैं। आप पानी पी लो । हे पिता श्री मैं अब नहीं आ सकती, सभी को पानी की कमी ईस सूखे जंगल में नहीं होने दूगी। ईतना कहते हुए नदी में फिर से विलय हो जाती हैं। पिता भी हाथ जोड़कर विनम्र भाव से हाथ जोड़ते हुए वहाँ से चला जाता है। ईसी कारण से गोंड वंशज अपने बिटिया के घर पानी पी लेते हैं,जबकि अन्य धर्मों में बिटिया के घर में माता पिता पानी नहीं पीते हैं। ईसी दिन से आज तक मैया बह रही हैं। सादर जय जोहार हर हर नर्मदे ==किंवदंती (लोक कथायें)== नर्मदा नदी को लेकर कई लोक कथायें प्रचलित हैं एक कहानी के अनुसार नर्मदा जिसे रेवा के नाम से भी जाना जाता है और राजा मैखल की पुत्री है। उन्होंने नर्मदा से शादी के लिए घोषणा की कि जो राजकुमार [[गुलबकावली]] के फूल उनकी बेटी के लिए लाएगा, उसके साथ नर्मदा का विवाह होगा। सोनभद्र यह फूल ले आए और उनका विवाह तय हो गया। दोनों की शादी में कुछ दिनों का समय था। नर्मदा सोनभद्र से कभी मिली नहीं थीं। उन्होंने अपनी दासी जुहिला के हाथों सोनभद्र के लिए एक संदेश भेजा। जुहिला ने नर्मदा से राजकुमारी के वस्त्र और आभूषण मांगे और उसे पहनकर वह सोनभद्र से मिलने चली गईं। सोनभद्र ने जुहिला को ही राजकुमारी समझ लिया। जुहिला की नियत भी डगमगा गई और वह सोनभद्र का प्रणय निवेदन ठुकरा नहीं पाई। काफी समय बीता, जुहिला नहीं आई, तो नर्मदा का सब्र का बांध टूट गया। वह खुद सोनभद्र से मिलने चल पड़ीं। वहां जाकर देखा तो जुहिला और सोनभद्र को एक साथ पाया। इससे नाराज होकर वह उल्टी दिशा में चल पड़ीं। उसके बाद से नर्मदा बंगाल सागर की बजाय अरब सागर में जाकर मिल गईं। एक अन्य कहानी के अनुसार [[सोन नदी|सोनभद्र नदी]] को नद (नदी का पुरुष रूप) कहा जाता है। दोनों के घर पास थे। अमरकंटक की पहाडिय़ों में दोनों का बचपन बीता। दोनों किशोर हुए तो लगाव और बढ़ा। दोनों ने साथ जीने की कसमें खाई, लेकिन अचानक दोनों के जीवन में जुहिला आ गई। जुहिला नर्मदा की सखी थी। सोनभद्र जुहिला के प्रेम में पड़ गया। नर्मदा को यह पता चला तो उन्होंने सोनभद्र को समझाने की कोशिश की, लेकिन सोनभद्र नहीं माना। इससे नाराज होकर नर्मदा दूसरी दिशा में चल पड़ी और हमेशा कुंवारी रहने की कसम खाई। कहा जाता है कि इसीलिए सभी प्रमुख नदियां [[बंगाल की खाड़ी]] में मिलती हैं,लेकिन नर्मदा [[अरब सागर]] में मिलती है। == ग्रंथों में उल्लेख == [[रामायण]] तथा [[महाभारत]] और परवर्ती ग्रंथों में इस नदी के विषय में अनेक उल्लेख हैं। पौराणिक अनुश्रुति के अनुसार नर्मदा की एक नहर किसी सोमवंशी राजा ने निकाली थी जिससे उसका नाम सोमोद्भवा भी पड़ गया था। गुप्तकालीन [[अमरकोश]]में भी नर्मदा को 'सोमोद्भवा' कहा है। [[कालिदास]] ने भी नर्मदा को सोमप्रभवा कहा है। [[रघुवंश]] में नर्मदा का उल्लेख है। [[मेघदूतम्|मेघदूत]] में रेवा या नर्मदा का सुन्दर वर्णन है। विश्व में नर्मदा ही एक ऐसी नदी है जिसकी परिक्रमा की जाती है और पुराणों के अनुसार जहाँ गंगा में स्नान से जो फल मिलता है नर्मदा के दर्शन मात्र से ही उस फल की प्राप्ति होती है। नर्मदा नदी पुरे भारत की प्रमुख नदियों में से एक ही है जो पूर्व से पश्चिम की ओर बहती है। == मानवशास्त्रीय और पुरातात्विक स्थल == नर्मदा नदी के विकास के कारण कुछ पुरातात्विक और स्थापत्य स्थल जलमग्न हो गए हैं। मध्य प्रदेश सरकार के पुरातत्व, संग्रहालय और अभिलेखागार विभाग ने प्रतिक्रिया में बचाव उत्खनन किया और कई मंदिरों का प्रत्यारोपण किया।<ref>{{Cite web|url=http://mparchaeology.org/narmcons.asp|title=Narmada Project|access-date=18 जुलाई 2024|archive-date=27 दिसंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131227141449/http://mparchaeology.org/narmcons.asp|url-status=bot: unknown}}</ref>खोई हुई साइटों को व्यापक रूप से सूचीबद्ध करने और प्रकाशित करने का प्रयास जर्गेन न्यूस द्वारा किया गया है। <ref>{{Cite web|url=http://www.academia.edu/3110800/On_the_Loss_of_Cultural_Heritage_in_the_Narmada_Valley|title=On the Loss of Cultural Heritage in the Narmadā Valley.|access-date=18 जुलाई 2024|archive-date=9 अप्रैल 2013|archive-url=https://archive.today/20130409232445/http://www.academia.edu/3110800/On_the_Loss_of_Cultural_Heritage_in_the_Narmada_Valley|url-status=bot: unknown}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[अमरकंटक]] * [[भेड़ाघाट]] * [[विंध्य पर्वतमाला]] * [[खम्भात की खाड़ी]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:नर्मदा नदी|*]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश की नदियाँ]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र की नदियाँ]] [[श्रेणी:गुजरात की नदियाँ]] [[श्रेणी:भारत की नदियाँ]] [[श्रेणी:खंभात की खाड़ी]] da2fdf233l7wda3dycorokv0ga87qaq 6595605 6595604 2026-08-05T02:43:52Z Dr.jagdish 3543 /* किंवदंती (लोक कथायें) */ 6595605 wikitext text/x-wiki {{Infobox river |name = नर्मदा नदी |name_native = |name_native_lang = |name_other = Narmada River<br>નર્મદા નદી<br>रेवा नदी |name_etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> |image = Narmada River Jabalpur India.jpg |image_size = |image_caption = [[भेड़ाघाट]] में संगमरमर की चट्टानों के बीच बहती नर्मदा |map = [[File:Narmada river map.jpg|250px]][[File:Narmadarivermap.jpg|250px]] |map_size = |map_caption = नर्मदा, उसकी उपनदियाँ व जलसम्भर का मानचित्र |pushpin_map = |pushpin_map_size = |pushpin_map_caption = <!---------------------- LOCATION --> |subdivision_type1 = देश |subdivision_name1 = {{IND}} |subdivision_type2 = राज्य |subdivision_name2 = [[मध्य प्रदेश]], [[महाराष्ट्र]], [[गुजरात]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |subdivision_type5 = नगर |subdivision_name5 = [[नर्मदापुरम]], [[बुधनी]], [[जबलपुर]], [[डिंडौरी, मध्य प्रदेश|डिंडौरी]], [[नरसिंहपुर]] [[हरदा]], [[ओंकारेश्वर मांधाता|मांधाता]], [[ओंकारेश्वर मांधाता|ओंकारेश्वर]], [[बड़वाह]], [[मंडलेश्वर]], [[महेश्वर, खरगोन|महेश्वर]], [[मंडला]], [[भरूच]], [[राजपीपला]], [[शिनोर]], [[डभोई]], [[करजण]], [[धरमपुरी]] <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> |length = {{convert|1312|km|mi|abbr=on}} |width_min = |width_avg = |width_max = |depth_min = |depth_avg = |depth_max = |discharge1_location = |discharge1_min = |discharge1_avg = {{convert|1447|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge1_max = |discharge2_location = गरुड़ेश्वर<ref>{{cite web|title = Narmada Basin Station: Garudeshwar|publisher = UNH/GRDC|url = http://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P2853200.html|access-date = 2013-10-01}}</ref> |discharge2_min = {{convert|10|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge2_avg = {{convert|1216|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge2_max = {{convert|11246|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> |source1 = [[नर्मदा कुंड]] |source1_location = [[अमरकंटक|अमरकंटक पठार]] ([[विंध्याचल पर्वतमाला|विंध्याचल]]), [[अनूपपुर ज़िला]], [[मध्य प्रदेश]] |source1_coordinates = {{coord|22|40|0|N|81|45|0|E|display=inline}} |source1_elevation = {{convert|1048|m|abbr=on}} |mouth = [[खम्भात की खाड़ी]] ([[अरब सागर]]) |mouth_location = [[भरूच ज़िला]], [[गुजरात]] |mouth_coordinates = {{coord|21|39|3.77|N|72|48|42.8|E|display=inline,title}} |mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} |progression = |river_system = |basin_size = |tributaries_left = [[बरनार]], [[ऊसर|बंजर]], [[शेर]], [[शक्कर नदी |शक्कर]], [[दूधी]], [[तवा नदी]], [[गंजाल]], [[छोटी तवा]], [[कुन्दी]], [[देवता|देव]], [[गोई]], [[गार]] |tributaries_right = [[हिरन नदी|हिरन]], [[तेंदुनी]], [[बरना]], [[चन्द्रकेशर]], [[चोरल]], [[कानर]], [[मीटर|मान]], [[उदगमंदलम|ऊटी]], [[हथनी]] |custom_label = |custom_data = |extra = }} '''नर्मदा नदी''' (Narmada River), जिसे स्थानीय रूप से कही-कही '''रेवा नदी''' (Reva River) भी कहा जाता है, [[भारत]] की 5वीं व पश्चिम-दिशा में बहने वाली सबसे लम्बी नदी है। यह [[मध्य प्रदेश]] राज्य की भी सबसे बड़ी नदी है। नर्मदा मध्य प्रदेश, [[महाराष्ट्र]] और [[गुजरात]] में बहती है। इसे अपने जीवनदायी महत्व के लिए "मध्य प्रदेश और गुजरात की जीवनरेखा" भी कहा जाता है। नर्मदा नदी मध्य प्रदेश के [[अनूपपुर ज़िले]] के [[अमरकंटक|अमरकंटक पठार]] में उत्पन्न होती है। फिर 1,312 किमी (815.2 मील) पश्चिम की ओर बहकर यह [[भरूच]] से 30 किमी (18.6 मील) पश्चिम में [[खम्भात की खाड़ी]] में बह जाती है, जो [[अरब सागर]] की एक खाड़ी है। कुछ स्रोतों में इसे [[उत्तर भारत]] और [[दक्षिण भारत]] की प्रारम्परिक विभाजक माना जाता है।<ref>Srivastava Pankaj (2007). ''Jungle Rahe taki Narmada Bahe''. (Hindi). Narmada Conservation Initiative, Indore.</ref><ref>{{cite book |author=Geoffrey Waring Maw |title=Narmada, the life of a river |url=https://books.google.com/books?id=AUpuAAAAMAAJ|year=1991 |publisher=Marjorie Sykes}}</ref> [[प्रायद्वीप भारत]] में केवल नर्मदा और [[ताप्ती नदी]] ही दो मुख्य नदियाँ हैं जो पूर्व से पश्चिम बहती हैं। नर्मदा [[विंध्य पर्वतमाला]] और [[सतपुड़ा पर्वतमाला]] द्वारा सीमित एक [[रिफ़्ट घाटी]] में बहती है और अन्य ऐसी नदियों की भांति ही एक [[ज्वारनदीमुख]] में सागर में बह जाती है। ताप्ती नदी, [[मही नदी]] और [[छोटा नागपुर पठार]] में बहने वाली [[दामोदर नदी]] भी रिफ़्ट घाटियों में बहती है, लेकिन वे अन्य पर्वतीय श्रेणियों के बीच मार्ग बनाती हैं। नर्मदी नदी के कुल मार्ग का 1,077 किमी (669.2 मील) भाग मध्य प्रदेश में, 74 किमी (46.0 मील) महाराष्ट्र में, 39 किमी (24.2 मील) महाराष्ट्र-गुजरात की राज्य सीमा पर, और 161 किमी (100.0 मील) गुजरात में है।<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://nca.gov.in/nb_geogr.htm |title=Narmada Control Authority |publisher=NCA |access-date=21 March 2013}}</ref> == उद्गम एवं मार्ग == [[File:Narmadakund amarkantak.jpg|thumb|left|200px|नदी का उद्गम स्थल, नर्मदा कुंड, अमरकंटक]] [[File:Temple in Maheshwar.jpg|thumb|left|200px|महेश्वर के किनारे नर्मदा का दृश्य]] [[File:Marble Rocks at Bhedaghat - panoramio.jpg|thumb|left|200px|नर्मदा नदी भेड़ाघाट में संगमरमर की चट्टानों के एक कण्ठ के माध्यम से बहती हुई]] [[File:Narmada in Omkareshwar.jpg|thumb|left|200px|ओंकारेश्वर में नर्मदा नदी]] नर्मदा नदी का उद्गम [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]] के अनूपपुर जिले में [[विन्ध्याचल|विंध्याचल]] और [[सतपुड़ा]] पर्वतश्रेणियों के पूर्वी संधिस्थल पर स्थित [[अमरकंटक]] में नर्मदा कुंड से हुआ है। नदी पश्चिम की ओर सोनमुद से बहती हुई, एक चट्टान से नीचे गिरती हुई [[कपिलधारा जलप्रपात|कपिलधारा]] नाम की एक जलप्रपात बनाती है। घुमावदार मार्ग और प्रबल वेग के साथ घने जंगलों और चट्टानों को पार करते हुए [[रामनगर, मध्य प्रदेश|रामनगर]] के जर्जर महल तक पहुँचती हैं। आगे दक्षिण-पूर्व की ओर, रामनगर और [[मंडला ज़िला|मंडला]] (25 किमी (15.5 मील)) के बीच, यहाँ जलमार्ग अपेक्षाकृत चट्टानी बाधाओं से रहित सीधे एवं गहरे पानी के साथ है। [[बंजर नदी]] बाईं ओर से जुड़ जाता है। नदी आगे एक संकीर्ण लूप में उत्तर-पश्चिम में [[जबलपुर]] पहुँचती है। शहर के करीब, नदी [[भेड़ाघाट]] के पास करीब 9 मीटर का जल-प्रपात बनाती हैं जो की [[धुआँधार जलप्रपात|धुआँधार]] के नाम से प्रसिद्ध हैं, आगे यह लगभग 3 किमी तक एक गहरी संकीर्ण चैनल में मैग्नीशियम चूनापत्थर और बेसाल्ट चट्टानों जिसे [[संगमरमर|संगमरमर]] चट्टान भी कहते हैं के माध्यम से बहती है, यहाँ पर नदी 80 मीटर के अपने पाट से संकुचित होकर मात्र 18 मीटर की चौड़ाई के साथ बहती हैं। आगे इस क्षेत्र से अरब सागर में अपनी मिलान तक, नर्मदा उत्तर में विंध्य पट्टियों और दक्षिण में सतपुड़ा रेंज के बीच तीन संकीर्ण घाटियों में प्रवेश करती है। घाटी का दक्षिणी विस्तार अधिकतर स्थानों पर फैला हुआ है। [[संगमरमर|संगमरमर]] चट्टानों से निकलते हुए नदी अपनी पहली [[जलोढ़क|जलोढ़ मिट्टी]] के उपजाऊ मैदान में प्रवेश करती है, जिसे "नर्मदाघाटी" कहते हैं। जो लगभग 320 किमी (198.8 मील) तक फैली हुई है, यहाँ दक्षिण में नदी की औसत चौड़ाई 35 किमी (21.7 मील) हो जाती है। वही उत्तर में, बर्ना-बरेली घाटी पर सीमित होती जाती है जो की [[होशंगाबाद|नर्मदापुरम]] के बरखरा पहाड़ियों के बाद समाप्त होती है। हालांकि, कन्नोद मैदानों से यह फिर पहाड़ियों में आ जाती हैं। यह नर्मदा की पहली घाटी में है, जहां दक्षिण की ओर से कई महत्वपूर्ण सहायक नदियाँ आकर इसमें शामिल होती हैं और सतपुड़ा पहाड़ियों के उत्तरी ढलानों से पानी लाती हैं। जिनमे: शेर, शक्कर, दुधी, [[तवा नदी|तवा]] (सबसे बड़ी सहायक नदी) और गंजल साहिल हैं। हिरन, बारना, चोरल , करम और लोहर, जैसी महत्वपूर्ण सहायक नदियां उत्तर से आकर जुड़ती हैं। हंडिया और [[नेमावर]] से नीचे हिरन जल-प्रपात तक, नदी दोनों ओर से पहाड़ियों से घिरी हुई है। इस भाग पर नदी का चरित्र भिन्न दिखाई देता है। [[ओंकारेश्वर मन्दिर|ओंकारेश्वर]] द्वीप, जोकि भगवान शिव को समर्पित हैं, मध्य प्रदेश का सबसे महत्वपूर्ण नदी द्वीप है। सिकता और कावेरी, [[खण्डवा]] मैदान के नीचे आकर नदी से मिलते हैं। दो स्थानों पर, नेमावर से करीब 40 किमी पर मंधार पर और पंसासा के करीब 40 किमी पर ददराई में, नदी लगभग 12 मीटर (39.4 फीट) की ऊंचाई से गिरती है। [[बड़वाह]] मे आगरा-मुंबई रोड घाट, राष्ट्रीय राजमार्ग 3, से नीचे नर्मदा बड़वाह मैदान में प्रवेश करती है, जो कि 180 किमी (111.8 मील) लंबा है। बेसिन की उत्तरी पट्टी केवल 25 किमी (15.5 मील) है। यह घाटी साहेश्वर धारा जल-प्रपात पर जा कर ख़त्म होती है। मकरई के नीचे, नदी [[वड़ोदरा|बड़ोदरा]] जिले और [[नर्मदा जिला]] के बीच बहती है और फिर गुजरात राज्य के [[भरूच जिला]] के समृद्ध मैदान के माध्यम से बहती है। यहाँ नदी के किनारे, सालो से बाह कर आये जलोढ़ मिट्टी, गांठदार चूना पत्थर और रेत की बजरी से पटे हुए हैं। नदी की चौड़ाई मकराई पर लगभग 1.5 किमी (0.9 मील), भरूच के पास और 3 किमी तथा कैम्बे की खाड़ी के मुहाने में 21 किमी (13.0 मील) तक फैली हुई बेसीन बनाती हुई अरब सागर में विलिन हो जाती है। == हिन्दू धर्म में महत्व == [[चित्र:JhansiGhat.jpg|thumb|जबलपुर में नर्मदा]] नर्मदा, समूचे विश्व में दिव्य व रहस्यमयी नदी है,इसकी महिमा का वर्णन चारों [[वेद|वेदों]] की व्याख्या में श्री [[विष्णु]] के अवतार वेदव्यास जी ने [[स्कन्द पुराण]] के रेवाखंड़ में किया है। इस नदी का प्राकट्य ही, विष्णु द्वारा अवतारों में किए राक्षस-वध के प्रायश्चित के लिए ही प्रभु शिव द्वारा अमरकण्टक (जिला शहडोल, मध्यप्रदेश जबलपुर-विलासपुर रेल लाईन-उडिसा मध्यप्रदेश ककी सीमा पर) के मैकल पर्वत पर कृपा सागर भगवान शंकर द्वारा १२ वर्ष की दिव्य कन्या के रूप में किया गया। महारूपवती होने के कारण विष्णु आदि देवताओं ने इस कन्या का नामकरण नर्मदा किया। इस दिव्य कन्या नर्मदा ने उत्तर वाहिनी गंगा के तट पर काशी के पंचक्रोशी क्षेत्र में १०,००० दिव्य वर्षों तक तपस्या करके प्रभु शिव से निम्न ऐसे वरदान प्राप्त किये जो कि अन्य किसी नदी और तीर्थ के पास नहीं है :' प्रलय में भी मेरा नाश न हो। मैं विश्व में एकमात्र पाप-नाशिनी प्रसिद्ध होऊँ, यह अवधि अब समाप्त हो चुकी है। मेरा हर पाषाण (नर्मदेश्वर) शिवलिंग के रूप में बिना प्राण-प्रतिष्ठा के पूजित हो। विश्व में हर शिव-मंदिर में इसी दिव्य नदी के नर्मदेश्वर शिवलिंग विराजमान है। कई लोग जो इस रहस्य को नहीं जानते वे दूसरे पाषाण से निर्मित शिवलिंग स्थापित करते हैं ऐसे शिवलिंग भी स्थापित किये जा सकते हैं परन्तु उनकी प्राण-प्रतिष्ठा अनिवार्य है। जबकि श्री नर्मदेश्वर शिवलिंग बिना प्राण के पूजित है। मेरे (नर्मदा) के तट पर शिव-पार्वती सहित सभी देवता निवास करें। सभी देवता, ऋषि मुनि, गणेश, कार्तिकेय, राम, लक्ष्मण, हनुमान आदि ने नर्मदा तट पर ही तपस्या करके सिद्धियाँ प्राप्त की। दिव्य नदी नर्मदा के दक्षिण तट पर सूर्य द्वारा तपस्या करके आदित्येश्वर तीर्थ स्थापित है। इस तीर्थ पर (अकाल पड़ने पर) ऋषियों द्वारा तपस्या की। उनकी तपस्या से प्रसन्न होकर दिव्य नदी नर्मदा १२ वर्ष की कन्या के रूप में प्रकट हो गई तब ऋषियों ने नर्मदा की स्तुति की। तब नर्मदा ऋषियों से बोली कि मेरे (नर्मदा के) तट पर देहधारी सद्गुरू से दीक्षा लेकर तपस्या करने पर ही प्रभु शिव की पूर्ण कृपा प्राप्त होती है। इस आदित्येश्वर तीर्थ पर हमारा आश्रम अपने भक्तों के अनुष्ठान करता है। == गोंडवाना वंशज, गोंडी धर्म में नर्मदा नदी का महत्व == जय सेवा जय गोंडवाना जय जोहार 750 ( लेखन_कुँवर बहादुर बीरबल सिंह आरमो 7089147867, पेशा_ शिक्षक (उच्च माध्यमिक शिक्षक ) नर्मदा नदी गोंडवाना वंशजों तथा गोंडी धर्म के लिए बहुत ही पवित्र है, यह केवल एक नदी ही नहीं वरन् गोंडवाना की उत्पत्ति स्थल यानि जन्म स्थली है, यहाँ लाखों गोंडवाना वंशजों के वंशज तथा गोंड लोग 14 जनवरी को मा नर्मदा एवं अपने पुर्वजो के याद में आते हैं। हीरा सिंह मरकाम के द्वारा अमर ज्योति नर्मदा उदगम स्थल के पास जलाया गया है ताकि आगे आने वाली पीढ़ी अपने पुर्वजो को भूल न पाए। कालांतर में प्रचलित कथाओं में कई उतार चढ़ाव आए। उन्ही में से एक कथा गोंडवाना इतिहास से जुड़ी है जिसके कारण गोडवाना समाज के लिए प्राचीन काल से ही एक पवित्र स्थल है। 14 जनवरी में देश विदेश के गोंडवाना वंशजों को मानने वाले ईस जगह आते हैं। अमरकंटक के जंगलों के बीच तथा अमरकंटक पहाड़ से निकले हुए हैं पूरे गोंडवाना भूभाग को जल देते हुए समुद्र में मिल गयी है। इसी नदी के तट पर मंडला गढ़ के किला का निर्माण (जिला मंडला) मरावी वंश के गोंडवाना राजाओं के द्वारा (गोंडवाना किला ) किया गया है। जिस तरह गंगा अन्य धर्मों के लिए पवित्र है उसी तरह नर्मदा नदी गोंडवाना वंशजों के लिए अति पवित्र नदी हैं। यह म प्र के अनूपपुर जिले के अमर कंटक पहाड़ से निकलते हुए गोंडवाना भूभाग को जल प्रदान करते हुए अरब सागर में मिल जाती हैं। इसको रेवा गोंडवाना की पवित्र नदी के नाम से भी जाना जाता है। नर्मदा मैया मगरमच्छ की सवारी करते हैं, यह भी कहा जाता है कि आज तक किसी भी व्यक्ति को नर्मदा नदी में मगरमच्छ नहीं खाया है, क्योंकि नर्मदा मैया खुद मगरमच्छ की सवारी करते हैं। इसकी उत्पत्ति एक कोयावंशी पिता अपने लड़की के साथ इसी जंगल में लकड़ी लेने आया था। जब पिता और पुत्री को प्यास लगी तो, पानी दोनों पानी ढ़ूढ़ने लगे।बहुत समय बीत गया पर पानी कहीं नहीं मिला। और आगे बढ़ते हुए एक दुसरे से बिछड़ गए। दोनों को ए लगने लगा कही वो पानी पिये बिना मर जाए। पिता अपनी बिटिया की प्यास बुझाने के लिए बहुत दूर आगे बढ़ता रहा। बिटिया को अपने पिता की प्यास बुझाने के लिए तथा ईस भयंकर जंगल जहाँ बिलकुल पानी सब सूना है ऐसे जगह सभी चर अचर की प्यास बुझाने के लिए अपने आप को बड़ा देव का ध्यान लगाकर स्मरण करने लगी । बड़े देव से आशीर्वाद लेकर अपने आप को नदी के रूप में समाधि ले लिया। फिर आगे क्या हुआ नीचे बहते गये तो उनके पिता को यह आवाज सुनाई देता है, पिताजी दौड़ते है और अपने बिटिया को बुलाते हैं, आओ ईधर पानी है ,आ जाओ। पिता सोचने लगा कि बिटिया को पिला ले फिर मैं पिऊगा । पिता की बेहाल देखकर पुत्री प्रगट होकर कहती हैं। आप पानी पी लो । हे पिता श्री मैं अब नहीं आ सकती, सभी को पानी की कमी ईस सूखे जंगल में नहीं होने दूगी। ईतना कहते हुए नदी में फिर से विलय हो जाती हैं। पिता भी हाथ जोड़कर विनम्र भाव से हाथ जोड़ते हुए वहाँ से चला जाता है। ईसी कारण से गोंड वंशज अपने बिटिया के घर पानी पी लेते हैं,जबकि अन्य धर्मों में बिटिया के घर में माता पिता पानी नहीं पीते हैं। ईसी दिन से आज तक मैया बह रही हैं। सादर जय जोहार हर हर नर्मदे ==किंवदंती (लोक कथायें)== नर्मदा नदी को लेकर कई लोक कथायें प्रचलित हैं एक कहानी के अनुसार नर्मदा जिसे रेवा के नाम से भी जाना जाता है और राजा मैखल की पुत्री है। उन्होंने नर्मदा से शादी के लिए घोषणा की कि जो राजकुमार [[गुलबकावली]] के फूल उनकी बेटी के लिए लाएगा, उसके साथ नर्मदा का विवाह होगा। सोनभद्र यह फूल ले आए और उनका विवाह तय हो गया। दोनों की शादी में कुछ दिनों का समय था। नर्मदा सोनभद्र से कभी मिली नहीं थीं। उन्होंने अपनी दासी जुहिला के हाथों सोनभद्र के लिए एक संदेश भेजा। जुहिला ने नर्मदा से राजकुमारी के वस्त्र और आभूषण मांगे और उसे पहनकर वह सोनभद्र से मिलने चली गईं। सोनभद्र ने जुहिला को ही राजकुमारी समझ लिया। जुहिला की नियत भी डगमगा गई और वह सोनभद्र का प्रणय निवेदन ठुकरा नहीं पाई। काफी समय बीता, जुहिला नहीं आई, तो नर्मदा का सब्र का बाँध टूट गया। वह खुद सोनभद्र से मिलने चल पड़ीं। वहां जाकर देखा तो जुहिला और सोनभद्र को एक साथ पाया। इससे नाराज होकर वह उल्टी दिशा में चल पड़ीं। उसके बाद से नर्मदा बंगाल सागर की बजाय अरब सागर में जाकर मिल गईं। एक अन्य कहानी के अनुसार [[सोन नदी|सोनभद्र नदी]] को नद (नदी का पुरुष रूप) कहा जाता है। दोनों के घर पास थे। अमरकंटक की पहाडिय़ों में दोनों का बचपन बीता। दोनों किशोर हुए तो लगाव और बढ़ा। दोनों ने साथ जीने की कसमें खाई, लेकिन अचानक दोनों के जीवन में जुहिला आ गई। जुहिला नर्मदा की सखी थी। सोनभद्र जुहिला के प्रेम में पड़ गया। नर्मदा को यह पता चला तो उन्होंने सोनभद्र को समझाने की कोशिश की, लेकिन सोनभद्र नहीं माना। इससे नाराज होकर नर्मदा दूसरी दिशा में चल पड़ी और हमेशा कुंवारी रहने की कसम खाई। कहा जाता है कि इसीलिए सभी प्रमुख नदियां [[बंगाल की खाड़ी]] में मिलती हैं,लेकिन नर्मदा [[अरब सागर]] में मिलती है। == ग्रंथों में उल्लेख == [[रामायण]] तथा [[महाभारत]] और परवर्ती ग्रंथों में इस नदी के विषय में अनेक उल्लेख हैं। पौराणिक अनुश्रुति के अनुसार नर्मदा की एक नहर किसी सोमवंशी राजा ने निकाली थी जिससे उसका नाम सोमोद्भवा भी पड़ गया था। गुप्तकालीन [[अमरकोश]]में भी नर्मदा को 'सोमोद्भवा' कहा है। [[कालिदास]] ने भी नर्मदा को सोमप्रभवा कहा है। [[रघुवंश]] में नर्मदा का उल्लेख है। [[मेघदूतम्|मेघदूत]] में रेवा या नर्मदा का सुन्दर वर्णन है। विश्व में नर्मदा ही एक ऐसी नदी है जिसकी परिक्रमा की जाती है और पुराणों के अनुसार जहाँ गंगा में स्नान से जो फल मिलता है नर्मदा के दर्शन मात्र से ही उस फल की प्राप्ति होती है। नर्मदा नदी पुरे भारत की प्रमुख नदियों में से एक ही है जो पूर्व से पश्चिम की ओर बहती है। == मानवशास्त्रीय और पुरातात्विक स्थल == नर्मदा नदी के विकास के कारण कुछ पुरातात्विक और स्थापत्य स्थल जलमग्न हो गए हैं। मध्य प्रदेश सरकार के पुरातत्व, संग्रहालय और अभिलेखागार विभाग ने प्रतिक्रिया में बचाव उत्खनन किया और कई मंदिरों का प्रत्यारोपण किया।<ref>{{Cite web|url=http://mparchaeology.org/narmcons.asp|title=Narmada Project|access-date=18 जुलाई 2024|archive-date=27 दिसंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131227141449/http://mparchaeology.org/narmcons.asp|url-status=bot: unknown}}</ref>खोई हुई साइटों को व्यापक रूप से सूचीबद्ध करने और प्रकाशित करने का प्रयास जर्गेन न्यूस द्वारा किया गया है। <ref>{{Cite web|url=http://www.academia.edu/3110800/On_the_Loss_of_Cultural_Heritage_in_the_Narmada_Valley|title=On the Loss of Cultural Heritage in the Narmadā Valley.|access-date=18 जुलाई 2024|archive-date=9 अप्रैल 2013|archive-url=https://archive.today/20130409232445/http://www.academia.edu/3110800/On_the_Loss_of_Cultural_Heritage_in_the_Narmada_Valley|url-status=bot: unknown}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[अमरकंटक]] * [[भेड़ाघाट]] * [[विंध्य पर्वतमाला]] * [[खम्भात की खाड़ी]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:नर्मदा नदी|*]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश की नदियाँ]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र की नदियाँ]] [[श्रेणी:गुजरात की नदियाँ]] [[श्रेणी:भारत की नदियाँ]] [[श्रेणी:खंभात की खाड़ी]] j9owkm7oiroyuc9ixf1p5c5o2bj04ja गौतम बुद्ध 0 5193 6595637 6520853 2026-08-05T05:06:29Z Dr.jagdish 3543 6595637 wikitext text/x-wiki {{pov-check|date=अक्टूबर 2011}} {{Infobox religious biography | religion = [[बौद्ध धर्म]] |other_names = सिद्धार्थ गौतम, शाक्यमुनि, तथागत |image = Byzantine-style Buddha illustration.jpg |caption = [[सारनाथ]] में भगवान बुद्ध की प्रतिमा, चतुर्थ शताब्दी |birth_date = ईसवी पूर्व 563 |death_date = ईसवी पूर्व 483 (आयु 80 वर्ष) |birth_place = [[लुंबिनी]], [[नेपाल]] |death_place = [[कुशीनगर]], [[भारत]] |name= |[[कुशीनगर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] |known_for = [[बौद्ध धर्म]] के संस्थापक<ref>{{cite book |last1=Kinnard |first1=Jacob N. |title=The Emergence of Buddhism: Classical Traditions in Contemporary Perspective |date=1 October 2010 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-9748-8 |page=1 |url=https://books.google.com.bd/books?id=xIzyZ7Nvs7cC&pg=PA1|language=en}}</ref> |predecessor = |successor = [[मैत्रेय]] |parents = {{plainlist| * महाराजा [[शुद्धोधन]] (पिता) * महाराणी [[मायादेवी|महामाया]] (माता)}} }} '''गौतम बुद्ध''' (जन्म ५६३ ईसा पूर्व – निर्वाण ४८३ ईसा पूर्व) एक [[श्रमण परम्परा|श्रमण]] थे जिनकी शिक्षाओं पर [[बौद्ध धर्म]] का प्रचलन हुआ।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/govind-pansare-mm-kalburgi-gauri-lankesh-murder-5316465/|title=Indian rationalism, Charvaka to Narendra Dabholkar|access-date=22 अगस्त 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180822154123/https://indianexpress.com/article/explained/govind-pansare-mm-kalburgi-gauri-lankesh-murder-5316465/|archive-date=22 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref> इनका जन्म [[लुंबिनी]] में 563 ईसा पूर्व अनार्य [[शाक्य]] कुल के राजा [[शुद्धोधन]] के घर में हुआ था। उनकी माँ का नाम [[मायादेवी|महामाया]] था जो कोलीय वंश से थीं, जिनका इनके जन्म के सात दिन बाद निधन हुआ, उनका पालन महारानी की छोटी सगी बहन [[महाप्रजापती गौतमी]] ने किया। २९ वर्ष की आयुु में सिद्धार्थ विवाहोपरांत एक मात्र प्रथम नवजात शिशु [[राहुल]] और धर्मपत्नी [[राजकुमारी यशोधरा|यशोधरा]] को त्यागकर संसार को जरा, मरण, दुखों से मुक्ति दिलाने के मार्ग एवं सत्य दिव्य ज्ञान की खोज में रात्रि में राजपाठ का मोह त्यागकर वन की ओर चले गए। वर्षों की कठोर साधना के पश्चात [[बोधगया|बोध गया]] ([[बिहार]]) में [[बोधि वृक्ष]] के नीचे उन्हें ज्ञान की प्राप्ति हुई और वे सिद्धार्थ गौतम से भगवान '''बुद्ध''' बन गए। इतिहासकार पं. कोटा वेंकटचलम के अनुसार गौतम बुद्ध का जन्म १८८७ में तथा निर्वाण १८०७ ईपू मे हुआ था और अनेकानेक इतिहासकार मानते हैं कि भारतीय तिथिक्रम, वंशावलियों और पुरातत्व के अनुसार बुद्ध निर्वाण की यही तिथी सिद्ध होती है। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=yVIhAAAAMAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjaq_yhvsv4AhUBfN4KHY7DDtwQ6AF6BAgKEAM|title=Astronomical Dating of the Mahabharata War|publisher=Ekkirala Vedavyas|year=1986|pages=229}}</ref><ref>{{Cite book|title=History of the Mathematical Sciences|publisher=Ivor Grattan-Guiness|isbn=978-81-85931-45-6|pages=54}}</ref><ref>{{Cite book|title=Dates of the Buddha|publisher=Shriram Sathe|year=1987|pages=137}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=BNgGAAAAYAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjaq_yhvsv4AhUBfN4KHY7DDtwQ6AF6BAgHEAM|title=Chronology of Ancient Hindu History, Volume 1|publisher=Kota Venkatachelam|location=India|quote=The dates tally accurately with 27-3-1807 B.C. , as the date of the Nirvana of the Buddha .}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books/about/Building_a_New_India.html?id=wQBIAAAAMAAJ|title=Building a New India: An Agenda for National Renaissance|publisher=Subramanian Swamy|year=1992|pages=67|quote=Buddha's Nirvana 1807 B.C. , Maurya Chandragupta c . 1534 B.C. , Harsha Vikramaditya ( Parmar ) c . 82 B.C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=3I8kAQAAIAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjm6pKkvsv4AhXD4mEKHS2VAPc4ChDoAXoECAIQAw|title=Die Datierung Des Historischen Buddha|publisher=Heinz Bechert|year=1991|pages=104|quote=Ramachandran fixes the date of the Buddha's death in 1807 B.C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=eLhJAAAAIAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjB6IXBxcv4AhWopVYBHeqgCoo4ChDoAXoECAcQAw|title=Chronology of Kashmir History Reconstructed|publisher=Kota Venkatachalam|year=1955|pages=143|quote=Buddha's Nirvana happened in 1807 B.C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=6y1uAAAAMAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjB6IXBxcv4AhWopVYBHeqgCoo4ChDoAXoECAsQAw|title=Origin of Orissa Names|publisher=Arun Kumar Upadhyay|year=2000|pages=16|quote=Siddhartha- Birth 1887 BC , became Buddha 1852 BC , Death ( nirvana ) 1807 B.C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=EDZuAAAAMAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj2npq7ycv4AhX6s1YBHWP2AIU4ChDoAXoECAgQAw|title=Glimpses of Bhāratiya History|publisher=Rajendra Singh Kushwaha|year=2003|location=India|pages=35|quote=Buddha was born in the year 1887 BC and his Nirvana took place in 1807 BC .}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=EFcPAQAAMAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj7-qroysv4AhVLct4KHUWCDtY4FBDoAXoECAoQAw|title=The Origin of Mathematics|publisher=V. Lakshmikantham, S. Leela|year=2000|location=America|pages=21|quote=Buddha attained Nirvana when he was 80 years old . Thus he lived during 1887-1807 B.C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=eVVuAAAAMAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj7-qroysv4AhVLct4KHUWCDtY4FBDoAXoECAsQAw|title=Historic Dates|publisher=Velandai Gopalayyar Ramachandran|year=1991|pages=55|quote=The dates tally with 27-3-1807 as the date of Nirvana of Lord Buddha .}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=KaofAQAAIAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj7-qroysv4AhVLct4KHUWCDtY4FBDoAXoECAUQAw|title=Origin and History of Mathematics|publisher=J. Vasundhara Devi, S. Leela, Cambridge Scientific Publishers|year=2005|pages=27|quote=The famous Buddha , for example , lived during 1887 to 1807 B.C. and not in 563-483 B.C. as was adopted .}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Ax8SAQAAIAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj7-qroysv4AhVLct4KHUWCDtY4FBDoAXoECAcQAw|title=Manadēśamu-manasaṃskr̥ti|publisher=Ekkirala Vedavyas|year=1970|location=india|pages=158|quote=The dates tally accurately with 27-3-1807 B.C. as the date of Nirvana of Lord Buddha .}}</ref> == जीवन वृत्त == {{बौद्ध धर्म}} उनका जन्म 563 ईस्वी पूर्व के बीच [[शाक्य]] [[गणराज्य]] की तत्कालीन राजधानी [[कपिलवस्तु]] के निकट [[लुंबिनी|लुम्बिनी]] में हुआ था, जो नेपाल में है।<ref>{{Cite web |url=http://indology.info/papers/cousins |title=The Dating of the Historical Buddha: A Review Article |access-date=12 फ़रवरी 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226184207/http://indology.info/papers/cousins/ |archive-date=26 फ़रवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> लुम्बिनी वन नेपाल के तराई क्षेत्र में कपिलवस्तु और देवदह के बीच नौतनवा स्टेशन से 8 मील दूर पश्चिम में रुक्मिनदेई नामक स्थान के पास स्थित था। कपिलवस्तु की महारानी महामाया देवी के अपने नैहर देवदह जाते हुए रास्ते में प्रसव पीड़ा हुई और वहीं उन्होंने एक बालक को जन्म दिया। शिशु का नाम सिद्धार्थ रखा गया।<ref>{{Cite web |url=http://hindi.webdunia.com/buddhism-religion/%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF-%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%AE-%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-112051200047_1.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 अक्तूबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012247/http://hindi.webdunia.com/buddhism-religion/%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF-%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%AE-%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-112051200047_1.htm |archive-date=5 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> गौतम गोत्र में जन्म लेने के कारण वे गौतम भी कहलाए। क्षत्रिय राजा [[शुद्धोधन]] उनके पिता थे। परंपरागत कथा के अनुसार सिद्धार्थ की माता का उनके जन्म के सात दिन बाद निधन हो गया था। उनका पालन पोषण उनकी मौसी और शुद्दोधन की दूसरी रानी महाप्रजावती (गौतमी) ने किया। शिशु का नाम सिद्धार्थ दिया गया, जिसका अर्थ है "वह जो सिद्धी प्राप्ति के लिए जन्मा हो"। जन्म समारोह के दौरान, साधु द्रष्टा आसित ने अपने पहाड़ के निवास से घोषणा की- ''बच्चा या तो एक महान राजा या एक महान पवित्र पथ प्रदर्शक बनेगा।<ref name="mrsp.mcgill.ca">{{Cite web |url=http://mrsp.mcgill.ca/reports/pdfs/Wesak.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070415174531/http://mrsp.mcgill.ca/reports/pdfs/Wesak.pdf |archive-date=15 अप्रैल 2007 |url-status=dead }}</ref>'' शुद्दोधन ने पांचवें दिन एक नामकरण समारोह आयोजित किया और आठ ब्राह्मण विद्वानों को भविष्य पढ़ने के लिए आमंत्रित किया। सभी ने एक सी दोहरी भविष्यवाणी की, कि बच्चा या तो एक महान राजा या एक महान पवित्र आदमी बनेगा।<ref name="mrsp.mcgill.ca"/> दक्षिण मध्य [[नेपाल]] में स्थित लुंबिनी में उस स्थल पर महाराज [[अशोक]] ने तीसरी शताब्दी ईसा पूर्व बुद्ध के जन्म की स्मृति में एक स्तम्भ बनवाया था। बुद्ध का जन्म दिवस व्यापक रूप से थएरावदा देशों में मनाया जाता है।<ref name="mrsp.mcgill.ca"/> सिद्धार्थ का मन वचपन से ही करुणा और दया का स्रोत था। इसका परिचय उनके आरंभिक जीवन की अनेक घटनाओं से पता चलता है। घुड़दौड़ में जब घोड़े दौड़ते और उनके मुँह से झाग निकलने लगता तो सिद्धार्थ उन्हें थका जानकर वहीं रोक देता और जीती हुई बाजी हार जाता। खेल में भी सिद्धार्थ को खुद हार जाना पसंद था क्योंकि किसी को हराना और किसी का दुःखी होना उससे नहीं देखा जाता था। सिद्धार्थ ने चचेरे भाई देवदत्त द्वारा तीर से घायल किए गए हंस की सहायता की और उसके प्राणों की रक्षा की। === शिक्षा एवं विवाह === सिद्धार्थ ने गुरु विश्वामित्र के पास वेद और उपनिषद्‌ को तो पढ़ा ही , राजकाज और युद्ध-विद्या की भी शिक्षा ली। कुश्ती, घुड़दौड़, तीर-कमान, रथ हाँकने में कोई उसकी बराबरी नहीं कर पाता। सोलह वर्ष की उम्र में सिद्धार्थ का कन्या [[राजकुमारी यशोधरा|यशोधरा]] के साथ विवाह हुआ। पिता द्वारा ऋतुओं के अनुरूप बनाए गए वैभवशाली और समस्त भोगों से युक्त महल में वे यशोधरा के साथ रहने लगे जहाँ उनके पुत्र [[राहुल]] का जन्म हुआ। लेकिन विवाह के बाद उनका मन वैराग्य में चला और सम्यक सुख-शांति के लिए उन्होंने अपने परिवार का त्याग कर दिया। === विरक्ति === [[Image:Departure of Siddhartha.jpg|left|thumb|200px|सिद्धार्थ का महाभिनिष्क्रमण ([[रबीन्द्रनाथ ठाकुर|रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] द्वारा चित्रित)]] राजा शुद्धोधन ने सिद्धार्थ के लिए भोग-विलास का भरपूर प्रबंध कर दिया। तीन ऋतुओं के लायक तीन सुंदर महल बनवा दिए। वहाँ पर नाच-गान और मनोरंजन की सारी सामग्री जुटा दी गई। दास-दासी उसकी सेवा में रख दिए गए। पर ये सब चीजें सिद्धार्थ को संसार में बाँधकर नहीं रख सकीं। वसंत ऋतु में एक दिन सिद्धार्थ बगीचे की सैर पर निकले। उन्हें सड़क पर एक बूढ़ा आदमी दिखाई दिया। उसके दाँत टूट गए थे, बाल पक गए थे, शरीर टेढ़ा हो गया था। हाथ में लाठी पकड़े धीरे-धीरे काँपता हुआ वह सड़क पर चल रहा था। दूसरी बार कुमार जब बगीचे की सैर को निकला, तो उसकी आँखों के आगे एक रोगी आ गया। उसकी साँस तेजी से चल रही थी। कंधे ढीले पड़ गए थे। बाँहें सूख गई थीं। पेट फूल गया था। चेहरा पीला पड़ गया था। दूसरे के सहारे वह बड़ी मुश्किल से चल पा रहा था। तीसरी बार सिद्धार्थ को एक अर्थी मिली। चार आदमी उसे उठाकर लिए जा रहे थे। पीछे-पीछे बहुत से लोग थे। कोई रो रहा था, कोई छाती पीट रहा था, कोई अपने बाल नोच रहा था। इन दृश्यों ने सिद्धार्थ को बहुत विचलित किया। उन्होंने सोचा कि ‘धिक्कार है जवानी को, जो जीवन को सोख लेती है। धिक्कार है स्वास्थ्य को, जो शरीर को नष्ट कर देता है। धिक्कार है जीवन को, जो इतनी जल्दी अपना अध्याय पूरा कर देता है। क्या बुढ़ापा, बीमारी और मौत सदा इसी तरह होती रहेगी सौम्य? चौथी बार कुमार बगीचे की सैर को निकला, तो उसे एक संन्यासी दिखाई पड़ा। संसार की सारी भावनाओं और कामनाओं से मुक्त प्रसन्नचित्त संन्यासी ने सिद्धार्थ को आकृष्ट किया। === महाभिनिष्क्रमण === [[चित्र:Fasting buddha at lahore museum.jpg|left|thumb|250px|तपस्या से क्षीण हुआ बुद्ध का शरीर (लाहौर संग्रहालय)]] सुंदर पत्नी [[राजकुमारी यशोधरा|यशोधरा]], दुधमुँहे राहुल और कपिलवस्तु जैसे राज्य का मोह छोड़कर सिद्धार्थ तपस्या के लिए चल पड़े। वह [[राजगृह]] पहुँचे। वहाँ भिक्षा माँगी। सिद्धार्थ घूमते-घूमते आलार कालाम और उद्दक रामपुत्र के पास पहुँचे। उनसे योग-साधना सीखी। समाधि लगाना सीखा। पर उससे उसे संतोष नहीं हुआ। वह उरुवेला पहुँचे और वहाँ पर तरह-तरह से तपस्या करने लगे। सिद्धार्थ ने पहले तो केवल तिल-चावल खाकर [[तप]]स्या शुरू की, बाद में कोई भी आहार लेना बंद कर दिया। शरीर सूखकर काँटा हो गया। छः साल बीत गए तपस्या करते हुए। सिद्धार्थ की तपस्या सफल नहीं हुई। शांति हेतु बुद्ध का मध्यम मार्ग : एक दिन कुछ स्त्रियाँ किसी नगर से लौटती हुई वहाँ से निकलीं, जहाँ सिद्धार्थ तपस्या कर रहे थे। उनका एक गीत सिद्धार्थ के कान में पड़ा- ‘वीणा के तारों को ढीला मत छोड़ो । ढीला छोड़ देने से उनका सुरीला स्वर नहीं निकलेगा। पर तारों को इतना कसो भी मत कि वे टूट जाएँ।’ बात सिद्धार्थ को जँच गई। वह मान गये कि नियमित आहार-विहार से ही [[योग]] सिद्ध होता है। अति किसी बात की अच्छी नहीं। किसी भी प्राप्ति के लिए [[मध्यमा प्रतिपद|मध्यम मार्ग]] ही ठीक होता है ओर इसके लिए कठोर तपस्या करनी पड़ती है। === ज्ञान की प्राप्ति === [[चित्र:Astasahasrika Prajnaparamita Victory Over Mara.jpeg|thumb|right|असुरों के बीच घिरे ध्यान मुद्रा में महात्मा बुद्ध]] बुद्ध के प्रथम गुरु आलार कलाम थे,जिनसे उन्होंने संन्यास काल में शिक्षा प्राप्त की। ३५ वर्ष की आयु में वैशाखी पूर्णिमा के दिन सिद्धार्थ पीपल वृक्ष के नीचे ध्यानस्थ थे। बुद्ध ने बोधगया में निरंजना नदी के तट पर कठोर तपस्या की तथा सुजाता नामक लड़की के हाथों खीर खाकर उपवास तोड़ा। समीपवर्ती गाँव की एक स्त्री [[सुजाता]] को पुत्र हुआ।वह बेटे के लिए एक पीपल वृक्ष से मन्नत पूरी करने के लिए सोने के थाल में गाय के दूध की खीर भरकर पहुँची। सिद्धार्थ वहाँ बैठा ध्यान कर रहा था। उसे लगा कि वृक्षदेवता ही मानो पूजा लेने के लिए शरीर धरकर बैठे हैं। सुजाता ने बड़े आदर से सिद्धार्थ को खीर भेंट की और कहा- ‘जैसे मेरी मनोकामना पूरी हुई, उसी तरह आपकी भी हो।’ उसी रात को ध्यान लगाने पर सिद्धार्थ की साधना सफल हुई। उसे सच्चा बोध हुआ। तभी से सिद्धार्थ 'बुद्ध' कहलाए। जिस [[पीपल]] वृक्ष के नीचे सिद्धार्थ को बोध मिला वह [[बोधि वृक्ष|बोधिवृक्ष]] कहलाया और [[गया]] का समीपवर्ती वह स्थान [[बोधगया]]। === धर्म-चक्र-प्रवर्तन === वे 80 वर्ष की उम्र तक अपने धर्म का संस्कृत के बजाय उस समय की सीधी सरल लोकभाषा पाली में प्रचार करते रहे। उनके सीधे सरल धर्म की लोकप्रियता तेजी से बढ़ने लगी। चार सप्ताह तक बोधिवृक्ष के नीचे रहकर धर्म के स्वरूप का चिंतन करने के बाद बुद्ध धर्म का उपदेश करने निकल पड़े। आषाढ़ की पूर्णिमा को वे काशी के पास मृगदाव (वर्तमान में सारनाथ) पहुँचे। वहीं पर उन्होंने सर्वप्रथम धर्मोपदेश दिया और प्रथम पाँच मित्रों को अपना अनुयायी बनाया और फिर उन्हें धर्म प्रचार करने के लिये भेज दिया। महाप्रजापती गौतमी (बुद्ध की विमाता) को सर्वप्रथम बौद्ध संघ मे प्रवेश मिला।आनंद,बुद्ध का प्रिय शिष्य था। बुद्ध आनंद को ही संबोधित करके अपने उपदेश देते थे। === महापरिनिर्वाण === [[चित्र:Astasahasrika_Prajnaparamita_Buddha_Parinirvana.jpeg|thumb|right|बुद्ध परिनिर्वाण में प्रवेश करते हुए]] पालि सिद्धांत के महापरिनिर्वाण सुत्त के अनुसार ८० वर्ष की आयु में बुद्ध ने घोषणा की कि वे जल्द ही [[निर्वाण|परिनिर्वाण]] के लिए रवाना होंगे। बुद्ध ने अपना आखिरी भोजन, जिसे उन्होंने कुन्डा नामक एक लोहार से एक भेंट के रूप में प्राप्त किया था, ग्रहण लिया जिसके कारण वे गंभीर रूप से बीमार पड़ गये। बुद्ध ने अपने शिष्य आनंद को निर्देश दिया कि वह कुन्डा को समझाए कि उसने कोई गलती नहीं की है। उन्होने कहा कि यह भोजन अतुल्य है।<ref>{{Cite web |url=http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/dn/dn.16.1-6.vaji.html |title='''त्रिपिटक''' |access-date=30 सितंबर 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606001458/http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/dn/dn.16.1-6.vaji.html |archive-date=6 जून 2011 |url-status=live }}</ref> == उपदेश == भगवान बुद्ध ने लोगों को मध्यम मार्ग का उपदेश दिया । उन्होंने दुःख, उसके कारण और निवारण के लिए अष्टांगिक मार्ग सुझाया। उन्होंने अहिंसा पर बहुत जोर दिया है। उन्होंने यज्ञ और पशु-बलि की निंदा की। बुद्ध के उपदेशों का सार इस प्रकार है - * महात्मा बुद्ध ने सनातन धरम के कुछ संकल्पनाओं का प्रचार किया, जैसे [[अग्निहोत्र]] तथा [[गायत्री मन्त्र]] * [[ध्यान]] तथा अन्तर्दृष्टि * [[मध्यमा प्रतिपद|मध्यमार्ग]] का अनुसरण * [[आर्यसत्य|चार आर्य सत्य]] * [[आर्य आष्टांगिक मार्ग|अष्टांग मार्ग]] == बौद्ध धर्म एवं संघ == बुद्ध के धर्म प्रचार से भिक्षुओं की संख्या बढ़ने लगी। बड़े-बड़े राजा-महाराजा भी उनके शिष्य बनने लगे। भिक्षुओं की संख्या बहुत बढ़ने पर बौद्ध संघ की स्थापना की गई। बाद में लोगों के आग्रह पर बुद्ध ने स्त्रियों को भी संघ में ले लेने के लिए अनुमति दे दी, यद्यपि इसे उन्होंने उतना अच्छा नहीं माना। भगवान बुद्ध ने ‘बहुजन हिताय’ लोककल्याण के लिए अपने धर्म का देश-विदेश में प्रचार करने के लिए भिक्षुओं को इधर-उधर भेजा। अशोक आदि सम्राटों ने भी विदेशों में बौद्ध धर्म के प्रचार में अपनी अहम्‌ भूमिका निभाई। मौर्यकाल तक आते-आते भारत से निकलकर बौद्ध धर्म चीन, जापान, कोरिया, मंगोलिया, बर्मा, थाईलैंड, हिंद चीन, श्रीलंका आदि में फैल चुका था। इन देशों में बौद्ध धर्म बहुसंख्यक धर्म है। == कलात्मक चित्रण == [[भरहुत]] और [[सांची]] में प्राप्त बुद्ध के सबसे प्राचीन कलात्मक चित्रण अनाकार (ऐनाइकोनिक) और प्रतीकात्मक थे। इस प्रारंभिक अनाकार काल में बुद्ध को सीधे मानव रूप में नहीं दिखाया जाता था, बल्कि खाली सिंहासन, बिना सवार का घोड़ा, पदचिह्न, [[धर्मचक्र]] या [[बोधि वृक्ष]] जैसे प्रतीकों द्वारा दर्शाया जाता था। चूँकि अनाकार परंपरा एकल आराध्य मूर्ति को स्वीकार नहीं करती थी, इसलिए अधिकांश चित्रण [[कला में बुद्ध का जीवन|बुद्ध के जीवन]] की कथात्मक घटनाओं पर आधारित थे। साँची की कला में [[जातक कथाएँ]] भी दर्शाई गई हैं, जो बुद्ध के पूर्व जन्मों की कथाएँ हैं। भारतीय बौद्ध कला की अन्य शैलियों में बुद्ध को मानव रूप में खड़े, पद्मासन में बैठे (अक्सर [[पद्मासन]]) या एक करवट लेटे हुए दर्शाया गया है। पहली शताब्दी ईस्वी के बाद बुद्ध के प्रतिमात्मक (आइकोनिक) चित्रण अत्यंत लोकप्रिय और व्यापक हो गए। विशेषकर [[गंधार बौद्ध धर्म|गंधार बौद्ध कला]] और [[मध्य एशिया में बौद्ध धर्म|मध्य एशियाई बौद्ध कला]] की कुछ प्रतिमाएँ [[हेलेनिस्टिक कला]] से प्रभावित थीं, जिसे [[यूनानी-बौद्ध कला]] कहा जाता है। बाद में इस शैली का प्रभाव [[पूर्वी एशिया में बौद्ध धर्म|पूर्वी एशियाई बौद्ध कला]] तथा दक्षिण-पूर्व एशिया की थेरवाद बौद्ध कला पर भी पड़ा। === अन्य माध्यमों में === ==== फ़िल्में ==== {{मुख्य|फ़िल्मों में गौतम बुद्ध के चित्रण}} * ''बुद्ध देव'' (''भगवान बुद्ध का जीवन''), 1923 की भारतीय मूक फ़िल्म, जिसका निर्देशन [[दादासाहेब फाल्के]] ने किया। * ''[[प्रेम संन्यास]]'' (''एशिया का प्रकाश''), 1925 की मूक फ़िल्म। * ''[[महाबुद्ध का उद्घाटन]]'', 1952 की जापानी फ़िल्म। * ''[[गोतमा द बुद्ध]]'', 1957 की भारतीय वृत्तचित्र फ़िल्म। * ''[[सिद्धार्थ (1972 फ़िल्म)]]'', 1972 की फ़िल्म। * ''[[लिटिल बुद्ध]]'', 1994 की फ़िल्म। * ''[[द लीजेंड ऑफ बुद्ध]]'', 2004 की भारतीय एनिमेटेड फ़िल्म। * ''[[गौतम बुद्ध (फ़िल्म)]]'', 2008 की भारतीय फ़िल्म। * ''[[श्री सिद्धार्थ गौतम]]'', 2013 की सिंहली जीवनीपरक फ़िल्म। ==== टेलीविज़न ==== * ''[[बुद्ध (1996 टीवी धारावाहिक)]]'' * ''[[द बुद्ध (पीबीएस वृत्तचित्र)]]'' * ''[[बुद्ध (2013 टीवी श्रृंखला)]]'' ==== साहित्य ==== * ''[[एशिया का प्रकाश]]'', 1879 की काव्य रचना। * ''[[बुद्ध और उनका धम्म]]'', डॉ. [[भीमराव आंबेडकर]] द्वारा। * ''[[बुद्ध (मंगा)]]'' * ''[[सिद्धार्थ (उपन्यास)]]'' * ''[[लॉर्ड ऑफ लाइट]]'' * ''[[क्रिएशन (उपन्यास)]]'' ==== संगीत ==== * ''[[एशिया का प्रकाश (ओराटोरियो)]]'' * ''[[करुणा नदी]]'' ==स्रोत ग्रन्थ== * {{Citation |last = Cousins |first = LS |year = 1996 |title = The dating of the historical Buddha: a review article |publisher = Indology |journal = Journal of the Royal Asiatic Society |series = 3 |volume = 6 |number = 1 |pages = 57–63 |url = http://indology.info/papers/cousins |doi = 10.1017/s1356186300014760 |access-date = 12 फ़रवरी 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110226184207/http://indology.info/papers/cousins/ |archive-date = 26 फ़रवरी 2011 |url-status = dead }} * According to Pali scholar [[K. R. Norman]], a life span for the Buddha of c. 480 to 400 BCE (and his teaching period roughly from c. 445 to 400 BCE) "fits the archaeological evidence better".{{sfn |Norman |1997 |p = 33}} See also [https://web.archive.org/web/20151015202909/http://isites.harvard.edu/fs/docs/icb.topic138396.files/Buddha-Dates.pdf Notes on the Dates of the Buddha Íåkyamuni].}} ==इन्हें भी देखें== * [[हिन्दू धर्म में गौतम बुद्ध|हिन्दू धर्म में भगवान बुद्ध]] * [[बुद्धावतार]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Gautama Buddha|गौतम बुद्ध}}"[https://navhindi.com/spiritual/buddha-story/ गोतम बुद्ध की कहानी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230929074443/https://navhindi.com/spiritual/buddha-story/ |date=29 सितंबर 2023 }}". ''Navhindi''. अभिगमन तिथि सितम्बर ३०, २०२३.{{बौद्ध धर्म विषयावली}} {{दशावतार}} [[श्रेणी:बौद्ध धर्म]] [[श्रेणी:धर्म प्रवर्तक]] [[श्रेणी:गौतम बुद्ध| ]] [[श्रेणी:भारतीय बौद्ध]] daubh5vzp0pi7c8bdldr4d7hhogbua9 6595638 6595637 2026-08-05T05:06:53Z Dr.jagdish 3543 6595638 wikitext text/x-wiki {{pov-check|date=अक्टूबर 2011}} {{Infobox religious biography | religion = [[बौद्ध धर्म]] |other_names = सिद्धार्थ गौतम, शाक्यमुनि, तथागत |image = Byzantine-style Buddha illustration.jpg |caption = [[सारनाथ]] में भगवान बुद्ध की प्रतिमा, चतुर्थ शताब्दी |birth_date = ईसवी पूर्व 563 |death_date = ईसवी पूर्व 483 (आयु 80 वर्ष) |birth_place = [[लुंबिनी]], [[नेपाल]] |death_place = [[कुशीनगर]], [[भारत]] |name= |[[कुशीनगर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] |known_for = [[बौद्ध धर्म]] के संस्थापक<ref>{{cite book |last1=Kinnard |first1=Jacob N. |title=The Emergence of Buddhism: Classical Traditions in Contemporary Perspective |date=1 October 2010 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-9748-8 |page=1 |url=https://books.google.com.bd/books?id=xIzyZ7Nvs7cC&pg=PA1|language=en}}</ref> |predecessor = |successor = [[मैत्रेय]] |parents = {{plainlist| * महाराजा [[शुद्धोधन]] (पिता) * महाराणी [[मायादेवी|महामाया]] (माता)}} }} '''गौतम बुद्ध''' (जन्म ५६३ ईसा पूर्व – निर्वाण ४८३ ईसा पूर्व) एक [[श्रमण परम्परा|श्रमण]] थे जिनकी शिक्षाओं पर [[बौद्ध धर्म]] का प्रचलन हुआ।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/govind-pansare-mm-kalburgi-gauri-lankesh-murder-5316465/|title=Indian rationalism, Charvaka to Narendra Dabholkar|access-date=22 अगस्त 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180822154123/https://indianexpress.com/article/explained/govind-pansare-mm-kalburgi-gauri-lankesh-murder-5316465/|archive-date=22 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref> इनका जन्म [[लुंबिनी]] में 563 ईसा पूर्व अनार्य [[शाक्य]] कुल के राजा [[शुद्धोधन]] के घर में हुआ था। उनकी माँ का नाम [[मायादेवी|महामाया]] था जो कोलीय वंश से थीं, जिनका इनके जन्म के सात दिन बाद निधन हुआ, उनका पालन महारानी की छोटी सगी बहन [[महाप्रजापती गौतमी]] ने किया। २९ वर्ष की आयुु में सिद्धार्थ विवाहोपरांत एक मात्र प्रथम नवजात शिशु [[राहुल]] और धर्मपत्नी [[राजकुमारी यशोधरा|यशोधरा]] को त्यागकर संसार को जरा, मरण, दुखों से मुक्ति दिलाने के मार्ग एवं सत्य दिव्य ज्ञान की खोज में रात्रि में राजपाठ का मोह त्यागकर वन की ओर चले गए। वर्षों की कठोर साधना के पश्चात [[बोधगया|बोध गया]] ([[बिहार]]) में [[बोधि वृक्ष]] के नीचे उन्हें ज्ञान की प्राप्ति हुई और वे सिद्धार्थ गौतम से भगवान '''बुद्ध''' बन गए। इतिहासकार पं. कोटा वेंकटचलम के अनुसार गौतम बुद्ध का जन्म १८८७ में तथा निर्वाण १८०७ ईपू मे हुआ था और अनेकानेक इतिहासकार मानते हैं कि भारतीय तिथिक्रम, वंशावलियों और पुरातत्व के अनुसार बुद्ध निर्वाण की यही तिथि सिद्ध होती है। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=yVIhAAAAMAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjaq_yhvsv4AhUBfN4KHY7DDtwQ6AF6BAgKEAM|title=Astronomical Dating of the Mahabharata War|publisher=Ekkirala Vedavyas|year=1986|pages=229}}</ref><ref>{{Cite book|title=History of the Mathematical Sciences|publisher=Ivor Grattan-Guiness|isbn=978-81-85931-45-6|pages=54}}</ref><ref>{{Cite book|title=Dates of the Buddha|publisher=Shriram Sathe|year=1987|pages=137}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=BNgGAAAAYAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjaq_yhvsv4AhUBfN4KHY7DDtwQ6AF6BAgHEAM|title=Chronology of Ancient Hindu History, Volume 1|publisher=Kota Venkatachelam|location=India|quote=The dates tally accurately with 27-3-1807 B.C. , as the date of the Nirvana of the Buddha .}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books/about/Building_a_New_India.html?id=wQBIAAAAMAAJ|title=Building a New India: An Agenda for National Renaissance|publisher=Subramanian Swamy|year=1992|pages=67|quote=Buddha's Nirvana 1807 B.C. , Maurya Chandragupta c . 1534 B.C. , Harsha Vikramaditya ( Parmar ) c . 82 B.C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=3I8kAQAAIAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjm6pKkvsv4AhXD4mEKHS2VAPc4ChDoAXoECAIQAw|title=Die Datierung Des Historischen Buddha|publisher=Heinz Bechert|year=1991|pages=104|quote=Ramachandran fixes the date of the Buddha's death in 1807 B.C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=eLhJAAAAIAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjB6IXBxcv4AhWopVYBHeqgCoo4ChDoAXoECAcQAw|title=Chronology of Kashmir History Reconstructed|publisher=Kota Venkatachalam|year=1955|pages=143|quote=Buddha's Nirvana happened in 1807 B.C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=6y1uAAAAMAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjB6IXBxcv4AhWopVYBHeqgCoo4ChDoAXoECAsQAw|title=Origin of Orissa Names|publisher=Arun Kumar Upadhyay|year=2000|pages=16|quote=Siddhartha- Birth 1887 BC , became Buddha 1852 BC , Death ( nirvana ) 1807 B.C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=EDZuAAAAMAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj2npq7ycv4AhX6s1YBHWP2AIU4ChDoAXoECAgQAw|title=Glimpses of Bhāratiya History|publisher=Rajendra Singh Kushwaha|year=2003|location=India|pages=35|quote=Buddha was born in the year 1887 BC and his Nirvana took place in 1807 BC .}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=EFcPAQAAMAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj7-qroysv4AhVLct4KHUWCDtY4FBDoAXoECAoQAw|title=The Origin of Mathematics|publisher=V. Lakshmikantham, S. Leela|year=2000|location=America|pages=21|quote=Buddha attained Nirvana when he was 80 years old . Thus he lived during 1887-1807 B.C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=eVVuAAAAMAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj7-qroysv4AhVLct4KHUWCDtY4FBDoAXoECAsQAw|title=Historic Dates|publisher=Velandai Gopalayyar Ramachandran|year=1991|pages=55|quote=The dates tally with 27-3-1807 as the date of Nirvana of Lord Buddha .}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=KaofAQAAIAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj7-qroysv4AhVLct4KHUWCDtY4FBDoAXoECAUQAw|title=Origin and History of Mathematics|publisher=J. Vasundhara Devi, S. Leela, Cambridge Scientific Publishers|year=2005|pages=27|quote=The famous Buddha , for example , lived during 1887 to 1807 B.C. and not in 563-483 B.C. as was adopted .}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Ax8SAQAAIAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj7-qroysv4AhVLct4KHUWCDtY4FBDoAXoECAcQAw|title=Manadēśamu-manasaṃskr̥ti|publisher=Ekkirala Vedavyas|year=1970|location=india|pages=158|quote=The dates tally accurately with 27-3-1807 B.C. as the date of Nirvana of Lord Buddha .}}</ref> == जीवन वृत्त == {{बौद्ध धर्म}} उनका जन्म 563 ईस्वी पूर्व के बीच [[शाक्य]] [[गणराज्य]] की तत्कालीन राजधानी [[कपिलवस्तु]] के निकट [[लुंबिनी|लुम्बिनी]] में हुआ था, जो नेपाल में है।<ref>{{Cite web |url=http://indology.info/papers/cousins |title=The Dating of the Historical Buddha: A Review Article |access-date=12 फ़रवरी 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226184207/http://indology.info/papers/cousins/ |archive-date=26 फ़रवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> लुम्बिनी वन नेपाल के तराई क्षेत्र में कपिलवस्तु और देवदह के बीच नौतनवा स्टेशन से 8 मील दूर पश्चिम में रुक्मिनदेई नामक स्थान के पास स्थित था। कपिलवस्तु की महारानी महामाया देवी के अपने नैहर देवदह जाते हुए रास्ते में प्रसव पीड़ा हुई और वहीं उन्होंने एक बालक को जन्म दिया। शिशु का नाम सिद्धार्थ रखा गया।<ref>{{Cite web |url=http://hindi.webdunia.com/buddhism-religion/%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF-%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%AE-%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-112051200047_1.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 अक्तूबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012247/http://hindi.webdunia.com/buddhism-religion/%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF-%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%AE-%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-112051200047_1.htm |archive-date=5 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> गौतम गोत्र में जन्म लेने के कारण वे गौतम भी कहलाए। क्षत्रिय राजा [[शुद्धोधन]] उनके पिता थे। परंपरागत कथा के अनुसार सिद्धार्थ की माता का उनके जन्म के सात दिन बाद निधन हो गया था। उनका पालन पोषण उनकी मौसी और शुद्दोधन की दूसरी रानी महाप्रजावती (गौतमी) ने किया। शिशु का नाम सिद्धार्थ दिया गया, जिसका अर्थ है "वह जो सिद्धी प्राप्ति के लिए जन्मा हो"। जन्म समारोह के दौरान, साधु द्रष्टा आसित ने अपने पहाड़ के निवास से घोषणा की- ''बच्चा या तो एक महान राजा या एक महान पवित्र पथ प्रदर्शक बनेगा।<ref name="mrsp.mcgill.ca">{{Cite web |url=http://mrsp.mcgill.ca/reports/pdfs/Wesak.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070415174531/http://mrsp.mcgill.ca/reports/pdfs/Wesak.pdf |archive-date=15 अप्रैल 2007 |url-status=dead }}</ref>'' शुद्दोधन ने पांचवें दिन एक नामकरण समारोह आयोजित किया और आठ ब्राह्मण विद्वानों को भविष्य पढ़ने के लिए आमंत्रित किया। सभी ने एक सी दोहरी भविष्यवाणी की, कि बच्चा या तो एक महान राजा या एक महान पवित्र आदमी बनेगा।<ref name="mrsp.mcgill.ca"/> दक्षिण मध्य [[नेपाल]] में स्थित लुंबिनी में उस स्थल पर महाराज [[अशोक]] ने तीसरी शताब्दी ईसा पूर्व बुद्ध के जन्म की स्मृति में एक स्तम्भ बनवाया था। बुद्ध का जन्म दिवस व्यापक रूप से थएरावदा देशों में मनाया जाता है।<ref name="mrsp.mcgill.ca"/> सिद्धार्थ का मन वचपन से ही करुणा और दया का स्रोत था। इसका परिचय उनके आरंभिक जीवन की अनेक घटनाओं से पता चलता है। घुड़दौड़ में जब घोड़े दौड़ते और उनके मुँह से झाग निकलने लगता तो सिद्धार्थ उन्हें थका जानकर वहीं रोक देता और जीती हुई बाजी हार जाता। खेल में भी सिद्धार्थ को खुद हार जाना पसंद था क्योंकि किसी को हराना और किसी का दुःखी होना उससे नहीं देखा जाता था। सिद्धार्थ ने चचेरे भाई देवदत्त द्वारा तीर से घायल किए गए हंस की सहायता की और उसके प्राणों की रक्षा की। === शिक्षा एवं विवाह === सिद्धार्थ ने गुरु विश्वामित्र के पास वेद और उपनिषद्‌ को तो पढ़ा ही , राजकाज और युद्ध-विद्या की भी शिक्षा ली। कुश्ती, घुड़दौड़, तीर-कमान, रथ हाँकने में कोई उसकी बराबरी नहीं कर पाता। सोलह वर्ष की उम्र में सिद्धार्थ का कन्या [[राजकुमारी यशोधरा|यशोधरा]] के साथ विवाह हुआ। पिता द्वारा ऋतुओं के अनुरूप बनाए गए वैभवशाली और समस्त भोगों से युक्त महल में वे यशोधरा के साथ रहने लगे जहाँ उनके पुत्र [[राहुल]] का जन्म हुआ। लेकिन विवाह के बाद उनका मन वैराग्य में चला और सम्यक सुख-शांति के लिए उन्होंने अपने परिवार का त्याग कर दिया। === विरक्ति === [[Image:Departure of Siddhartha.jpg|left|thumb|200px|सिद्धार्थ का महाभिनिष्क्रमण ([[रबीन्द्रनाथ ठाकुर|रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] द्वारा चित्रित)]] राजा शुद्धोधन ने सिद्धार्थ के लिए भोग-विलास का भरपूर प्रबंध कर दिया। तीन ऋतुओं के लायक तीन सुंदर महल बनवा दिए। वहाँ पर नाच-गान और मनोरंजन की सारी सामग्री जुटा दी गई। दास-दासी उसकी सेवा में रख दिए गए। पर ये सब चीजें सिद्धार्थ को संसार में बाँधकर नहीं रख सकीं। वसंत ऋतु में एक दिन सिद्धार्थ बगीचे की सैर पर निकले। उन्हें सड़क पर एक बूढ़ा आदमी दिखाई दिया। उसके दाँत टूट गए थे, बाल पक गए थे, शरीर टेढ़ा हो गया था। हाथ में लाठी पकड़े धीरे-धीरे काँपता हुआ वह सड़क पर चल रहा था। दूसरी बार कुमार जब बगीचे की सैर को निकला, तो उसकी आँखों के आगे एक रोगी आ गया। उसकी साँस तेजी से चल रही थी। कंधे ढीले पड़ गए थे। बाँहें सूख गई थीं। पेट फूल गया था। चेहरा पीला पड़ गया था। दूसरे के सहारे वह बड़ी मुश्किल से चल पा रहा था। तीसरी बार सिद्धार्थ को एक अर्थी मिली। चार आदमी उसे उठाकर लिए जा रहे थे। पीछे-पीछे बहुत से लोग थे। कोई रो रहा था, कोई छाती पीट रहा था, कोई अपने बाल नोच रहा था। इन दृश्यों ने सिद्धार्थ को बहुत विचलित किया। उन्होंने सोचा कि ‘धिक्कार है जवानी को, जो जीवन को सोख लेती है। धिक्कार है स्वास्थ्य को, जो शरीर को नष्ट कर देता है। धिक्कार है जीवन को, जो इतनी जल्दी अपना अध्याय पूरा कर देता है। क्या बुढ़ापा, बीमारी और मौत सदा इसी तरह होती रहेगी सौम्य? चौथी बार कुमार बगीचे की सैर को निकला, तो उसे एक संन्यासी दिखाई पड़ा। संसार की सारी भावनाओं और कामनाओं से मुक्त प्रसन्नचित्त संन्यासी ने सिद्धार्थ को आकृष्ट किया। === महाभिनिष्क्रमण === [[चित्र:Fasting buddha at lahore museum.jpg|left|thumb|250px|तपस्या से क्षीण हुआ बुद्ध का शरीर (लाहौर संग्रहालय)]] सुंदर पत्नी [[राजकुमारी यशोधरा|यशोधरा]], दुधमुँहे राहुल और कपिलवस्तु जैसे राज्य का मोह छोड़कर सिद्धार्थ तपस्या के लिए चल पड़े। वह [[राजगृह]] पहुँचे। वहाँ भिक्षा माँगी। सिद्धार्थ घूमते-घूमते आलार कालाम और उद्दक रामपुत्र के पास पहुँचे। उनसे योग-साधना सीखी। समाधि लगाना सीखा। पर उससे उसे संतोष नहीं हुआ। वह उरुवेला पहुँचे और वहाँ पर तरह-तरह से तपस्या करने लगे। सिद्धार्थ ने पहले तो केवल तिल-चावल खाकर [[तप]]स्या शुरू की, बाद में कोई भी आहार लेना बंद कर दिया। शरीर सूखकर काँटा हो गया। छः साल बीत गए तपस्या करते हुए। सिद्धार्थ की तपस्या सफल नहीं हुई। शांति हेतु बुद्ध का मध्यम मार्ग : एक दिन कुछ स्त्रियाँ किसी नगर से लौटती हुई वहाँ से निकलीं, जहाँ सिद्धार्थ तपस्या कर रहे थे। उनका एक गीत सिद्धार्थ के कान में पड़ा- ‘वीणा के तारों को ढीला मत छोड़ो । ढीला छोड़ देने से उनका सुरीला स्वर नहीं निकलेगा। पर तारों को इतना कसो भी मत कि वे टूट जाएँ।’ बात सिद्धार्थ को जँच गई। वह मान गये कि नियमित आहार-विहार से ही [[योग]] सिद्ध होता है। अति किसी बात की अच्छी नहीं। किसी भी प्राप्ति के लिए [[मध्यमा प्रतिपद|मध्यम मार्ग]] ही ठीक होता है ओर इसके लिए कठोर तपस्या करनी पड़ती है। === ज्ञान की प्राप्ति === [[चित्र:Astasahasrika Prajnaparamita Victory Over Mara.jpeg|thumb|right|असुरों के बीच घिरे ध्यान मुद्रा में महात्मा बुद्ध]] बुद्ध के प्रथम गुरु आलार कलाम थे,जिनसे उन्होंने संन्यास काल में शिक्षा प्राप्त की। ३५ वर्ष की आयु में वैशाखी पूर्णिमा के दिन सिद्धार्थ पीपल वृक्ष के नीचे ध्यानस्थ थे। बुद्ध ने बोधगया में निरंजना नदी के तट पर कठोर तपस्या की तथा सुजाता नामक लड़की के हाथों खीर खाकर उपवास तोड़ा। समीपवर्ती गाँव की एक स्त्री [[सुजाता]] को पुत्र हुआ।वह बेटे के लिए एक पीपल वृक्ष से मन्नत पूरी करने के लिए सोने के थाल में गाय के दूध की खीर भरकर पहुँची। सिद्धार्थ वहाँ बैठा ध्यान कर रहा था। उसे लगा कि वृक्षदेवता ही मानो पूजा लेने के लिए शरीर धरकर बैठे हैं। सुजाता ने बड़े आदर से सिद्धार्थ को खीर भेंट की और कहा- ‘जैसे मेरी मनोकामना पूरी हुई, उसी तरह आपकी भी हो।’ उसी रात को ध्यान लगाने पर सिद्धार्थ की साधना सफल हुई। उसे सच्चा बोध हुआ। तभी से सिद्धार्थ 'बुद्ध' कहलाए। जिस [[पीपल]] वृक्ष के नीचे सिद्धार्थ को बोध मिला वह [[बोधि वृक्ष|बोधिवृक्ष]] कहलाया और [[गया]] का समीपवर्ती वह स्थान [[बोधगया]]। === धर्म-चक्र-प्रवर्तन === वे 80 वर्ष की उम्र तक अपने धर्म का संस्कृत के बजाय उस समय की सीधी सरल लोकभाषा पाली में प्रचार करते रहे। उनके सीधे सरल धर्म की लोकप्रियता तेजी से बढ़ने लगी। चार सप्ताह तक बोधिवृक्ष के नीचे रहकर धर्म के स्वरूप का चिंतन करने के बाद बुद्ध धर्म का उपदेश करने निकल पड़े। आषाढ़ की पूर्णिमा को वे काशी के पास मृगदाव (वर्तमान में सारनाथ) पहुँचे। वहीं पर उन्होंने सर्वप्रथम धर्मोपदेश दिया और प्रथम पाँच मित्रों को अपना अनुयायी बनाया और फिर उन्हें धर्म प्रचार करने के लिये भेज दिया। महाप्रजापती गौतमी (बुद्ध की विमाता) को सर्वप्रथम बौद्ध संघ मे प्रवेश मिला।आनंद,बुद्ध का प्रिय शिष्य था। बुद्ध आनंद को ही संबोधित करके अपने उपदेश देते थे। === महापरिनिर्वाण === [[चित्र:Astasahasrika_Prajnaparamita_Buddha_Parinirvana.jpeg|thumb|right|बुद्ध परिनिर्वाण में प्रवेश करते हुए]] पालि सिद्धांत के महापरिनिर्वाण सुत्त के अनुसार ८० वर्ष की आयु में बुद्ध ने घोषणा की कि वे जल्द ही [[निर्वाण|परिनिर्वाण]] के लिए रवाना होंगे। बुद्ध ने अपना आखिरी भोजन, जिसे उन्होंने कुन्डा नामक एक लोहार से एक भेंट के रूप में प्राप्त किया था, ग्रहण लिया जिसके कारण वे गंभीर रूप से बीमार पड़ गये। बुद्ध ने अपने शिष्य आनंद को निर्देश दिया कि वह कुन्डा को समझाए कि उसने कोई गलती नहीं की है। उन्होने कहा कि यह भोजन अतुल्य है।<ref>{{Cite web |url=http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/dn/dn.16.1-6.vaji.html |title='''त्रिपिटक''' |access-date=30 सितंबर 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606001458/http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/dn/dn.16.1-6.vaji.html |archive-date=6 जून 2011 |url-status=live }}</ref> == उपदेश == भगवान बुद्ध ने लोगों को मध्यम मार्ग का उपदेश दिया । उन्होंने दुःख, उसके कारण और निवारण के लिए अष्टांगिक मार्ग सुझाया। उन्होंने अहिंसा पर बहुत जोर दिया है। उन्होंने यज्ञ और पशु-बलि की निंदा की। बुद्ध के उपदेशों का सार इस प्रकार है - * महात्मा बुद्ध ने सनातन धरम के कुछ संकल्पनाओं का प्रचार किया, जैसे [[अग्निहोत्र]] तथा [[गायत्री मन्त्र]] * [[ध्यान]] तथा अन्तर्दृष्टि * [[मध्यमा प्रतिपद|मध्यमार्ग]] का अनुसरण * [[आर्यसत्य|चार आर्य सत्य]] * [[आर्य आष्टांगिक मार्ग|अष्टांग मार्ग]] == बौद्ध धर्म एवं संघ == बुद्ध के धर्म प्रचार से भिक्षुओं की संख्या बढ़ने लगी। बड़े-बड़े राजा-महाराजा भी उनके शिष्य बनने लगे। भिक्षुओं की संख्या बहुत बढ़ने पर बौद्ध संघ की स्थापना की गई। बाद में लोगों के आग्रह पर बुद्ध ने स्त्रियों को भी संघ में ले लेने के लिए अनुमति दे दी, यद्यपि इसे उन्होंने उतना अच्छा नहीं माना। भगवान बुद्ध ने ‘बहुजन हिताय’ लोककल्याण के लिए अपने धर्म का देश-विदेश में प्रचार करने के लिए भिक्षुओं को इधर-उधर भेजा। अशोक आदि सम्राटों ने भी विदेशों में बौद्ध धर्म के प्रचार में अपनी अहम्‌ भूमिका निभाई। मौर्यकाल तक आते-आते भारत से निकलकर बौद्ध धर्म चीन, जापान, कोरिया, मंगोलिया, बर्मा, थाईलैंड, हिंद चीन, श्रीलंका आदि में फैल चुका था। इन देशों में बौद्ध धर्म बहुसंख्यक धर्म है। == कलात्मक चित्रण == [[भरहुत]] और [[सांची]] में प्राप्त बुद्ध के सबसे प्राचीन कलात्मक चित्रण अनाकार (ऐनाइकोनिक) और प्रतीकात्मक थे। इस प्रारंभिक अनाकार काल में बुद्ध को सीधे मानव रूप में नहीं दिखाया जाता था, बल्कि खाली सिंहासन, बिना सवार का घोड़ा, पदचिह्न, [[धर्मचक्र]] या [[बोधि वृक्ष]] जैसे प्रतीकों द्वारा दर्शाया जाता था। चूँकि अनाकार परंपरा एकल आराध्य मूर्ति को स्वीकार नहीं करती थी, इसलिए अधिकांश चित्रण [[कला में बुद्ध का जीवन|बुद्ध के जीवन]] की कथात्मक घटनाओं पर आधारित थे। साँची की कला में [[जातक कथाएँ]] भी दर्शाई गई हैं, जो बुद्ध के पूर्व जन्मों की कथाएँ हैं। भारतीय बौद्ध कला की अन्य शैलियों में बुद्ध को मानव रूप में खड़े, पद्मासन में बैठे (अक्सर [[पद्मासन]]) या एक करवट लेटे हुए दर्शाया गया है। पहली शताब्दी ईस्वी के बाद बुद्ध के प्रतिमात्मक (आइकोनिक) चित्रण अत्यंत लोकप्रिय और व्यापक हो गए। विशेषकर [[गंधार बौद्ध धर्म|गंधार बौद्ध कला]] और [[मध्य एशिया में बौद्ध धर्म|मध्य एशियाई बौद्ध कला]] की कुछ प्रतिमाएँ [[हेलेनिस्टिक कला]] से प्रभावित थीं, जिसे [[यूनानी-बौद्ध कला]] कहा जाता है। बाद में इस शैली का प्रभाव [[पूर्वी एशिया में बौद्ध धर्म|पूर्वी एशियाई बौद्ध कला]] तथा दक्षिण-पूर्व एशिया की थेरवाद बौद्ध कला पर भी पड़ा। === अन्य माध्यमों में === ==== फ़िल्में ==== {{मुख्य|फ़िल्मों में गौतम बुद्ध के चित्रण}} * ''बुद्ध देव'' (''भगवान बुद्ध का जीवन''), 1923 की भारतीय मूक फ़िल्म, जिसका निर्देशन [[दादासाहेब फाल्के]] ने किया। * ''[[प्रेम संन्यास]]'' (''एशिया का प्रकाश''), 1925 की मूक फ़िल्म। * ''[[महाबुद्ध का उद्घाटन]]'', 1952 की जापानी फ़िल्म। * ''[[गोतमा द बुद्ध]]'', 1957 की भारतीय वृत्तचित्र फ़िल्म। * ''[[सिद्धार्थ (1972 फ़िल्म)]]'', 1972 की फ़िल्म। * ''[[लिटिल बुद्ध]]'', 1994 की फ़िल्म। * ''[[द लीजेंड ऑफ बुद्ध]]'', 2004 की भारतीय एनिमेटेड फ़िल्म। * ''[[गौतम बुद्ध (फ़िल्म)]]'', 2008 की भारतीय फ़िल्म। * ''[[श्री सिद्धार्थ गौतम]]'', 2013 की सिंहली जीवनीपरक फ़िल्म। ==== टेलीविज़न ==== * ''[[बुद्ध (1996 टीवी धारावाहिक)]]'' * ''[[द बुद्ध (पीबीएस वृत्तचित्र)]]'' * ''[[बुद्ध (2013 टीवी श्रृंखला)]]'' ==== साहित्य ==== * ''[[एशिया का प्रकाश]]'', 1879 की काव्य रचना। * ''[[बुद्ध और उनका धम्म]]'', डॉ. [[भीमराव आंबेडकर]] द्वारा। * ''[[बुद्ध (मंगा)]]'' * ''[[सिद्धार्थ (उपन्यास)]]'' * ''[[लॉर्ड ऑफ लाइट]]'' * ''[[क्रिएशन (उपन्यास)]]'' ==== संगीत ==== * ''[[एशिया का प्रकाश (ओराटोरियो)]]'' * ''[[करुणा नदी]]'' ==स्रोत ग्रन्थ== * {{Citation |last = Cousins |first = LS |year = 1996 |title = The dating of the historical Buddha: a review article |publisher = Indology |journal = Journal of the Royal Asiatic Society |series = 3 |volume = 6 |number = 1 |pages = 57–63 |url = http://indology.info/papers/cousins |doi = 10.1017/s1356186300014760 |access-date = 12 फ़रवरी 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110226184207/http://indology.info/papers/cousins/ |archive-date = 26 फ़रवरी 2011 |url-status = dead }} * According to Pali scholar [[K. R. Norman]], a life span for the Buddha of c. 480 to 400 BCE (and his teaching period roughly from c. 445 to 400 BCE) "fits the archaeological evidence better".{{sfn |Norman |1997 |p = 33}} See also [https://web.archive.org/web/20151015202909/http://isites.harvard.edu/fs/docs/icb.topic138396.files/Buddha-Dates.pdf Notes on the Dates of the Buddha Íåkyamuni].}} ==इन्हें भी देखें== * [[हिन्दू धर्म में गौतम बुद्ध|हिन्दू धर्म में भगवान बुद्ध]] * [[बुद्धावतार]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Gautama Buddha|गौतम बुद्ध}}"[https://navhindi.com/spiritual/buddha-story/ गोतम बुद्ध की कहानी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230929074443/https://navhindi.com/spiritual/buddha-story/ |date=29 सितंबर 2023 }}". ''Navhindi''. अभिगमन तिथि सितम्बर ३०, २०२३.{{बौद्ध धर्म विषयावली}} {{दशावतार}} [[श्रेणी:बौद्ध धर्म]] [[श्रेणी:धर्म प्रवर्तक]] [[श्रेणी:गौतम बुद्ध| ]] [[श्रेणी:भारतीय बौद्ध]] qi6k6p3kwfrlmdhw27daejxilgomd1s 6595639 6595638 2026-08-05T05:11:51Z Dr.jagdish 3543 /* जीवन वृत्त */ 6595639 wikitext text/x-wiki {{pov-check|date=अक्टूबर 2011}} {{Infobox religious biography | religion = [[बौद्ध धर्म]] |other_names = सिद्धार्थ गौतम, शाक्यमुनि, तथागत |image = Byzantine-style Buddha illustration.jpg |caption = [[सारनाथ]] में भगवान बुद्ध की प्रतिमा, चतुर्थ शताब्दी |birth_date = ईसवी पूर्व 563 |death_date = ईसवी पूर्व 483 (आयु 80 वर्ष) |birth_place = [[लुंबिनी]], [[नेपाल]] |death_place = [[कुशीनगर]], [[भारत]] |name= |[[कुशीनगर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] |known_for = [[बौद्ध धर्म]] के संस्थापक<ref>{{cite book |last1=Kinnard |first1=Jacob N. |title=The Emergence of Buddhism: Classical Traditions in Contemporary Perspective |date=1 October 2010 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-9748-8 |page=1 |url=https://books.google.com.bd/books?id=xIzyZ7Nvs7cC&pg=PA1|language=en}}</ref> |predecessor = |successor = [[मैत्रेय]] |parents = {{plainlist| * महाराजा [[शुद्धोधन]] (पिता) * महाराणी [[मायादेवी|महामाया]] (माता)}} }} '''गौतम बुद्ध''' (जन्म ५६३ ईसा पूर्व – निर्वाण ४८३ ईसा पूर्व) एक [[श्रमण परम्परा|श्रमण]] थे जिनकी शिक्षाओं पर [[बौद्ध धर्म]] का प्रचलन हुआ।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/govind-pansare-mm-kalburgi-gauri-lankesh-murder-5316465/|title=Indian rationalism, Charvaka to Narendra Dabholkar|access-date=22 अगस्त 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180822154123/https://indianexpress.com/article/explained/govind-pansare-mm-kalburgi-gauri-lankesh-murder-5316465/|archive-date=22 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref> इनका जन्म [[लुंबिनी]] में 563 ईसा पूर्व अनार्य [[शाक्य]] कुल के राजा [[शुद्धोधन]] के घर में हुआ था। उनकी माँ का नाम [[मायादेवी|महामाया]] था जो कोलीय वंश से थीं, जिनका इनके जन्म के सात दिन बाद निधन हुआ, उनका पालन महारानी की छोटी सगी बहन [[महाप्रजापती गौतमी]] ने किया। २९ वर्ष की आयुु में सिद्धार्थ विवाहोपरांत एक मात्र प्रथम नवजात शिशु [[राहुल]] और धर्मपत्नी [[राजकुमारी यशोधरा|यशोधरा]] को त्यागकर संसार को जरा, मरण, दुखों से मुक्ति दिलाने के मार्ग एवं सत्य दिव्य ज्ञान की खोज में रात्रि में राजपाठ का मोह त्यागकर वन की ओर चले गए। वर्षों की कठोर साधना के पश्चात [[बोधगया|बोध गया]] ([[बिहार]]) में [[बोधि वृक्ष]] के नीचे उन्हें ज्ञान की प्राप्ति हुई और वे सिद्धार्थ गौतम से भगवान '''बुद्ध''' बन गए। इतिहासकार पं. कोटा वेंकटचलम के अनुसार गौतम बुद्ध का जन्म १८८७ में तथा निर्वाण १८०७ ईपू मे हुआ था और अनेकानेक इतिहासकार मानते हैं कि भारतीय तिथिक्रम, वंशावलियों और पुरातत्व के अनुसार बुद्ध निर्वाण की यही तिथि सिद्ध होती है। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=yVIhAAAAMAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjaq_yhvsv4AhUBfN4KHY7DDtwQ6AF6BAgKEAM|title=Astronomical Dating of the Mahabharata War|publisher=Ekkirala Vedavyas|year=1986|pages=229}}</ref><ref>{{Cite book|title=History of the Mathematical Sciences|publisher=Ivor Grattan-Guiness|isbn=978-81-85931-45-6|pages=54}}</ref><ref>{{Cite book|title=Dates of the Buddha|publisher=Shriram Sathe|year=1987|pages=137}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=BNgGAAAAYAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjaq_yhvsv4AhUBfN4KHY7DDtwQ6AF6BAgHEAM|title=Chronology of Ancient Hindu History, Volume 1|publisher=Kota Venkatachelam|location=India|quote=The dates tally accurately with 27-3-1807 B.C. , as the date of the Nirvana of the Buddha .}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books/about/Building_a_New_India.html?id=wQBIAAAAMAAJ|title=Building a New India: An Agenda for National Renaissance|publisher=Subramanian Swamy|year=1992|pages=67|quote=Buddha's Nirvana 1807 B.C. , Maurya Chandragupta c . 1534 B.C. , Harsha Vikramaditya ( Parmar ) c . 82 B.C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=3I8kAQAAIAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjm6pKkvsv4AhXD4mEKHS2VAPc4ChDoAXoECAIQAw|title=Die Datierung Des Historischen Buddha|publisher=Heinz Bechert|year=1991|pages=104|quote=Ramachandran fixes the date of the Buddha's death in 1807 B.C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=eLhJAAAAIAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjB6IXBxcv4AhWopVYBHeqgCoo4ChDoAXoECAcQAw|title=Chronology of Kashmir History Reconstructed|publisher=Kota Venkatachalam|year=1955|pages=143|quote=Buddha's Nirvana happened in 1807 B.C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=6y1uAAAAMAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjB6IXBxcv4AhWopVYBHeqgCoo4ChDoAXoECAsQAw|title=Origin of Orissa Names|publisher=Arun Kumar Upadhyay|year=2000|pages=16|quote=Siddhartha- Birth 1887 BC , became Buddha 1852 BC , Death ( nirvana ) 1807 B.C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=EDZuAAAAMAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj2npq7ycv4AhX6s1YBHWP2AIU4ChDoAXoECAgQAw|title=Glimpses of Bhāratiya History|publisher=Rajendra Singh Kushwaha|year=2003|location=India|pages=35|quote=Buddha was born in the year 1887 BC and his Nirvana took place in 1807 BC .}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=EFcPAQAAMAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj7-qroysv4AhVLct4KHUWCDtY4FBDoAXoECAoQAw|title=The Origin of Mathematics|publisher=V. Lakshmikantham, S. Leela|year=2000|location=America|pages=21|quote=Buddha attained Nirvana when he was 80 years old . Thus he lived during 1887-1807 B.C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=eVVuAAAAMAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj7-qroysv4AhVLct4KHUWCDtY4FBDoAXoECAsQAw|title=Historic Dates|publisher=Velandai Gopalayyar Ramachandran|year=1991|pages=55|quote=The dates tally with 27-3-1807 as the date of Nirvana of Lord Buddha .}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=KaofAQAAIAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj7-qroysv4AhVLct4KHUWCDtY4FBDoAXoECAUQAw|title=Origin and History of Mathematics|publisher=J. Vasundhara Devi, S. Leela, Cambridge Scientific Publishers|year=2005|pages=27|quote=The famous Buddha , for example , lived during 1887 to 1807 B.C. and not in 563-483 B.C. as was adopted .}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Ax8SAQAAIAAJ&q=buddha+nirvana+1807+bce&dq=buddha+nirvana+1807+bce&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj7-qroysv4AhVLct4KHUWCDtY4FBDoAXoECAcQAw|title=Manadēśamu-manasaṃskr̥ti|publisher=Ekkirala Vedavyas|year=1970|location=india|pages=158|quote=The dates tally accurately with 27-3-1807 B.C. as the date of Nirvana of Lord Buddha .}}</ref> == जीवन वृत्त == {{बौद्ध धर्म}} उनका जन्म 563 ईस्वी पूर्व के बीच [[शाक्य]] [[गणराज्य]] की तत्कालीन राजधानी [[कपिलवस्तु]] के निकट [[लुंबिनी|लुम्बिनी]] में हुआ था, जो नेपाल में है।<ref>{{Cite web |url=http://indology.info/papers/cousins |title=The Dating of the Historical Buddha: A Review Article |access-date=12 फ़रवरी 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226184207/http://indology.info/papers/cousins/ |archive-date=26 फ़रवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> लुम्बिनी वन नेपाल के तराई क्षेत्र में कपिलवस्तु और देवदह के बीच नौतनवा स्टेशन से 8 मील दूर पश्चिम में रुक्मिनदेई नामक स्थान के पास स्थित था। कपिलवस्तु की महारानी महामाया देवी के अपने नैहर देवदह जाते हुए रास्ते में प्रसव पीड़ा हुई और वहीं उन्होंने एक बालक को जन्म दिया। शिशु का नाम सिद्धार्थ रखा गया।<ref>{{Cite web |url=http://hindi.webdunia.com/buddhism-religion/%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF-%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%AE-%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-112051200047_1.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 अक्तूबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012247/http://hindi.webdunia.com/buddhism-religion/%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF-%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%AE-%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-112051200047_1.htm |archive-date=5 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> गौतम गोत्र में जन्म लेने के कारण वे गौतम भी कहलाए। क्षत्रिय राजा [[शुद्धोधन]] उनके पिता थे। परंपरागत कथा के अनुसार सिद्धार्थ की माता का उनके जन्म के सात दिन बाद निधन हो गया था। उनका पालन पोषण उनकी मौसी और शुद्दोधन की दूसरी रानी महाप्रजावती (गौतमी) ने किया। शिशु का नाम सिद्धार्थ दिया गया, जिसका अर्थ है "वह जो सिद्धी प्राप्ति के लिए जन्मा हो"। जन्म समारोह के दौरान, साधु द्रष्टा आसित ने अपने पहाड़ के निवास से घोषणा की- ''बच्चा या तो एक महान राजा या एक महान पवित्र पथ प्रदर्शक बनेगा।<ref name="mrsp.mcgill.ca">{{Cite web |url=http://mrsp.mcgill.ca/reports/pdfs/Wesak.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070415174531/http://mrsp.mcgill.ca/reports/pdfs/Wesak.pdf |archive-date=15 अप्रैल 2007 |url-status=dead }}</ref>'' शुद्दोधन ने पांचवें दिन एक नामकरण समारोह आयोजित किया और आठ ब्राह्मण विद्वानों को भविष्य पढ़ने के लिए आमंत्रित किया। सभी ने एक सी दोहरी भविष्यवाणी की, कि बच्चा या तो एक महान राजा या एक महान पवित्र आदमी बनेगा।<ref name="mrsp.mcgill.ca"/> दक्षिण मध्य [[नेपाल]] में स्थित लुंबिनी में उस स्थल पर महाराज [[अशोक]] ने तीसरी शताब्दी ईसा पूर्व बुद्ध के जन्म की स्मृति में एक स्तम्भ बनवाया था। बुद्ध का जन्म दिवस व्यापक रूप से थएरावदा देशों में मनाया जाता है।<ref name="mrsp.mcgill.ca"/> सिद्धार्थ का मन वचपन से ही करुणा और दया का स्रोत था। इसका परिचय उनके आरंभिक जीवन की अनेक घटनाओं से पता चलता है। घुड़दौड़ में जब घोड़े दौड़ते और उनके मुँह से झाग निकलने लगता तो सिद्धार्थ उन्हें थका जानकर वहीं रोक देता और जीती हुई बाजी हार जाता। खेल में भी सिद्धार्थ को खुद हार जाना पसंद था क्योंकि किसी को हराना और किसी का दुःखी होना उससे नहीं देखा जाता था। सिद्धार्थ ने चचेरे भाई देवदत्त द्वारा तीर से घायल किए गए हंस की सहायता की और उसके प्राणों की रक्षा की। === शिक्षा एवं विवाह === सिद्धार्थ ने गुरु विश्वामित्र के पास वेद और उपनिषद्‌ को तो पढ़ा ही , राजकाज और युद्ध-विद्या की भी शिक्षा ली। कुश्ती, घुड़दौड़, तीर-कमान, रथ हाँकने में कोई उसकी बराबरी नहीं कर पाता। सोलह वर्ष की उम्र में सिद्धार्थ का कन्या [[राजकुमारी यशोधरा|यशोधरा]] के साथ विवाह हुआ। पिता द्वारा ऋतुओं के अनुरूप बनाए गए वैभवशाली और समस्त भोगों से युक्त महल में वे यशोधरा के साथ रहने लगे जहाँ उनके पुत्र [[राहुल]] का जन्म हुआ। लेकिन विवाह के बाद उनका मन वैराग्य में चला और सम्यक सुख-शांति के लिए उन्होंने अपने परिवार का त्याग कर दिया। === विरक्ति === [[Image:Departure of Siddhartha.jpg|left|thumb|200px|सिद्धार्थ का महाभिनिष्क्रमण ([[रबीन्द्रनाथ ठाकुर|रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] द्वारा चित्रित)]] राजा शुद्धोधन ने सिद्धार्थ के लिए भोग-विलास का भरपूर प्रबंध कर दिया। तीन ऋतुओं के लायक तीन सुंदर महल बनवा दिए। वहाँ पर नाच-गान और मनोरंजन की सारी सामग्री जुटा दी गई। दास-दासी उसकी सेवा में रख दिए गए। पर ये सब चीजें सिद्धार्थ को संसार में बाँधकर नहीं रख सकीं। वसंत ऋतु में एक दिन सिद्धार्थ बगीचे की सैर पर निकले। उन्हें सड़क पर एक बूढ़ा आदमी दिखाई दिया। उसके दाँत टूट गए थे, बाल पक गए थे, शरीर टेढ़ा हो गया था। हाथ में लाठी पकड़े धीरे-धीरे काँपता हुआ वह सड़क पर चल रहा था। दूसरी बार कुमार जब बगीचे की सैर को निकला, तो उसकी आँखों के आगे एक रोगी आ गया। उसकी साँस तेजी से चल रही थी। कंधे ढीले पड़ गए थे। बाँहें सूख गई थीं। पेट फूल गया था। चेहरा पीला पड़ गया था। दूसरे के सहारे वह बड़ी मुश्किल से चल पा रहा था। तीसरी बार सिद्धार्थ को एक अर्थी मिली। चार आदमी उसे उठाकर लिए जा रहे थे। पीछे-पीछे बहुत से लोग थे। कोई रो रहा था, कोई छाती पीट रहा था, कोई अपने बाल नोच रहा था। इन दृश्यों ने सिद्धार्थ को बहुत विचलित किया। उन्होंने सोचा कि ‘धिक्कार है जवानी को, जो जीवन को सोख लेती है। धिक्कार है स्वास्थ्य को, जो शरीर को नष्ट कर देता है। धिक्कार है जीवन को, जो इतनी जल्दी अपना अध्याय पूरा कर देता है। क्या बुढ़ापा, बीमारी और मौत सदा इसी तरह होती रहेगी सौम्य? चौथी बार कुमार बगीचे की सैर को निकला, तो उसे एक संन्यासी दिखाई पड़ा। संसार की सारी भावनाओं और कामनाओं से मुक्त प्रसन्नचित्त संन्यासी ने सिद्धार्थ को आकृष्ट किया। === महाभिनिष्क्रमण === [[चित्र:Fasting buddha at lahore museum.jpg|left|thumb|250px|तपस्या से क्षीण हुआ बुद्ध का शरीर (लाहौर संग्रहालय)]] सुंदर पत्नी [[राजकुमारी यशोधरा|यशोधरा]], दुधमुँहे राहुल और कपिलवस्तु जैसे राज्य का मोह छोड़कर सिद्धार्थ तपस्या के लिए चल पड़े। वह [[राजगृह]] पहुँचे। वहाँ भिक्षा माँगी। सिद्धार्थ घूमते-घूमते आलार कालाम और उद्दक रामपुत्र के पास पहुँचे। उनसे योग-साधना सीखी। समाधि लगाना सीखा। पर उससे उसे संतोष नहीं हुआ। वह उरुवेला पहुँचे और वहाँ पर तरह-तरह से तपस्या करने लगे। सिद्धार्थ ने पहले तो केवल तिल-चावल खाकर [[तप]]स्या शुरू की, बाद में कोई भी आहार लेना बंद कर दिया। शरीर सूखकर काँटा हो गया। छः साल बीत गए तपस्या करते हुए। सिद्धार्थ की तपस्या सफल नहीं हुई। शांति हेतु बुद्ध का मध्यम मार्ग : एक दिन कुछ स्त्रियाँ किसी नगर से लौटती हुई वहाँ से निकलीं, जहाँ सिद्धार्थ तपस्या कर रहे थे। उनका एक गीत सिद्धार्थ के कान में पड़ा- ‘वीणा के तारों को ढीला मत छोड़ो । ढीला छोड़ देने से उनका सुरीला स्वर नहीं निकलेगा। पर तारों को इतना कसो भी मत कि वे टूट जाएँ।’ बात सिद्धार्थ को जँच गई। वह मान गये कि नियमित आहार-विहार से ही [[योग]] सिद्ध होता है। अति किसी बात की अच्छी नहीं। किसी भी प्राप्ति के लिए [[मध्यमा प्रतिपद|मध्यम मार्ग]] ही ठीक होता है ओर इसके लिए कठोर तपस्या करनी पड़ती है। === ज्ञान की प्राप्ति === [[चित्र:Astasahasrika Prajnaparamita Victory Over Mara.jpeg|thumb|right|असुरों के बीच घिरे ध्यान मुद्रा में महात्मा बुद्ध]] बुद्ध के प्रथम गुरु आलार कलाम थे, जिनसे उन्होंने संन्यास काल में शिक्षा प्राप्त की। ३५ वर्ष की आयु में वैशाखी पूर्णिमा के दिन सिद्धार्थ पीपल वृक्ष के नीचे ध्यानस्थ थे। बुद्ध ने बोधगया में निरंजना नदी के तट पर कठोर तपस्या की तथा सुजाता नामक लड़की के हाथों खीर खाकर उपवास तोड़ा। समीपवर्ती गाँव की एक स्त्री [[सुजाता]] को पुत्र हुआ।वह बेटे के लिए एक पीपल वृक्ष से मन्नत पूरी करने के लिए सोने के थाल में गाय के दूध की खीर भरकर पहुँची। सिद्धार्थ वहाँ बैठा ध्यान कर रहा था। उसे लगा कि वृक्षदेवता ही मानो पूजा लेने के लिए शरीर धरकर बैठे हैं। सुजाता ने बड़े आदर से सिद्धार्थ को खीर भेंट की और कहा- ‘जैसे मेरी मनोकामना पूरी हुई, उसी तरह आपकी भी हो।’ उसी रात को ध्यान लगाने पर सिद्धार्थ की साधना सफल हुई। उसे सच्चा बोध हुआ। तभी से सिद्धार्थ 'बुद्ध' कहलाए। जिस [[पीपल]] वृक्ष के नीचे सिद्धार्थ को बोध मिला वह [[बोधि वृक्ष|बोधिवृक्ष]] कहलाया और [[गया]] का समीपवर्ती वह स्थान [[बोधगया]]। === धर्म-चक्र-प्रवर्तन === वे 80 वर्ष की उम्र तक अपने धर्म का संस्कृत के बजाय उस समय की सीधी सरल लोकभाषा पालि में प्रचार करते रहे। उनके सीधे सरल धर्म की लोकप्रियता तेजी से बढ़ने लगी। चार सप्ताह तक बोधिवृक्ष के नीचे रहकर धर्म के स्वरूप का चिंतन करने के बाद बुद्ध धर्म का उपदेश करने निकल पड़े। आषाढ़ की पूर्णिमा को वे काशी के पास मृगदाव (वर्तमान में सारनाथ) पहुँचे। वहीं पर उन्होंने सर्वप्रथम धर्मोपदेश दिया और प्रथम पाँच मित्रों को अपना अनुयायी बनाया और फिर उन्हें धर्म प्रचार करने के लिये भेज दिया। महाप्रजापती गौतमी (बुद्ध की विमाता) को सर्वप्रथम बौद्ध संघ मे प्रवेश मिला। आनंद, बुद्ध का प्रिय शिष्य था। बुद्ध आनंद को ही संबोधित करके अपने उपदेश देते थे। === महापरिनिर्वाण === [[चित्र:Astasahasrika_Prajnaparamita_Buddha_Parinirvana.jpeg|thumb|right|बुद्ध परिनिर्वाण में प्रवेश करते हुए]] पालि सिद्धांत के महापरिनिर्वाण सुत्त के अनुसार ८० वर्ष की आयु में बुद्ध ने घोषणा की कि वे जल्द ही [[निर्वाण|परिनिर्वाण]] के लिए रवाना होंगे। बुद्ध ने अपना आखिरी भोजन, जिसे उन्होंने कुन्डा नामक एक लोहार से एक भेंट के रूप में प्राप्त किया था, ग्रहण लिया जिसके कारण वे गंभीर रूप से बीमार पड़ गये। बुद्ध ने अपने शिष्य आनंद को निर्देश दिया कि वह कुन्डा को समझाए कि उसने कोई गलती नहीं की है। उन्होने कहा कि यह भोजन अतुल्य है।<ref>{{Cite web |url=http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/dn/dn.16.1-6.vaji.html |title='''त्रिपिटक''' |access-date=30 सितंबर 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606001458/http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/dn/dn.16.1-6.vaji.html |archive-date=6 जून 2011 |url-status=live }}</ref> == उपदेश == भगवान बुद्ध ने लोगों को मध्यम मार्ग का उपदेश दिया । उन्होंने दुःख, उसके कारण और निवारण के लिए अष्टांगिक मार्ग सुझाया। उन्होंने अहिंसा पर बहुत जोर दिया है। उन्होंने यज्ञ और पशु-बलि की निंदा की। बुद्ध के उपदेशों का सार इस प्रकार है - * महात्मा बुद्ध ने सनातन धरम के कुछ संकल्पनाओं का प्रचार किया, जैसे [[अग्निहोत्र]] तथा [[गायत्री मन्त्र]] * [[ध्यान]] तथा अन्तर्दृष्टि * [[मध्यमा प्रतिपद|मध्यमार्ग]] का अनुसरण * [[आर्यसत्य|चार आर्य सत्य]] * [[आर्य आष्टांगिक मार्ग|अष्टांग मार्ग]] == बौद्ध धर्म एवं संघ == बुद्ध के धर्म प्रचार से भिक्षुओं की संख्या बढ़ने लगी। बड़े-बड़े राजा-महाराजा भी उनके शिष्य बनने लगे। भिक्षुओं की संख्या बहुत बढ़ने पर बौद्ध संघ की स्थापना की गई। बाद में लोगों के आग्रह पर बुद्ध ने स्त्रियों को भी संघ में ले लेने के लिए अनुमति दे दी, यद्यपि इसे उन्होंने उतना अच्छा नहीं माना। भगवान बुद्ध ने ‘बहुजन हिताय’ लोककल्याण के लिए अपने धर्म का देश-विदेश में प्रचार करने के लिए भिक्षुओं को इधर-उधर भेजा। अशोक आदि सम्राटों ने भी विदेशों में बौद्ध धर्म के प्रचार में अपनी अहम्‌ भूमिका निभाई। मौर्यकाल तक आते-आते भारत से निकलकर बौद्ध धर्म चीन, जापान, कोरिया, मंगोलिया, बर्मा, थाईलैंड, हिंद चीन, श्रीलंका आदि में फैल चुका था। इन देशों में बौद्ध धर्म बहुसंख्यक धर्म है। == कलात्मक चित्रण == [[भरहुत]] और [[सांची]] में प्राप्त बुद्ध के सबसे प्राचीन कलात्मक चित्रण अनाकार (ऐनाइकोनिक) और प्रतीकात्मक थे। इस प्रारंभिक अनाकार काल में बुद्ध को सीधे मानव रूप में नहीं दिखाया जाता था, बल्कि खाली सिंहासन, बिना सवार का घोड़ा, पदचिह्न, [[धर्मचक्र]] या [[बोधि वृक्ष]] जैसे प्रतीकों द्वारा दर्शाया जाता था। चूँकि अनाकार परंपरा एकल आराध्य मूर्ति को स्वीकार नहीं करती थी, इसलिए अधिकांश चित्रण [[कला में बुद्ध का जीवन|बुद्ध के जीवन]] की कथात्मक घटनाओं पर आधारित थे। साँची की कला में [[जातक कथाएँ]] भी दर्शाई गई हैं, जो बुद्ध के पूर्व जन्मों की कथाएँ हैं। भारतीय बौद्ध कला की अन्य शैलियों में बुद्ध को मानव रूप में खड़े, पद्मासन में बैठे (अक्सर [[पद्मासन]]) या एक करवट लेटे हुए दर्शाया गया है। पहली शताब्दी ईस्वी के बाद बुद्ध के प्रतिमात्मक (आइकोनिक) चित्रण अत्यंत लोकप्रिय और व्यापक हो गए। विशेषकर [[गंधार बौद्ध धर्म|गंधार बौद्ध कला]] और [[मध्य एशिया में बौद्ध धर्म|मध्य एशियाई बौद्ध कला]] की कुछ प्रतिमाएँ [[हेलेनिस्टिक कला]] से प्रभावित थीं, जिसे [[यूनानी-बौद्ध कला]] कहा जाता है। बाद में इस शैली का प्रभाव [[पूर्वी एशिया में बौद्ध धर्म|पूर्वी एशियाई बौद्ध कला]] तथा दक्षिण-पूर्व एशिया की थेरवाद बौद्ध कला पर भी पड़ा। === अन्य माध्यमों में === ==== फ़िल्में ==== {{मुख्य|फ़िल्मों में गौतम बुद्ध के चित्रण}} * ''बुद्ध देव'' (''भगवान बुद्ध का जीवन''), 1923 की भारतीय मूक फ़िल्म, जिसका निर्देशन [[दादासाहेब फाल्के]] ने किया। * ''[[प्रेम संन्यास]]'' (''एशिया का प्रकाश''), 1925 की मूक फ़िल्म। * ''[[महाबुद्ध का उद्घाटन]]'', 1952 की जापानी फ़िल्म। * ''[[गोतमा द बुद्ध]]'', 1957 की भारतीय वृत्तचित्र फ़िल्म। * ''[[सिद्धार्थ (1972 फ़िल्म)]]'', 1972 की फ़िल्म। * ''[[लिटिल बुद्ध]]'', 1994 की फ़िल्म। * ''[[द लीजेंड ऑफ बुद्ध]]'', 2004 की भारतीय एनिमेटेड फ़िल्म। * ''[[गौतम बुद्ध (फ़िल्म)]]'', 2008 की भारतीय फ़िल्म। * ''[[श्री सिद्धार्थ गौतम]]'', 2013 की सिंहली जीवनीपरक फ़िल्म। ==== टेलीविज़न ==== * ''[[बुद्ध (1996 टीवी धारावाहिक)]]'' * ''[[द बुद्ध (पीबीएस वृत्तचित्र)]]'' * ''[[बुद्ध (2013 टीवी श्रृंखला)]]'' ==== साहित्य ==== * ''[[एशिया का प्रकाश]]'', 1879 की काव्य रचना। * ''[[बुद्ध और उनका धम्म]]'', डॉ. [[भीमराव आंबेडकर]] द्वारा। * ''[[बुद्ध (मंगा)]]'' * ''[[सिद्धार्थ (उपन्यास)]]'' * ''[[लॉर्ड ऑफ लाइट]]'' * ''[[क्रिएशन (उपन्यास)]]'' ==== संगीत ==== * ''[[एशिया का प्रकाश (ओराटोरियो)]]'' * ''[[करुणा नदी]]'' ==स्रोत ग्रन्थ== * {{Citation |last = Cousins |first = LS |year = 1996 |title = The dating of the historical Buddha: a review article |publisher = Indology |journal = Journal of the Royal Asiatic Society |series = 3 |volume = 6 |number = 1 |pages = 57–63 |url = http://indology.info/papers/cousins |doi = 10.1017/s1356186300014760 |access-date = 12 फ़रवरी 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110226184207/http://indology.info/papers/cousins/ |archive-date = 26 फ़रवरी 2011 |url-status = dead }} * According to Pali scholar [[K. R. Norman]], a life span for the Buddha of c. 480 to 400 BCE (and his teaching period roughly from c. 445 to 400 BCE) "fits the archaeological evidence better".{{sfn |Norman |1997 |p = 33}} See also [https://web.archive.org/web/20151015202909/http://isites.harvard.edu/fs/docs/icb.topic138396.files/Buddha-Dates.pdf Notes on the Dates of the Buddha Íåkyamuni].}} ==इन्हें भी देखें== * [[हिन्दू धर्म में गौतम बुद्ध|हिन्दू धर्म में भगवान बुद्ध]] * [[बुद्धावतार]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Gautama Buddha|गौतम बुद्ध}}"[https://navhindi.com/spiritual/buddha-story/ गोतम बुद्ध की कहानी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230929074443/https://navhindi.com/spiritual/buddha-story/ |date=29 सितंबर 2023 }}". ''Navhindi''. अभिगमन तिथि सितम्बर ३०, २०२३.{{बौद्ध धर्म विषयावली}} {{दशावतार}} [[श्रेणी:बौद्ध धर्म]] [[श्रेणी:धर्म प्रवर्तक]] [[श्रेणी:गौतम बुद्ध| ]] [[श्रेणी:भारतीय बौद्ध]] 52rj2l35i1oybdb2tc80q8km86vdg3x सौरव गांगुली 0 5413 6595481 6581026 2026-08-04T14:03:32Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595481 wikitext text/x-wiki {{काम जारी}} {{Infobox officeholder |image=File:Sourav Ganguly closeup.jpg |office1=[[अध्यक्ष]], [[भारतीय क्रिकेट नियंत्रण बोर्ड]] |termstart1=23 अक्टूम्बर 2019 |termend1= |preceded1=सी. के. खन्ना {{ज्ञानसन्दूक क्रिकेटर |embed=yes |country = भारत |fullname = सौरव चंडीदास गांगुली |nickname = दादा, प्रिंस ऑफ कोलकाता, बंगाल टाइगर, महाराजा |living = true | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1972|7|9}} | birth_place = बेहला, [[कोलकाता|कलकत्ता]] (वर्तमान [[कोलकाता]]), [[पश्चिम बंगाल]], भारत |placeofbirth = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]] |dayofdeath = |monthofdeath = |yearofdeath = |placeofdeath = |countryofdeath = |height = {{height|ft=5|in=11}} |batting = बाएं हाथ के बल्लेबाज़ |bowling = दाहिने हाथ से मध्यम तेज गति से |role = [[बल्लेबाज़]] |family = '''भाई''': स्नेहाशीष गांगुली<br> '''पत्नी''': डोना गांगुली (m.१९९७)<br> '''बेटी''': सना गांगुली ({{Tooltip | b. | born}} २००१) | website = | international = true | testdebutdate = २० जून | testdebutyear = १९९६ | testdebutagainst = इंग्लैंड | testcap = २०७ | lasttestdate = ६ नवम्बर | lasttestyear = २००८ | lasttestagainst = ऑस्ट्रेलिया | odidebutdate = ११ जनवरी | odidebutyear = १९९२ | odidebutagainst = वेस्टइंडीज़ | odicap = ८४ | lastodidate = १५ नवम्बर | lastodiyear = २००७ | lastodiagainst = पाकिस्तान | odishirt =२ | club1 = बंगाल | year1 = १९९०-२०१० | clubnumber1 = | club2 = [[लैंकाशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|लैंकशायर]] | year2 = २००० | clubnumber2 = | club3 = ग्लैमोर्गन | year3 = २००५ | clubnumber3 = | club4 = नॉर्थहैम्पटनशायर | year4 = २००६ | clubnumber4 = | club5 = [[कोलकाता नाईट राइडर्स]] | year5 = २००८-१० | clubnumber5 = | club6 = पुणे वॉरियर्ज़ इंडिया | year6 = २०११-१२ | clubnumber6= | column1 = [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]] | matches1 = ११३ | runs1 = ७,२१२ | bat avg1 = ४२.१७ | 100s/50s1 = १६/३५ | top score1 = २३९ | deliveries1 = ३,११७ | wickets1 = ३२ | bowl avg1 = ५२.५३ | fivefor1 = ० | tenfor1 = ० | best bowling1 = ३/२८ | catches/stumpings1 = ७१/० | column2 = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|ODI]] | matches2 = | runs2 = ११,३६३ | bat avg2 = ४१.०२ | 100s/50s2 = २२/७२ | top score2 = १८३ | deliveries2 = ४,५६१ | wickets2 = १०० | bowl avg2 = ३८.४९ | fivefor2 = २ | tenfor2 = ० | best bowling2 = ५/१६ | catches/stumpings2 = १००/० | column3 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्र.श्रे.]] | matches3 = २५४ | runs3 = १५,६८७ | bat avg3 = ४४.१८ | 100s/50s3 = ३३/८९ | top score3 = २३९ | deliveries3 = ११,१०८ | wickets3 = १६७ | bowl avg3 = ३६.५२ | fivefor3 = ४ | tenfor3 = ० | best bowling3 = ६/४६ | catches/stumpings3 = १६८/० | column4 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|ए.स.]] | matches4 = ४३७ | runs4 = १५,६२२ | bat avg4 = ४१.३२ | 100s/50s4 = ३१/९७ | top score4 = १८३ | deliveries4 = ८,१९९ | wickets4 = १७१ | bowl avg4 = ३८.८६ | fivefor4 = २ | tenfor4 = ० | best bowling4 = ५/१६ | catches/stumpings4 = १३१/० | column5 = [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|T20]] | matches5 = ६६ | runs5 = १,५१३ | bat avg5 = २६.०८ | 100s/50s5 = ०/८ | top score5 = ९१ | deliveries5 = ५१३ | wickets5 = २७ | bowl avg5 = २४.४८ | fivefor5 = ० | tenfor5 = ० | best bowling5 = ३/२७ | catches/stumpings5 = २४/० | columns = 5 | column1 = [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]] | column2 = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|वनडे]] | column3 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] | column4 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|लिस्ट ए]] | matches1 = 113 | matches2 = 311 | matches3 = 254 | matches4 = 437 | runs1 = 7,212 | runs2 = 11,363 | runs3 = 15,687 | runs4 = 15,622 | bat avg1 = 42.17 | bat avg2 = 41.02 | bat avg3 = 44.18 | bat avg4 = 43.32 | 100s/50s1 = 16/35 | 100s/50s2 = 22/72 | 100s/50s3 = 33/89 | 100s/50s4 = 31/97 | top score1 = 239 | top score2 = 183 | top score3 = 239 | top score4 = 183 | deliveries1 = 3,117 | deliveries2 = 4,561 | deliveries3 = 11,108 | deliveries4 = 8,199 | wickets1 = 32 | wickets2 = 100 | wickets3 = 167 | wickets4 = 171 | bowl avg1 = 52.53 | bowl avg2 = 38.49 | bowl avg3 = 36.52 | bowl avg4 = 38.86 | fivefor1 = 0 | fivefor2 = 2 | fivefor3 = 4 | fivefor4 = 2 | tenfor1 = 0 | tenfor2 = n/a | tenfor3 = 0 | tenfor4 = n/a | best bowling1 = 3/28 | best bowling2 = 5/16 | best bowling3 = 6/46 | best bowling4 = 5/16 | catches/stumpings1 = 71/– | catches/stumpings2 = 100/– | catches/stumpings3 = 168/– | catches/stumpings4 = 131/– | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28779.html Cricinfo | date = ८ जुलाई | year = २०१८ | website ={{URL|souravganguly.co.in}} | | column5 = [[Twenty 20|T20]] | matches5 = 66 | runs5 = 1,513 | bat avg5 = 26.08 | 100s/50s5 = 0/8 | top score5 = 91 | deliveries5 = 513 | wickets5 = 27 | bowl avg5 = 24.48 | fivefor5 = n/a | tenfor5 = n/a | best bowling5 = 3/27 | catches/stumpings5 = 24/– | Native Name = সৌরভ গাঙ্গুলী }}}} '''सौरव चंडीदास गांगुली''' ({{IPAc-en|audio=Sourav_Ganguly.ogg|s|ʃ|uː|r|ə|v|_|g|ɛ|n|g|uː|l|y}} ; जन्म ०८ जुलाई १९७२), दादा नाम से ( बंगाली में "बड़े भाई") के रूप में जाने जाते हैं), जो पूर्व [[भारतीय क्रिकेट टीम|भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] और भारतीय राष्ट्रीय टीम के कप्तान थें। वर्तमान में, वो क्रिकेट एसोसिएशन ऑफ़ बंगाल के अध्यक्ष के रूप में नियुक्त है साथ ही विजडन इंडिया के साथ संपादकीय बोर्ड के अध्यक्ष भी है। अपने खेल करियर के दौरान, गांगुली ने खुद को दुनिया के अग्रणी बल्लेबाजों में से एक के रूप में दिखाया था और राष्ट्रीय क्रिकेट टीम के सबसे महान कप्तानों में से एक बने थे। यह बाएं हाथ से मध्य क्रम में बल्लेबाजी किया करते थे और एक अच्छे ओपनर बल्लेबाज भी रहे है। सौरव गांगुली [[इंडियन प्रीमियर लीग]] की संचालन परिषद के चार सदस्यों में से एक हैं, जो टूर्नामेंट के सभी कार्यों के लिए जिम्मेदारी निभाते हैं। उन्हें जनवरी २०१६ में [[भारत का उच्चतम न्यायालय|सुप्रीम कोर्ट]] द्वारा नियुक्त किया गया था। वह इंडियन प्रीमियर लीग की तकनीकी समिति के भी सदस्य हैं। गांगुली को क्रिकेट की दुनिया में आगे लाने में उनके बड़े भाई स्नेहाशीष ने काफी मदद की थी। उन्हें आधुनिक समय में भारत के सबसे सफल कप्तानों में से एक माना जाता है, और अब तक के सबसे महान वनडे बल्लेबाजों में से एक है। उन्होंने राज्य और स्कूल की टीमों में खेलकर अपने करियर की शुरुआत की थी। [[सचिन तेंदुलकर]] के बाद वह [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] (वनडे) में भारतीय टीम के दूसरे ऐसे खिलाड़ी बने थे जिन्होंने १० हजार से ज्यादा रन बनाये थे। २००२ में, विजडन क्रिकेटर्स अलमैनैक ने उन्हें [[विव रिचर्ड्स]], [[सचिन तेंदुलकर]], [[ब्रायन लारा]], [[डीन जोन्स]] और [[माइकल बेवन]] के बाद छठे सबसे बड़े वनडे बल्लेबाज का दर्जा दिया। विभिन्न भारतीय घरेलू टूर्नामेंटों, जैसे कि [[रणजी ट्रॉफी]] और [[दिलीप ट्रॉफी]] में खेलने के बाद, गांगुली को [[भारतीय क्रिकेट टीम]] के इंग्लैंड दौरे पर पहली बार मौका मिला था। उन्होंने १३१ रन बनाए और भारतीय टीम में अपनी जगह पक्की की थी। गांगुली को टीम में जगह देने का आश्वासन श्रीलंका, पाकिस्तान और ऑस्ट्रेलिया के खिलाफ श्रृंखला में सफल प्रदर्शन के बाद दिया गया, जिन्होंने मैन ऑफ द मैच का पुरस्कार जीता था। [[1999 क्रिकेट विश्व कप|१९९९ क्रिकेट विश्व कप]] में , वह [[राहुल द्रविड़]] के साथ ३१८ रनों की साझेदारी में शामिल थे, जो [[विश्व कप]] टूर्नामेंट के इतिहास में दूसरी सर्वोच्च साझेदारी है। २००० में टीम के अन्य खिलाड़ियों द्वारा मैच फिक्सिंग घोटालों के कारण, और उनके खराब स्वास्थ्य के लिए, भारतीय कप्तान [[सचिन तेंदुलकर]] ने अपना पद त्याग दिया और गांगुली को भारतीय क्रिकेट टीम का कप्तान बनाया गया था। वह जल्द ही काउंटी की ओर से डरहम के लिए खराब प्रदर्शन और [[भारतीय क्रिकेट टीम का इंग्लैंड दौरा 2002|२००२ की नेटवेस्ट सीरीज]] के फाइनल में अपनी शर्ट उतारने के बाद मीडिया की आलोचना का विषय बने थे। उन्होंने [[२००३ क्रिकेट विश्व कप]] में भारत का नेतृत्व किया था और फाइनल मुकाबले में [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया]] से हार गए थे। व्यक्तिगत प्रदर्शन में कमी के कारण, उन्हें अगले वर्ष टीम से बाहर कर दिया गया था। गांगुली को २००४ में भारत के सर्वोच्च नागरिक पुरस्कारों में से एक [[पद्म श्री]] से सम्मानित किया गया था। उन्होंने २००६ में राष्ट्रीय टीम में वापसी की, और बल्लेबाजी में सफल प्रदर्शन किया। इस समय के दौरान, वह कई गलतफहमियों को लेकर भारतीय टीम के कोच [[ग्रेग चैपल]] के साथ विवादों में रहे थे। इसके बाद गांगुली को फिर से टीम से बाहर कर दिया गया, हालांकि उन्हें [[२००७ क्रिकेट विश्व कप]] में खेलने के लिए चुना गया था। गांगुली २००८ में [[२००८ इंडियन प्रीमियर लीग|इंडियन प्रीमियर लीग]] के टूर्नामेंट के लिए [[कोलकाता नाईट राइडर्स|कोलकाता नाइट राइडर्स]] टीम में कप्तान के रूप में शामिल हुए थे। उसी वर्ष, ऑस्ट्रेलिया के खिलाफ एक घरेलू टेस्ट श्रृंखला के बाद, उन्होंने अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट से संन्यास की घोषणा की थी। उन्होंने [[पश्चिम बंगाल]] टीम के लिए खेलना जारी रखा और उन्हें बंगाल क्रिकेट एसोसिएशन ऑफ क्रिकेट डेवलपमेंट कमेटी का अध्यक्ष नियुक्त किया गया। बाएं हाथ के गांगुली एक शानदार [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] बल्लेबाज रहे है, जिन्होंने ३११ मैचों में ११,३६३ रन बनाये है। वह अब तक के सबसे सफल भारतीय टेस्ट कप्तानों में से एक हैं, जिन्होंने ४९ टेस्ट मैचों में से २१ में जीत दिलाई। सौरव गांगुली ११ जीत के साथ विदेशों में सबसे सफल भारतीय टेस्ट कप्तान हैं। भारतीय टीम आईसीसी रैंकिंग में उनके कप्तान बनने से पहले आठवें स्थान पर थी, और उनके कार्यकाल में टीम रैंक दूसरे स्थान पर पहुंची थी। == जीवनी == सौरव गांगुली का जन्म ८ जुलाई १९७२ को [[कोलकाता|कलकत्ता]] में हुआ था। ये चंडीदास और निरूपा गांगुली के छोटे पुत्र हैं।<ref name=cricinfo>{{cite news|url=http://www.cricinfo.com/india/content/player/28779.html|title=Cricinfo - Players and Officials - Sourav Ganguly|publisher=[[ESPN]]|work=[[Cricinfo Magazine]]|accessdate=2008-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620182713/http://www.cricinfo.com/india/content/player/28779.html|archive-date=20 जून 2009|url-status=live}}</ref><ref>{{harvnb|Datta|2007|p=21}}</ref> श्री चंडीदास एक सफल छपाई का व्यवसाय चलाते थे और कोलकाता के सबसे रईस व्यक्तियों में से थे। गांगुली ने एक संभ्रांत बचपन बिताया और इन्हें महाराजा उपनाम से बुलाया जाता था। क्योंकी कोलकाता के लोगों का पसंदीदा खेल फुटबौल है गांगुली भी आरंभ में इसकी तरफ आकर्षित हुए। ==कैरियर== गांगुली ने अपने कैरियर की शुरुआत उन्होंने स्कूल की और राज्य स्तरीय टीम में खेलते हुए की। वर्तमान में वह एक दिवसीय मैच में सर्वाधिक रन बनाने वाले खिलाडियों में ५ वें स्थान पर हैं और १०,००० बनाने वाले ५ वें खिलाडी और [[सचिन तेंदुलकर]] के बाद दूसरे भारतीय खिलाडी हैं। क्रिकेट पत्रिका विस्डन के अनुसार वे अब तक के सर्वश्रेष्ठ एक दिवसीय बल्लेबाजों में ६ठे स्थान पर हैं। कई क्षेत्रीय टूर्नामेंटों (जैसे रणजी ट्राफी, दलीप ट्राफी आदि) में अच्छा प्रदर्शन करने के बाद गांगुली को राष्ट्रीय टीम में इंग्लैंड के खिलाफ खेलने का अवसर प्राप्त हुआ। उन्होंने पहले टेस्ट में १३१ रन बनाकर टीम में अपनी जगह बना कर ली। लगातार [[श्रीलंका|श्री लंका]], [[पाकिस्तान]] और [[ऑस्ट्रेलिया]] के खिलाफ अच्छा प्रदर्शन करने और कई मैन ऑफ द मैच ख़िताब जीतने के बाद के बाद टीम में उनकी जगह सुनिश्चित हो गयी। १९९९ क्रिकेट विश्व कप में उन्होंने [[राहुल द्रविड़]] के साथ ३१८ रन के साझेदारी की जो की आज भी विश्व कप इतिहास में सर्वाधिक है। सन २००० में टीम के अन्य सदस्यों के मैच फिक्सिंग के कांड के कारण और के खराब स्वास्थ्य तात्कालिक कप्तान [[सचिन तेंदुलकर]] ने कप्तानी त्याग दी, जिसके फलस्वरूप गांगुली को कप्तान बनाया गया। जल्द ही गांगुली को काउंटी क्रिकेट में डरहम की ओर से खराब प्रदर्शन और २००२ में नेटवेस्ट फायनल में शर्ट उतारने के कारण मीडिया में आलोचना का सामना करना पड़ा। सौरव ने २००३ विश्व कप में भारत का प्रतिनिधित्व किया और भारत विश्व कप फायनल में [[ऑस्ट्रेलिया]] से हरा. उसी वर्ष बाद में खराब प्रदर्शन के कारण सौरव गांगुली को टीम से निकला गया। सन २००४ में इन्हें [[पद्म श्री|पद्मश्री]] से सम्मानित किया गया जो की भारत के सर्वश्रेष्ठ पुरस्कारों में से है। २००६ में सौरव गांगुली की राष्ट्रीय टीम में वापसी हुई और उन्होंने बेहतरीन प्रदर्शन किया। इसी समय वे भारत के कोच [[ग्रेग चैपल]] के साथ विवादों में आये। गांगुली पुनः टीम से निकाले गए लेकिन २००७ क्रिकेट विश्व कप में खेलने के लिए चयनित हुए। २००८ में सौरव इंडियन प्रेमिएर लीग की टीम [[कोलकाता नाईट राइडर्स]] के कप्तान बनाये गए। इसी वर्ष [[ऑस्ट्रेलिया]] के खिलाफ एक घरेलू सीरीस के बाद गांगुली ने क्रिकेट से संन्यास की घोषणा की। इसके पश्चात गांगुली [[बंगाल]] की टीम से खेलते रहे और बंगाल क्रिकेट संघ की क्रिकेट विकास समिति के अध्यक्ष बनाये गए। बांये हाथ के बल्लेबाज सौरव गांगुली एक सफल एक दिवसीय खिलाड़ी के रूप में जाने जाते हैं जिन्होंने एक दिवसीय मैचों में ११००० से ज्यादा रन बनाये। ये भारत के सबसे सफल टेस्ट कप्तानों में से एक हैं जिन्होंने अपनी कप्तानी में टीम को ४९ में से २१ मैचों में सफलता दिलाई। एक उग्र कप्तान के रूप में मशहूर गांगुली ने कई नए खिलाड़ियों को अपनी कप्तानी के समय खेलने का अवसर प्रदान किया। बंगाल क्रिकेट संघ ने जुलाई २०१४ में सौरव गांगुली को खेल प्रशासक के रूप में नियुक्त किया।<ref>{{cite news|title=सौरव गांगुली ने क्रिकेट प्रशासक के रूप में शुरू की दूसरी पारी|url=http://www.patrika.com/news/sourav-ganguly-begins-new-innings-as-cricket-administrator/1020380|work=पत्रिका समाचार समूह|date=२७ जुलाई २०१४|accessdate=२७ जुलाई २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140803010336/http://www.patrika.com/news/sourav-ganguly-begins-new-innings-as-cricket-administrator/1020380|archive-date=3 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> == अवसर के बाद का जीवन == वर्तमान में, सौरव गांगुली कैब (CAB) के अध्यक्ष हैं और [[भारतीय क्रिकेट नियंत्रण बोर्ड|बीसीसीआई]] (BCCI) की सलाहकार समिति के सदस्य भी हैं। सौरव आईएसएल [[फुटबॉल]] टीम एटलेटिको डी कोलकाता (ATK) के सह-मालिकों में से एक हैं। सौरव गांगुली वर्तमान में [[क्रिकेट एसोसिएशन ऑफ बंगाल]] (CAB) के अध्यक्ष के रूप में कार्यरत हैं, साथ ही वे भारतीय क्रिकेट बोर्ड (BCCI) के अध्यक्ष की जिम्मेदारी भी संभाल रहे हैं। इससे पहले, [[भारतीय क्रिकेट टीम]] के सबसे सफल कप्तानों में से एक गांगुली बीसीसीआई की तकनीकी समिति के अध्यक्ष के रूप में भी अपनी सेवाएँ दे चुके हैं। === अभिनय === # [[ज़ी बांग्ला|जी बांग्ला]] के लोकप्रिय यथार्थपरक टेलीविजन शो ''दादागिरी'' में वह लंबे समय तक प्रस्तुतकर्ता के रूप में कार्यरत रहे हैं। # लोकप्रिय धारावाहिक ''बकुल कथा'' में भी उन्हें बकुल के आदर्श के रूप में देखा गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.deshrupantor.com/160290/%E0%A6%85%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%9F%E0%A7%87-%E0%A6%B8%E0%A7%8C%E0%A6%B0%E0%A6%AD-%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A7%80|title=অভিনয়ে সৌরভ গাঙ্গুলী|website=দেশ রূপান্তর|language=bn|access-date=2025-05-26}}</ref> # इसके अलावा, 2018 में [[दुर्गा पूजा]] के गीत ''"जय जय दुर्गा माँ"'' में भी उनकी उपस्थिति देखी गई थी।<ref>{{Cite web|url=https://eisamay.com/videos/entertainment|title=Entertainment|website=Eisamay Online|language=bn|access-date=2025-05-26}}</ref> === ''दादागिरी अनलिमिटेड'' यात्रा === सौरव गांगुली की ''दादागिरी अनलिमिटेड'' यात्रा एक विशेष अध्याय रही है। 2009 में शो शुरू होने के समय से ही वे इसके मुख्य प्रस्तुतकर्ता थे। उनकी स्वाभाविक प्रस्तुति, हास्यबोध और बुद्धिमत्तापूर्ण बातचीत ने दर्शकों का दिल जीत लिया। उन्होंने 2011 तक इस शो का संचालन किया और उसके बाद कुछ समय के लिए विराम लिया।<ref>{{Citation|title=Dadagiri Unlimited|date=2009-10-12|url=https://www.imdb.com/hi/title/tt4175740/?reasonForLanguagePrompt=browser_header_mismatch|type=पारिवारिक, गेम शो|others=Sourav Ganguly, Ena Saha|publisher=ZEE Entertainment Enterprises|access-date=2025-05-26}}</ref> 2013 में उन्होंने फिर से वापसी की और नई ऊर्जा के साथ शो की मेजबानी की जिम्मेदारी संभाली। उनके इस दूसरे चरण ने शो की लोकप्रियता को और बढ़ाया, क्योंकि वे प्रतियोगियों के साथ सहज और आत्मीय संबंध स्थापित करने में सक्षम रहे। उनके नेतृत्व में ''दादागिरी अनलिमिटेड'' पश्चिम बंगाल के सबसे लोकप्रिय क्विज शो में से एक बन गया। 2024 तक उन्होंने लगातार इस शो की मेजबानी की, प्रत्येक सीजन में दर्शकों के लिए नई रोमांचक प्रस्तुतियाँ लेकर आए। उनकी अनूठी प्रस्तुति शैली, जीवनदृष्टि और अनुभवों का संयोजन शो को और भी जीवंत बना दिया। सौरव गांगुली की मेजबानी ने इस शो को सिर्फ एक क्विज शो नहीं बल्कि एक भावनात्मक मंच बना दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.tollywoodonline.in/sourav-ganguly-might-quit-dadagiri/|title=Sourav Ganguly: 'দাদাগিরি' থেকে বিদায় সৌরভ গাঙ্গুলির! নতুন সিজেনে কাকে দেখা যাবে সঞ্চালকের ভূমিকায়?|date=2025-05-26|language=en-US|access-date=2025-05-26|archive-date=26 मई 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250526110726/https://www.tollywoodonline.in/sourav-ganguly-might-quit-dadagiri/|url-status=dead}}</ref> उनकी उपस्थिति ने ''दादागिरी अनलिमिटेड'' की पहचान को स्थापित करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई, जिससे उनकी असाधारण व्यक्तित्व और नेतृत्व क्षमता उजागर हुई। उनकी यह लंबी यात्रा शो के इतिहास में एक महत्वपूर्ण अध्याय के रूप में दर्ज हुई है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{Portal|क्रिकेट}} {{भारतीय एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट टीम के कप्तान}} {{भारतीय टेष्ट क्रिकेट टीम के कप्तान}} {{२००३ क्रिकेट विश्व कप में भारतीय खिलाड़ी}} {{२००७ क्रिकेट विश्व कप में भारतीय खिलाड़ी}} [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1972 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:कोलकाता के लोग]] [[श्रेणी:बाएं हाथ के बल्लेबाज]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट कप्तान]] [[श्रेणी:भारतीय टेस्ट क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:अर्जुन पुरस्कार के प्राप्तकर्ता]] buvxv9p5z4zc81di5zousfpp5a03umg वाल्मीकि 0 5530 6595611 6591843 2026-08-05T03:14:35Z Dr.jagdish 3543 6595611 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=फरवरी 2017}} {{Infobox deity |name=महर्षि वाल्मीकि|god_of=रामायण व योगविशिष्ट के रचयिता|image= |affiliation=[[ हिंदू धर्म ]] |other_names=[[आदिकवि]], [[महर्षि]], ब्रह्मर्षि, योगर्षि, आदिनाथ,मुनिनाथ, त्रिकालदर्शी, ज्ञानसागर, आदि अनंत, मोक्षवान, सृष्टिकर्ता, सर्वव्यापी, योगविशिष्ठ रचयिता |caption=भगवान वाल्मीकि आदि काव्य (रामायण) की रचना करते हुऐ |texts=[[रामायण]], [[ पावन योगविशिष्ट]], [[अक्षर-लक्ष्य]] के रचनाकार |festivals=वाल्मीकि प्रकट दिवस|पिता=<nowiki>प्रचेता,( वरुण देव ) माता=चर्षणी]]</nowiki> }} '''महर्षि वाल्मीकि''' [[संस्कृत]] [[रामायण]] के रचयिता हैं जो '''आदिकवि''' के रूप में प्रसिद्ध हैं।<ref>{{cite book|title=हजारीप्रसाद द्विवेदी ग्रन्थावली|author=हजारीप्रसाद द्विवेदी |url=http://books.google.be/books?id=oWEcVJJ5398C |page=९१ |publisher=राजकमल प्रकाशन |year=२००७ |isbn=9788126713639 }}</ref> उन्होंने वाल्मीकीय [[रामायण]] की रचना की। महर्षि वाल्मीकि वैदिक ऋषि थे, उन का रचित रामायण ग्रंथ एक [[महाकाव्य]] है जो कि अयोध्या के महाराज श्री[[राम]] के जीवन में सत्य व कर्तव्य से, परिचित करवाता है।<ref name="dacoit">{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharishi-Valmeki-was-never-a-dacoit-Punjab-Haryana-HC/articleshow/5960417.cms |title=संग्रहीत प्रति |access-date=23 नवंबर 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117140733/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharishi-Valmeki-was-never-a-dacoit-Punjab-Haryana-HC/articleshow/5960417.cms |archive-date=17 नवंबर 2017 |url-status=live }}</ref> आदिकवि शब्द 'आदि' और 'कवि' के मेल से बना है। 'आदि' का अर्थ 'प्रथम' और 'कवि' का अर्थ 'काव्य का रचयिता' होता है। माना जाता है कि महर्षि वाल्मीकि ने संस्कृत के प्रथम महाकाव्य के साथ संसार के पहले श्लोक भी कहे हैं जिस के पश्चात् ही रामायण की रचना हुई है। प्रथम संस्कृत महाकाव्य की रचना करने के कारण महर्षि वाल्मीकि आदिकवि हैं। महर्षि वाल्मीकि ने रामायण नामक ऐतिहासिक ग्रंथ रच के बड़ा उपकार किया है। रामायण में भगवान् वाल्मीकि ने २४००० श्लोकों में श्रीराम उपाख्यान ‘रामायण’ रचा। ऐसा वर्णन है कि - एक बार वाल्मीकि [[सारस (पक्षी)|क्रौंच]] पक्षी के एक जोड़े को निहार रहे थे। वह जोड़ा प्रेमालाप में लीन था, तभी उन्होंने देखा कि बहेलिये ने प्रेम मग्न क्रौंच (सारस) पक्षी के जोड़े में से नर पक्षी का वध कर दिया। इस पर मादा पक्षी विलाप करने लगी। उस के विलाप को देख के वाल्मीकि की करुणा जाग उठी और द्रवित अवस्था में उन के मुख से स्वतः ही यह श्लोक निकला। : ''मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। : यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम्।।'' ''(अर्थ : ''हे दुष्ट, तुम ने प्रेम में मग्न क्रौंच पक्षी को मार दिया। जा तुझे कभी भी प्रतिष्ठा की प्राप्ति नहीं हो पायेगी और तुझे भी वियोग झेलना पड़ेगा।)'' उसके बाद उन्होंने प्रसिद्ध महाकाव्य रामायण की रचना की और आदिकवि वाल्मीकि के नाम से अमर हो गये। अपने महाकाव्य "रामायण" में उन्होंने अनेक घटनाओं के समय [[सूर्य]], [[चन्द्रमा|चंद्र]] तथा अन्य [[नक्षत्र]] की स्थितियों का वर्णन किया है। इस से ज्ञात होता है कि महर्षि वाल्मीकि [[ज्योतिष]] विद्या एवं [[ब्रह्माण्ड|खगोल]] विद्या के प्रकाण्ड विद्वान् थे। अपने वनवास काल के दौरान भगवान् श्रीराम महर्षि वाल्मीकि के आश्रम में भी गये थे। भगवान् वाल्मीकि को श्रीराम के जीवन में घटित प्रत्येक घटना का पूर्ण ज्ञान था। सतयुग, त्रेता और द्वापर तीनों कालों में महर्षि वाल्मीकि का उल्लेख मिलता है इसलिए भगवान् वाल्मीकि को सृष्टिकर्ता भी कहते है, रामचरितमानस के अनुसार जब श्रीराम वाल्मीकि आश्रम आए थे तो महर्षि वाल्मीकि के चरणों में दण्डवत् प्रणाम करने के लिए वे भूमि पर डंडे की भांति लेट गए थे और उन के मुख से निकला "तुम त्रिकालदर्शी मुनिनाथा, विस्व बदर जिमि तुमरे हाथा।" अर्थात् आप तीनों लोकों को जानने वाले स्वयं प्रभु हैं। ये संसार आप के हाथ में एक बैर के समान प्रतीत होता है।<ref>आदिम जाति कल्याण विभाग</ref> महाभारत काल में भी महर्षि वाल्मीकि का वर्णन मिलता है। जब पाण्डव कौरवों से युद्ध जीत जाते हैं तो [[द्रौपदी]] यज्ञ रखती है, जिस के सफल होने के लिये शंख का बजना जरूरी था परन्तु कृष्ण सहित सभी द्वारा प्रयास करने पर भी यज्ञ सफल नहीं होता तो [[कृष्ण]] के कहने पर सभी वाल्मीकि से प्रार्थना करते हैं। जब वाल्मीकि वहाँ प्रकट होते हैं तो शंख खुद बज उठता है और द्रौपदी का यज्ञ सम्पूर्ण हो जाता है। इस घटना को [[कबीर]] ने भी स्पष्ट किया है "सुपच रूप धार सतगुरु आए। पाण्डवों के यज्ञ में शंख बजाए।"{{cn}} ==इन्हें भी देखें== * [[रामायण]] * [[वाल्मीकि समाज]] * [[वल्मीक]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{commonscat|Valmiki|वाल्मीकि}} {{श्री राम चरित मानस}} {{ऋषि}} {{Authority control}} [[श्रेणी:रामायण]] [[श्रेणी:संस्कृत विद्वान]] [[श्रेणी:संस्कृत कवि]] cdjv12pc22mjtly24v0al0mbsl6rhvd 6595612 6595611 2026-08-05T03:15:44Z Dr.jagdish 3543 6595612 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=फरवरी 2017}} {{Infobox deity |name=महर्षि वाल्मीकि|god_of=रामायण व योगविशिष्ट के रचयिता|image= |affiliation=[[ हिंदू धर्म ]] |other_names=[[आदिकवि]], [[महर्षि]], ब्रह्मर्षि, योगर्षि, आदिनाथ,मुनिनाथ, त्रिकालदर्शी, ज्ञानसागर, आदि अनंत, मोक्षवान, सृष्टिकर्ता, सर्वव्यापी, योगविशिष्ठ रचयिता |caption=भगवान वाल्मीकि आदि काव्य (रामायण) की रचना करते हुऐ |texts=[[रामायण]], [[ पावन योगविशिष्ट]], [[अक्षर-लक्ष्य]] के रचनाकार |festivals=वाल्मीकि प्रकट दिवस|पिता=<nowiki>प्रचेता,( वरुण देव ) माता=चर्षणी]]</nowiki> }} '''महर्षि वाल्मीकि''' [[संस्कृत]] [[रामायण]] के रचयिता हैं जो '''आदिकवि''' के रूप में प्रसिद्ध हैं।<ref>{{cite book|title=हजारीप्रसाद द्विवेदी ग्रन्थावली|author=हजारीप्रसाद द्विवेदी |url=http://books.google.be/books?id=oWEcVJJ5398C |page=९१ |publisher=राजकमल प्रकाशन |year=२००७ |isbn=9788126713639 }}</ref> उन्होंने वाल्मीकीय [[रामायण]] की रचना की। महर्षि वाल्मीकि वैदिक ऋषि थे, उन का रचित रामायण ग्रंथ एक [[महाकाव्य]] है जो कि अयोध्या के महाराज श्री[[राम]] के जीवन में सत्य व कर्तव्य से, परिचित करवाता है।<ref name="dacoit">{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharishi-Valmeki-was-never-a-dacoit-Punjab-Haryana-HC/articleshow/5960417.cms |title=संग्रहीत प्रति |access-date=23 नवंबर 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117140733/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharishi-Valmeki-was-never-a-dacoit-Punjab-Haryana-HC/articleshow/5960417.cms |archive-date=17 नवंबर 2017 |url-status=live }}</ref> आदिकवि शब्द 'आदि' और 'कवि' के मेल से बना है। 'आदि' का अर्थ 'प्रथम' और 'कवि' का अर्थ 'काव्य का रचयिता' होता है। माना जाता है कि महर्षि वाल्मीकि ने संस्कृत के प्रथम महाकाव्य के साथ संसार के पहले श्लोक भी कहे हैं जिस के पश्चात् ही रामायण की रचना हुई है। प्रथम संस्कृत महाकाव्य की रचना करने के कारण महर्षि वाल्मीकि आदिकवि हैं। महर्षि वाल्मीकि ने रामायण नामक ऐतिहासिक ग्रंथ रच के बड़ा उपकार किया है। रामायण में भगवान् वाल्मीकि ने २४००० श्लोकों में श्रीराम उपाख्यान ‘रामायण’ रचा। ऐसा वर्णन है कि - एक बार वाल्मीकि [[सारस (पक्षी)|क्रौंच]] पक्षी के एक जोड़े को निहार रहे थे। वह जोड़ा प्रेमालाप में लीन था, तभी उन्होंने देखा कि बहेलिये ने प्रेम मग्न क्रौंच (सारस) पक्षी के जोड़े में से नर पक्षी का वध कर दिया। इस पर मादा पक्षी विलाप करने लगी। उस के विलाप को देख के वाल्मीकि की करुणा जाग उठी और द्रवित अवस्था में उन के मुख से स्वतः ही यह श्लोक निकला। : ''मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। : यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम्।।'' ''(अर्थ : ''हे दुष्ट, तुम ने प्रेम में मग्न क्रौंच पक्षी को मार दिया। जा तुझे कभी भी प्रतिष्ठा की प्राप्ति नहीं हो पायेगी और तुझे भी वियोग झेलना पड़ेगा।)'' उसके बाद उन्होंने प्रसिद्ध महाकाव्य रामायण की रचना की और आदिकवि वाल्मीकि के नाम से अमर हो गये। अपने महाकाव्य "रामायण" में उन्होंने अनेक घटनाओं के समय [[सूर्य]], [[चन्द्रमा|चंद्र]] तथा अन्य [[नक्षत्र]] की स्थितियों का वर्णन किया है। इससे ज्ञात होता है कि महर्षि वाल्मीकि [[ज्योतिष]] विद्या एवं [[ब्रह्माण्ड|खगोल]] विद्या के प्रकाण्ड विद्वान् थे। अपने वनवास काल के दौरान भगवान् श्रीराम महर्षि वाल्मीकि के आश्रम में भी गये थे। भगवान् वाल्मीकि को श्रीराम के जीवन में घटित प्रत्येक घटना का पूर्ण ज्ञान था। सतयुग, त्रेता और द्वापर तीनों कालों में महर्षि वाल्मीकि का उल्लेख मिलता है इसलिए भगवान् वाल्मीकि को सृष्टिकर्ता भी कहते है, रामचरितमानस के अनुसार जब श्रीराम वाल्मीकि आश्रम आए थे तो महर्षि वाल्मीकि के चरणों में दण्डवत् प्रणाम करने के लिए वे भूमि पर डंडे की भांति लेट गए थे और उनके मुख से निकला "तुम त्रिकालदर्शी मुनिनाथा, विस्व बदर जिमि तुमरे हाथा।" अर्थात् आप तीनों लोकों को जानने वाले स्वयं प्रभु हैं। ये संसार आप के हाथ में एक बैर के समान प्रतीत होता है।<ref>आदिम जाति कल्याण विभाग</ref> महाभारत काल में भी महर्षि वाल्मीकि का वर्णन मिलता है। जब पाण्डव कौरवों से युद्ध जीत जाते हैं तो [[द्रौपदी]] यज्ञ रखती है, जिस के सफल होने के लिये शंख का बजना जरूरी था परन्तु कृष्ण सहित सभी द्वारा प्रयास करने पर भी यज्ञ सफल नहीं होता तो [[कृष्ण]] के कहने पर सभी वाल्मीकि से प्रार्थना करते हैं। जब वाल्मीकि वहाँ प्रकट होते हैं तो शंख खुद बज उठता है और द्रौपदी का यज्ञ सम्पूर्ण हो जाता है। इस घटना को [[कबीर]] ने भी स्पष्ट किया है "सुपच रूप धार सतगुरु आए। पाण्डवों के यज्ञ में शंख बजाए।"{{cn}} ==इन्हें भी देखें== * [[रामायण]] * [[वाल्मीकि समाज]] * [[वल्मीक]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{commonscat|Valmiki|वाल्मीकि}} {{श्री राम चरित मानस}} {{ऋषि}} {{Authority control}} [[श्रेणी:रामायण]] [[श्रेणी:संस्कृत विद्वान]] [[श्रेणी:संस्कृत कवि]] s9qfwcp85ji1sqt47xi33e94x7wgg06 पान 0 6036 6595685 5273576 2026-08-05T09:15:46Z ~2026-42990-01 940488 /* */ 6595685 wikitext text/x-wiki {{आज का आलेख}} {{About|पान की बेल|पान के बीड़े|पान का बीड़ा}} {{taxobox |name = पान |image = Piper betle leaf.jpg |image_caption = पान का पत्ता |regnum = [[पादप]] |unranked_divisio = [[सपुष्पक पौधा|एंजियोस्पर्म]] |unranked_classis = [[:en:Magnoliidae|मैग्नोलियाईडी]] |ordo = [[:en:Piperales|पाइपरेल्स]] |familia = [[:en:Piperaceae|पाइपरेशी]] |genus = ''[[:en:Piper (genus)|पाइपर]]'' |species = '''''P. betle''''' |binomial = ''पाइपर बीट्ल'' |binomial_authority = [[कार्ल लीनियस|L.]] |}} '''पान''' [[भारत]] के इतिहास एवं परंपराओं से गहरे से जुड़ा है। इसका उद्भव स्थल [[मलय प्रायद्वीप|मलाया द्वीप]] है। पान विभिन्न भारतीय भाषाओं में अलग-अलग नामों से जाना जाता है जैसे ताम्बूल ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]), तम्बल पक्कू ([[तेलुगू भाषा|तेलुगू]]), वेटिलाई ([[तमिल]] और [[मलयालम भाषा|मलयालम]]), नागवेल ( मराठी) और नागुरवेल ([[गुजराती भाषा|गुजराती]]) आदि। पान का प्रयोग [[हिन्दू संस्कार]] से जुड़ा है, जैसे [[नामकरण]], [[यज्ञोपवीत]] आदि। [[वेद|वेदों]] में भी पान के सेवन की पवित्रता का वर्णन है। यह तांबूली या नागवल्ली नामक लता का पत्ता है। खैर, [[चूना]], [[सुपारी]] के योग से इसका बीड़ा लगाया जाता है और मुख की सुंदरता, सुगंधि, शुद्धि, श्रृंगार आदि के लिये चबा चबाकर उसे खाया जाता है। इसके साथ विभिन्न प्रकार के सुगंधित, असुगंधित तमाखू, तरह तरह के पान के मसाले, [[लवंग]], कपूर, सुगंधद्रव्य आदि का भी प्रयोग किया जाता है। [[चेन्नई|मद्रास]] में बिना खैर का भी पान खाया जाता है। विभिन्न प्रदेशों में अपने अपने स्वाद के अनुसार इसके प्रयोग में तरह तरह के मसालों के साथ पान खाने का रिवाज है। जहाँ भोजन आदि के बाद, तथा उत्सवादि में पान बीड़ा लाभकर और शोभाकर होता है वहीं यह एक दुर्व्यसन भी हो जाता है। तम्बाकू के साथ अधिक पान खानेवाले लोग प्राय: इसके व्यसनी हो जाते हैं। अधिक पान खाने के कारण बहुतों के दाँत खराब हो जाते हैं- उनमें तरह तरह के रोग लग जाते हैं और मुँह से दुर्गंध आने लगती है। इस लता के पत्ते छोटे, बड़े अनेक आकार प्रकार के होते हैं। बीच में एक मोटी नस होती है और प्राय: इस पत्ते की आकृति मानव के हृदय (हार्ट) से मिलती जुलती होती है। भारत के विभिन्न भागों में होनेवाले पान के पत्तों की सैकड़ों किस्में हैं - कड़े, मुलायम, छोटे, बड़े, लचीले, रूखे आदि। उनके स्वाद में भी बड़ा अंतर होता है। कटु, कषाय, तिक्त और मधुर-पान के पत्ते प्राय: चार स्वाद के होते हैं। उनमें औषधीय गुण भी भिन्न भिन्न प्रकार के होते हैं। देश, गंध आदि के अनुसार पानों के भी गुणर्धममूलक सैकड़ों जातिनाम हैं जैसे- जगन्नाथी, बँगाली, साँची, मगही, सौंफिया, कपुरी (कपूरी) कशकाठी, महोबाई आदि। गर्म देशों में, नमीवाली भूमि में ज्यादातर इसकी उपज होती है। भारत, बर्मा,श्रीलंका आदि में पान की अघिक पैदायश होती है। इसकी खेती कि लिये बड़ा परिश्रम अपेक्षित है। एक ओर जितनी उष्णता आवश्यक है, दूसरी ओर उतना ही रस और नमी भी अपेक्षित है। देशभेद से इसकी लता की खेती और सुरक्षा में भेद होता है। पर सर्वत्र यह अत्यंत श्रमसाध्य है। इसकी खेती के स्थान को कहीं बरै, कहीं बरज, कहीं बरेजा और कहीं भीटा आदि भी कहते हैं। खेती आदि कतरनेवालों को बरे, बरज, बरई भी कहते हैं। सिंचाई, खाद, सेवा, उष्णता सौर छाया आदि के कारण इसमें बराबर सालभर तक देखभाल करते रहना पड़ता है और सालों बाद पत्तियाँ मिल पानी हैं और ये भी प्राय: दो तीन साल ही मिलती हैं। कहीं कहीं 7-8 साल तक भी प्राप्त होती हैं। कहीं तो इस लता को विभिन्न पेड़ों-मौलसिरी, जयंत आदि पर भी चढ़ाया जाता है। इसके भीटों और छाया में इतनी ठंढक रहती है कि वहाँ साँप, बिच्छू आदि भी आ जाते हैं। इन हरे पत्तों को सेवा द्वारा सफेद बनाया जाता है। तब इन्हें बहुधा पका या सफेद पान कहते हैं। [[वाराणसी|बनारस]] में पान की सेवा बड़े श्रम से की जाती है। मगह के एक किस्म के पान को कई मास तक बड़े यत्न से सुरक्षित रखकर पकाते हैं जिसे "मगही पान" कहा जाता है और जो अत्यंत सुस्वादु एवं मूल्यवान् जाता है। समस्त भारत में (विशेषत: पश्चिमी भाग को छोड़कर) सर्वत्र पान खाने की प्रथा अत्यधिक है। मुगल काल से यह मुसलमानों में भी खूब प्रचलित है। संक्षेप में, लगे पान को भारत का एक सांस्कृतिक अंग कह सकते हैं। [[चित्र:Paan.jpg|thumb|left|मीठा पान]] वैज्ञानिक दृष्टि से पान एक महत्वपूर्ण [[वनस्पति]] है। पान [[दक्षिण भारत]] और [[पूर्वोत्तर भारत|उत्तर पूर्वी भारत]] में खुली जगह उगाया जाता है, क्योंकि पान के लिए अधिक नमी व कम धूप की आवश्यकता होती है। उत्तर और पूर्वी प्रांतों में पान विशेष प्रकार की संरक्षणशालाओं में उगाया जाता है। इन्हें भीट या बरोज कहते हैं। पान की विभिन्न किस्मों को वैज्ञानिक आधार पर पांच प्रमुख प्रजातियों बंगला, मगही,<ref>{{Cite web |url=http://tdil.mit.gov.in/coilnet/ignca/mg017.htm |title=मगध की शान : मगही - पान |access-date=29 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120132821/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/mg017.htm |archive-date=20 नवंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> सांची, देशावरी, कपूरी और मीठी पत्ती के नाम से जाना जाता है। यह वर्गीकरण पत्तों की संरचना तथा रासायनिक गुणों के आधार पर किया गया है। रासायनिक गुणों में वाष्पशील तेल का मुख्य योगदान रहता है। ये सेहत के लिये भी लाभकारी है। खाना खाने के बाद पान का सेवन पाचन में सहायक होता है।<ref>{{Cite web |url=http://p4poetry.com/2009/08/14/%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%95-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8/ |title=“खान-पान-पाचक है पान” |access-date=29 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100509081023/http://p4poetry.com/2009/08/14/%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%95-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8/ |archive-date=9 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Paan Making.jpg|thumb||left|पान की दुकान पर बिकते पान]] पान में वाष्पशील तेलों के अतिरिक्त [[अमीनो अम्ल]], [[कार्बोहाइड्रेट]] और कुछ [[विटामिन]] प्रचुर मात्रा में होते हैं। पान के औषधीय गुणों का वर्णन [[चरक संहिता]] में भी किया गया है। ग्रामीण अंचलों में पान के पत्तों का प्रयोग लोग फोड़े-फुंसी उपचार में पुल्टिस के रूप में करते हैं। [[हितोपदेश]] के अनुसार पान के औषधीय गुण हैं बलगम हटाना, मुख शुद्धि, अपच, श्वांस संबंधी बीमारियों का निदान। पान की पत्तियों में [[विटामिन ए]] प्रचुर मात्रा में होता है। प्रात:काल नाश्ते के उपरांत [[काली मिर्च]] के साथ पान के सेवन से भूख ठीक से लगती है। ऐसा यूजीनॉल अवयव के कारण होता है। सोने से थोड़ा पहले पान को [[साधारण नमक|नमक]] और [[अजवायन]] के साथ मुंह में रखने से नींद अच्छी आती है। यही नहीं पान सूखी [[कुक्कुर खाँसी|खांसी]] में भी लाभकारी होता है।<ref name="वेबदुनिया">[http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/health/homeremedies/0912/10/1091210052_1.htm संस्कृति ही नहीं सेहत के लिए भी शुभ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330054107/http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/health/homeremedies/0912/10/1091210052_1.htm |date=30 मार्च 2010 }}। वेब दुनिया</ref> == सांस्कृतिक महत्व == भारत की सांस्कृतिक दृष्टि से तांबूल (पान) का स्थान अत्यंत महत्वपूर्ण है। जहाँ वह एक ओर धूप, दीप और नैवेद्य के साथ आराध्य देव को चढ़ाया जाता है, वहीं शृंगार और प्रसाधन का भी अत्यावश्यक अंग है। इसके साथ साथ विलासक्रीड़ा का भी वह अंग रहा है। मुखशुद्धि का साधन भी है और औषधीय गुणों से संपन्न भी माना गया है। [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] की एक सूक्ति में तांबूल के गुणवर्णन में कहा है - वह वातध्न, कृमिनाशक, कफदोषदूरक, (मुख की) दुर्गंध का नाशकर्ता और कामग्नि संदीपक है। उसे र्धर्य उत्साह, वचनपटुता और कांति का वर्धक कहा गया है। [[सुश्रुत संहिता]] के समान [[आयुर्वेद]] के प्राचीन ग्रंथ में भी इसके औषधीय द्रव्यगुण की महिमा वर्णित है। आयुर्वेदिक चिकित्सको द्वारा विभिन्न रोगों में औषधों के अनुपान के रूप में पान के रस का प्रयोग होता है। आधुनिक वैज्ञानिकों ने भी अन्वेषण द्वारा इसके गुणदोषों का विवरण दिया है। पुराणों, संस्कृत साहित्य के ग्रंथों, स्तोत्रों आदि में तांबूल के वर्णन भरे पड़े हैं। शाक्त तंत्रों (संगमतंत्र-कालीखंड) में इसे सिद्धिप्राप्ति का सहायक ही नहीं कहा है वरन् यह भी कहा है कि जप में तांबूल-चर्वण और दीक्षा में गुरु को समर्पण किए बिना सिद्धि अप्राप्त रहती है। उसे यश, धर्म, ऐश्वर्य, श्रीवैराग्य और मुक्ति का भी साधक कहा है। इसके अतिरिक्त पाँचवीं शती के बादवाले कई अभिलेखों में भी इसका प्रचुर उल्लेख है। इसी तरह हिंदी की रीतिकालीन कविता में भी तांबूल की बड़ी प्रशंसा मिलती है - सौंदर्यवर्धक और शोभाकारक रूप में भी और मादक, उद्दीपक रूप में भी। राजाओं और महाराजाओं के हाथ से तांबूलप्राप्ति को कवि, विद्वान, कलाकार आदि बहुत बड़ी प्रतिष्ठा की बात मानते थे। नैषधकार ने अपना गौरववर्णन करते हुए बताया है कि कान्यकुब्जेश्वर से तांबूलद्वय प्राप्त करने का उन्हें सौभाग्य मिला था। मंगलकार्य में, उत्सवों में, देवपूजन तथा विवाहादि शुभ कार्यों में पान के बीड़ों का प्रयोग होता है और उसके द्वारा आगतों का शिष्टाचारपरक स्वागत किया जाता हे। सबका तात्पर्य इतना ही है कि भारतीय संस्कृति में तांबूल का महत्वपूर्ण और व्यापक स्थान रहा है। भारत के सभी भागों में इसका प्रचार चिरकाल से चला आ रहा है। उत्तर भारत की समस्त भाषाओं में ही नहीं दक्षिण की तमिल (वेत्तिलाई), तेलगू (तमालपाडू नागवल्ली), मलयालम (वित्तिल्ला, वेत्ता) और कनाड़ी (विलेदेले) आदि भाषाओं में इसके लिये विभिन्न नाम हैं। बर्मी, सिंहली और अरबी फारसी में भी इसके नाम मिलते हें। इससे पान की व्यापकता ज्ञात होती है। भारत में पान खाने की प्रथा कब से प्रचलित हुई इसका ठीक ठीक पता नहीं चलता। परंतु "वात्स्यायनकामसूत्र" और रघुवंश आदि प्राचीन ग्रंथों में "तांबूल" शब्द का प्रयोग मिलता है। इस शब्द को अनेक भाषाविज्ञ आर्येतर मूल का मानते है। बहुतों के विचार से यवद्वीप इसका आदि स्थान है। तांबूल के अतिरिक्त नागवल्ली, नागवल्लीदल, तांबूली, पर्ण (जिससे हिंदी का पान शब्द निकला है), नागरबेल (गुजराती) आदि इसके नाम हैं। यह औषधीय काम में भी आता है पर इसका सर्वाधिक उपयोग के लिये होता है। ==[[इब्न-बतूता]] का पान का वर्णन== पान एक ऐसा वृक्ष है जिसे अंगूर-लता की तरह ही उगाया जाता है। पान का कोई फल नहीं होता और इसे केवल इसकी पत्तियों के लिए ही उगाया जाता है। इसे प्रयोग करने की विधि यह है कि इसे खाने से पहले सुपारी ली जाती है, यह [[जायफल]] जैसी ही होती है पर इसे तब तक तोड़ा जाता है जब तक इसके छोटे-छोटे टुकड़े नहीं हो जाते और इन्हें मुँह में रख कर चबाया जाता है। इसके बाद पान की पत्तियों के साथ इन्हें चबाया जाता है। == स्रोत्र == * [https://web.archive.org/web/20070928031046/http://epaper.jagran.com/main.aspx?edate=7%2F8%2F2006&editioncode=40&pageno=12 दैनिक जागरण, जूलाई ०८, २००६ - बडे काम का है पान ] {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons|Piper betle}} *[http://www.pib.nic.in/newsite/hindifeature.aspx?relid=31872 पान की खेती] {{औषधीय पौधे}} [[श्रेणी:औषधीय पौधे]] [[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]] [[श्रेणी:पाचक तत्त्व]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] ovos72x4xrbahhwoupyfngii3lotf14 हिन्दू पंचांग 0 6186 6595548 6478141 2026-08-04T19:47:26Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595548 wikitext text/x-wiki {{सन्दूक हिन्दू धर्म}} '''पंचांग''' एक [[वैदिक ज्योतिष|वैदिक ज्योतिषीय]] ग्रंथ है जो हिंदू धर्म और ज्योतिष में समय मापन और शुभ मुहूर्त निर्धारण के लिए अत्यंत महत्वपूर्ण है। यह शब्द संस्कृत के "पंच" (पांच) और "अंग" (अंग या भाग) से बना है। जिसका अर्थ है पांच अंगो वाला, जो भारत में प्राचीन काल से परंपरागत रूप से उपयोग में लाए जाते रहे हैं। [[पञ्चाङ्गम्|पञ्चाङ्ग]] में समय गणना के पाँच अंग हैं: वार, तिथि, नक्षत्र, योग, और करण।<ref name="Indian Calendar" >{{cite book |last1=Robert Swell and Sankar Dikshit |title=Indian Calendar |date=1896 |publisher=Swan Sonechhin |url=https://ia903409.us.archive.org/16/items/indiancalendarwi00seweuoft/indiancalendarwi00seweuoft.pdf |accessdate=30 अक्टूबर 2021 }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ये चान्द्रसौर प्रकृति के होते हैं। सभी हिन्दू पञ्चाङ्ग, कालगणना के एक समान सिद्धांतों और विधियों पर आधारित होते हैं किन्तु मासों के नाम, वर्ष का आरम्भ ([[गुड़ी पड़वा|वर्षप्रतिपदा]]) आदि की दृष्टि से अलग होते हैं। भारत में प्रयुक्त होने वाले प्रमुख पञ्चाङ्ग ये हैं- *(१) '''[[विक्रम संवत|विक्रमी पञ्चाङ्ग]]''' - यह सर्वाधिक प्रसिद्ध पञ्चाङ्ग है जो भारत के उत्तरी, पश्चिमी और मध्य भाग में प्रचलित है। *(२) '''तमिल पञ्चाङ्ग''' - दक्षिण भारत में प्रचलित है, *(३) '''बंगाली पञ्चाङ्ग''' - [[बंगाल]] तथा कुछ अन्य पूर्वी भागों में प्रचलित है। *(४) '''मलयालम पञ्चाङ्ग''' - यह [[केरल]] में प्रचलित है और सौर पंचाग है। हिन्दू पञ्चाङ्ग का उपयोग [[भारतीय उपमहाद्वीप]] में प्राचीन काल से होता आ रहा है और आज भी [[भारत]] और [[नेपाल]] सहित [[कम्बोडिया]], [[लाओस]], [[थाईलैण्ड]], [[म्यान्मार|बर्मा]], [[श्रीलंका|श्री लंका]] आदि में भी प्रयुक्त होता है। हिन्दू पञ्चाङ्ग के अनुसार ही [[हिन्दू धर्म|हिन्दुओं]]/[[बौद्ध धर्म|बौद्धों]]/[[जैन धर्म|जैनों]]/[[सिख धर्म|सिखों]] के त्यौहार [[होली]], [[गणेश चतुर्थी]], [[वसन्त पञ्चमी|सरस्वती पूजा]], [[महाशिवरात्रि]], [[बैसाखी|वैशाखी]], [[रक्षाबन्धन|रक्षा बन्धन]], [[पोंगल]], [[ओणम]] ,[[रथयात्रा|रथ यात्रा]], [[नवरात्रि]], लक्ष्मी पूजा, [[जन्माष्टमी|कृष्ण जन्माष्टमी]], [[दुर्गा पूजा]], [[राम नवमी|रामनवमी]], विसु और [[दीपावली]] आदि मनाए जाते हैं। == वार == भारतीय पंचांग प्रणाली में एक प्राकृतिक सौर दिन को '''दिवस''' कहा जाता है। सप्ताह में सात दिन होते हैं और उनको वार कहा जाता है। दिनों के नाम सूर्य, चन्द्र, और पांच प्रमुख ग्रहों पर आधारित हैं, हर दिन का एक स्वामी ग्रह होता है, जैसे रविवार का स्वामी सूर्य और सोमवार का स्वामी चंद्रमा है। दिन के स्वामी ग्रह के आधार पर विभिन्न कार्यों के लिए शुभता या अशुभता निर्धारित की जाती है। <ref name="Indian Calendar"/> <div style="overflow:auto"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:85%;" |+ विभिन्न भारतीय भाषाओं में दिनों के नाम |- !क्रम !style="background: #ffad66;" |संस्कृत नाम<ref name=underhill25>{{cite book|author=Muriel Marion Underhill|title=The Hindu Religious Year|url=https://books.google.com/books?id=Fb9Zc0yPVUUC&pg=PA20|year=1991|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-0523-7|pages=24–25}}</ref><ref name="Dalal2010p89">{{cite book|author=Roshen Dalal|title=Hinduism: An Alphabetical Guide|url=https://books.google.com/books?id=DH0vmD8ghdMC|year=2010|publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-341421-6|page=89}}</ref> !हिंदी <br/>(तद्भव, अर्धतत्सम और दूसरी बोलियाँ) !खगोलीय पिंड/ग्रह !अंग्रेज़ी/लैटिन नाम<br/>यवन देव/देवी !असमिया !बांग्ला !भोजपुरी !गुजरती !कन्नडा !कश्मीरी !कोंकणी !मलयालम !मराठी !नेपाली !उड़िया !पंजाबी !सिंधी !तमिळ !तेलगु |- |1 | रविवार आदित्य वार |रविवार <br/>(इतवार, ऐंतवार, ऐंत, एतवार) |सूर्य |Sunday/dies Solis |रोबिबार <br /> দেওবাৰ/ৰবিবাৰ |रोबिबार <br /> রবিবার |एतवार <br/> 𑂉𑂞𑂫𑂰𑂩 |રવિવાર |भानुवार <br /> ಭಾನುವಾರ |आथवार <br /> {{Lang|ks|آتھوار}} | आयतार |नजयार <br /> ഞായർ |रविवार |आइतवार |रबिबार <br /> ରବିବାର |एतवार <br /> ਐਤਵਾਰ |आचरु {{Lang|sd|آچَرُ}} या आर्तवारु {{Lang|sd|آرتوارُ‎}} |न्यायिरु <br /> ஞாயிறு |आदिवारम <br/> ఆదివారం |- |2 | सोमवार |सोमवार <br/> (सुम्मार) |चन्द्र |Monday/dies Lunae |शुमबार <br /> সোমবাৰ |शोमबार <br /> সোমবার |सोमार<br />𑂮𑂷𑂧𑂰𑂩 |સોમવાર |सोमवारा <br /> ಸೋಮವಾರ |च़ॅन्द्रॖवार <br /> {{Lang|ks|ژٔنٛدرٕوار}} || सोमार |थिंकल <br /> തിങ്കൾ |सोमवार |सोमवार |सोमबारा <br /> ସୋମବାର |सोमवार <br /> ਸੋਮਵਾਰ |सूमारु {{Lang|sd|سُومَرُ}} |थिंगल <br /> திங்கள் |सोमवारम <br/> సోమవారం |- |3 | मङ्गलवार या <br/> भौम वार |मंगलवार <br/> (मंगल ) |मंगल |Tuesday/dies Martis |मोंगोलबार <br /> মঙলবাৰ/মঙ্গলবাৰ |मोंगोलबार মঙ্গলবার |मङर<br />𑂧𑂑𑂩 | મંગળવાર |मंगलवार <br /> ಮಂಗಳವಾರ |बोमवार <br /> {{Lang|ks|بوموار}} या ब्वंवार <br /> {{Lang|ks|بۄنٛوار}} |मंगळार |चोव्वा <br /> ചൊവ്വ |मंगळवार |मङ्गलवार |मंगलबार <br /> ମଙ୍ଗଳବାର |मंगलवार <br /> ਮੰਗਲਵਾਰ |मँगालु {{Lang|sd|مَنگلُ}} या अंगारो {{Lang|sd|اَنڱارو}} |चेव्वाई <br /> செவ்வாய் |मंगलवारम <br/> మంగళవారం |- |4 | बुधवार या<br> सौम्य वार |बुधवार <br/> (बुध) |बुध |Wednesday/dies Mercurii |बुधबार <br /> বুধবাৰ |बुधबार <br /> বুধবার | बुध <br /> 𑂥𑂳𑂡 |બુધવાર |बुधवार <br /> ಬುಧವಾರ |ब्वदवार <br /> {{Lang|ks|بۄدوار}} | बुधवार |बुधान <br /> ബുധൻ |बुधवार |बुधवार |बुधबार <br /> ବୁଧବାର |बुधवार <br /> ਬੁੱਧਵਾਰ |बुधरू {{Lang|sd|ٻُڌَرُ}} या अरबा {{Lang|sd|اَربع}} |बुधन <br /> புதன் |बुधवारम <br/> బుధవారం |- |5 |गुरुवार <br/> बृहस्पतिवार |गुरुवार <br> बृहस्पतिवार <br/> (बृहस्पत, बिरस्पत, बिस्पत, बीफय, बिफैया) |बृहस्पति/गुरु |Thursday/dies Jupiter |बृहोस्पतिवार <br /> বৃহস্পতিবাৰ |बृहोस्पतिवार <br /> বৃহস্পতিবার |बियफे/बिफे<br />𑂥𑂱𑂨𑂤𑂵/𑂥𑂱𑂤𑂵 |ગુરુવાર |गुरुवार <br/> ಗುರುವಾರ |ब्रसवार <br /> {{Lang|ks|برَٛسوار}} या ब्र्यसवार <br /> {{Lang|ks|برٛؠسوار}} | भीरेस्तार |व्याझम <br /> വ്യാഴം |गुरुवार |बिहीवार |गुरुबार <br /> ଗୁରୁବାର |वीरवार <br /> ਵੀਰਵਾਰ |विस्पति {{Lang|sd|وِسپَتِ‎}} या ख़मीस {{Lang|sd|خَميِسَ‎}} |वियाझन <br /> வியாழன் |बृहस्पतिवारम <br/> గురువారం, బృహస్పతివారం, లక్ష్మీవారం |- |6 | शुक्रवार |शुक्रवार <br /> (सुक्कर) |शुक्र |Friday/dies Veneris |शुक्रबार <br /> শুকুৰবাৰ/শুক্রবাৰ |शुक्रबार <br /> শুক্রবার |सूक<br />𑂮𑂴𑂍 |શુક્રવાર |शुक्रवारा <br/> ಶುಕ್ರವಾರ |शॊकुरवार <br/> {{Lang|ks|شۆکُروار}} या जुमाह <br/> {{Lang|ks|جُمعہ}} | शुक्रार |वेल्ली <br /> വെള്ളി | शुक्रवार |शुक्रवार |ଶୁକ୍ରବାର |सुक्करवार <br/> ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ |शुकरु {{Lang|sd|شُڪرُ}} या जुमो {{Lang|sd|جُمعو}} |वेल्ली <br /> வெள்ளி |शुक्रवारम <br/> శుక్రవారం |- |7 | शनिवार/ शनिश्चरवार/स्थावर |शनिवार<br />शनिश्चरवार (शनिचर, सनीचर) थावर |शनि |Saturday/dies Saturnis |शोनिबार <br /> শনিবাৰ |शोनिबार <br /> শনিবার |सनिच्चर<br />𑂮𑂢𑂱𑂒𑂹𑂒 | શનિવાર |सनिवार <br/> ಶನಿವಾರ |बटॖवार <br/> {{Lang|ks|بَٹہٕ وار}} | शेनवार |शनि<br /> ശനി |शनिवार | शनिवार |सनीबार <br /> ଶନିବାର |सनिवार <br /> ਸ਼ਨੀਵਾਰ या <br />सनिच्चरवार <br /> ਸ਼ਨਿੱਚਰਵਾਰ या <br />सनिवार <br /> ਸਨੀਵਾਰ |चनचरु {{Lang|sd|ڇَنڇَرُ‎}} या शंसचरु {{Lang|sd|شَنسچَرُ}} |शनि <br /> சனி |शनिवारम <br/> శనివారం |} </div> शनिवार के लिए थावर राजस्थानी और हरयाणवी में प्रचलित है। थावर को स्थावर का तद्भव माना जाता है। रविवार के लिए आदित्यवार के तद्भव आइत्तवार, इत्तवार, इतवार, अतवार, एतवार इत्यादि प्रचलित हैं। == काल गणना - घटि, पल, विपल == हिन्दू समय गणना में समय की अलग अलग माप इस प्रकार हैं। एक सूर्यादय से दूसरे सूर्योदय तक का समय '''दिवस''' है, एक दिवस में एक दिन और एक रात होते हैं। दिवस से आरम्भ करके समय को साठ साठ के भागों में विभाजित करके उनके नाम रखे गए हैं । '''१ दिवस = ६० घटी''' (६० घटि २४ घंटे के बराबर है या १ घटी = २४ मिनट , घटि को देशज भाषा में घडी भी कहा जाता है ) '''१ घटी = ६० पल''' (६० पल २४ मिनट के बराबर है या १ पल = २४ सेकेण्ड) '''१ पल = ६० विपल''' (६० विपल २४ सेकेण्ड के बराबर है , १ विपल = ०.४ सेकेण्ड) '''१ विपल = ६० प्रतिविपल''' <ref name="Indian Calendar"/> इसके अतिरिक्त १ पल = ६ प्राण ( १ प्राण = ४ सेकेण्ड ) इस प्रकार एक दिवस में ३६०० पल होते हैं। एक दिवस में जब पृथ्वी अपनी धुरी पर घूमती है तो उसके कारण सूर्य विपरीत दिशा में घूमता प्रतीत होता है। ३६०० पलों में सूर्य एक चक्कर पूरा करता है, इस प्रकार ३६०० पलों में ३६० अंश। १० पल में सूर्य का जितना कोण बदलता है उसे १ अंश कहते है। == तिथि, पक्ष और माह == हिन्दू पंचांगों में मास, माह व महीना चन्द्रमा के अनुसार होता है। अलग अलग दिन पृथ्वी से देखने पर चन्द्रमा के भिन्न भिन्न रूप दिखाई देते हैं। जिस दिन चन्द्रमा पूरा दिखाई देता है उसे पूर्णिमा कहते हैं। पूर्णिमा के उपरांत चन्द्रमा घटने लगता है और अमावस्या तक घटता रहता है। अमावस्या के दिन चन्द्रमा दिखाई नहीं देता और फिर धीरे धीरे बढ़ने लगता है और लगभग चौदह व पन्द्रह दिनों में बढ़कर पूरा हो जाता है। इस प्रकार चन्द्रमा के चक्र के दो भाग है। एक भाग में चन्द्रमा पूर्णिमा के उपरांत अमावस्या तक घटता है, इस भाग को '''कृष्ण पक्ष''' कहते हैं। इस पक्ष में रात के आरम्भ मे चाँदनी नहीं होती है। अमावस्या के उपरांत चन्द्रमा बढ़ने लगता है। अमावस्या से पूर्णिमा तक के समय को '''शुक्ल पक्ष''' कहते हैं। पक्ष को साधारण भाषा में '''पखवाड़ा''' भी कहा जाता है। चन्द्रमा का यह चक्र जो लगभग २९.५ दिनों का है '''चंद्रमास''' व चन्द्रमा का महीना कहलाता है। दूसरे शब्दों में एक पूर्ण चन्द्रमा वाली स्थिति से अगली पूर्ण चन्द्रमा वाली स्थिति में २९.५ का अन्तर होता है।<ref name="Indian Calendar"/> चंद्रमास २९.५ दिवस का है, ये समय तीस दिवस से कुछ ही घटकर है। इस समय के तीसवें भाग को '''तिथि''' कहते हैं। इस प्रकार एक तिथि एक दिन से कुछ मिनट घटकर होती है। पूर्ण चन्द्रमा की स्थिति (जिसमे स्थिति में चन्द्रमा सम्पूर्ण दिखाई देता हो) आते ही पूर्णिमा तिथि समाप्त हो जाती है और कृष्ण पक्ष की पहली तिथि आरम्भ हो जाती है। दोनों पक्षों में तिथियाँ एक से चौदह तक बढ़ती हैं और पक्ष की अंतिम तिथि अर्थात पंद्रहवी तिथि पूर्णिमा व अमावस्या होती है। तिथियों के नाम निम्न हैं- पूर्णिमा (पूरनमासी), प्रतिपदा (पड़वा), द्वितीया (दूज), तृतीया (तीज), चतुर्थी (चौथ), पंचमी (पंचमी), षष्ठी (छठ), सप्तमी (सातम), अष्टमी (आठम), नवमी (नौमी), दशमी (दसम), एकादशी (ग्यारस), द्वादशी (बारस), त्रयोदशी (तेरस), चतुर्दशी (चौदस) और अमावस्या (अमावस)। तिथियों के प्रकार निम्न हैं- शुक्ल व कृष्ण पक्ष की प्रतिपदा, षष्ठी व एकादशी तिथि को नंदा तिथि, द्वितीय, सप्तमी व द्वादशी तिथि को भद्र तिथि, तृतीय, अष्टमी व त्रयोदशी तिथि को जया तिथि, चतुर्थी, नवमी, पूर्णिमा या अमावस्या तिथि को रिक्त तिथि के नाम से जाना जाता है।<ref>{{Cite web|https://ndtv.in/faith/there-are-five-types-of-tithi-according-to-panchang-know-which-work-is-best-to-be-done-on-which-tithi-3565191|title= Tithi Importance: पांच प्रकार की होती हैं तिथियां, जानें किस तिथि में कौन सा कार्य करना होता है उत्तम|last=NDTV|website= ndtv.in|language=hi|access-date=2025-06-11}}</ref> माह के अंत के दो प्रचलन है। कुछ स्थानों पर पूर्णिमा से माह का अंत करते हैं और कुछ स्थानों पर अमावस्या से। पूर्णिमा से अंत होने वाले माह '''पूर्णिमांत''' कहलाते हैं और अमावस्या से अंत होने वाले माह '''अमावस्यांत''' कहलाते हैं। अधिकांश स्थानों पर पूर्णिमांत माह का ही प्रचलन है। चन्द्रमा के पूर्ण होने की सटीक स्थिति सामान्य दिन के बीच में भी हो सकती है और इस प्रकार अगली तिथि का आरम्भ दिन के बीच से ही सकता है।<ref name="Indian Calendar"/> == नक्षत्र == तारामंडल में चन्द्रमा के पथ को २७ भागों में विभाजित किया गया है, प्रत्येक भाग को '''[[नक्षत्र]]''' कहा गया है। दूसरे शब्दों में चन्द्रमा के पथ पर तारामंडल का १३ अंश २०' का एक भाग नक्षत्र है।<ref name="Indian Calendar"/> हर भाग को उसके तारों को जोड़कर बनाई गई एक काल्पनिक आकृति के नाम से जाना जाता है। प्रत्येक नक्षत्र का अपना ज्योतिषीय प्रभाव होता है, जो उस दिन के कार्यों को प्रभावित कर सकता है।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.webdunia.com/astrology-nakshatra-sign/effect-of-27-constellations-121122300026_1.html#:~:text=%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B5%20:%20%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%87%20%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE,%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%20%E0%A4%AD%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A6%20%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%20%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A5%A4|title=जन्म नक्षत्र का क्या प्रभाव होता है हम पर, विशेष जानकारी|last=Webdunia|website=hindi.webdunia.com|language=hi|access-date=2025-01-04}}</ref> {{नक्षत्र मानचित्र}} == योग और करण == चन्द्रमा और सूर्य दोनों मिलकर जितने समय में एक नक्षत्र के बराबर दूरी (कोण) तय करते हैं उसे योग कहते हैं, क्योंकि ये चन्द्रमा और सूर्य की दूरी का योग है। ज्योतिष में ग्रहों की विशेष स्थितियों को भी योग कहा जाता है वह एक भिन्न विषय है। एक तिथि का आधा समय '''करण''' है। == चन्द्रमास और ग्रहण == सूर्य और चंद्र [[ग्रहण]] का सम्बन्ध सूर्य और चन्द्रमा की पृथ्वी के सापेक्ष स्थितियों से है। सूर्य ग्रहण केवल अमावस्या को ही आरम्भ होते है और चंद्र ग्रहण केवल पूर्णिमा को ही आरम्भ होते हैं। एक पूर्ण सूर्य ग्रहण की सहायता से अमावस्या तिथि के अंत को समझना सरल है। पूर्ण सूर्य ग्रहण का आरम्भ अमावस्या तिथि में होता है, जब सूर्य ग्रहण पूर्ण होता है तब अमावस्या तिथि का अंत होता है और उसके बाद अगली तिथि आरम्भ हो जाती है जिसमे सूर्य ग्रहण समाप्त हो जाता है। दो सूर्य ग्रहणों या दो चंद्र ग्रहणों के बीच का समय एक या छह चंद्रमास हो सकता हैं। ग्रहणों के समय का अध्ययन चंद्रमासों में करना सरल है क्योकि ग्रहणों के बीच की अवधि को चंद्रमासों में पूरा पूरा विभाजित किया जा सकता है == महीनों के नाम == इन बारह मासों के नाम आकाशमण्डल के नक्षत्रों में से १२ नक्षत्रों के नामों पर रखे गये हैं। जिस मास जो नक्षत्र आकाश में प्रायः रात्रि के आरम्भ से अन्त तक दिखाई देता है या कह सकते हैं कि जिस मास की [[पूर्णिमा|पूर्णमासी]] को [[चन्द्रमा]] जिस [[नक्षत्र]] में होता है, उसी के नाम पर उस मास का नाम रखा गया है। चित्रा नक्षत्र के नाम पर चैत्र मास (मार्च-अप्रैल), विशाखा नक्षत्र के नाम पर वैशाख मास (अप्रैल-मई), ज्येष्ठा नक्षत्र के नाम पर ज्येष्ठ मास (मई-जून), आषाढ़ा नक्षत्र के नाम पर आषाढ़ मास (जून-जुलाई), श्रवण नक्षत्र के नाम पर श्रावण मास (जुलाई-अगस्त), भाद्रपद (भाद्रा) नक्षत्र के नाम पर भाद्रपद मास (अगस्त-सितम्बर), अश्विनी के नाम पर आश्विन मास (सितम्बर-अक्टूबर), कृत्तिका के नाम पर कार्तिक मास (अक्टूबर-नवम्बर), मृगशीर्ष के नाम पर मार्गशीर्ष (नवम्बर-दिसम्बर), पुष्य के नाम पर पौष (दिसम्बर-जनवरी), मघा के नाम पर माघ (जनवरी-फरवरी) तथा फाल्गुनी नक्षत्र के नाम पर फाल्गुन मास (फरवरी-मार्च) का नामकरण हुआ है।<ref name="Reingold2008p275">{{cite book|author1=Nachum Dershowitz|author2=Edward M. Reingold|title=Calendrical Calculations|title-link= Calendrical Calculations |year=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88540-9|pages=[https://archive.org/details/calendricalcalcu00ders/page/n155 123]–133, 275–311}}</ref><ref name=richmond80>{{Cite book|title=Time Measurement and Calendar Construction|publisher= Brill Archive|url=https://books.google.com/books?id=wwEVAAAAIAAJ| access-date=2011-09-18| year= 1956|author= B. Richmond|pages=80–82}}</ref> {| class="wikitable" |- ! महीने (संस्कृत) !महीने (हिन्दी)|| महीने (भोजपुरी)|| महीने (बंगाली) || महीने (असमिया)|| पूर्णिमा के दिन चन्द्रमा का नक्षत्र<ref>{{cite web |last1=Underhill |title=Hindu Religious Year |url=https://ia902708.us.archive.org/3/items/thehindureligiou00undeuoft/thehindureligiou00undeuoft.pdf}}</ref> |- | [[चैत्र]] |चैत|| 𑂒𑂶𑂞 चैत | চৈত্র <br /> चोइत्रो || চ’ত <br /> सौत || चित्रा, स्वाति |- | [[वैशाख]] |बैसाख||𑂥𑂶𑂮𑂰𑂎 बैसाख | জ্যৈষ্ঠ <br /> बोइशाख|| ব’হাগ <br /> বৈশাখ || विशाखा, अनुराधा |- | [[ज्येष्ठ]] |जेठ||𑂔𑂵𑂘 जेठ | জ্যৈষ্ঠ <br /> जोईष्ठो || জেঠ <br /> जेठ || ज्येष्ठा, मूल |- | [[आषाढ़|आषाढ]] |असाढ़||𑂄𑂮𑂰𑂜 आसाढ़ | আষাঢ় <br /> आषाढ़|| আহাৰ <br /> आहार || पूर्वाषाढ़, उत्तराषाढ़ |- | [[श्रावण]] |सावन||𑂮𑂰𑂫𑂢 सावन | শ্রাবণ <br /> सार्बोन || শাওণ <br /> शाऊन|| श्रवणा, धनिष्ठा, शतभिषा |- | [[भाद्रपद]], भाद्र |भादों||𑂦𑂰𑂠𑂷 भादो | ভাদ্র <br /> भाद्रो || ভাদ <br /> भादौ|| पूर्वभाद्र, उत्तरभाद्र |- | [[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|आश्विन]], अश्वयुज |आसिन, असोज, क्वार||𑂄𑂮𑂱𑂢/𑂍𑂳𑂄𑂩 आसिन/कुआर | আশ্বিন <br /> आश्विन|| আহিন <br /> अहिन|| रेवती, अश्विनी, भरणी |- | [[कार्तिक (मास)|कार्तिक]] |कातिक||𑂍𑂰𑂞𑂱𑂍 कातिक | কার্তিক <br /> कार्तिक|| কাতি <br /> काति || कृतिका, रोहिणी |- | [[मार्गशीर्ष]], अग्रहायण |मँगसिर, अगहन||𑂃𑂏𑂯𑂢 अगहन | অগ্রহায়ণ <br /> ओग्रोह्योन|| আঘোণ <br /> अगहन|| मृगशिरा, आर्द्रा |- | [[पौष]] |पूस||𑂣𑂴𑂮 पूस | পৌষ <br /> पौष|| পোহ <br /> पूह|| पुनवर्सु, पुष्य |- | [[माघ]] |माघ||𑂧𑂰𑂐 माघ | মাঘ <br /> माघ || মাঘ <br /> माघ || अश्लेषा, मघा |- | [[फाल्गुन]] |फागुन|| 𑂤𑂰𑂏𑂳𑂢 फागुन | ফাল্গুন <br /> फाल्गुन|| ফাগুন <br /> फागुन|| पूर्व फाल्गुनी, उत्तर फाल्गुनी, हस्त |} == 1996 == Saptami tithi [[File:KedukanBukit001.jpg|thumb|upright=0.8| इण्डोनेशिया के शिलालेखों पर शक संवत् का वर्णन मिलता है। <ref>{{cite book|author1=Colette Caillat|author2=J. G. de Casparis|title=Middle Indo-Aryan and Jaina Studies|url=https://books.google.com/books?id=gbfgYakgCTgC |year=1991|publisher=BRILL|isbn=90-04-09426-1|page=36}}</ref><ref>{{cite book|author=Andrea Acri|title=Esoteric Buddhism in Mediaeval Maritime Asia: Networks of Masters, Texts, Icons|url=https://books.google.com/books?id=2HV8DQAAQBAJ |year=2016|publisher=ISEAS-Yusof Ishak Institute|isbn=978-981-4695-08-4|pages=256–258}}</ref>]] आमतौर पर प्रचलित भारतीय वर्ष गणना प्रणालियों में प्रत्येक को सम्वत कहा जाता है। हिन्दू , बौद्ध, और जैन परम्पराओं में कई सम्वत प्रचलित हैं जिसमे विक्रमी सम्वत, शक संवत् , प्राचीन शक संवत् प्रसिद्ध हैं। <ref name="Salomon1998p181">{{cite book|author=Richard Salomon|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC&pg=PA181|year=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-535666-3|pages=181–183}}</ref> हिन्दी वार्तालाप में गैर भारतीय प्रणालियों के लिए भी संवत् शब्द का प्रयोग हो सकता है । हर संवत् में वर्तमान वर्ष का अंक ये बताता है कि सम्वत शुरू हुए कितने वर्ष हुए हैं । जैसे विश्व भर में प्रचलित ईस्वी संवत् का ये {{Currentyear}} वर्ष है। हिन्दू त्यौहार हिन्दू पंचाग के अनुसार होते हैं। हिन्दू पंचांगों में की संवत् प्रचलित हैं , जिनमे हिंदी भाषी क्षेत्रों में विक्रम संवत् प्रचलित है। विक्रम संवत् का आरम्भ मार्च या अप्रेल में होता है। इस वर्ष लगभग मार्च/अप्रैल {{Currentyear}} से फरवरी/मार्च {{#expr:{{CURRENTYEAR}}+1}} तक विक्रमी सम्वत {{#expr:{{CURRENTYEAR}}+57}} है। <ref>{{cite web |last1=drikpanchang |title=माह पंचाग में संवत् |url=https://www.drikpanchang.com/panchang/month-panchang.html}}</ref> संवत् या तो कार्तिक कृष्ण पक्ष से आरम्भ होते हैं या चैत्र कृष्ण पक्ष से। कार्तिक से आरम्भ होने वाले संवत् को कर्तक संवत् कहते हैं। संवत् में अमावस्या को अंत होने वाले माह (अमावस्यांत माह ) या पूर्णिमा को अंत होने वाले माह (पूर्णिमांत) माह कहा जाता है। किसी संवत् में पूर्णिमांत माह का प्रयोग होता है और किसी में अमावस्यांत का। भारत के अलग अलग स्थानों पर एक ही नाम की संवत् परम्परा में पूर्णिमांत या अमावस्यांत माह का प्रयोग हो सकता है। विक्रम संवत् का आरम्भ चैत्र माह के कृष्ण पक्ष से होता है। कार्तिक कृष्ण पक्ष दिवाली से आरम्भ होता है , इस दिन से वर्ष का आरंभ होने वाले संवत् को विक्रम संवत् (कर्तक ) कहा जाता है। संवत् के अनुसार एक वर्ष की अवधि को भी संवत् कहा जा सकता है , जैसे:- संवत् १६८० में तुलसीदास जी की मृत्यु हुई। == इन्हे भी देखें == * [[मकर संक्रांति]] * [[ग्रेगोरी कैलेंडर]] * [[चन्द्रवाक्य]] * [[पञ्चाङ्गम्]] (भारतीय [[कालदर्शक]]) * [[हिजरी|इस्लामी कैलेंडर]] * [[चीनी कालदर्शक|चीनी कैलेंडर]] * [[भारतीय राष्ट्रीय पंचांग]] * [[विक्रम संवत]] * [[शक संवत]] == बाहरी कड़ियाँ == [https://web.archive.org/web/20100329045659/http://hindi.webdunia.com/religion/sanatandharma/article/0909/02/1090902132_1.htm हिंदू 'पंचांग' की अवधारणा] {{हिन्दू काल गणना}} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:पंचांग]] [[श्रेणी:हिन्दू काल गणना]] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:हिन्दू ज्योतिष]] [[श्रेणी:हिन्दू कैलेंडर]] em1g961q80b2c6fw1reut8oeuymkwu4 प्राचीन भारत 0 7715 6595668 6516144 2026-08-05T08:23:04Z ~2026-43110-10 940483 Amarjeet tiwari 6595668 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मई 2016}} मानव के उदय से लेकर दसवीं सदी तक के [[भारत का इतिहास]], '''प्राचीन भारत का इतिहास''' कहलाता है।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india-42527770|title=भारत का 20 लाख साल पुराना इतिहास देखेंगे?|access-date=11 जनवरी 2018|archive-ʳʳᵘʸʳᵈʸᵗᵈ ᵗʰᵗᵗᵍᵗᵗʰᵉ ʸⁱᵈ ᴳᴴ ʰʰᵗʸʸᵘᵘurl=https://web.archive.org/web/20180105014934/http://www.bbc.com/hindi/india-42527770|archive-date=5 जनवरी 2018|url-status=ᴸⁱᵛᵉʳᵖᵒᵒˡ 5'‰⅝ᵗᵒ ᵗⁱᵐᵉ}}</ref> == प्राचीन भारतीय इतिहास की जानकारी के साधन == {{मुख्य|प्राचीन भारतीय इतिहास की जानकारी के साधन}}1.पुरातात्विक स्त्रोत __इसके अंतर्गत अभिलेख, सिक्का,स्मारक, भवन और चित्र आदि आते है,यह उत्खनन से प्राप्त किया जाता है।पुरातात्विक स्त्रोत साहित्यिक स्त्रोत से अधिक प्रमाणित है। 2.साहित्यिक स्त्रोत __ इसके अंतर्गत वेद, पुराण अरंन्यंक ,ऊपनिसद,महाकाव्य, जातक,पिटक आदि आते है। 3.विदेशी यात्रीयो का वर्णन __विदेशी यात्रियो के वर्णन से तार्त्पय है कि जो विदेशी भारत मे घूमने आए वह यहाॅ के बारे कुछ लिखकर गए जैसे:_ फाहइयान ने अशोक के छः स्तंभ के बारे जानकारी लेकर गया। == पाषाण युग == [[पाषाण युग]] से तात्पर्य ऐसे काल से है जब लोग [[पत्थर|पत्थरों]] पर आश्रित थे। पत्थर के औज़ार, पत्थर की गुफा ही उनके जीवन के प्रमुख आधार थे। यह मानव सभ्यता के आरंभिक काल में से है जब मानव आज की तरह विकसित नहीं था। इस काल में मानव प्राकृतिक आपदाओं से जूझता रहता था और शिकार तथा कन्द-मूल फल खाकर अपना जीवन बसर करता था। === पुरापाषाण युग === {{main|भारत का पुरापाषाण युग}} [[हिमयुग]] का अधिकांश भाग पुरापाषाण काल में बीता है। भारतीय पुरापाषाण युग को औजारों, जलवायु परिवर्तनों के आधार पर तीन भागों में बांटा जाता है - * आरंभिक या निम्न पुरापाषाण युग (25,00,000 ईस्वी पूर्व - 100,000 ई. पू.) * मध्य पुरापाषाण युग (1,000,000 ई. पू. - 40,000 ई. पू.) * उच्च पुरापाषाण युग (40,000 ई.पू - 10,000 ई.पू.) आदिम मानव के जीवाश्म भारत में नहीं मिले हैं। [[महाराष्ट्र]] के बोरी नामक स्थान पर मिले तथ्यों से अंदेशा होता है कि मानव की उत्पत्ति 14 लाख वर्ष पूर्व हुई होगी। यह बात लगभग सर्वमान्य है कि अफ़्रीका की अपेक्षा भारत में मानव बाद में बसे। यद्दपि यहां के लोगों का पाषाण कौशल लगभग उसी तरह विकसित हुआ जिस तरह [[अफ़्रीका]] में। इस समय का मानव अपना भोजन कठिनाई से ही बटोर पाता था। वह ना तो खेती करना जानता था और ना ही घर बनाना। यह अवस्था 9000 ई.पू. तक रही होगी। [[पुरापाषाण काल]] के औजार [[छोटा नागपुर पठार|छोटानागपुर के पठार]] में मिले हैं जो 1,00,000 ई.पू. तक हो सकते हैं। [[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]] के [[कर्नूल|कुर्नूल]] जिले में 20,000 ई.पू. से 10,000 ई.पू. के मध्य के औजार मिले हैं। इनके साथ हड्डी के उपकरण और पशुओं के अवशेष भी मिले हैं। [[उत्तर प्रदेश]] के [[मिर्ज़ापुर]] जिले की [[बेलन घाटी]] में जो पशुओं के अवशेष मिले हैं उनसे ज्ञात होता है कि [[बकरी]], [[भेड़]], [[गाय]], [[भैंस]] इत्यादि पाले जाते थे। फिर भी पुरापाषाण युग की आदिम अवस्था का मानव [[शिकार]] और खाद्य संग्रह पर जीता था। [[पुराण|पुराणों]] में केवल [[फल]] और [[कन्द मूल]] खाकर जीने वालों का जिक्र है। इस तरह के कुछ लोग तो आधुनिक काल तक पर्वतों और गुफाओं में रहते आए हैं। === नवपाषाण युग === भारत में नवपाषाण युग के अवशेष सम्भवतः 6000 ई०पू० से 1000 ई०पू के है।विकास कि यह अवधि भारतीय उपमहाद्वीप में कुछ देर से आयी क्योकि ऐसा माना jata है कि विश्व के बडे भूभाग( south west Asia) में यह युग 8000-7000 ई०पू० के आसपास पनपा, यहाँ से नील घाटी (Egypt) होते हुए यूरोप पहुंचा। इस युग में मानव पत्थर कि बनी हाथ कि कुल्हाड़ियां आदि औजार पत्थर को छिल घीस और चमकाकर तैयार करता था, उत्तरी भारत में नवपाषाण युग का स्थल बुर्जहोम (कश्मीर) में पाया गया है। भारत में नव पाषाण काल के प्रमुख चार स्थल है == ताम्र पाषाण युग == नवपाषाण युग का अन्त होते होते धातुओं का प्रयोग शुरू हो गया था। ताम्र पाषाणिक युग में तांबा तथा प्रस्तर के हथियार ही प्रयुक्त होते थे। इस समय तक लोहा या कांसे का प्रयोग आरम्भ नहीं हुआ था। [[भारत]] में ताम्र पाषाण युग की बस्तियां दक्षिण पूर्वी राजस्थान, पश्चिमी मध्य प्रदेश, पश्चिमी महाराष्ट्र तथा दक्षिण पूर्वी भारत में पाई गई है। और सारे भारत में जंगल ही था == कांस्य युग और सिंधु घाटी सभ्यता == {{main|सिंधु घाटी सभ्यता}} बीसवीं शताब्दी के प्रारंभ तक इतिहासकारों की यह मान्यता थी कि वैदिक सभ्यता भारत की सबसे प्राचीन सभ्यता है। परन्तु सर [[दयाराम साहनी]] के नेतृत्व में १९२१ में जब [[हड़प्पा]] (पंजाब के माँन्टगोमरी जिले में स्थित) की खुदाई हुई तब इस बात का पता चला कि भारत की सबसे पुरानी सभ्यता वैदिक नहीं वरन [[सिंधु घाटी सभ्यता|सिन्धु घाटी की सभ्यता]] है। अगले साल अर्थात १९२२ में [[राखालदास बनर्जी]] के नेतृत्व में [[मोहन जोदड़ो|मोहनजोदड़ो]] (सिन्ध के [[लाड़काना|लरकाना]] जिले में स्थित) की खुदाई हुई। हड़प्पा टीले के बारे में सबसे पहले चार्ल्स मैसन ने १९२६ में उल्लेख किया था। मोहनजोदड़ो को [[सिन्धी भाषा]] में मृतकों का टीला कहा जाता है। १९२२ में राखालदास बनर्जी ने और इसके बाद १९२२ से १९३० तक सर जॉन मार्शल के निर्देशन में यहां उत्खनन कार्य करवाया गया। [[सिंधु घाटी सभ्यता]] (2500 ईसापूर्व से 1750 ईसापूर्व तक) विश्व की प्राचीन नदी घाटी सभ्यताओं में से एक प्रमुख सभ्यता है। सम्मानित पत्रिका नेचर में प्रकाशित शोध के अनुसार यह सभ्यता कम से कम 8000 वर्ष पुरानी है। यह [[हड़प्पा]] सभ्यता और 'सिंधु-सरस्वती सभ्यता' के नाम से भी जानी जाती है। इसका विकास सिंधु और घघ्घर/हकड़ा (प्राचीन सरस्वती) के किनारे हुआ।[[मोहन जोदड़ो|मोहनजोदड़ो]], कालीबंगा, लोथल, धोलावीरा, राखीगढ़ी और हड़प्पा इसके प्रमुख केन्द्र थे। दिसम्बर २०१४ में भिर्दाना को अबतक का खोजा गया सबसे प्राचीन नगर माना गया सिंधु घाटी सभ्यता का। ब्रिटिश काल में हुई खुदाइयों के आधार पर पुरातत्ववेत्ता और इतिहासकारों का अनुमान है कि यह अत्यंत विकसित सभ्यता थी और ये शहर अनेक बार बसे और उजड़े हैं। इस सभ्यता की सबसे विशेष बात थी यहां की विकसित नगर निर्माण योजना। [[हड़प्पा]] तथा [[मोहन जोदड़ो|मोहनजोदड़ो]] दोनो नगरों के अपने दुर्ग थे जहां शासक वर्ग का परिवार रहता था। प्रत्येक नगर में दुर्ग के बाहर एक एक उससे निम्न स्तर का शहर था जहां ईंटों के मकानों में सामान्य लोग रहते थे। इन नगर भवनों के बारे में विशेष बात ये थी कि ये जाल की तरह विन्यस्त थे। यानि सड़के एक दूसरे को समकोण पर काटती थीं और नगर अनेक आयताकार खंडों में विभक्त हो जाता था। ये बात सभी सिन्धु बस्तियों पर लागू होती थीं चाहे वे छोटी हों या बड़ी। हड़प्पा तथा मोहनजोदड़ो के भवन बड़े होते थे। वहाँ के स्मारक इस बात के प्रमाण हैं कि वहाँ के शासक मजदूर जुटाने और कर-संग्रह में परम कुशल थे। ईंटों की बड़ी-बड़ी इमारत देख कर सामान्य लोगों को भी यह लगेगा कि ये शासक कितने प्रतापी और प्रतिष्ठावान् थे। मोहनजोदड़ो का अब तक का सबसे प्रसिद्ध स्थल है विशाल सार्वजनिक स्नानागार, जिसका जलाशय दुर्ग के टीले में है। === उत्पत्ति === इतनी विस्तृत सभ्यता होने के बावजूद भी इसकी उत्पत्ति को लेकर आज भी विद्वानों में मतैक्य का अभाव है। इसकी सबसे बड़ी वजह यह है कि हड़प्पा संस्कृति के जितने भी स्थलों की अब तक खुदाई हुई है वहां सभ्यता के विकास अनुक्रम का चिन्ह स्पष्ट नही मिलता है अर्थात इस सभ्यता के अवशेष जहां कहीं भी मिले हैं अपनी पूर्ण विकसित अवस्था में ही मिले हैं। सर जॉन मार्शल, गार्डन चाईल्ड, मार्टीमर व्हीलर आदि इतिहासकारों की मान्यता है कि हड़प्पा सभ्यता की उत्पत्ति में विदेशी तत्व का हाथ रहा है। इन इतिहासकारों का मानना है कि हड़प्पा की उत्पत्ति [[मेसोपोटामिया]] की शाखा सुमेरिया की सभ्यता की प्रेरणा से हुई है। इन दोनो सभ्यताओं में कुछ समानताएं भी देखने को मिलती है जो इस प्रकार है - *(१) दोनो ही सभ्यता नगरीय है। *(२) दोनो ही सभ्यताओं के निवासी कांसे और तांबे के साथ साथ पाषाण के लघु उपकरणों का प्रयोग करते थे। *(३) दोनों ही सभ्यताओं के भवन निर्माण में कच्चे और पक्के दोनो ही प्रकार के ईंटों का प्रयोग हुआ है। *(४) दोनो को [[लिपि]] का ज्ञान था। इन्ही समानताओं के आधार पर व्हीलर ने सैन्धव सभ्यता को [[सुमेरियन सभ्यता]] का एक उपनिवेश बताय़ा था। लेकिन इन समानताओं के बावजूद कुछ ऐसी असमानताएं भी हैं जिनकी उपेक्षा नहीं की जा सकती है। हड़प्पा सभ्यता की नगर योजना सुमेरिया की सभ्यता से अधिक सुव्यवस्थित है। दोनो ही सभ्यताओं में आम उपयोग की चीजें काफी भिन्न हैं जैसे बर्तन, उपकरण, मूर्तियां, मुहरें आदि। फिर दोनों ही सभ्यताओं के लिपि में भी अंतर है। जहां सुमेरियाई लिपि में ९०० अक्षर हैं वहीं [[सरस्वती लिपि|सिन्धु लिपि]] में केवल ४०० अक्षर हैं। इन विभिन्नताओं के होते हुए दोनो सभ्यताओं को समान मानना समुचित नहीं लगता है| == वैदिक काल == {{main|वैदिक सभ्यता}} सिंधु घाटी सभ्यता (Indus Valley Civilization) के पश्चात भारत में जिस नवीन सभ्यता का विकास हुआ उसे ही आर्य (Aryan) अथवा वैदिक सभ्यता (Vedic Civilization) के नाम से जाना जाता है। इस काल की जानकारी हमे मुख्यत: वेदों से प्राप्त होती है, जिसमे [[ऋग्वेद]] सर्वप्राचीन होने के कारण सर्वाधिक महत्वपूर्ण है। वैदिक काल को ऋग्वैदिक काल या पूर्व वैदिक काल (1500 -1000 ई.पु.) तथा उत्तर वैदिक काल (1000 - 600 ई.पु.) में बांटा गया है। आम तौर पर अधिकतर विद्वान वैदिक सभ्यता का काल 5000 ईसा पूर्व से 500 ईसा पूर्व के बीच में मानत है| == उत्तरवैदिक काल == (१०००-६०० ई०पू०) ऋग्वैदिक काल में आर्यों का निवास स्थान सिन्धु तथा सरस्वती नदियों के बीच में था। बाद में वे सम्पूर्ण उत्तर भारत में फ़ैल चुके थे। सभ्यता का मुख्य क्षेत्र गंगा और उसकी सहायक नदियों का मैदान हो गया था। गंगा को आज भारत की सबसे पवित्र नदी माना जाता है। इस काल में विश् का विस्तार होता गया और कई जन विलुप्त हो गए। भरत, त्रित्सु और तुर्वस जैसे जन् राजनीतिक हलकों से ग़ायब हो गए जबकि पुरू पहले से अधिक शक्तिशाली हो गए। पूर्वी उत्तर प्रदेश और बिहार में कुछ नए राज्यों का विकास हो गया था, जैसे - काशी, कोसल, विदेह ([[मिथिला]]), मगध और अंग। ऋग्वैदिक काल में सरस्वती नदी को सबसे महत्वपूर्ण माना जाता है। ग॓गा और यमुना नदी का उल्लेख केवल एक बार हुआ है। इस काल में कौसाम्बी नगर मे॓ पहली बार पक्की ईटो का प्रयोग किया गया। इस काल में वर्ण व्यासाय के बजाय जन्म के आधार पे निर्धारित होने लगे अथर्ववेद की रचना उत्तर-वैदिक काल के दौरान हुई थी; इसे वैदिक युग के अंत में लिखा गया था। == वैदिक साहित्य == * वैदिक साहित्य में चार वेद एवं उनकी संहिताओं, ब्राह्मण, आरण्यक, उपनिषदों एवं वेदांगों को शामिल किया जाता है। * वेदों की संख्या चार है- ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद और अथर्ववेद। * ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद और अथर्ववेद विश्व के प्रथम प्रामाणिक ग्रन्थ है। * वेदों को अपौरुषेय कहा गया है। गुरु द्वारा शिष्यों को मौखिक रूप से कंठस्त कराने के कारण वेदों को "श्रुति" की संज्ञा दी गई है। === ऋग्वेद === 1. ऋग्वेद देवताओं की स्तुति से सम्बंधित रचनाओं का संग्रह है। 2. यह 10 मंडलों में विभक्त है। इसमे 2 से 7 तक के मंडल प्राचीनतम माने जाते हैं। प्रथम एवं दशम मंडल बाद में जोड़े गए हैं। इसमें 1028 सूक्त हैं। 3. इसकी भाषा '''''पद्यात्मक''''' है। 4. ऋग्वेद में 33 प्रकार के देवों (दिव्य गुणो से युक्त पदार्थो) का उल्लेख मिलता है। 5. प्रसिद्ध गायत्री मंत्र जो सूर्य से सम्बंधित देवी गायत्री को संबोधित है, ऋग्वेद में सर्वप्रथम प्राप्त होता है।गायत्री मंत्र ऋग्वेद के तीसरे मंडल में उल्लेखित है। 6. ' असतो मा सद्गमय ' वाक्य ऋग्वेद से लिया गया है। 7. ऋग्वेद में मंत्र को कंठस्त करने में स्त्रियों के नाम भी मिलते हैं, जिनमें प्रमुख हैं- लोपामुद्रा, घोषा, शाची, पौलोमी एवं काक्षावृती आदि। 8. इसके पुरोहित के नाम होत्री है। === यजुर्वेद === * यजु का अर्थ होता है यज्ञ। इसमें धनुर्यवीद्या का उल्लेख है। * यजुर्वेद वेद में यज्ञ की विधियों का वर्णन किया गया है। * इसमे मंत्रों का संकलन आनुष्ठानिक यज्ञ के समय सस्तर पाठ करने के उद्देश्य से किया गया है। * इसमें मंत्रों के साथ-साथ धार्मिक अनुष्ठानों का भी विवरण है, जिसे मंत्रोच्चारण के साथ संपादित किए जाने का विधान सुझाया गया है। * यजुर्वेद की भाषा पद्यात्मक एवं गद्यात्मक दोनों है। * यजुर्वेद की दो शाखाएं हैं- कृष्ण यजुर्वेद तथा शुक्ल यजुर्वेद। * कृष्ण यजुर्वेद की चार शाखाएं हैं- मैत्रायणी संहिता, काठक संहिता, कपिन्थल तथा संहिता। शुक्ल यजुर्वेद की दो शाखाएं हैं- मध्यान्दीन तथा कण्व संहिता। * यह 40 अध्याय में विभाजित है। * इसी ग्रन्थ में पहली बार राजसूय तथा वाजपेय जैसे दो राजकीय समारोह का उल्लेख है। === सामवेद === सामवेद की रचना ऋग्वेद में दिए गए मंत्रों को गाने योग्य बनाने हेतु की गयी थी। * इसमे 1810 छंद हैं जिनमें 75 को छोड़कर शेष सभी ऋग्वेद में उल्लेखित हैं। * सामवेद तीन शाखाओं में विभक्त है- कौथुम, राणायनीय और जैमनीय। * सामवेद को भारत की प्रथम संगीतात्मक पुस्तक होने का गौरव प्राप्त है। === अथर्व वेद === * इस वेद में रहस्यमई विद्याओं, चमत्कार, जादू टोने, आयुर्वेद जड़ी बूटियों का वर्णन मिलता है। * इसमें कुल 20 अध्याय में 5687 मंत्र हैं। * अथर्ववेद आठ खंड में विभाजित है। इसमें भेषज वेद और धातु वेद दो प्रकार मिलते हैं। == बौद्ध और जैन धर्म== {{main|बौद्ध धर्म}} ईसा पूर्व छठी सदी तक वैदिक कर्मकांडों की परंपरा का अनुपालन कम हो गया था। उपनिषद ने जीवन की आधारभूत समस्या के बारे में स्वाधीनता प्रदान कर दिया था। इसके फलस्वरूप कई धार्मिक पंथों तथा संप्रदायों की स्थापना हुई। उस समय ऐसे किसी 62 सम्प्रदायों के बार में जानकारी मिलती है। लेकिन इनमें से केवल 2 ने भारतीय जनमानस को लम्बे समय तक प्रभावित किया - जैन और बौद्ध। जैन धर्म पहले से ही विद्यमान था। दोनों श्रमण संस्कृति पर आधारित हैं। वैदिकों ने श्रमण संस्कृति को बाद में उपनिषदों में अपनाया। === जैन धर्म === जैन धर्म के दो तीर्थकरों - [[ऋषभदेव|ऋषभनाथ]] तथा [[अरिष्टनेमि]]- का उल्लेख ऋग्वेद में पाया जाता है। कुछ विद्वानों का मत है कि हड़प्पा की खुदाई में जो नग्न धड़ की मूर्ति मिली है वो किसी तीर्थकर की है। [[पार्श्वनाथ]] तेइसवें तीर्थकर तथा [[महावीर|भगवान महावीर]] चौबीसवें तीर्थकर थे। वर्धमान महावीर जो कि जैनों के सबसे प्रमुख तथा अन्तिम तीर्थकर थे, का जन्म 540 ईसापूर्व के आसपास [[वैशाली]] के पास कुंडग्राम में हुआ था। 42 वर्ष की अवस्था में उन्हें कैवल्य (परम ज्ञान) प्राप्त हुआ। महावीर ने पार्श्वनाथ के चार सिद्धांतों को स्वीकार किया - * '''अहिंसा''' - जीव हत्य न करना * '''अमृषा''' - झूठ न बोलना * '''अस्तेय''' - चोरी न करना * '''अपरिग्रह''' - सम्पत्ति इकठ्ठा न करना इसके अतिरिक्त उन्होंने अपना पांचवा सिद्धांत भी अपने उपदेशों में जोड़ा - * '''ब्रह्मचर्य''' - इंद्रियों पर नियंत्रण इस सम्प्रदाय के दो अंग हैं - श्वेताबर तथा दिगंबर === बौद्ध धर्म === जैन धर्म की तरह इसका मूल भी एक उच्चवर्गीय क्षत्रिय परिवार से था। गौतम नाम से जन्में [[गौतम बुद्ध|महात्मा बुद्ध]] का जन्म 563 ईसापूर्व में शाक्यकुल के राजा शुद्धोदन के घर हुआ था। इन्होने भी सांसारिक जीवन जीने के बाद एक दिन (या रात) अचानक से अपना गार्हस्थ छोड़कर सत्य की खोज में चल पड़े। बुद्ध के उपदेशों में चार आर्य सत्य समाहित हैं - * दुख * दुख समुद्दय * दुख निरोध * दुख निरोध गामिनी प्रतिपदा। उन्होंने अष्टांगिक मार्ग का सुझाव दिया जिसका पालन करके मनुष्य पुनर्जन्म के बंधन से दूर हो सकता है - * सम्यक वाक् * सम्यक कर्म * सम्यक आजीविका * सम्यक व्यायाम * सम्यक स्मृति * सम्यक समाधि * सम्यक संकल्प * सम्यक दृष्टि बौद्ध धर्म का प्रभाव [[भारत]] के बाहर भी हुआ। [[अफ़ग़ानिस्तान]] (उस समय फ़ारसी शासकों के अधीन), [[चीन]], [[जापान]] तथा [[श्रीलंका]] के अतिरिक्त इसने दक्षिण पूर्व एशिया में भी अपनी पहचान बनाई। == यूनानी तथा फारसी आक्रमण == उस समय उत्तर पश्चिमी भारत में कोई खास संगठित राज्य नहीं था। लगातार शक्तिशाली हो रहे [[फ़ारसी साम्राज्य]] की नज़र इधर की ओर भी गई। हंलांकि अब तक फ़ारस पर राज कर रहे चन्द्र राजा [[यूनान]], पश्चिमी एशिया तथा मध्य एशिया की ओर बढ़ रहे थे, उन्होंने भारत की अनदेखी नहीं की थी। शक्तिशाली अजमीड/हखामनी (Achaemenid) शासकों की निगाह इस क्षेत्र पर थी और Kuru-s कुरुस [[साईरस]] (558ईसापूर्व - 530 ईसापूर्व) ने [[हिन्दु कुश|हिंदूकुश]] के दक्षिण के रजवाड़ो को अपने अधीन कर लिया। इसके बाद दारयवाहु (डेरियस, 522-486 ईसापूर्व) के शासनकाल में फ़ारसी शासन के विस्तार के साक्ष्य मिलते हैं। इसके उत्कीर्ण लेखों में दो ज़ग़ह ''हिन्दू'' को इसके राज्य का हिस्सा बताया गया है। इस संदर्भ में ''हिन्दू'' शब्द का सही अर्थ बता पाना कठिन है पर इसका तात्पर्य किसा ऐसे प्रदेश से अवश्य है जो सिंधु नदी के पूर्व में हो। ईसापूर्व चौथी सदी में जब यूनानी और फ़ारसी शासक पश्चिम एशिया (आधुनिक [[तुर्की]] का क्षेत्र) पर अपना प्रभुत्व जमाने के लिए संघर्ष कर रहे थे। मकदूनिया के राजा [[सिकंदर]] के हाथों हखामनी शासक डेरियस तृतीय के हारने के पश्चात स्थिति में परिवर्तन आ गया। सिकंदर पश्चिम एशिया जीतने के बाद [[अरब]], [[मिस्र]] तथा उसके बाद फ़ारस के केन्द्र ([[ईरान]]) तक पहुंच गया। इतने से भी जब उसको संतोष नहीं हुआ तो वो [[अफ़ग़ानिस्तान|अफ़गानिस्तान]] होते हुए 326 ईसा पूर्व में पश्चिमोत्तर भारत पहुँच गया। सिकंदर के [[भारत]] आने के बारे में कोई भारतीय स्रोत उपलब्ध नहीं है। सिकंदर के विजय अभियान की बात केवल यूनानी तथा रोमन स्रोतों में उपलब्ध है तथा उन्हें सत्य के करीब मान कर ये सब लिखा गया है। यूनानी ग्रंथ तो सिकंदर के [[भारत]] अभियान का विस्तार से वर्णन करते हैं पर वे [[चाणक्य|कौटिल्य]] के बारे में एक शब्द भी नहीं लिखते हैं। सिकंदर जब भारत पहुंचा तो [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] (अविभाजित पंजाब) में [[रावलपिंडी]] के पास का राजा उसकी सहायता के लिए पहँच गया। अन्य लगभग सभी राजाओं ने सिन्दर का डटकर मुकाबला किया पर वे सिकन्दर की अनुभवी सेनाओं से हार गए। यूनानी लेखकों ने इन राजाओं के वीरता की भूरि-भूरि प्रशंसा की है। इसके बाद [[झेलम नदी|झेलम]] और [[चिनाब]] के बीच स्थित प्रदेश का राजा '''पोरस''' (जो कि पौरव का यूनानी नाम लगता है) ने सिकंदर का वीरता पूर्वक सामना किया। 326 ईस्वी पूर््व का यह झेलम नदी के तट पर हुआ पोरस व सिकंदर के मध्य का युद्ध हाइडेस्पीच का युद्ध कहलाता है ।कहा जाता है कि युद्ध हारने के बाद जब पोरस बन्दी बनकर सिकन्दर के सामने प्रस्तुत हुआ तो उससे पूछा गया - ''तुम्हारे साथ कैसा सुलूक (वर्ताव) किया जाय''। तो उसने साहसी उत्तर दिया -" ''जैसा एक राजा दूसरे राजा के साथ करता है'' "। उसके उत्तर पर मुग्ध होकर सिकन्दर ने उसका हारा हुआ प्रदेश लौटा दिया। इसके बाद जब उसे भारत के वीर योद्धा चन्द्रगुप्त मोर्य(मगध का नंद राजा-चंद्रगुप्त नही) की विशाल सेना का सामना करना था तब भय से ग्रसित सेना को लेकर सिकन्दर आगे नहीं बढ़ सका और वापस लौट गया। == महाजनपद == {{main|महाजनपद}} बौद्ध ग्रंथ [[अंगुत्तरनिकाय|अंगुत्तर निकाय]] के अनुसार कुल सोलह (16) महाजनपद थे - [[अवन्ति]],[[अश्मक]] या अस्सक, [[अंग]], [[कंबोज|कम्बोज]], [[काशी]], [[कुरु]], [[कोशल]], [[गंधार]], [[चेदि]], [[वज्जि]] या वृजि, [[वत्स]] या वंश, [[पाञ्चाल|पांचाल]], [[मगध महाजनपद|मगध]], [[मत्स्य]] या [[मच्छ]], [[मल्ल]], [[सुरसेन]]। इनमें सत्ता के लिए संघर्ष चलता रहता था। == महापद्मनंद नंदमौर्य साम्राज्य == {{main|मौर्य वंश}} ईसापूर्व छठी सदी के प्रमुख राज्य थे - मगध, कोसल, वत्स के पौरव और अवंति के प्रद्योत। चौथी सदी में [[चन्द्रगुप्त मौर्य|चन्द्रगुप्त मौर्य ( चंद्र नंद )]] मोत्तर [[भारत]] को यूनानी शासकों से मुक्ति दिला दी। इसके बाद उसने मगध की ओर अपना ध्यान केन्द्रित किया जो उस समय नंदों के शासन में था। जैन ग्रंथ परिशिष्ठ पर्वन में कहा गया है कि [[चाणक्य|सम्राट धनानंद]] ने चाणक्य को अपने राजमहल से बाहर निकाल दिया इसलिए चंद्रगुप्त मौर्य को बड़का कर अपने ही बड़े भाई धनानंद को मरवा दिया चंद्र नंद से चंद्रगुप्त मौर्य बन गया इसके बाद चन्द्रगुप्त ने दक्षिण की ओर अपने साम्राज्य का विस्तार किया। चन्द्रगुप्त ने सिकंदर के क्षत्रप [[सेल्युकस प्रथम निकेटर|सेल्यूकस]] को हाराया था जिसके फलस्वरूप उसने [[हेरात]], [[कांधार|कंदहार]], [[काबुल]] तथा [[बलूचिस्तान (पाकिस्तान)|बलूचिस्तान]] के प्रांत चंद्रगुप्त को सौंप दिए थे। चन्द्रगुप्त के बाद [[बिन्दुसार|बिंदुसार]] के पुत्र [[अशोक]] ने मौर्य साम्राज्य को अपने चरम पर पहुँचा दिया। [[कर्नाटक]] के चित्तलदुर्ग तथा मास्की में अशोक के शिलालेख पाए गए हैं। चुंकि उसके पड़ोसी राज्य [[चोल राजवंश|चोल]], [[पाण्ड्य राजवंश|पांड्य]] या [[चेर राजवंश|केरलपुत्रों]] के साथ अशोक या बिंदुसार के किसा लड़ाई का वर्णन नहीं मिलता है इसलिए ऐसा माना जाता है कि ये प्रदेश चन्द्रगुप्त के द्वारा ही जीता गया था। अशोक के जीवन का निर्णायक युद्ध [[कलिंग का युद्ध]] था। इसमें उत्कलों से लड़ते हुए अशोक को अपनी सेना द्वारा किए गए नरसंहार के प्रति ग्लानि हुई और उसने बौद्ध धर्म को अपना लिया। फिर उसने बौद्ध धर्म का प्रचार भी करवाया। चन्द्रगुप्त मौर्य के समय में यूनानी राजदूत [[मेगस्थनीज|मेगास्थनीज़]] , सेल्यूकस के द्वारा उनके दरबार में भेजा गया। उसने चन्द्रगुप्त मौर्य के राज्य तथा उसकी राजधानी [[पाटलिपुत्र]] (आधुनिक [[पटना]]) का वर्णन किया है। इस दौरान कला का भी विकास हुआ महापद्मा नंद == मौर्यों के बाद == मौर्यों के पतन के बाद [[शुंग राजवंश]] ने सत्ता सम्हाली। ऐसा माना जाता है कि मौर्य राजा वृहदृथ के सेनापति पुष्यमित्र ने बृहद्रथ की हत्या कर दी थी जिसके बाद शुंग वंश की स्थापना हुई। शुंगों ने 187 ईसापूर्व से 75 ईसापूर्व तक शासन किया। इसी काल में महाराष्ट्र में सातवाहनों का और दक्षिण में [[चेर]], [[चोल राजवंश|चोल]] और पांड्यों का उदय हुआ। सातवाहनों के साम्राज्य को आंध्र भी कहते हैं जो अत्यन्त शक्तिशाली था। पुष्यमुत्र के शासनकाल में पश्चिम से यवनों का आक्रमण हुआ। इसी काल के माने जाने वाले वैयाकरण [[पतञ्जलि|पतंजलि]] ने इस आक्रमण का उल्लेख किया है। [[कालिदास]] ने भी अपने [[मालविकाग्निमित्रम्]] में [[वसुमित्र]] के साथ यवनों के युद्ध का चर्चा किया है। इन आक्रमणकारियों ने भारत की सत्ता पर कब्जा कर लिया। कुछ प्रमुख भारतीय-यूनानी शासक थे - यूथीडेमस, डेमेट्रियस तथा मिनांडर। मिनांडर ने बौद्ध धर्म अपना लिया था तथा उसका प्रदेश अफगानिस्तान से पश्चिमी उत्तर प्रदेश तक फैला हुआ था। इसके बाद पह्लवों का शासन आया जिनके बारे में अधिक जानकारी उपल्ब्ध नहीं है। तत्पश्चात शकों का शासन आया। शक लोग मध्य एशिया के निवासी थे जिन्हें यू-ची नामक कबीले ने उनके मूल निवास से खदेड़ दिया गया था। इसके बाद वे भारत आए। इसके बाद यू-ची जनजाति के लोग भी भारत आ गए क्योंकि [[चीन की विशाल दीवार|चीन की महान दीवार]] के बनने के बाद मध्य एशिया की परिस्थिति उनके अनूकूल नहीं थी। ये [[कुषाण राजवंश|कुषाण]] कहलाए। [[कनिष्क]] इस वंश का सबसे प्रतापी राजा था। कनिष्क ने ७८ ईसवी से 101 ईस्वी तक राज किया। == समकालीन दक्षिण भारत == दक्षिण में चेर, पांड्य तथा चोल के बीच सत्ता संघर्ष चलता रहा था। संगम साहित्य इस समय की सबसे अमूल्य धरोहर थी। तिरूवल्लुवर द्वारा रचित [[तिरुक्कुरल]] तमिल भाषा का प्राचीनतम ग्रंघ माना जाता है। धार्मिक सम्प्रदायों का प्रचलन था और मुख्यतः वैष्णव, शैव, बौद्ध तथा जैन सम्प्रदायों के अनुयायी थे। == गुप्त काल == {{main|गुप्त वंश}} सन् ३२० ईस्वी में [[चन्द्रगुप्त प्रथम]] अपने पिता घटोत्कच के बाद राजा बना जिसने गुप्त वंश की नींव डाली। इसके बाद [[समुद्रगुप्त]] (३४० इस्वी), चन्द्रगुप्त द्वितीय, [[कुमारगुप्त प्रथम]] (४१३-४५५ इस्वी) और [[स्कन्दगुप्त|स्कंदगुप्त]] शासक बने। इसके करीब १०० वर्षों तक गुप्त वंश का अस्तित्व बना रहा। ६०६ इस्वी में [[हर्षवर्धन|हर्ष]] के उदय तक किसी एक प्रमुख सत्ता की कमी रही। इस काल में कला और साहित्य का उत्तर तथा दक्षिण दोनों में विकास हुआ। इस काल का सबसे प्रतापी शासक "[[समुद्रगुप्त]]" था जिसके शासनकाल में भारत को "सोने की चिड़िया" कहा जाने लगा। ग्यारहवीं तथा बारहवीं सदी में भारतीय [[कला]], [[भाषा]] तथा [[धर्म]] का प्रचार दक्षिणपूर्व एशिया में भी हुआ। ==प्राचीन भारत के राजवंश और उनके संस्थापक == {| class="wikitable sortable" ! वंश !! राजधनी !! संस्थापक |- | [[कुरु वंश]] || [[हस्तिनापुर]] || [[भरत वंश (कुरु पांडु)]] |- | [[हर्यक वंश]] || [[राजगृह]], [[पाटलिपुत्र]] || [[बिम्बिसार]] |- | [[शिशुनाग वंश]] || पाटलिपुत्र, वैशाली || [[शिशुनाग]] |- | [[नंद वंश|नन्द वंश]] || पाटलिपुत्र || महापद्मनन्द |- | [[मौर्य राजवंश|मौर्य वंश]] || पाटलिपुत्र || चंद्रगुप्त मौर्य |- | [[शुंग राजवंश|शुंग वंश]] || विदिशा || पुष्यमित्र शुंग |- | [[कण्व वंश]] || पाटलिपुत्र || वसुदेव |- | [[सातवाहन|सातवाहन वंश]] || पैठन || सिमुक |- | [[महामेघवाहन वंश|चेदि वंश]] || सोत्थवती || महामोघवाहन |- | हिंद-यवन || शाकल ( सियालकेट ) || डेमेट्रियस |- | [[कुषाण राजवंश|कुषाण वंश]] || पुरुषपुर पेशावर || कुजुल कडफिसेस |- | [[कदम्ब वंश]] || बनवासी || मयूरशर्मन |- | [[गंग वंश]] || तलकाड || कोंकणिवर्मा |- | [[गुप्त राजवंश|गुप्त वंश]] || पाटलिपुत्र || श्रीगुप्त |- | [[मौखरी वंश]] || कन्नौज || ईशानवर्मा |- | [[हूण वंश]] || स्यालकोट || तोरमाण |- | [[मैत्रक वंश]] || वल्लभी || भट्टारक |- | [[उत्तरगुप्त वंश]] || पाटलिपुत्र || कृष्णगुप्त |- | [[गौड़ वंश]] || कर्णसुवर्ण, मुर्शिदाबाद || शशांक |- | [[पुष्यभूति वंश]] || थानेश्वर || प्रभाकरवर्धन |- | [[पाल वंश]] || [[मुंगेर]] || गोपाल |- | [[सेन राजवंश|सेन वंश]] || राढ़ || सामन्तसेन |- | [[राष्ट्रकूट राजवंश|राष्ट्रकूट वंश]] || मान्यखेत || दन्तिवर्मन |- | [[गुर्जर प्रतिहार वंश]] || कन्नौज || नागभट्ट प्रथम |- | [[कलचुरी]] [[महामेघवाहन वंश|चेदि वंश]] || त्रिपुरी || कोक्कल प्रथम |- | [[परमार वंश]] || धारा || कृष्णराज/ उपेन्द्र |- | [[लोदी वंश]] || दिल्ली || |- | [[महदेले लोधी वंश]] || मोहली || दृगपाल/महदेले |- | [[सोलंकी वंश]] || अन्हिलवाड़ || मूलराज प्रथम |- | [[चन्देल|चन्देल वंश]] || खजुराहो (महोबा) || नन्नुक |- | [[गहड़वाल वंश]] || कन्नौज || चन्द्रदेव |- | [[चौहान वंश]] || अजमेर || वासुदेव |- | [[तोमर वंश]] || ढिल्लिका || अनंगपाल |- | [[चालुक्य राजवंश|चालुक्य वंश]] (बादामी) || बादामी || पुलकेशिन प्रथम |- | चालुक्य वंश (कल्याणी) || मान्यखेत || तैलप द्वितीय |- | चालुक्य वंश (वेंगि) || वेंगि || विष्णुवर्धन |- | [[पल्लव राजवंश|पल्लव वंश]] || [[कांचीपुरम|कांची]] || [[सिंहवर्मा]] |- | [[चोल राजवंश|चोल वंश]] || [[तंजावुर|तंजौर]], तंजावुर || [[विजयालय]] |} == इन्हें भी देखें == * [[मगध के राजवंशों और शासकों की सूची]] * [[प्राचीन भारत की आर्थिक संस्थाएं]] * [[प्राचीन भारत में गणतंत्र]] * [[भारत के प्राचीन वैज्ञानिक|प्राचीन भारत के वैज्ञानिक]] * [[प्राचीन भारतीय विज्ञान तथा प्रौद्योगिकी|प्राचीन भारत में विज्ञान एवं तकनीक]] * [[प्राचीन भारतीय कलाएँ]] * [[प्राचीन भारतीय परंपरा और इतिहास]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110826211239/http://books.google.co.in/books?id=FFhd8ktl7XsC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false प्राचीन भारत का सामाजिक एवं आर्थिक इतिहास] (गूगल पुस्तक ; लेखक - ओम प्रकाश प्रसाद) * [https://web.archive.org/web/20121215060522/http://books.google.co.in/books?id=7_GWRA79yJgC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false प्राचीन भारत का सामाजिक और आर्थिक इतिहास] (गूगल पुस्तक ; लेखक - शिव स्वरूप सहाय) * [https://web.archive.org/web/20100613003424/http://iish.org/index.php?option=com_content&view=article&id=71:a-brief-introduction-to-technological-brilliance-of-ancient-india&catid=37:heritage-india-news&Itemid=56 A brief introduction to technological brilliance of Ancient India] (इण्डियन इंस्टिट्यूट ऑफ साइंटिफिक हेरिटेज) * [https://web.archive.org/web/20140328200741/http://books.google.co.in/books?id=1mYAw7OIUkEC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false प्राचीन भारत के वैज्ञानिक कर्णधार] (गूगल पुस्तक ; लेखक - स्वामी सत्यप्रकाश सरस्वती) * [https://web.archive.org/web/20150406043218/http://books.google.co.in/books?id=GnAPjKdM_OMC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false प्राचीन भारत में रसायन का विकास] (गूगल पुस्तक; लेखक - स्वामी सत्यप्रकाश सरस्वती) * [https://web.archive.org/web/20121215042127/http://books.google.co.in/books?id=xHun9M65_qAC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false प्राचीन भारत में दूत पद्धति] (गूगल पुस्तक ; लेखक - आनन्द प्रकाश गौड़) * [https://web.archive.org/web/20121215063331/http://books.google.co.in/books?id=KtF8zGa5zvcC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false श्रेण्य युग ('क्लासिकल एज' का हिन्दी अनुवाद)] (गूगल पुस्तक ; लेखक - आर सी मजुमदार ; अनुवादक - शिवदान सिंह चौहान) * [https://web.archive.org/web/20121215041900/http://books.google.co.in/books?id=V4cGO9w4pb8C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false भारतीय इतिहास के कुछ विषय (Archaeology & Ancient India)] (गूगल पुस्तक ; लेखक - रघुनाथ राय) * [https://web.archive.org/web/20121215042036/http://books.google.co.in/books?id=mdqq14ZB-KcC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false प्राचीन भारत का राजनीतिक और सांस्कृतिक इतिहास] (गूगल पुस्तक ; लेखक - धनपति पाण्डेय) * [http://books.google.co.in/books?id=vhUZrj975BAC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false हिन्दू सभ्यता] (गूगल पुस्तक ; लेखक - राधाकुमुद मुखर्जी) [[श्रेणी:प्राचीन भारत| ]] [[श्रेणी:भूगोल और स्थानों की रूपरेखाएँ]] ljidu9beulcdt0tikzts74s1rtx9o6r महाश्वेता देवी 0 8510 6595469 6264454 2026-08-04T13:48:41Z Dr.jagdish 3543 /* प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा */ 6595469 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> |image =Mahashweta devi.jpg |imagesize = 220px | name = महाश्वेता देवी | caption = महाश्वेता देवी | pseudonym = | birth_date = {{Birth date|1926|1|14|df=y}} | birth_place = अविभाजित भारत के [[ढाका]] | death_date = {{Death date and age|2016|7|28|1926|1|14}} | death_place = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]], भारत | occupation = राजनीतिक कार्यकर्ता, लेखक, राजनयिक | spouse = बिजोन भट्टाचार्य | children = नबरुन भट्टाचार्य | party = [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] | period = 1956–2016 | genre = उपन्यास, लघु कहानी, नाटक, निबंध | subject = भारत की अधिसूचित जनजातियाँ,आदिवासी,दलित,वंचित समुदाय | movement = गणनाट्य |notableworks = अग्निगर्भ, मातृछवि, नटी, जंगल के दावेदार, मीलू के लिए, मास्टर साहब। | signature = মহাশ্বেতা দেবীর স্বাক্ষর.svg | website = }} '''महाश्वेता देवी''' (14 जनवरी 1926 – 28 जुलाई 2016)<ref name=ram>[http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm विस्तृत जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326080914/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm |date=26 मार्च 2010 }} ''रेमन मैगसेसे पुरस्कार''.</ref><ref name="Hawley2001">{{cite book|author=John Charles Hawley|title=Encyclopedia of Postcolonial Studies|url=http://books.google.com/books?id=tQILKOwnX-0C&pg=PA142|accessdate=29 जुलाई 2016|year=2001|publisher=ग्रीनवुड प्रकाशन समूह|isbn=978-0-313-31192-5|pages=142–}}</ref> एक [[भारतीय]] सामाजिक कार्यकर्ता और लेखिका थीं। उन्हें [[१९९६|1996]] में [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया था। ==प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा== उनका जन्म सोमवार १४ जनवरी १९२६ को [[अविभाजित भारत]] के [[ढाका]] में हुआ था। उनके पिता मनीष घटक एक कवि और एक उपन्यासकार थे और उनकी माता धारीत्री देवी भी एक लेखिका और एक सामाजिक कार्यकर्ता थीं। उनकी स्कूली शिक्षा ढाका में हुई। भारत विभाजन के समय किशोरवस्था में ही उनका परिवार [[पश्चिम बंगाल]] में आकर बस गया। बाद में उन्होने [[विश्व-भारती विश्वविद्यालय|विश्वभारती]] विश्वविद्यालय, शांतिनिकेतन से [[स्नातक]] (प्रतिष्ठा) अंग्रेजी में किया और फिर [[कलकत्ता विश्वविद्यालय|कोलकाता विश्वविद्यालय]] में [[स्नातकोत्तर]] [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] में किया। [[कलकत्ता विश्वविद्यालय|कोलकाता विश्वविद्यालय]] से [[अंग्रेजी साहित्य]] में मास्टर की डिग्री प्राप्त करने के बाद एक शिक्षक और पत्रकार के रूप में आपने अपना जीवन शुरू किया। तदुपरांत आपने [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] में अंग्रेजी व्याख्याता के रूप में नौकरी भी की। तदपश्चात 1984 में लेखन पर ध्यान केंद्रित करने के लिए आपने सेवानिवृत्त ले ली। 14 जनवरी 2018 को महाश्वेता देवी की 92 वें जन्मदिवस पर गूगल ने उन्हें सम्मान देते हुए उनका [[गूगल डूडल]] बनाया। ==साहित्यिक जीवन== महाश्वेता देवी का नाम ध्यान में आते ही उनकी कई-कई छवियां आंखों के सामने प्रकट हो जाती हैं। दरअसल उन्होंने मेहनत व ईमानदारी के बलबूते अपने व्यक्तित्व को निखारा। उन्होंने अपने को एक पत्रकारीका, लेखिका, साहित्यकारीका और आंदोलनधर्मी के रूप में विकसित किया। महाश्वेता जी ने कम उम्र में लेखन का शुरू किया और विभिन्न साहित्यिक पत्रिकाओं के लिए लघु कथाओं का महत्वपूर्ण योगदान दिया। आपकी पहली उपन्यास, "नाती", 1957 में अपनी कृतियों में प्रकाशित किया गया था ‘झाँसी की रानी’ महाश्वेता देवी की प्रथम गद्य रचना है। जो 1956 में प्रकाशन में आया। स्वयं उन्हीं के शब्दों में, "इसको लिखने के बाद मैं समझ पाई कि मैं एक कथाकार बनूँगी।" इस पुस्तक को महाश्वेता जी ने [[कोलकाता|कलकत्ता]] में बैठकर नहीं बल्कि [[सागर]], [[जबलपुर]], [[पुणे]], [[इन्दौर|इंदौर]], [[ललितपुर]] के जंगलों, [[झाँसी]] [[ग्वालियर]], कालपी में घटित तमाम घटनाओं यानी 1857-58 में इतिहास के मंच पर जो हुआ उस सबके साथ-साथ चलते हुए लिखा। अपनी नायिका के अलावा लेखिका ने क्रांति के तमाम अग्रदूतों और यहाँ तक कि अंग्रेज अफसर तक के साथ न्याय करने का प्रयास किया है। आप बताती हैं कि "पहले मेरी मूल विधा कविता थी, अब कहानी और उपन्यास है।" उनकी कुछ महत्वपूर्ण कृतियों में 'नटी', 'मातृछवि ', 'अग्निगर्भ' 'जंगल के दावेदार' और '1084 की मां', माहेश्वर, ग्राम बांग्ला हैं। पिछले चालीस वर्षों में,उनकी छोटी-छोटी कहानियों के बीस संग्रह प्रकाशित किये जा चुके हैं और सौ उपन्यासों के करीब (सभी बंगला भाषा में) प्रकाशित हो चुकी है। === ग्रन्थ तालिका === {{columns-list|2| * अरण्येर अधिकार * नैऋते मेघ * अग्निगर्भ * गणेश महिमा * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_HajarChurashir.html हाजार चुराशीर मा] * चोट्टि मुण्डा एबं तार तीर * शालगिरार डाके * नीलछबि (१९८६, अब, ढाका।) * बन्दोबस्ती * आइ.पि.सि ३७५ * साम्प्रतिक * प्रति चुयान्न मिनिटे * मुख * कृष्णा द्बादशी * ६इ डिसेम्बरेर पर * बेने बौ * मिलुर जन्य * घोरानो सिँड़ि * स्तनदायिनी * लायली आशमानेर आयना * आँधार मानिक * याबज्जीबन * शिकार पर्ब * अग्निगर्भ * ब्रेस्ट गिभार * डास्ट अन द्य रोड * आओयार नन-भेज काउ * बासाइ टुडु * तितु मीर * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Rudali.html रुदाली] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_29Nombor.html उनत्रिश नम्बर धारार आसामी] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Prasthanparba.html प्रस्थानपर्ब] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Byadhkhanda.html ब्याधखन्ड] }} ==आयाम== इनकी कई रचनाओं पर [[फ़िल्म]] भी बनाई गई। इनके उपन्यास 'रुदाली ' पर कल्पना लाज़मी ने 'रुदाली' तथा 'हजार चौरासी की माँ' पर इसी नाम से 1998 में फिल्मकार [[गोविन्द निहलानी]] ने फ़िल्म बनाई। इन्हें 1979 में [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]], 1986 में [[पद्म श्री|पद्मश्री]] ,1997 में [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया। [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] इन्हें नेल्सन मंडेला के हाथों प्रदान किया गया था। इस पुरस्कार में मिले 5 लाख रुपये इन्होंने बंगाल के पुरुलिया आदिवासी समिति को दे दिया था। साहित्य अकादमी से पुरस्कृत इनके उपन्यास 'अरण्येर अधिकार' आदिवासी नेता बिरसा मुंडा की गाथा है। उपन्यास 'अग्निगर्भ' में नक्सलबाड़ी आदिवासी विद्रोह की पृष्ठभूमि में लिखी गई चार लंबी कहानिया है। ==निधन== 28 जुलाई 2016 को [[कोलकाता]] में उनका देहावसान हो गया। == हिन्दी में कुछ कृतियां == (सभी बंग्ला से हिन्दी में रुपांतरण) अक्लांत कौरव, अग्निगर्भ, अमृत संचय, आदिवासी कथा, ईंट के ऊपर ईंट, उन्तीसवीं धारा का आरोपी, उम्रकैद, कृष्ण द्वादशी, ग्राम बांग्ला, घहराती घटाएँ, चोट्टि मुंडा और उसका तीर, जंगल के दावेदार, जकड़न, जली थी अग्निशिखा, झाँसी की रानी, टेरोडैक्टिल, दौलति, नटी, बनिया बहू, मर्डरर की माँ, मातृछवि, मास्टर साब, मीलू के लिए, रिपोर्टर, रिपोर्टर, श्री श्री गणेश महिमा, स्त्री पर्व, स्वाहा और हीरो-एक ब्लू प्रिंट आदि == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{रेमन मैगसेसे पुरस्कार विजेता भारतीय}} {{भारतीय महिला साहित्यकार}} {{ज्ञानपीठ पुरस्कार}} [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:बांग्ला साहित्यकार]] [[श्रेणी:ज्ञानपीठ सम्मानित]] [[श्रेणी:मैगसेसे पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी: भारतीय महिला साहित्यकार]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:साहित्य और शिक्षा में पद्म विभूषण के प्राप्तकर्ता]] 3lahgggww0uwsd78ha9fqvbwfsjvegx 6595470 6595469 2026-08-04T13:50:02Z Dr.jagdish 3543 /* प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा */ 6595470 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> |image =Mahashweta devi.jpg |imagesize = 220px | name = महाश्वेता देवी | caption = महाश्वेता देवी | pseudonym = | birth_date = {{Birth date|1926|1|14|df=y}} | birth_place = अविभाजित भारत के [[ढाका]] | death_date = {{Death date and age|2016|7|28|1926|1|14}} | death_place = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]], भारत | occupation = राजनीतिक कार्यकर्ता, लेखक, राजनयिक | spouse = बिजोन भट्टाचार्य | children = नबरुन भट्टाचार्य | party = [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] | period = 1956–2016 | genre = उपन्यास, लघु कहानी, नाटक, निबंध | subject = भारत की अधिसूचित जनजातियाँ,आदिवासी,दलित,वंचित समुदाय | movement = गणनाट्य |notableworks = अग्निगर्भ, मातृछवि, नटी, जंगल के दावेदार, मीलू के लिए, मास्टर साहब। | signature = মহাশ্বেতা দেবীর স্বাক্ষর.svg | website = }} '''महाश्वेता देवी''' (14 जनवरी 1926 – 28 जुलाई 2016)<ref name=ram>[http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm विस्तृत जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326080914/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm |date=26 मार्च 2010 }} ''रेमन मैगसेसे पुरस्कार''.</ref><ref name="Hawley2001">{{cite book|author=John Charles Hawley|title=Encyclopedia of Postcolonial Studies|url=http://books.google.com/books?id=tQILKOwnX-0C&pg=PA142|accessdate=29 जुलाई 2016|year=2001|publisher=ग्रीनवुड प्रकाशन समूह|isbn=978-0-313-31192-5|pages=142–}}</ref> एक [[भारतीय]] सामाजिक कार्यकर्ता और लेखिका थीं। उन्हें [[१९९६|1996]] में [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया था। ==प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा== उनका जन्म सोमवार १४ जनवरी १९२६ को [[अविभाजित भारत]] के [[ढाका]] में हुआ था। उनके पिता मनीष घटक एक कवि और एक उपन्यासकार थे और उनकी माता धारीत्री देवी भी एक लेखिका और एक सामाजिक कार्यकर्ता थीं। उनकी स्कूली शिक्षा ढाका में हुई। भारत विभाजन के समय किशोरवस्था में ही उनका परिवार [[पश्चिम बंगाल]] में आकर बस गया। बाद में उन्होने [[विश्व-भारती विश्वविद्यालय|विश्वभारती]] विश्वविद्यालय, शांतिनिकेतन से [[स्नातक]] (प्रतिष्ठा) अंग्रेजी में किया और फिर [[कलकत्ता विश्वविद्यालय|कोलकाता विश्वविद्यालय]] में [[स्नातकोत्तर]] [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] में किया। [[कलकत्ता विश्वविद्यालय|कोलकाता विश्वविद्यालय]] से [[अंग्रेजी साहित्य]] में मास्टर की डिग्री प्राप्त करने के बाद एक शिक्षक और पत्रकार के रूप में आपने अपना जीवन शुरू किया। तदुपरांत आपने [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] में अंग्रेजी व्याख्याता के रूप में नौकरी भी की। तत्पश्चात 1984 में लेखन पर ध्यान केंद्रित करने के लिए आपने सेवानिवृत्त ले ली। 14 जनवरी 2018 को महाश्वेता देवी की 92 वें जन्मदिवस पर गूगल ने उन्हें सम्मान देते हुए उनका [[गूगल डूडल]] बनाया। ==साहित्यिक जीवन== महाश्वेता देवी का नाम ध्यान में आते ही उनकी कई-कई छवियाँ आँखों के सामने प्रकट हो जाती हैं। दरअसल उन्होंने मेहनत व ईमानदारी के बलबूते अपने व्यक्तित्व को निखारा। उन्होंने अपने को एक पत्रकारीका, लेखिका, साहित्यकारीका और आंदोलनधर्मी के रूप में विकसित किया। महाश्वेता जी ने कम उम्र में लेखन का शुरू किया और विभिन्न साहित्यिक पत्रिकाओं के लिए लघु कथाओं का महत्वपूर्ण योगदान दिया। आपकी पहली उपन्यास, "नाती", 1957 में अपनी कृतियों में प्रकाशित किया गया था ‘झाँसी की रानी’ महाश्वेता देवी की प्रथम गद्य रचना है। जो 1956 में प्रकाशन में आया। स्वयं उन्हीं के शब्दों में, "इसको लिखने के बाद मैं समझ पाई कि मैं एक कथाकार बनूँगी।" इस पुस्तक को महाश्वेता जी ने [[कोलकाता|कलकत्ता]] में बैठकर नहीं बल्कि [[सागर]], [[जबलपुर]], [[पुणे]], [[इन्दौर|इंदौर]], [[ललितपुर]] के जंगलों, [[झाँसी]] [[ग्वालियर]], कालपी में घटित तमाम घटनाओं यानी 1857-58 में इतिहास के मंच पर जो हुआ उस सबके साथ-साथ चलते हुए लिखा। अपनी नायिका के अलावा लेखिका ने क्रांति के तमाम अग्रदूतों और यहाँ तक कि अंग्रेज अफसर तक के साथ न्याय करने का प्रयास किया है। आप बताती हैं कि "पहले मेरी मूल विधा कविता थी, अब कहानी और उपन्यास है।" उनकी कुछ महत्वपूर्ण कृतियों में 'नटी', 'मातृछवि ', 'अग्निगर्भ' 'जंगल के दावेदार' और '1084 की मां', माहेश्वर, ग्राम बांग्ला हैं। पिछले चालीस वर्षों में,उनकी छोटी-छोटी कहानियों के बीस संग्रह प्रकाशित किये जा चुके हैं और सौ उपन्यासों के करीब (सभी बंगला भाषा में) प्रकाशित हो चुकी है। === ग्रन्थ तालिका === {{columns-list|2| * अरण्येर अधिकार * नैऋते मेघ * अग्निगर्भ * गणेश महिमा * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_HajarChurashir.html हाजार चुराशीर मा] * चोट्टि मुण्डा एबं तार तीर * शालगिरार डाके * नीलछबि (१९८६, अब, ढाका।) * बन्दोबस्ती * आइ.पि.सि ३७५ * साम्प्रतिक * प्रति चुयान्न मिनिटे * मुख * कृष्णा द्बादशी * ६इ डिसेम्बरेर पर * बेने बौ * मिलुर जन्य * घोरानो सिँड़ि * स्तनदायिनी * लायली आशमानेर आयना * आँधार मानिक * याबज्जीबन * शिकार पर्ब * अग्निगर्भ * ब्रेस्ट गिभार * डास्ट अन द्य रोड * आओयार नन-भेज काउ * बासाइ टुडु * तितु मीर * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Rudali.html रुदाली] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_29Nombor.html उनत्रिश नम्बर धारार आसामी] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Prasthanparba.html प्रस्थानपर्ब] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Byadhkhanda.html ब्याधखन्ड] }} ==आयाम== इनकी कई रचनाओं पर [[फ़िल्म]] भी बनाई गई। इनके उपन्यास 'रुदाली ' पर कल्पना लाज़मी ने 'रुदाली' तथा 'हजार चौरासी की माँ' पर इसी नाम से 1998 में फिल्मकार [[गोविन्द निहलानी]] ने फ़िल्म बनाई। इन्हें 1979 में [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]], 1986 में [[पद्म श्री|पद्मश्री]] ,1997 में [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया। [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] इन्हें नेल्सन मंडेला के हाथों प्रदान किया गया था। इस पुरस्कार में मिले 5 लाख रुपये इन्होंने बंगाल के पुरुलिया आदिवासी समिति को दे दिया था। साहित्य अकादमी से पुरस्कृत इनके उपन्यास 'अरण्येर अधिकार' आदिवासी नेता बिरसा मुंडा की गाथा है। उपन्यास 'अग्निगर्भ' में नक्सलबाड़ी आदिवासी विद्रोह की पृष्ठभूमि में लिखी गई चार लंबी कहानिया है। ==निधन== 28 जुलाई 2016 को [[कोलकाता]] में उनका देहावसान हो गया। == हिन्दी में कुछ कृतियां == (सभी बंग्ला से हिन्दी में रुपांतरण) अक्लांत कौरव, अग्निगर्भ, अमृत संचय, आदिवासी कथा, ईंट के ऊपर ईंट, उन्तीसवीं धारा का आरोपी, उम्रकैद, कृष्ण द्वादशी, ग्राम बांग्ला, घहराती घटाएँ, चोट्टि मुंडा और उसका तीर, जंगल के दावेदार, जकड़न, जली थी अग्निशिखा, झाँसी की रानी, टेरोडैक्टिल, दौलति, नटी, बनिया बहू, मर्डरर की माँ, मातृछवि, मास्टर साब, मीलू के लिए, रिपोर्टर, रिपोर्टर, श्री श्री गणेश महिमा, स्त्री पर्व, स्वाहा और हीरो-एक ब्लू प्रिंट आदि == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{रेमन मैगसेसे पुरस्कार विजेता भारतीय}} {{भारतीय महिला साहित्यकार}} {{ज्ञानपीठ पुरस्कार}} [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:बांग्ला साहित्यकार]] [[श्रेणी:ज्ञानपीठ सम्मानित]] [[श्रेणी:मैगसेसे पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी: भारतीय महिला साहित्यकार]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:साहित्य और शिक्षा में पद्म विभूषण के प्राप्तकर्ता]] h3yvgnqy291tnvthh36e7d2etisjqjq 6595472 6595470 2026-08-04T13:50:51Z Dr.jagdish 3543 /* साहित्यिक जीवन */ 6595472 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> |image =Mahashweta devi.jpg |imagesize = 220px | name = महाश्वेता देवी | caption = महाश्वेता देवी | pseudonym = | birth_date = {{Birth date|1926|1|14|df=y}} | birth_place = अविभाजित भारत के [[ढाका]] | death_date = {{Death date and age|2016|7|28|1926|1|14}} | death_place = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]], भारत | occupation = राजनीतिक कार्यकर्ता, लेखक, राजनयिक | spouse = बिजोन भट्टाचार्य | children = नबरुन भट्टाचार्य | party = [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] | period = 1956–2016 | genre = उपन्यास, लघु कहानी, नाटक, निबंध | subject = भारत की अधिसूचित जनजातियाँ,आदिवासी,दलित,वंचित समुदाय | movement = गणनाट्य |notableworks = अग्निगर्भ, मातृछवि, नटी, जंगल के दावेदार, मीलू के लिए, मास्टर साहब। | signature = মহাশ্বেতা দেবীর স্বাক্ষর.svg | website = }} '''महाश्वेता देवी''' (14 जनवरी 1926 – 28 जुलाई 2016)<ref name=ram>[http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm विस्तृत जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326080914/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm |date=26 मार्च 2010 }} ''रेमन मैगसेसे पुरस्कार''.</ref><ref name="Hawley2001">{{cite book|author=John Charles Hawley|title=Encyclopedia of Postcolonial Studies|url=http://books.google.com/books?id=tQILKOwnX-0C&pg=PA142|accessdate=29 जुलाई 2016|year=2001|publisher=ग्रीनवुड प्रकाशन समूह|isbn=978-0-313-31192-5|pages=142–}}</ref> एक [[भारतीय]] सामाजिक कार्यकर्ता और लेखिका थीं। उन्हें [[१९९६|1996]] में [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया था। ==प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा== उनका जन्म सोमवार १४ जनवरी १९२६ को [[अविभाजित भारत]] के [[ढाका]] में हुआ था। उनके पिता मनीष घटक एक कवि और एक उपन्यासकार थे और उनकी माता धारीत्री देवी भी एक लेखिका और एक सामाजिक कार्यकर्ता थीं। उनकी स्कूली शिक्षा ढाका में हुई। भारत विभाजन के समय किशोरवस्था में ही उनका परिवार [[पश्चिम बंगाल]] में आकर बस गया। बाद में उन्होने [[विश्व-भारती विश्वविद्यालय|विश्वभारती]] विश्वविद्यालय, शांतिनिकेतन से [[स्नातक]] (प्रतिष्ठा) अंग्रेजी में किया और फिर [[कलकत्ता विश्वविद्यालय|कोलकाता विश्वविद्यालय]] में [[स्नातकोत्तर]] [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] में किया। [[कलकत्ता विश्वविद्यालय|कोलकाता विश्वविद्यालय]] से [[अंग्रेजी साहित्य]] में मास्टर की डिग्री प्राप्त करने के बाद एक शिक्षक और पत्रकार के रूप में आपने अपना जीवन शुरू किया। तदुपरांत आपने [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] में अंग्रेजी व्याख्याता के रूप में नौकरी भी की। तत्पश्चात 1984 में लेखन पर ध्यान केंद्रित करने के लिए आपने सेवानिवृत्त ले ली। 14 जनवरी 2018 को महाश्वेता देवी की 92 वें जन्मदिवस पर गूगल ने उन्हें सम्मान देते हुए उनका [[गूगल डूडल]] बनाया। ==साहित्यिक जीवन== महाश्वेता देवी का नाम ध्यान में आते ही उनकी कई-कई छवियाँ आँखों के सामने प्रकट हो जाती हैं। दरअसल उन्होंने मेहनत व ईमानदारी के बलबूते अपने व्यक्तित्व को निखारा। उन्होंने अपने को एक पत्रकार, लेखिका, साहित्यकारीका और आंदोलनधर्मी के रूप में विकसित किया। महाश्वेता जी ने कम उम्र में लेखन का शुरू किया और विभिन्न साहित्यिक पत्रिकाओं के लिए लघु कथाओं का महत्वपूर्ण योगदान दिया। आपकी पहली उपन्यास, "नाती", 1957 में अपनी कृतियों में प्रकाशित किया गया था ‘झाँसी की रानी’ महाश्वेता देवी की प्रथम गद्य रचना है। जो 1956 में प्रकाशन में आया। स्वयं उन्हीं के शब्दों में, "इसको लिखने के बाद मैं समझ पाई कि मैं एक कथाकार बनूँगी।" इस पुस्तक को महाश्वेता जी ने [[कोलकाता|कलकत्ता]] में बैठकर नहीं बल्कि [[सागर]], [[जबलपुर]], [[पुणे]], [[इन्दौर|इंदौर]], [[ललितपुर]] के जंगलों, [[झाँसी]] [[ग्वालियर]], कालपी में घटित तमाम घटनाओं यानी 1857-58 में इतिहास के मंच पर जो हुआ उस सबके साथ-साथ चलते हुए लिखा। अपनी नायिका के अलावा लेखिका ने क्रांति के तमाम अग्रदूतों और यहाँ तक कि अंग्रेज अफसर तक के साथ न्याय करने का प्रयास किया है। आप बताती हैं कि "पहले मेरी मूल विधा कविता थी, अब कहानी और उपन्यास है।" उनकी कुछ महत्वपूर्ण कृतियों में 'नटी', 'मातृछवि ', 'अग्निगर्भ' 'जंगल के दावेदार' और '1084 की मां', माहेश्वर, ग्राम बांग्ला हैं। पिछले चालीस वर्षों में,उनकी छोटी-छोटी कहानियों के बीस संग्रह प्रकाशित किये जा चुके हैं और सौ उपन्यासों के करीब (सभी बंगला भाषा में) प्रकाशित हो चुकी है। === ग्रन्थ तालिका === {{columns-list|2| * अरण्येर अधिकार * नैऋते मेघ * अग्निगर्भ * गणेश महिमा * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_HajarChurashir.html हाजार चुराशीर मा] * चोट्टि मुण्डा एबं तार तीर * शालगिरार डाके * नीलछबि (१९८६, अब, ढाका।) * बन्दोबस्ती * आइ.पि.सि ३७५ * साम्प्रतिक * प्रति चुयान्न मिनिटे * मुख * कृष्णा द्बादशी * ६इ डिसेम्बरेर पर * बेने बौ * मिलुर जन्य * घोरानो सिँड़ि * स्तनदायिनी * लायली आशमानेर आयना * आँधार मानिक * याबज्जीबन * शिकार पर्ब * अग्निगर्भ * ब्रेस्ट गिभार * डास्ट अन द्य रोड * आओयार नन-भेज काउ * बासाइ टुडु * तितु मीर * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Rudali.html रुदाली] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_29Nombor.html उनत्रिश नम्बर धारार आसामी] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Prasthanparba.html प्रस्थानपर्ब] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Byadhkhanda.html ब्याधखन्ड] }} ==आयाम== इनकी कई रचनाओं पर [[फ़िल्म]] भी बनाई गई। इनके उपन्यास 'रुदाली ' पर कल्पना लाज़मी ने 'रुदाली' तथा 'हजार चौरासी की माँ' पर इसी नाम से 1998 में फिल्मकार [[गोविन्द निहलानी]] ने फ़िल्म बनाई। इन्हें 1979 में [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]], 1986 में [[पद्म श्री|पद्मश्री]] ,1997 में [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया। [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] इन्हें नेल्सन मंडेला के हाथों प्रदान किया गया था। इस पुरस्कार में मिले 5 लाख रुपये इन्होंने बंगाल के पुरुलिया आदिवासी समिति को दे दिया था। साहित्य अकादमी से पुरस्कृत इनके उपन्यास 'अरण्येर अधिकार' आदिवासी नेता बिरसा मुंडा की गाथा है। उपन्यास 'अग्निगर्भ' में नक्सलबाड़ी आदिवासी विद्रोह की पृष्ठभूमि में लिखी गई चार लंबी कहानिया है। ==निधन== 28 जुलाई 2016 को [[कोलकाता]] में उनका देहावसान हो गया। == हिन्दी में कुछ कृतियां == (सभी बंग्ला से हिन्दी में रुपांतरण) अक्लांत कौरव, अग्निगर्भ, अमृत संचय, आदिवासी कथा, ईंट के ऊपर ईंट, उन्तीसवीं धारा का आरोपी, उम्रकैद, कृष्ण द्वादशी, ग्राम बांग्ला, घहराती घटाएँ, चोट्टि मुंडा और उसका तीर, जंगल के दावेदार, जकड़न, जली थी अग्निशिखा, झाँसी की रानी, टेरोडैक्टिल, दौलति, नटी, बनिया बहू, मर्डरर की माँ, मातृछवि, मास्टर साब, मीलू के लिए, रिपोर्टर, रिपोर्टर, श्री श्री गणेश महिमा, स्त्री पर्व, स्वाहा और हीरो-एक ब्लू प्रिंट आदि == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{रेमन मैगसेसे पुरस्कार विजेता भारतीय}} {{भारतीय महिला साहित्यकार}} {{ज्ञानपीठ पुरस्कार}} [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:बांग्ला साहित्यकार]] [[श्रेणी:ज्ञानपीठ सम्मानित]] [[श्रेणी:मैगसेसे पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी: भारतीय महिला साहित्यकार]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:साहित्य और शिक्षा में पद्म विभूषण के प्राप्तकर्ता]] nhahvt3qo9y7qv8c8k2e092pgurm6g2 6595474 6595472 2026-08-04T13:51:17Z Dr.jagdish 3543 /* साहित्यिक जीवन */ 6595474 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> |image =Mahashweta devi.jpg |imagesize = 220px | name = महाश्वेता देवी | caption = महाश्वेता देवी | pseudonym = | birth_date = {{Birth date|1926|1|14|df=y}} | birth_place = अविभाजित भारत के [[ढाका]] | death_date = {{Death date and age|2016|7|28|1926|1|14}} | death_place = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]], भारत | occupation = राजनीतिक कार्यकर्ता, लेखक, राजनयिक | spouse = बिजोन भट्टाचार्य | children = नबरुन भट्टाचार्य | party = [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] | period = 1956–2016 | genre = उपन्यास, लघु कहानी, नाटक, निबंध | subject = भारत की अधिसूचित जनजातियाँ,आदिवासी,दलित,वंचित समुदाय | movement = गणनाट्य |notableworks = अग्निगर्भ, मातृछवि, नटी, जंगल के दावेदार, मीलू के लिए, मास्टर साहब। | signature = মহাশ্বেতা দেবীর স্বাক্ষর.svg | website = }} '''महाश्वेता देवी''' (14 जनवरी 1926 – 28 जुलाई 2016)<ref name=ram>[http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm विस्तृत जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326080914/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm |date=26 मार्च 2010 }} ''रेमन मैगसेसे पुरस्कार''.</ref><ref name="Hawley2001">{{cite book|author=John Charles Hawley|title=Encyclopedia of Postcolonial Studies|url=http://books.google.com/books?id=tQILKOwnX-0C&pg=PA142|accessdate=29 जुलाई 2016|year=2001|publisher=ग्रीनवुड प्रकाशन समूह|isbn=978-0-313-31192-5|pages=142–}}</ref> एक [[भारतीय]] सामाजिक कार्यकर्ता और लेखिका थीं। उन्हें [[१९९६|1996]] में [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया था। ==प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा== उनका जन्म सोमवार १४ जनवरी १९२६ को [[अविभाजित भारत]] के [[ढाका]] में हुआ था। उनके पिता मनीष घटक एक कवि और एक उपन्यासकार थे और उनकी माता धारीत्री देवी भी एक लेखिका और एक सामाजिक कार्यकर्ता थीं। उनकी स्कूली शिक्षा ढाका में हुई। भारत विभाजन के समय किशोरवस्था में ही उनका परिवार [[पश्चिम बंगाल]] में आकर बस गया। बाद में उन्होने [[विश्व-भारती विश्वविद्यालय|विश्वभारती]] विश्वविद्यालय, शांतिनिकेतन से [[स्नातक]] (प्रतिष्ठा) अंग्रेजी में किया और फिर [[कलकत्ता विश्वविद्यालय|कोलकाता विश्वविद्यालय]] में [[स्नातकोत्तर]] [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] में किया। [[कलकत्ता विश्वविद्यालय|कोलकाता विश्वविद्यालय]] से [[अंग्रेजी साहित्य]] में मास्टर की डिग्री प्राप्त करने के बाद एक शिक्षक और पत्रकार के रूप में आपने अपना जीवन शुरू किया। तदुपरांत आपने [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] में अंग्रेजी व्याख्याता के रूप में नौकरी भी की। तत्पश्चात 1984 में लेखन पर ध्यान केंद्रित करने के लिए आपने सेवानिवृत्त ले ली। 14 जनवरी 2018 को महाश्वेता देवी की 92 वें जन्मदिवस पर गूगल ने उन्हें सम्मान देते हुए उनका [[गूगल डूडल]] बनाया। ==साहित्यिक जीवन== महाश्वेता देवी का नाम ध्यान में आते ही उनकी कई-कई छवियाँ आँखों के सामने प्रकट हो जाती हैं। दरअसल उन्होंने मेहनत व ईमानदारी के बलबूते अपने व्यक्तित्व को निखारा। उन्होंने अपने को एक पत्रकार, लेखिका, साहित्यकार और आंदोलनधर्मी के रूप में विकसित किया। महाश्वेता जी ने कम उम्र में लेखन का शुरू किया और विभिन्न साहित्यिक पत्रिकाओं के लिए लघु कथाओं का महत्वपूर्ण योगदान दिया। आपकी पहली उपन्यास, "नाती", 1957 में अपनी कृतियों में प्रकाशित किया गया था ‘झाँसी की रानी’ महाश्वेता देवी की प्रथम गद्य रचना है। जो 1956 में प्रकाशन में आया। स्वयं उन्हीं के शब्दों में, "इसको लिखने के बाद मैं समझ पाई कि मैं एक कथाकार बनूँगी।" इस पुस्तक को महाश्वेता जी ने [[कोलकाता|कलकत्ता]] में बैठकर नहीं बल्कि [[सागर]], [[जबलपुर]], [[पुणे]], [[इन्दौर|इंदौर]], [[ललितपुर]] के जंगलों, [[झाँसी]] [[ग्वालियर]], कालपी में घटित तमाम घटनाओं यानी 1857-58 में इतिहास के मंच पर जो हुआ उस सबके साथ-साथ चलते हुए लिखा। अपनी नायिका के अलावा लेखिका ने क्रांति के तमाम अग्रदूतों और यहाँ तक कि अंग्रेज अफसर तक के साथ न्याय करने का प्रयास किया है। आप बताती हैं कि "पहले मेरी मूल विधा कविता थी, अब कहानी और उपन्यास है।" उनकी कुछ महत्वपूर्ण कृतियों में 'नटी', 'मातृछवि ', 'अग्निगर्भ' 'जंगल के दावेदार' और '1084 की मां', माहेश्वर, ग्राम बांग्ला हैं। पिछले चालीस वर्षों में,उनकी छोटी-छोटी कहानियों के बीस संग्रह प्रकाशित किये जा चुके हैं और सौ उपन्यासों के करीब (सभी बंगला भाषा में) प्रकाशित हो चुकी है। === ग्रन्थ तालिका === {{columns-list|2| * अरण्येर अधिकार * नैऋते मेघ * अग्निगर्भ * गणेश महिमा * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_HajarChurashir.html हाजार चुराशीर मा] * चोट्टि मुण्डा एबं तार तीर * शालगिरार डाके * नीलछबि (१९८६, अब, ढाका।) * बन्दोबस्ती * आइ.पि.सि ३७५ * साम्प्रतिक * प्रति चुयान्न मिनिटे * मुख * कृष्णा द्बादशी * ६इ डिसेम्बरेर पर * बेने बौ * मिलुर जन्य * घोरानो सिँड़ि * स्तनदायिनी * लायली आशमानेर आयना * आँधार मानिक * याबज्जीबन * शिकार पर्ब * अग्निगर्भ * ब्रेस्ट गिभार * डास्ट अन द्य रोड * आओयार नन-भेज काउ * बासाइ टुडु * तितु मीर * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Rudali.html रुदाली] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_29Nombor.html उनत्रिश नम्बर धारार आसामी] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Prasthanparba.html प्रस्थानपर्ब] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Byadhkhanda.html ब्याधखन्ड] }} ==आयाम== इनकी कई रचनाओं पर [[फ़िल्म]] भी बनाई गई। इनके उपन्यास 'रुदाली ' पर कल्पना लाज़मी ने 'रुदाली' तथा 'हजार चौरासी की माँ' पर इसी नाम से 1998 में फिल्मकार [[गोविन्द निहलानी]] ने फ़िल्म बनाई। इन्हें 1979 में [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]], 1986 में [[पद्म श्री|पद्मश्री]] ,1997 में [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया। [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] इन्हें नेल्सन मंडेला के हाथों प्रदान किया गया था। इस पुरस्कार में मिले 5 लाख रुपये इन्होंने बंगाल के पुरुलिया आदिवासी समिति को दे दिया था। साहित्य अकादमी से पुरस्कृत इनके उपन्यास 'अरण्येर अधिकार' आदिवासी नेता बिरसा मुंडा की गाथा है। उपन्यास 'अग्निगर्भ' में नक्सलबाड़ी आदिवासी विद्रोह की पृष्ठभूमि में लिखी गई चार लंबी कहानिया है। ==निधन== 28 जुलाई 2016 को [[कोलकाता]] में उनका देहावसान हो गया। == हिन्दी में कुछ कृतियां == (सभी बंग्ला से हिन्दी में रुपांतरण) अक्लांत कौरव, अग्निगर्भ, अमृत संचय, आदिवासी कथा, ईंट के ऊपर ईंट, उन्तीसवीं धारा का आरोपी, उम्रकैद, कृष्ण द्वादशी, ग्राम बांग्ला, घहराती घटाएँ, चोट्टि मुंडा और उसका तीर, जंगल के दावेदार, जकड़न, जली थी अग्निशिखा, झाँसी की रानी, टेरोडैक्टिल, दौलति, नटी, बनिया बहू, मर्डरर की माँ, मातृछवि, मास्टर साब, मीलू के लिए, रिपोर्टर, रिपोर्टर, श्री श्री गणेश महिमा, स्त्री पर्व, स्वाहा और हीरो-एक ब्लू प्रिंट आदि == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{रेमन मैगसेसे पुरस्कार विजेता भारतीय}} {{भारतीय महिला साहित्यकार}} {{ज्ञानपीठ पुरस्कार}} [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:बांग्ला साहित्यकार]] [[श्रेणी:ज्ञानपीठ सम्मानित]] [[श्रेणी:मैगसेसे पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी: भारतीय महिला साहित्यकार]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:साहित्य और शिक्षा में पद्म विभूषण के प्राप्तकर्ता]] 68yuccwxprr9bltt693u2hjfwgthmj9 6595475 6595474 2026-08-04T13:52:24Z Dr.jagdish 3543 /* साहित्यिक जीवन */ 6595475 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> |image =Mahashweta devi.jpg |imagesize = 220px | name = महाश्वेता देवी | caption = महाश्वेता देवी | pseudonym = | birth_date = {{Birth date|1926|1|14|df=y}} | birth_place = अविभाजित भारत के [[ढाका]] | death_date = {{Death date and age|2016|7|28|1926|1|14}} | death_place = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]], भारत | occupation = राजनीतिक कार्यकर्ता, लेखक, राजनयिक | spouse = बिजोन भट्टाचार्य | children = नबरुन भट्टाचार्य | party = [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] | period = 1956–2016 | genre = उपन्यास, लघु कहानी, नाटक, निबंध | subject = भारत की अधिसूचित जनजातियाँ,आदिवासी,दलित,वंचित समुदाय | movement = गणनाट्य |notableworks = अग्निगर्भ, मातृछवि, नटी, जंगल के दावेदार, मीलू के लिए, मास्टर साहब। | signature = মহাশ্বেতা দেবীর স্বাক্ষর.svg | website = }} '''महाश्वेता देवी''' (14 जनवरी 1926 – 28 जुलाई 2016)<ref name=ram>[http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm विस्तृत जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326080914/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm |date=26 मार्च 2010 }} ''रेमन मैगसेसे पुरस्कार''.</ref><ref name="Hawley2001">{{cite book|author=John Charles Hawley|title=Encyclopedia of Postcolonial Studies|url=http://books.google.com/books?id=tQILKOwnX-0C&pg=PA142|accessdate=29 जुलाई 2016|year=2001|publisher=ग्रीनवुड प्रकाशन समूह|isbn=978-0-313-31192-5|pages=142–}}</ref> एक [[भारतीय]] सामाजिक कार्यकर्ता और लेखिका थीं। उन्हें [[१९९६|1996]] में [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया था। ==प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा== उनका जन्म सोमवार १४ जनवरी १९२६ को [[अविभाजित भारत]] के [[ढाका]] में हुआ था। उनके पिता मनीष घटक एक कवि और एक उपन्यासकार थे और उनकी माता धारीत्री देवी भी एक लेखिका और एक सामाजिक कार्यकर्ता थीं। उनकी स्कूली शिक्षा ढाका में हुई। भारत विभाजन के समय किशोरवस्था में ही उनका परिवार [[पश्चिम बंगाल]] में आकर बस गया। बाद में उन्होने [[विश्व-भारती विश्वविद्यालय|विश्वभारती]] विश्वविद्यालय, शांतिनिकेतन से [[स्नातक]] (प्रतिष्ठा) अंग्रेजी में किया और फिर [[कलकत्ता विश्वविद्यालय|कोलकाता विश्वविद्यालय]] में [[स्नातकोत्तर]] [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] में किया। [[कलकत्ता विश्वविद्यालय|कोलकाता विश्वविद्यालय]] से [[अंग्रेजी साहित्य]] में मास्टर की डिग्री प्राप्त करने के बाद एक शिक्षक और पत्रकार के रूप में आपने अपना जीवन शुरू किया। तदुपरांत आपने [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] में अंग्रेजी व्याख्याता के रूप में नौकरी भी की। तत्पश्चात 1984 में लेखन पर ध्यान केंद्रित करने के लिए आपने सेवानिवृत्त ले ली। 14 जनवरी 2018 को महाश्वेता देवी की 92 वें जन्मदिवस पर गूगल ने उन्हें सम्मान देते हुए उनका [[गूगल डूडल]] बनाया। ==साहित्यिक जीवन== महाश्वेता देवी का नाम ध्यान में आते ही उनकी कई-कई छवियाँ आँखों के सामने प्रकट हो जाती हैं। दरअसल उन्होंने मेहनत व ईमानदारी के बलबूते अपने व्यक्तित्व को निखारा। उन्होंने अपने को एक पत्रकार, लेखिका, साहित्यकार और आंदोलनधर्मी के रूप में विकसित किया। महाश्वेता जी ने कम उम्र में लेखन का शुरू किया और विभिन्न साहित्यिक पत्रिकाओं के लिए लघु कथाओं का महत्वपूर्ण योगदान दिया। आपका पहली उपन्यास, "नाती", 1957 में अपनी कृतियों में प्रकाशित किया गया था ‘झाँसी की रानी’ महाश्वेता देवी की प्रथम गद्य रचना है। जो 1956 में प्रकाशन में आया। स्वयं उन्हीं के शब्दों में, "इसको लिखने के बाद मैं समझ पाई कि मैं एक कथाकार बनूँगी।" इस पुस्तक को महाश्वेता जी ने [[कोलकाता|कलकत्ता]] में बैठकर नहीं बल्कि [[सागर]], [[जबलपुर]], [[पुणे]], [[इन्दौर|इंदौर]], [[ललितपुर]] के जंगलों, [[झाँसी]] [[ग्वालियर]], कालपी में घटित तमाम घटनाओं यानी 1857-58 में इतिहास के मंच पर जो हुआ उस सबके साथ-साथ चलते हुए लिखा। अपनी नायिका के अलावा लेखिका ने क्रांति के तमाम अग्रदूतों और यहाँ तक कि अंग्रेज अफसर तक के साथ न्याय करने का प्रयास किया है। आप बताती हैं कि "पहले मेरी मूल विधा कविता थी, अब कहानी और उपन्यास है।" उनकी कुछ महत्वपूर्ण कृतियों में 'नटी', 'मातृछवि ', 'अग्निगर्भ' 'जंगल के दावेदार' और '1084 की मां', माहेश्वर, ग्राम बांग्ला हैं। पिछले चालीस वर्षों में,उनकी छोटी-छोटी कहानियों के बीस संग्रह प्रकाशित किये जा चुके हैं और सौ उपन्यासों के करीब (सभी बंगला भाषा में) प्रकाशित हो चुकी है। === ग्रन्थ तालिका === {{columns-list|2| * अरण्येर अधिकार * नैऋते मेघ * अग्निगर्भ * गणेश महिमा * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_HajarChurashir.html हाजार चुराशीर मा] * चोट्टि मुण्डा एबं तार तीर * शालगिरार डाके * नीलछबि (१९८६, अब, ढाका।) * बन्दोबस्ती * आइ.पि.सि ३७५ * साम्प्रतिक * प्रति चुयान्न मिनिटे * मुख * कृष्णा द्बादशी * ६इ डिसेम्बरेर पर * बेने बौ * मिलुर जन्य * घोरानो सिँड़ि * स्तनदायिनी * लायली आशमानेर आयना * आँधार मानिक * याबज्जीबन * शिकार पर्ब * अग्निगर्भ * ब्रेस्ट गिभार * डास्ट अन द्य रोड * आओयार नन-भेज काउ * बासाइ टुडु * तितु मीर * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Rudali.html रुदाली] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_29Nombor.html उनत्रिश नम्बर धारार आसामी] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Prasthanparba.html प्रस्थानपर्ब] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Byadhkhanda.html ब्याधखन्ड] }} ==आयाम== इनकी कई रचनाओं पर [[फ़िल्म]] भी बनाई गई। इनके उपन्यास 'रुदाली ' पर कल्पना लाज़मी ने 'रुदाली' तथा 'हजार चौरासी की माँ' पर इसी नाम से 1998 में फिल्मकार [[गोविन्द निहलानी]] ने फ़िल्म बनाई। इन्हें 1979 में [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]], 1986 में [[पद्म श्री|पद्मश्री]] ,1997 में [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया। [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] इन्हें नेल्सन मंडेला के हाथों प्रदान किया गया था। इस पुरस्कार में मिले 5 लाख रुपये इन्होंने बंगाल के पुरुलिया आदिवासी समिति को दे दिया था। साहित्य अकादमी से पुरस्कृत इनके उपन्यास 'अरण्येर अधिकार' आदिवासी नेता बिरसा मुंडा की गाथा है। उपन्यास 'अग्निगर्भ' में नक्सलबाड़ी आदिवासी विद्रोह की पृष्ठभूमि में लिखी गई चार लंबी कहानिया है। ==निधन== 28 जुलाई 2016 को [[कोलकाता]] में उनका देहावसान हो गया। == हिन्दी में कुछ कृतियां == (सभी बंग्ला से हिन्दी में रुपांतरण) अक्लांत कौरव, अग्निगर्भ, अमृत संचय, आदिवासी कथा, ईंट के ऊपर ईंट, उन्तीसवीं धारा का आरोपी, उम्रकैद, कृष्ण द्वादशी, ग्राम बांग्ला, घहराती घटाएँ, चोट्टि मुंडा और उसका तीर, जंगल के दावेदार, जकड़न, जली थी अग्निशिखा, झाँसी की रानी, टेरोडैक्टिल, दौलति, नटी, बनिया बहू, मर्डरर की माँ, मातृछवि, मास्टर साब, मीलू के लिए, रिपोर्टर, रिपोर्टर, श्री श्री गणेश महिमा, स्त्री पर्व, स्वाहा और हीरो-एक ब्लू प्रिंट आदि == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{रेमन मैगसेसे पुरस्कार विजेता भारतीय}} {{भारतीय महिला साहित्यकार}} {{ज्ञानपीठ पुरस्कार}} [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:बांग्ला साहित्यकार]] [[श्रेणी:ज्ञानपीठ सम्मानित]] [[श्रेणी:मैगसेसे पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी: भारतीय महिला साहित्यकार]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:साहित्य और शिक्षा में पद्म विभूषण के प्राप्तकर्ता]] 9goxv2pl0lvfowg8yy2j11loxcv2qwp 6595476 6595475 2026-08-04T13:53:42Z Dr.jagdish 3543 /* साहित्यिक जीवन */ 6595476 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> |image =Mahashweta devi.jpg |imagesize = 220px | name = महाश्वेता देवी | caption = महाश्वेता देवी | pseudonym = | birth_date = {{Birth date|1926|1|14|df=y}} | birth_place = अविभाजित भारत के [[ढाका]] | death_date = {{Death date and age|2016|7|28|1926|1|14}} | death_place = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]], भारत | occupation = राजनीतिक कार्यकर्ता, लेखक, राजनयिक | spouse = बिजोन भट्टाचार्य | children = नबरुन भट्टाचार्य | party = [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] | period = 1956–2016 | genre = उपन्यास, लघु कहानी, नाटक, निबंध | subject = भारत की अधिसूचित जनजातियाँ,आदिवासी,दलित,वंचित समुदाय | movement = गणनाट्य |notableworks = अग्निगर्भ, मातृछवि, नटी, जंगल के दावेदार, मीलू के लिए, मास्टर साहब। | signature = মহাশ্বেতা দেবীর স্বাক্ষর.svg | website = }} '''महाश्वेता देवी''' (14 जनवरी 1926 – 28 जुलाई 2016)<ref name=ram>[http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm विस्तृत जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326080914/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyDeviMah.htm |date=26 मार्च 2010 }} ''रेमन मैगसेसे पुरस्कार''.</ref><ref name="Hawley2001">{{cite book|author=John Charles Hawley|title=Encyclopedia of Postcolonial Studies|url=http://books.google.com/books?id=tQILKOwnX-0C&pg=PA142|accessdate=29 जुलाई 2016|year=2001|publisher=ग्रीनवुड प्रकाशन समूह|isbn=978-0-313-31192-5|pages=142–}}</ref> एक [[भारतीय]] सामाजिक कार्यकर्ता और लेखिका थीं। उन्हें [[१९९६|1996]] में [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया था। ==प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा== उनका जन्म सोमवार १४ जनवरी १९२६ को [[अविभाजित भारत]] के [[ढाका]] में हुआ था। उनके पिता मनीष घटक एक कवि और एक उपन्यासकार थे और उनकी माता धारीत्री देवी भी एक लेखिका और एक सामाजिक कार्यकर्ता थीं। उनकी स्कूली शिक्षा ढाका में हुई। भारत विभाजन के समय किशोरवस्था में ही उनका परिवार [[पश्चिम बंगाल]] में आकर बस गया। बाद में उन्होने [[विश्व-भारती विश्वविद्यालय|विश्वभारती]] विश्वविद्यालय, शांतिनिकेतन से [[स्नातक]] (प्रतिष्ठा) अंग्रेजी में किया और फिर [[कलकत्ता विश्वविद्यालय|कोलकाता विश्वविद्यालय]] में [[स्नातकोत्तर]] [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] में किया। [[कलकत्ता विश्वविद्यालय|कोलकाता विश्वविद्यालय]] से [[अंग्रेजी साहित्य]] में मास्टर की डिग्री प्राप्त करने के बाद एक शिक्षक और पत्रकार के रूप में आपने अपना जीवन शुरू किया। तदुपरांत आपने [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] में अंग्रेजी व्याख्याता के रूप में नौकरी भी की। तत्पश्चात 1984 में लेखन पर ध्यान केंद्रित करने के लिए आपने सेवानिवृत्त ले ली। 14 जनवरी 2018 को महाश्वेता देवी की 92 वें जन्मदिवस पर गूगल ने उन्हें सम्मान देते हुए उनका [[गूगल डूडल]] बनाया। ==साहित्यिक जीवन== महाश्वेता देवी का नाम ध्यान में आते ही उनकी कई-कई छवियाँ आँखों के सामने प्रकट हो जाती हैं। दरअसल उन्होंने मेहनत व ईमानदारी के बलबूते अपने व्यक्तित्व को निखारा। उन्होंने अपने को एक पत्रकार, लेखिका, साहित्यकार और आंदोलनधर्मी के रूप में विकसित किया। महाश्वेता जी ने कम उम्र में लेखन का शुरू किया और विभिन्न साहित्यिक पत्रिकाओं के लिए लघु कथाओं का महत्वपूर्ण योगदान दिया। आपका पहला उपन्यास, "नाती", 1957 में प्रकाशित हुआ, ‘झाँसी की रानी’ महाश्वेता देवी की प्रथम गद्य रचना है। जो 1956 में प्रकाशन में आया। स्वयं उन्हीं के शब्दों में, "इसको लिखने के बाद मैं समझ पाई कि मैं एक कथाकार बनूँगी।" इस पुस्तक को महाश्वेता जी ने [[कोलकाता|कलकत्ता]] में बैठकर नहीं बल्कि [[सागर]], [[जबलपुर]], [[पुणे]], [[इन्दौर|इंदौर]], [[ललितपुर]] के जंगलों, [[झाँसी]] [[ग्वालियर]], कालपी में घटित तमाम घटनाओं यानी 1857-58 में इतिहास के मंच पर जो हुआ उस सबके साथ-साथ चलते हुए लिखा। अपनी नायिका के अलावा लेखिका ने क्रांति के तमाम अग्रदूतों और यहाँ तक कि अंग्रेज अफसर तक के साथ न्याय करने का प्रयास किया है। आप बताती हैं कि "पहले मेरी मूल विधा कविता थी, अब कहानी और उपन्यास है।" उनकी कुछ महत्वपूर्ण कृतियों में 'नटी', 'मातृछवि ', 'अग्निगर्भ' 'जंगल के दावेदार' और '1084 की मां', माहेश्वर, ग्राम बांग्ला हैं। पिछले चालीस वर्षों में,उनकी छोटी-छोटी कहानियों के बीस संग्रह प्रकाशित किये जा चुके हैं और सौ उपन्यासों के करीब (सभी बंगला भाषा में) प्रकाशित हो चुकी है। === ग्रन्थ तालिका === {{columns-list|2| * अरण्येर अधिकार * नैऋते मेघ * अग्निगर्भ * गणेश महिमा * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_HajarChurashir.html हाजार चुराशीर मा] * चोट्टि मुण्डा एबं तार तीर * शालगिरार डाके * नीलछबि (१९८६, अब, ढाका।) * बन्दोबस्ती * आइ.पि.सि ३७५ * साम्प्रतिक * प्रति चुयान्न मिनिटे * मुख * कृष्णा द्बादशी * ६इ डिसेम्बरेर पर * बेने बौ * मिलुर जन्य * घोरानो सिँड़ि * स्तनदायिनी * लायली आशमानेर आयना * आँधार मानिक * याबज्जीबन * शिकार पर्ब * अग्निगर्भ * ब्रेस्ट गिभार * डास्ट अन द्य रोड * आओयार नन-भेज काउ * बासाइ टुडु * तितु मीर * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Rudali.html रुदाली] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_29Nombor.html उनत्रिश नम्बर धारार आसामी] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Prasthanparba.html प्रस्थानपर्ब] * [http://www.parabaas.com/bookstore/bookpage/Mahasweta_Devi_Byadhkhanda.html ब्याधखन्ड] }} ==आयाम== इनकी कई रचनाओं पर [[फ़िल्म]] भी बनाई गई। इनके उपन्यास 'रुदाली ' पर कल्पना लाज़मी ने 'रुदाली' तथा 'हजार चौरासी की माँ' पर इसी नाम से 1998 में फिल्मकार [[गोविन्द निहलानी]] ने फ़िल्म बनाई। इन्हें 1979 में [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]], 1986 में [[पद्म श्री|पद्मश्री]] ,1997 में [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया। [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] इन्हें नेल्सन मंडेला के हाथों प्रदान किया गया था। इस पुरस्कार में मिले 5 लाख रुपये इन्होंने बंगाल के पुरुलिया आदिवासी समिति को दे दिया था। साहित्य अकादमी से पुरस्कृत इनके उपन्यास 'अरण्येर अधिकार' आदिवासी नेता बिरसा मुंडा की गाथा है। उपन्यास 'अग्निगर्भ' में नक्सलबाड़ी आदिवासी विद्रोह की पृष्ठभूमि में लिखी गई चार लंबी कहानिया है। ==निधन== 28 जुलाई 2016 को [[कोलकाता]] में उनका देहावसान हो गया। == हिन्दी में कुछ कृतियां == (सभी बंग्ला से हिन्दी में रुपांतरण) अक्लांत कौरव, अग्निगर्भ, अमृत संचय, आदिवासी कथा, ईंट के ऊपर ईंट, उन्तीसवीं धारा का आरोपी, उम्रकैद, कृष्ण द्वादशी, ग्राम बांग्ला, घहराती घटाएँ, चोट्टि मुंडा और उसका तीर, जंगल के दावेदार, जकड़न, जली थी अग्निशिखा, झाँसी की रानी, टेरोडैक्टिल, दौलति, नटी, बनिया बहू, मर्डरर की माँ, मातृछवि, मास्टर साब, मीलू के लिए, रिपोर्टर, रिपोर्टर, श्री श्री गणेश महिमा, स्त्री पर्व, स्वाहा और हीरो-एक ब्लू प्रिंट आदि == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{रेमन मैगसेसे पुरस्कार विजेता भारतीय}} {{भारतीय महिला साहित्यकार}} {{ज्ञानपीठ पुरस्कार}} [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:बांग्ला साहित्यकार]] [[श्रेणी:ज्ञानपीठ सम्मानित]] [[श्रेणी:मैगसेसे पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी: भारतीय महिला साहित्यकार]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:साहित्य और शिक्षा में पद्म विभूषण के प्राप्तकर्ता]] ktcghvj68dto3ll18r7rjq6i5f8c963 होयसल राजवंश 0 8972 6595512 6555514 2026-08-04T15:43:39Z Mundhalia746 934684 6595512 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | conventional_long_name = होयसल राज्य | common_name = होय्सल | status = | status_text = | government_type = राजतंत्र | year_start = 950 | year_end = 1346 | event_pre = | date_pre = | event_start = | date_start = | event_end = <!--- Default: "Disestablished" ---> | date_end = | event1 = | date_event1 = | event2 = | date_event2 = | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = <!--- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 ---> | p1 = पश्चिमी चालुक्य साम्राज्य | s1 = विजयनगर साम्राज्य | s2 = | s3 = | native_name = | image_flag = | image_map = Map of Hoysala Kingdom at its apex.png | map_width = 270 | image_map_caption = अपने विस्तार के चरमोत्कर्ष के समय '''होय्सल राज्य''', 1050–1355 ई० | capital = {{plainlist| * शोसेवुर ([[अंगादि]]) (1026–1048) * [[बेलुर, कर्नाटक|बेलुर]] (1048–1062) * [[हालेबिदु]] (1062–1300) * [[तिरुवन्नमलै]] (1300–1343)}} | national_motto = | national_anthem = | common_languages = [[कन्नड]]<br />[[संस्कृत]] | religion = [[जैन धर्म]]<br />[[हिन्दू धर्म]] | currency = <!--- Titles and names of the first and last leaders and their deputies ---> | title_leader = राजा | leader1 = [[अरेकल्ल]] | year_leader1 = 950–960 | leader12 = [[वीर बल्लाल चतुर्थ]] | year_leader12 = 1343–1346 | stat_year1 = | stat_pop1 = <!--- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given ---> | footnotes = <!--- Accepts wikilinks ---> | demonym = | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | today = }} '''होयसल''' प्राचीन [[दक्षिण भारत]] का एक यादव राजवंश था। यह [[देवगिरि के यादव|देवगिरी के यादव राजवंश]] की एक शाखा थी। होयसल राजाओ के शिलालेखों में भी उनको 'यदुकुलतिलक' कहा गया है। इस राजवंश ने १०वीं से १४वीं शताब्दी तक राज किया।<ref>शास्त्री (1955), pp. 220–221</ref> उन्होने वर्तमान [[कर्नाटक]] के लगभग सम्पूर्ण भाग तथा [[तमिलनाडु]] के [[कावेरी नदी]] की उपजाऊ घाटी वाले भाग पर अपना अधिकार जमा लिया। इन्होंने ३१७ वर्ष राज किया। इनकी राजधानी पहले [[बेलूर]] थी पर बाद में स्थानांतरित होकर [[हालेबिदु]] हो गई।<ref>Foekema (1996), p. 19.</ref> == शासक == * [[नृप काम द्वितीय]] (1026 - 1047) * [[होयसल विनयादित्य]] (1047 - 1098) * [[एरयंग]] (1098 - 1102) * [[वीर बल्लाल प्रथम]] (1102 -1108) * [[विष्णुवर्धन]] (1108 - 1152) * [[नरसिंह प्रथम]] (1152 – 1173) * '''[[वीर बल्लाल द्वितीय]]''' (1173 – 1220) * [[वीर नरसिंह द्वितीय]] (1220 – 1235) * [[वीर सोमेश्वर]] (1235 – 1254) * [[नृसिंह तृतीय]] (1254 – 1291) * [[वीर बल्लाला तृतीय]] (1292 – 1343) इसके पश्चात [[हरिहर राय प्रथम]] ने [[विजयनगर साम्राज्य]] स्थापित किया। ==कला एवं स्थापत्य== [[चित्र:Somanathapura Keshava temple altered.JPG|right|thumb|300px|सोमनाथपुर का [[चेन्नाकेशव मंदिर, सोमनाथपुर|'''चेन्नाकेशव मंदिर''']]]] होयसल राजाओं का काल [[कला]] एवं [[स्थापत्य]] की उन्नति के लिये विख्यात है। होयसल काल में मंदिर निर्माण की एक नई शैली का विकास हुआ। इन मंदिरों का निर्माण भवन के समान ऊँचे ठोस चबूतरे पर किया जाता था। चबूतरों तथा दीवारों पर हाथियों, अश्वारोहियों, हंसों, राक्षसों तथा पौराणिक कथाओं से संबंधित अनेक मूर्तियाँ बनाई गयी हैं। उनके द्वारा बनवाये गये सुन्दर मंदिरों के कई उदाहरण आज भी [[हलेबिड]], [[बेलूर]] तथा [[श्रवणबेलगोला]] में प्राप्त होते हैं। होयसलों की राजधानी द्वारसमुद्र का आधुनिक नाम हलेबिड है, जो इस समय [[कर्नाटक]] राज्य में स्थित है। वहाँ के वर्तमान मंदिरों में [[होयसलेश्वर मंदिर|होयसलेश्वर का प्राचीन मंदिर]] सर्वाधिक प्रसिद्ध है, जिसका निर्माण [[विष्णुवर्धन]] के शासन काल में हुआ। यह 160 फुट लम्बा तथा 122 फुट चौड़ा है। इसमें [[शिखर]] नहीं मिलता। इसकी दीवारों पर अद्भुत मूर्तियाँ बनी हुई हैं, जिनमें देवताओं, मनुष्यों एवं पशु-पक्षियों आदि सबकी मूर्तियाँ हैं। विष्णुवर्द्धन ने 1117 ई. में बेलूर में [[चेन्नाकेशव मंदिर, सोमनाथपुर|चेन्नाकेशव मंदिर]] का भी निर्माण करवाया था। वह 178 फुट लंबा तथा 156 फुट चौड़ा है। मंदिर के चारों ओर [[वेष्टिनी]] है, जिसमें तीन [[तोरण]] बने हैं। तोरण-द्वारों पर [[रामायण]] तथा [[महाभारत]] से लिये गये अनेक सुन्दर दृश्यों का अंकन हुआ है। मंदिर के भीतर भी कई मूर्तियाँ बनी हुयी हैं। इनमें [[सरस्वती]] देवी का नृत्य मुद्रा में बना मूर्ति-चित्र सर्वाधिक सुन्दर एवं चित्ताकर्षक है। होयसल मंदिर अपनी निर्माण-शैली, आकार-प्रकार एवं सुदृढता के लिये प्रसिद्ध हैं। == छबि दीर्घा == <gallery> चित्र:Matsya (fish) in relief at Chennakeshava temple in Somanathapura.jpg|वराहावतार चित्र:View of the Chennakeshava temple at Somanathapura from below the jagati.jpg|जगति से नीचे देखने पर सोमनाथपुर का चेन्नाकेशव मन्दिर चित्र:Hoysala stone sculpture.jpg|होय्सळ शिलाशिल्प चित्र:Hoysala emblem.JPG|होय्सळ लाञ्छन चित्र:Kalyani (temple tank) with minor shrines in Hoysala style at Hulikere in the Hassan district.jpg|होय्सळ तालाब चित्र:Belur Temple Apsara with Mirror.JPG|'''दर्पणसुन्दरी''' : यह बेलूर के चेन्नाकेशव मन्दिर में अलंकृत अनेकानेक मदनकै चित्रों में से एक है। </gallery> ==इन्हें भी देखें== *[[होयसलेश्वर मंदिर]] *[[होयसाल वास्तु-शैली|होयसल वास्तु-शैली]] ==बाहरी कड़ियाँ== * [http://www.kamat.com/kalranga/deccan/hoysala.htm होयसल शिल्पकला के चित्र] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:साम्राज्य]] [[श्रेणी:दक्षिण भारत]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] bc9r9oernwpzpi5580henar20s3uoa6 लंका 0 11832 6595741 6507698 2026-08-05T11:15:05Z ~2026-43081-10 940513 /* */ राम ने विभीषण का लंका का राजा बनाया रावण वध के बाद। वीरेंद्र गलत है। 6595741 wikitext text/x-wiki [[चित्र:The golden abode of King Ravana India.jpg|right|thumb|300px|[[रावण]] की [[सोना|सोने]] की लंका का कलात्मक चित्रण]] '''लंका''' एक पौराणिक द्वीप है जिसका उल्लेख [[रामायण]] और [[महाभारत]] आदि हिन्दू ग्रन्थों में मिलता है<ref name="BBC News हिंदी 2017">{{cite web | title=राम सेतु पर कभी पैदल चलते थे लोग? | website=BBC News हिंदी | date=15 दिसम्बर 2017 | url=http://www.bbc.com/hindi/india-42353116 | language=hi | accessdate=9 जनवरी 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180130204223/http://www.bbc.com/hindi/india-42353116 | archive-date=30 जनवरी 2018 | url-status=live }}</ref> है। इसका राजा [[रावण]] था। यह 'त्रिकुट' नामक तीन [[पर्वत|पर्वतों]] से घिरी थी। रामायण के अनुसार, जब रावण ने [[हनुमान]] को दण्ड देने के लिए उनकी पूँछ में कपड़े लपेटकर उसको तेल में भिगोकर आग लगा दी थी तब हनुमान ने पूरी लंका में कूद-कूदकर उसे जला दिया था। जब [[राम]] ने [[रावण]] का वध किया तब उसके भाई [[वीरेंद्र|विभीषण]] को लंका का राजा बनाया। आज का [[श्रीलंका|श्री लंका]] ही पौराणिक लंका माना जाता है। [[पाण्डव|पाण्डवों]] के समय रावण के वंशज ही लंका पर राज्य कर रहे थे। महाभारत के अनुसार, [[युधिष्ठिर]] के [[राजसूय|राजसूय यज्ञ]] की पूर्ति के लिए [[सहदेव]] अश्व लेकर लंका गये थे। == रामायण के अनुसार रावण की "लंका" का स्थान == अभी भी मौजूद हिंदू ग्रंथों और रामायण (जिसे रावण की लंका कहा जाता है) में जिस लंका का ज़िक्र है, उसे हिंद महासागर में स्थित एक बड़ा द्वीप-देश माना जाता है। अध्ययनों से पता चलता है कि रावण का महल श्रीलंका के सिगिरिया में था, यह महल अनुराधापुरा के काश्यप I ने बनवाया था, जैसा कि किंवदंती में बताया गया है कि राज्य की राजधानी पठारों और जंगलों के बीच स्थित थी। कुछ विद्वानों ने दावा किया कि यह श्रीलंका ही रहा होगा क्योंकि 5वीं सदी के श्रीलंकाई ग्रंथ महावंस में ऐसा ही कहा गया है।<ref>{{Cite journal|last=Junean|first=Tham|last2=Samsudin|first2=Mohd|date=2022-12|title=The Royal Navy and Disease in the Straits of Malacca, 1794–1815|url=https://doi.org/10.1353/ras.2022.0016|journal=Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society|volume=95|issue=2|pages=23–38|doi=10.1353/ras.2022.0016|issn=2180-4338}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[रावण]] * [[श्रीलंका]] * [[रामायण]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{रामायण}} [[श्रेणी:पौराणिक स्थान]] j6sax969n4tvyag4qpumnct42lwk72y राजाराज चोल १ 0 12230 6595516 6402852 2026-08-04T15:51:41Z Mundhalia746 934684 6595516 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | regnal name = प्रथम राजराज चोल | title = Rājakēsari<br> मुम्मदी चोलन,{{sfn|Vidya Dehejia|1990|p=51}} | image = Rajaraja mural-2 (cropped).jpg | caption = १०१४ ई में राजराज महान के समय चोल साम्राज्य की स्थिति | succession = [[Chola Empire|Chola Emperor]] | reign = {{circa|985|1014}} | predecessor = [[Uttama Chola]] | successor = [[राजेन्द्र प्रथम]] | birth_name = Arulmozhi Varman | birth_date = {{circa|947}} | birth_place = [[तंजावूर]], [[चोल राजवंश]] (modern day [[Tamil Nadu]], [[India]]) | death_date = 1014 (aged 66–67) | death_place = [[तंजावूर]], [[चोल राजवंश]] (modern day [[Tamil Nadu]], [[India]]) | spouse = Thiripuvana Madeviyar <br/> Lokamahadevi <br/> Cholamahadevi <br/> Trailokyamahadevi, Panchavanmahadevi <br/> Abhimanavalli <br/> Latamahadevi <br/> Prithivimahadevi | spouse-type = Queens | issue = {{unbulleted list|[[राजेन्द्र प्रथम]] | [[ Araiyan Rajarajan]] | Arulmozhi chandramalli alias Gangamadevi | Mathevadigal{{citation needed|date=December 2015}} | kundhavai}} | father = [[Parantaka II]] | mother = Vanavan Mahadevi | signature = Raja Raja.JPG | religion = [[हिन्दू धर्म]] | succession2 = king of [[Anuradhapura]] <br/> King of [[Polonnaruwa Kingdom|Polonnaruwa]] | reign2 = {{circa|992|1014}} | predecessor2 = [[Mahinda V]] | successor2 = [[राजेन्द्र प्रथम]] | dynasty = [[चोल राजवंश]] }} '''प्रथम राजाराज चोल''' दक्षिण भारत के [[चोल राजवंश]] के महान सम्राट थे जिन्होंने ९८५ से १०१४ तक राज किया। उनके शासन में चोलों ने दक्षिण में [[श्रीलंका]] तथा उत्तर में कलिंग तक साम्राज्य फैलाया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iqHRAAAAMAAJ |title=Coins of the Cholas|publisher=Numismatic Society of India|author=Charles Hubert Biddulph|year=1964|page=34}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/atlasofyear10000000manj |url-access=registration |title=Atlas of the year 1000|publisher=Harvard University Press|author=John Man|year=1999|page=[https://archive.org/details/atlasofyear10000000manj/page/104 104]|isbn=9780674541870 }}</ref> राजराज चोल ने कई नौसैन्य अभियान भी चलाये, जिसके फलस्वरूप मालाबार तट, मालदीव तथा श्रीलंका को आधिपत्य में लिया गया। राजराज चोल ने [[हिन्दू|हिंदुओं]] के विशालतम मंदिरों में से एक, तंजौर के [[बृहदेश्वर मन्दिर|बृहदीश्वर मन्दिर]] का निर्माण कराया जो वर्तमान समय में [[यूनेस्को विश्व धरोहर|यूनेस्को की विश्व धरोहरों]] में सम्मिलित है। उन्होंने सन 1000 में [[सर्वेक्षण|भू-सर्वेक्षण]] की महान परियोजना शुरू कराई जिससे देश को वलनाडु इकाइयों में पुनर्संगठित करने में मदद मिली। राजराज चोल ने "शशिपादशेखर" की उपाधि धारण की थी। राजराज प्रथम ने [[मालदीव]] पर भी विजय प्राप्त की थी। चोलों का उदय नौवीं शदी में हुआ। इनका राज्य [[तुंगभद्रा नदी|तुंगभद्रा]] तक फैला हुआ था। चोल राजाओ ने शक्तिशली नौसैना का विकास किया। इस वंश की स्थापना विजयालय ने की। चोल वंश का दूसरा महान शासक कोतूतुङ त्रितीय था। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} {{आधार}} [[श्रेणी:चोल शासक]] [[श्रेणी:दक्षिण भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] fiqq4f5cwxhn9zs2mf22spukwwizip7 हो चि मिन्ह 0 12507 6595702 6412621 2026-08-05T10:10:31Z अमर तिवारी 932885 6595702 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ho Chi Minh - 1946 Portrait.jpg|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल|हो ची मिन]] [[चित्र:Ho Chi Minh Signature.svg|thumb|हो ची मिन का हस्ताक्षर]] '''हो ची मिन''' ({{Langx|vi|Hồ Chí Minh|italic=no}}; 19 मई 1890 – 2 सितम्बर 1969), जिन्हें '''हो चाचा''' भी कहा जाता था, वियतनामी क्रांतिकारी तथा विश्व में [[कार्ल मार्क्स|मार्क्स]], [[फ्रेडरिक एंगेल्स|ऐंगल्स]], [[व्लादिमीर लेनिन|लेनिन]], [[जोसेफ़ स्टालिन|स्टालिन]] की [[साम्यवाद|साम्यवादी]] परम्परा की एशियाई कड़ी माने जाने वाले विचारक हैं। वे [[वियतनाम]] के प्रथम राष्ट्रपति थे। उनके जीवन की प्रत्येक दृष्टि साम्यवादियों के लिए सर्वहारा क्रांति तथा राष्ट्रवादियों के लिए विश्व की प्रबलतम साम्राज्यवादी शक्तियों - [[फ़्रान्स]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] - के विरुद्ध संघर्ष की लम्बी शिक्षाप्रद कहानी रही है। इन सभी संग्रामों का प्रेरणास्रोत हो ची मिन के इच्छापत्र के अनुसार मार्क्सवाद, लेनिनवाद और सर्वहारा का अंतरराष्ट्रीयतावाद ही रहा है। यदि [[व्लादिमीर लेनिन|लेनिन]] ने [[रूस]] में [[वर्ग संघर्ष]] का उदाहरण प्रस्तुत किया तो हो ची मिन ने "राष्ट्रीय मुक्ति संघर्ष" का उदाहरण वियतनाम के माध्यम से प्रस्तुत किया। उन्होंने स्पष्ट कहा, जिस प्रकार [[पूंजीवाद|पूँजीवाद]] का अन्तर्राष्ट्रीय रूप [[साम्राज्यवाद]] है उसी प्रकार वर्गसंघर्ष का अन्तर्राष्ट्रीय रूप मुक्तिसंघर्ष है। यह बहुत ही अच्छे व्यक्ति थे, एवं इनका [[भारत]] से बहुत लगाव रहता था। == जीवनी == हो ची मिन का जन्म मध्य वियतनाम के ''ङ्ये आन'' ({{langx|vi|Nghệ An}}) प्रांत के ''किम लियन'' ({{langx|vi|Kim Liên}}) ग्राम में एक अध्यापक और चिकित्सक के परिवार में 19 मई सन् 1890 ई. को हुआ था। हो ची मिन जन्म के समय ''गुयेन सिन कुंग'' ({{langx|vi|Nguyễn Sinh Cung}}) के नाम से जाने जाते थे, किंतु 10 वर्ष की अवस्था में इन्हें ''गुयेन तत थाऐन्ह'' ({{langx|vi|Nguyễn Tất Thành}}) के नाम से पुकारा जाने लगा। इनके पिता ''गुयेन सिन शक'' ({{langx|vi|Nguyễn Sinh Sắc}}) को भी राष्ट्रीयता के कारण गरीबी की जिंदगी बितानी पड़ी। उनका देहांत सन् 1930 ई. में हुआ। इनकी बहन ''गुयेन थि थाऐन्ह'' को कई वर्षों तक जेल की सजा तथा अंत में देशनिकाले का दंड दिया गया। ऐसे फ्रांसीसी साम्राज्यविरोधी परिवार में तथा भयंकर साम्राज्यवादी शोषण से पीड़ित देश, वियतनाम में, जहाँ देश का नक्शा लेकर चलनेवालों को देशद्रोह की सजा दी जाती थी, जन्म हुआ था। [[चित्र:Nguyen Aïn Nuä'C (Ho-Chi-Minh), délégué indochinois, Congrès communiste de Marseille, 1921, Meurisse, BNF Gallica.jpg|right|thumb|200px|सन् १९२१ में फ्रांस में कम्युनिस्ट कांग्रेस के अधिवेशन के समय का छायाचित्र]] हो ची मिन ने फ्रांस, अमेरिका, [[इंग्लैण्ड]] तीनों देशों की यात्रा में सर्वत्र साम्राज्यवादी शोषण को अपनी आँखों से देखा था। 1917 की [[रूसी क्रांति]] ने ''हो'' को अपनी ओर आकर्षित किया और सभी समस्याओं का हल ''हो'' को इसी अक्टूबर क्रांति में दिखाई पड़ा। ''हो'' ने तब [[मार्क्सवाद]] और लेनिनवाद का गहरा अध्ययन किया और फ्रांसीसी कम्यूनिस्ट पार्टी के सदस्य बन गए। इसी कम्यूनिस्ट पार्टी की मदद और समर्थन से हो ची मिन में एक क्रांतिकारी पत्रिका ''[[ल पारिया]]'' ({{langx|fr|Le Paria|italics=no}}) निकालना आरम्भ किया। ''ल पारिया'' फ्रांसीसी साम्राज्यवाद के विरुद्ध उसके सभी उपनिवेशों में शोषित जनता को क्रांति के लिए प्रोत्साहित करती थी। 1923 में पार्टी की तरफ से सोवियत यूनियन, जहाँ अंतरर्राष्ट्रीय कम्यूनिस्ट पार्टी का पाँचवाँ सम्मेलन आयोजित था, भेजे गए। वहीं पर 1925 में स्टालिन से मिले। ''हो'' को [[कम्यूनिस्ट अन्तर्राष्ट्रीय]] की ओर से चीन में क्रांतिकारियों के संगठन तथा [[हिंदचीन]] में राष्ट्रीय मुक्ति संघर्ष के लिए भेजा गया था। सन् 1930 में कम्युनिस्ट अन्तर्राष्ट्रीय की राय में हिंदचीन के सभी कम्यूनिस्टों को एक साथ मिलाकर ''हिंदचीन'' को कम्यूनिस्ट पार्टी तथा 1933 में ''वियत मिन'' नामक संयुक्त मोरचा बनाया। ''हो'' 1945 तक हिंदचीन के कम्यूनिस्ट आन्दोलन तथा [[गोरिल्ला युद्ध]] के सक्रिय नेता रहे। ''लम्बे अभियान'' और [[जापान]] विरोधी युद्ध में भी उपस्थित थे। इस संघर्ष में इन्हें अनेक यातनाएँ सहनी पड़ीं। [[च्यांग काई शेक]] ({{langx|vi|Tưởng Giới Thạch}} - {{langx|zh|蒋中正}}) की सेना ने इन्हें पकड़कर बड़ी की अमानवीय दशाओं में एक वर्ष तक क़ैद रखा जिससे इनकी आँखें अन्धी होते-होते बचीं। 2 सितंबर 1945 को ''हो'' ने 'वियतनाम जनवादी गणराज्य' की स्थापना की। फ्रांसीसी साम्राज्यवादियों ने [[ब्रिटिश साम्राज्य|अंग्रेज़ साम्राज्यवादियों]] की मदद से [[इंडोचायना]] के पुराने सम्राट् ''बाऔ दाई'' की ओट लेकर फिर से साम्राज्य वापस लेना चाहा। भयंकर लड़ाइयों का दौर आरंभ हुआ और आठ वर्षों की खूनी लड़ाई के पश्चात् फ्रांसीसी साम्राज्यवादियों को ''दियन बियेन फू'' ({{langx|vi|Điện Biên Phủ}}) जीत के पास 1954 में भयंकर मात खानी पड़ी। तत्पश्चात् [[जिनेवा]] सम्मेलन बुलाना स्वीकार किया गया। इसी वर्ष हो-ची मिन वियतनामी जनवादी गणराज्य के राष्ट्रपति नियुक्त हुए। फ्रांसीसियों के हटते ही अमेरिकनों ने दक्षिणी वियतनाम में ''बाऔ दाई'' का तख़्ता ''ङ्यो दीन्ह यियम'' ({{langx|vi|Ngô Đình Diệm}}) नामक राष्ट्रपति के माध्यम से पलटवा कर [[वियत कोंग]] देशभक्तों के विरुद्ध युद्ध छेड़ दिया। युद्ध बढ़ता गया। दुनियाँ के सबसे शक्तिशाली [[अमेरिकी साम्राज्यवाद]] ने [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] में [[यूरोप]] पर जितने बम गिराए थे, उसके दुगुने बम तथा जहरीली गैसों का प्रयोग किया। तीन करोड़ की वियतनामी जनता ने अमेरिकी साम्राज्यवादियों के हौसले पस्त कर दिए। मरने के एक दिन पूर्व 3 सितंबर 1969 ई. को हो ची मिन ने अपनी जनता से साम्राज्यवादियों का [[टोनकिन]] की खाड़ी में डुबा देने की बात कही थी। हो ची मिन की विश्वसाम्राज्यवादियों की जड़ें उखाड़ने में महत्वपूर्ण भूमिका रही। उनका कथन था वियतनामी मुक्तिसंग्राम विश्व-मुक्ति-संग्राम का ही एक हिस्सा है और मेरी जिंदगी विश्वक्रांति के लिए समर्पित है। [[चित्र:Lăng Bác.JPG|right|thumb|200px|[[हनोई|हानोई]] का हो ची मिन स्मारक]] == हस्ताक्षर == [[चित्र:Ho_Chi_Minh.jpg|100px]] ==इन्हें भी देखें== * [[वियतनाम युद्ध]] * [[वियत मिन]] (वियतनाम के स्वतंत्रता का संगठन) * [[वियतनाम का इतिहास]] == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Ho Chi Minh|हो ची मिन}} * [https://web.archive.org/web/20101213050535/http://www.ealing.gov.uk/services/leisure/local_history/historic_buildings/drayton_court_hotel.html The Drayton Court Hotel] * [https://web.archive.org/web/20091015050421/http://nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0519.html Obituary in ''The New York Times'', 4 सितंबर 1969] * [https://web.archive.org/web/20090520080848/http://www.time.com/time/time100/leaders/profile/hochiminh.html TIME 100: Hồ Chí Minh] * [https://web.archive.org/web/20070714171151/http://www.cpv.org.vn/english/archives/?topic=14&subtopic=99&leader_topic=39 Hồ Chí Minh's biography] * [https://web.archive.org/web/20090913081041/http://www.withfriendship.com/user/tuyen/ho-chi-minh.php Hồ Chí Minh pictures as slides] * [https://web.archive.org/web/20111109094250/http://maps.google.com/maps?t=k&ie=UTF8&ll=21.036772,105.834383&spn=0.002333,0.003616&om=1 Satellite photo of the mausoleum on Google Maps] * [https://web.archive.org/web/20110120034852/http://acjournal.org/holdings/vol3/Iss3/spec1/decaro.html] * [http://www.cpv.org.vn/details_e.asp?id=BT2750372918 Final Tribute to Ho Chi Minh from the Central Committee of the Vietnam Workers' Party]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20100109155217/http://www.clemson.edu/caah/history/facultypages/EdMoise/commlead.html#ho Bibliography: Writings of Ho Chi Minh, and Books about Him] {{Authority control}} [[श्रेणी:साम्यवाद]] [[श्रेणी:१९६९ में निधन]] [[श्रेणी:1890 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:वियतनाम के राष्ट्रपति]] e4a3t9acjtxpeyfd535bw8fdr70q7m5 तैलप २ 0 13891 6595510 6595402 2026-08-04T15:40:17Z Mundhalia746 934684 6595510 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रातीच्य चालुक्य राजा|reign=973-997 ईस्वी (11 वर्ष)|predecessor=|successor=[[सत्यश्रय]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''तैलप द्वितीय''' (शासनकाल लगभग 973–997 ई.), जिन्हें तैला द्वितीय तथा अपनी उपाधि आहवमल्ल के नाम से भी जाना जाता है, दक्कन भारत में ''[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य साम्राज्य]]'' के संस्थापक थे। तैलप अपने को वातापी (बादामी) के [[चालुक्य राजवंश|प्राचीन चालुक्य सम्राटों]] का वंशज बताते थे। प्रारंभ में वे [[राष्ट्रकूट राजवंश]] के सामंत के रूप में वे वर्तमान बीजापुर ज़िले में शासन करते थे। जब परमार राजा [[सीयक हर्ष]] के आक्रमण के बाद राष्ट्रकूट शक्ति का पतन हुआ, तब तैलप ने राष्ट्रकूट सम्राट [[कर्क २|कर्क द्वितीय]] को हरा कर एक नए वंश की स्थापना की।<ref name=":0">{{Cite book|url=http://archive.org/details/dli.ernet.527925|title=The Early History Of The Deccan Pat I-vi (1960)|last=Yazdani G.|date=1960|publisher=Oxford University Press.}}</ref> तैलप ने नर्मदा और तुंगभद्रा नदियों के बीच स्थित पश्चिमी दक्कन क्षेत्र पर अपना नियंत्रण सुदृढ़ करने में कई वर्ष लगाए। धीरे-धीरे [[शिलाहार राजवंश]] सहित अनेक पूर्व राष्ट्रकूट सामंतों ने उनकी अधीनता स्वीकार कर ली। तैलप ने [[चोल राजवंश|चोल]] और [[परमार वंश]] के आक्रमणों का सफलतापूर्वक प्रतिरोध किया तथा आक्रमणकारी परमार वंश के राजा [[वाक्पति मुंज]] को बंदी बनाकर उसकी हत्या कर दी। उनके सेनापति बारप ने वर्तमान गुजरात के लाट क्षेत्र पर अधिकार कर लिया, जहाँ लाट चालुक्य प्रमुखों की शाखा की स्थापना हुई। तैलप के उत्तराधिकारियों ने 12वीं शताब्दी तक पश्चिमी दक्कन क्षेत्र पर शासन जारी रखा।<ref name=":0" /> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:१०वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 8cqegb1adtm7l8dtejygiqgaczwgub8 विक्रमादित्य पंचम 0 13893 6595505 6595404 2026-08-04T15:36:27Z Mundhalia746 934684 6595505 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1008 से 1015 ईस्वी (7 वर्ष)|predecessor=[[सत्यश्रय]]|successor=[[जयसिंह द्वितीय (पश्चिमी चालुक्य)|जयसिंह द्वितीय]]|death_date=|father=दशवर्मन|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''विक्रमादित्य पंचम''' (शासनकाल 1008–1015 ईस्वी) पश्चिमी भारत के [[प्रतीच्य चालुक्य]] राजवंश के राजा और [[सत्यश्रय]] के उत्तराधिकारी थे। विक्रमादित्य का जन्म राजवंश के संस्थापक [[तैलप २|तैलप द्वितीय]] के छोटे पुत्र दशावर्मन (उर्फ यशोवर्मन) और उनकी पत्नी भाग्यवती से हुआ था।{{sfn|K. A. Nilakanta Sastri|1960|p=323}} वो सत्यश्रया के भतीजे थे और उनका शासनकाल बहुत ही छोटा और घटनाहीन रहा। विक्रमादित्य पंचम के बाद उनका भाई [[जयसिंह द्वितीय (पश्चिमी चालुक्य)|जयसिंह द्वितीय]] सन् 1015 ई॰में गद्दी पर बैठे। == सन्दर्भ == {{reflist}} === स्रोत === * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lllDAAAAYAAJ|title=The Early History of the Deccan Parts|author=के ए नीलकांत शास्त्री|publisher=ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस|year=1960|editor=ग़ुलाम यज़दानी|volume=1 (Parts I-IV)|pages=315–468|chapter=The Chāḷukyas of Kalyāṇi and the Kalachuris of Kalyāṇi|oclc=59001459|author-link=के ए नीलकांत शास्त्री}} {{जीवनचरित-स्टब}} [[श्रेणी:१०१५ में निधन]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] torhwg55qfd06xpbp6dlw3yamlpyq0d विक्रमादित्य ६ 0 13897 6595439 6452954 2026-08-04T12:52:39Z Mundhalia746 934684 6595439 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1076 से 1126 ईस्वी |predecessor=[[सोमेश्वर द्वितीय]]|successor=[[सोमेश्वर तृतीय]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''विक्रमादित्य षष्ठ''' (1076 – 1126 ई) [[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य]] शासक था। वह अपने बड़े भाई [[सोमेश्वर द्वितीय]] को अपदस्थ कर गद्दी पर बैठा। चालुक्य-विक्रम संवत् उसके शासनारूढ़ होने पर आरम्भ किया गया। सभी चालुक्य राजाओं में वह सबसे अधिक महान, पराक्रमी था तथा उसका शासन काल सबसे लम्बा रहा। उसने 'परमादिदेव' और त्रिभुवनमल्ल' की उपाधि धारण की। वह कला और साहित्य का संरक्षक और संवर्धक था। उसके दरबार में [[कन्नड़ भाषा|कन्नड]] और [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] के प्रसिद्ध कवि शोभा देते थे। उसके भाई कीर्तिवर्मा ने [[कन्नड़ भाषा|कन्नड]] में 'गोवैद्य' नामक [[पशु चिकित्सा विज्ञान|पशुचिकित्सा]] ग्रन्थ लिखा। ब्रह्मशिव ने कन्नड में 'समयपरीक्षे' नामक ग्रन्थ लिखा और 'कविचक्रवर्ती' की उपाधि प्राप्त की। १२वीं शताब्दी के पूर्व किसी और ने कन्नड में उतने [[अभिलेख|शिलालेख]] नहीं लिखवाये जितने विक्रमादित्य षष्ठ ने। [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] के प्रसिद्ध कवि [[बिल्हण]] ने 'विक्रमांकदेवचरित' नाम से राजा का प्रशस्ति ग्रन्थ लिखा। [[विज्ञानेश्वर]] ने [[हिन्दू विधि]] से सम्बन्धित [[मिताक्षरा]] नामक प्रसिद्ध ग्रन्थ लिखा। चन्दलादेवी नामक उसकी एक रानी (जिसे अभिनव सरस्वती कहते थे) अच्छी नृत्यांगना थी। अपने चरमोत्कर्ष के समय चन्द्रगुप्त षष्ठ का विशाल साम्राज्य दक्षिण भारत में [[कावेरी नदी]] से आरम्भ करके मध्य भारत में [[नर्मदा नदी]] तक विस्तृत था। सोमेश्वर प्रथम के समय विक्रमादित्य गंगवारी जनपद का शासक थे। उन्होंने अपने भाई जयसिम्हा की मदद से अपने भाई के खिलाफ विद्रोह कर सत्ता हथिया ली थी। [[श्रेणी:भारत के राजा]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] {{इति-आधार}} 60s1mggvld8j6i0hu4pd237ujm1ji37 6595509 6595439 2026-08-04T15:37:59Z Mundhalia746 934684 6595509 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1076 से 1126 ईस्वी |predecessor=[[सोमेश्वर द्वितीय]]|successor=[[सोमेश्वर तृतीय]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''विक्रमादित्य षष्ठ''' (1076 – 1126 ई) [[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य]] शासक था। वह अपने बड़े भाई [[सोमेश्वर द्वितीय]] को अपदस्थ कर गद्दी पर बैठा। चालुक्य-विक्रम संवत् उसके शासनारूढ़ होने पर आरम्भ किया गया। सभी चालुक्य राजाओं में वह सबसे अधिक महान, पराक्रमी था तथा उसका शासन काल सबसे लम्बा रहा। उसने 'परमादिदेव' और त्रिभुवनमल्ल' की उपाधि धारण की। वह कला और साहित्य का संरक्षक और संवर्धक था। उसके दरबार में [[कन्नड़ भाषा|कन्नड]] और [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] के प्रसिद्ध कवि शोभा देते थे। उसके भाई कीर्तिवर्मा ने [[कन्नड़ भाषा|कन्नड]] में 'गोवैद्य' नामक [[पशु चिकित्सा विज्ञान|पशुचिकित्सा]] ग्रन्थ लिखा। ब्रह्मशिव ने कन्नड में 'समयपरीक्षे' नामक ग्रन्थ लिखा और 'कविचक्रवर्ती' की उपाधि प्राप्त की। १२वीं शताब्दी के पूर्व किसी और ने कन्नड में उतने [[अभिलेख|शिलालेख]] नहीं लिखवाये जितने विक्रमादित्य षष्ठ ने। [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] के प्रसिद्ध कवि [[बिल्हण]] ने 'विक्रमांकदेवचरित' नाम से राजा का प्रशस्ति ग्रन्थ लिखा। [[विज्ञानेश्वर]] ने [[हिन्दू विधि]] से सम्बन्धित [[मिताक्षरा]] नामक प्रसिद्ध ग्रन्थ लिखा। चन्दलादेवी नामक उसकी एक रानी (जिसे अभिनव सरस्वती कहते थे) अच्छी नृत्यांगना थी। अपने चरमोत्कर्ष के समय चन्द्रगुप्त षष्ठ का विशाल साम्राज्य दक्षिण भारत में [[कावेरी नदी]] से आरम्भ करके मध्य भारत में [[नर्मदा नदी]] तक विस्तृत था। सोमेश्वर प्रथम के समय विक्रमादित्य गंगवारी जनपद का शासक थे। उन्होंने अपने भाई जयसिम्हा की मदद से अपने भाई के खिलाफ विद्रोह कर सत्ता हथिया ली थी। [[श्रेणी:भारत के राजा]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] {{इति-आधार}} pe966y2ryf06y7jj5oqlfs9q7okwxn2 तैलप तृतीय 0 13900 6595500 6428008 2026-08-04T15:28:42Z Mundhalia746 934684 6595500 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रातीच्य चालुक्य राजा|reign=1151-1162 ईस्वी (11 वर्ष)|predecessor=[[जगदेकमल्ल द्वितीय]]|successor=[[जगदेकमल्ल तृतीय]]|image=|caption=|death_date=1162 ईस्वी|father=[[सोमेश्वर तृतीय]]|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''तैलप तृतीय''' (शासनकाल 1151&#x2013;1162 ईस्वी) [[प्रतीच्य चालुक्य]] साम्राज्य के राजा थे जो अपने भाई जगधेकमल के बाद राजा बने। उनके कार्यकाल में ही चालुक्य साम्राज्य कमजोर होना आरम्भ हो चुका था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&q=jagadekamalla+II&pg=PA387|title=Ancient Indian History and Civilization|last=सेन|first=शैलेन्द्र नाथ|date=1999|publisher=न्यू एज इंटरनेशनल|isbn=978-81-224-1198-0|pages=389|language=en}}</ref> [[काकतीय वंश|काकतीय राजवंश]] के [[प्रोल द्वितीय]] ने उनके साथ युद्ध किया एवं चालुक्य राजा को हराकर बंदी बना लिया।{{sfn|Kamath|2001|pp=112}} इसके परिणामस्वरूप अन्य पड़ोसी भी चालुक्यों के खिलाफ हो गये। [[देवगिरि के यादव|सेउना]] और [[होयसल राजवंश|होयसल]] ने क्षेत्र छीनना आरम्भ कर दिया। [[कलचुरि राजवंश|कलचुरि]] राजा बिज्जला द्वितीय ने सन् 1157 में राजधानी [[बसवकल्याण|कल्याणी]] पर कब्जा कर लिया एवं इसके परिणामस्वरूप तैलप तृतीय को अन्निगेरी ([[धारवाड़ जिला]]) भागना पड़ा। अंततः तैलप तृतीय की सन् 1162 में होयसल वीर नरसिंह द्वारा हत्या कर दी गई। == सन्दर्भ == {{reflist}} == स्रोत == * {{Citation|last=Kamat|first=Dr. Suryanath|title=A Concise History of Karnataka:(from Pre-historic Times to the Present); Rev. Engl. Version of Karnatakadasankshipta Itihasa|url=https://books.google.com/books?id=UR01nwEACAAJ|year=2001|publisher=Archana Prakashana, 1980}} * {{Citation|last=Sen|first=S.N.|title=Ancient Indian History and Civilization|url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&q=jagadekamalla+II&pg=PA387|page=387|year=1976|publisher=New Age International|isbn=978-81-224-1198-0}} {{जीवनचरित-स्टब}} [[श्रेणी:११६२ में निधन]] 4kmq17pdgmxr0inak5ayt66lpeo28k3 जगदेकमल्ल तृतीय 0 13901 6595502 4545191 2026-08-04T15:31:11Z Mundhalia746 934684 6595502 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रातीच्य चालुक्य राजा|reign=1163-1183 ईस्वी |predecessor=[[तैलप तृतीय]]|successor=[[सोमेश्वर चतुर्थ]]|image=|caption=|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''जगदेकमल्ल तृतीय''', पश्चिमी भारत के [[प्रतीच्य चालुक्य]] राजवंश का राजा था। ११४६ से ११८१ ई. तक के काल में [[कल्याणी, पश्चिम बंगाल|कल्याणी]] पर [[कलचुरि राजवंश|कलचुरि लोगों]] का अधिकार रहा। किंतु ११६३ में [[तैल द्वितीय]] की मृत्यु के बाद भी [[चालुक्य राजवंश|चालुक्यों]] ने अपना दावा नहीं छोड़ा। जगदेकमल्ल तृतीय इसी समय हुआ। उसके [[अभिलेख|अभिलेखों]] की तिथि ११६४ से ११८३ तक है। कदाचित् वह [[तैल तृतीय]] का पुत्र था। संभवत: परिस्थिति के अनुकूल वह कभी कलचुरि नरेश का आधिपत्य स्वीकार करता था और कभी स्वतंत्र शासक के रूप में राज्य करता था। उसके अभिलेख [[चितलदुर्ग]], [[बेल्लारी]] और दूसरे जिलों से प्राप्त हुए हैं। एक अभिलेख में तो उसे कल्याण से राज्य करता हुआ कहा गया है। [[विजय पांड्य]] उसका [[सामन्त]] था। [[श्रेणी:भारत के राजा]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] t64xca0kab1d9x8mlsawesaj4olbde4 सोमेश्वर चतुर्थ 0 13902 6595504 6427985 2026-08-04T15:33:23Z Mundhalia746 934684 6595504 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रातीच्य चालुक्य राजा|reign=1184-1200 ईस्वी |predecessor=[[जगदेकमल्ल तृतीय]]|successor=|image=|caption=|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} [[चित्र:Chalukyas_of_Kalyana_(Western_Chalukyas)_Possibly_King_Somesvara_IV_Chalukya._1181-4_1189.jpg|अंगूठाकार|300x300पिक्सेल|कल्याण (पश्चिमी चालुक्य) के चालुक्यों का सिक्का। संभवतः राजा सोमेश्वर चतुर्थ (1181-4/1189)। उभरी हुई चोंच वाला [[गरुड़]], दाईं ओर चलता हुआ [“दपगा दपासा मुरारी”] [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] में तीन पंक्तियों में गोलीनुमा रेखाओं से विभाजित।<ref>{{cite web|url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=133198|title=CNG Coins|publisher=Classical Numismatic Group|access-date=23 February 2025}}</ref>]] '''सोमेश्वर चतुर्थ''' [[प्रतीच्य चालुक्य]] साम्राज्य के अंतिम राजा थे।<ref name="sen2">{{Cite book|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-9-38060-734-4|pages=52–53}}</ref> उन्होंने सन् 1189 के बाद [[कलचुरि राजवंश|कलचुरि]] साम्राज्य को हराकर चालुक्य साम्राज्य को पुनः जीवित करने का एक छोटा प्रयास किया। वो कुछ समय के लिए [[बसवकल्याण]] पर कब्जा करने में सफल रहे लेकिन सन् 1200 तक [[देवगिरि के यादव|सेउना]], [[होयसल राजवंश|होयसल]] और [[काकतीय वंश|काकतीय राजवंश]] ने साम्राज्य को हराकर कब्जा कर लिया। इस तरह अंत में तीनों साम्राज्यों ने [[कावेरी नदी]] और [[नर्मदा नदी]] के बीच के विशाल क्षेत्र को आपस में बांट लिया। उन्होंने सीलोन के साथ मैत्रीपूर्ण संबंध बनाए रखे और वहां एक राजदूत भेजा।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F1wtEAAAQBAJ&pg=PA252|title=Ancient Indian History|last=Patro|first=Kartikeswar|date=2021-05-10|publisher=BFC Publications|isbn=978-93-91031-86-2|pages=252|language=en|quote=He had a friendly relation with Ceylon and sent Ambassador to Ceylon.}}</ref> उन्होंने घटते कलचुरी साम्राज्य को हराकर चालुक्य प्रभुत्व को पुनर्जीवित करने के प्रयास किए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rfehDwAAQBAJ&pg=PA34|title=A Study of Historical Monuments in Bidar District (1st Century-17th Century CE)|last=Hosamani|first=Dr Ratnakar D.|date=2019-07-09|publisher=Lulu.com|isbn=978-0-359-77997-0|pages=34|language=en|quote=.....Someshvara IV and acknowledged the Chalukyan supremacy thus, ended the Kalachuri interregnum of about 22 years (1162-1184 C.E)}}</ref> उन्हें सेउना यादव सामंत द्वारा उखाड़ फेंका गया।<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Somesvara-IV|title=Someśvara IV {{!}} king of Cālukya {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&pg=PA103|title=The History of India|last=Pletcher|first=Kenneth|date=2010-08-15|publisher=The Rosen Publishing Group, Inc.|isbn=978-1-61530-122-5|page=103|language=en|quote=The last of the Chalukya rulers, Someshvara IV (reigned 1181-c. 1189), regained the throne for a short period, after which he was overthrown by a feudatory of the Yadava dynasty.}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}}'''स्रोत''' * {{cite book|title=A concise history of Karnataka : from pre-historic times to the present|last=Kamath|first=Suryanath U.|publisher=Jupiter books|year=2001|location=Bangalore|lccn=80905179|oclc=7796041|orig-year=1980}} * {{cite book|title=A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar|last=Sastri|first=Nilakanta K.A.|publisher=Indian Branch, Oxford University Press|year=2002|isbn=0-19-560686-8|location=New Delhi|orig-year=1955}} {{S-start}} {{Succession box|title=[[प्रतीच्य चालुक्य]]|before=[[जगदेकमल्ल तृतीय]]|after=[[वीर बल्लाल द्वितीय]]|years=1183–1200}} {{s-end}}{{जीवनचरित-स्टब}} [[श्रेणी:१२०० में निधन]] 1pg3wjquwsc4gqbqu1e8gky24gyborb सचिन (अभिनेता) 0 25120 6595746 6255719 2026-08-05T11:19:33Z अमर तिवारी 932885 नई सामग्रियाँ जोड़ी (स्रोत) 6595746 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = सचिन पिलगांवकर | native_name = सचिन पिळगांवकर | native_name_lang = mr | image = SachinPilgaonkar.jpg | caption = पिलगांवकर, 2018 | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1957|8|17|df=y}} | birth_place = [[बॉम्बे]], [[बॉम्बे राज्य]], भारत | occupation = {{hlist|अभिनेता|निर्देशक|फ़िल्म निर्माता|नर्तक|लेखक|गायक}} | spouse = {{marriage|[[सुप्रिया पिलगांवकर]]|1985}} | children = [[श्रिया पिलगांवकर]] | years_active = 1962– }} '''सचिन पिलगांवकर''' ({{langx|mr|सचिन पिळगांवकर}}, जन्म 17 अगस्त 1957) भारतीय अभिनेता, फ़िल्म निर्माता, निर्देशक एवं गायक हैं, जो मुख्यतः [[हिन्दी सिनेमा|हिन्दी]] और [[मराठी सिनेमा|मराठी]] फ़िल्मों में कार्यत हैं। उन्होंने [[गुजराती सिनेमा|गुजराती]], [[कन्नड़ सिनेमा|कन्नड़]] और [[भोजपुरी सिनेमा|भोजपुरी]] फ़िल्मों में भी काम किया है। उन्होंने दो [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]], छह [[महाराष्ट्र राज्य फ़िल्म पुरस्कार]] और दो [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] सहित अनेक सम्मान प्राप्त किया है।<ref>{{Cite news |date=2025-08-09 |title=Meet the actor who played a memorable role in Amitabh Bachchan and Dharmendra’s ‘Sholay’; has won two National Awards; married to a famous actress and father of a popular OTT star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/meet-the-actor-who-played-a-memorable-role-in-amitabh-bachchan-and-dharmendras-sholay-has-won-two-national-awards-married-to-a-famous-actress-and-father-of-a-popular-ott-star-name-is-sachin-pilgaonkar/articleshow/123201086.cms |access-date=2026-08-03 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> == प्रमुख फिल्में== {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र |- | १९७५ || गीत गाता चल|| राधा और श्याम |- | १९७८ || अँखियों के झरोखे से || सचिन और रंजीता |- | [[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|१९८२]] || [[सत्ते पे सत्ता]] || सनी |- | [[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|१९८०]] || [[जुदाई (1980 फ़िल्म)|जुदाई]] || रविकांत शशिकांत वर्मा |- | [[:श्रेणी:1976 में बनी हिन्दी फ़िल्म|१९७६]] || [[बालिका वधू]] || अमल |- | [[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|१९७५]] || [[शोले (1975 फ़िल्म)|शोले]] || अहमद |- |1982 || [[नदिया के पार (१९८२ फ़िल्म)|नदिया के पार]] || चन्दन |- |1977 || [[दुल्हन वही जो पिया मन भाये (1977 फ़िल्म)|दुल्हन वही जो पिया मन भाये]] || |- |2011 || [[जाना पहचाना (2011 फ़िल्म)]] || |} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:बॉलीवुड]] [[श्रेणी:अभिनेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:1957 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 3dri4n1oj306aqf22gepzzonfhu96az सदस्य वार्ता:आशीष भटनागर 3 30132 6595730 6579547 2026-08-05T10:50:57Z अमर तिवारी 932885 6595730 wikitext text/x-wiki {{नीचे जाएं}} {{त्वरित आँकड़े}}{{सक्रिय सदस्य}} <br /> {{प्रबन्धकगण}}{{आशीष भटनागर/सूत्र}} {{Archives|archivelist=/पुरालेख}}{{कालम|3}} * [http://vimisahitya.wordpress.com/category/%e0%a4%86%e0%a4%a7%e0%a5%81%e0%a4%a8%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b2-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%95%e0%a4%b5%e0%a4%bf/ हिन्दी साहित्य वेबसाइट] * पर्यटन: [http://yatrasalah.com/touristPlaces.aspx दुनिया देखो का नया नाम '''यात्रा सलाह'''] * गायत्री परिवार: [http://www.hindi.awgp.org/?gayatri/sanskritik_dharohar/gayatri_mahavidya/chaubis_gayatri/saraswati/ देखें] * आयुर्वेद वेबसाइट: [http://paradharma.com/ayurved5.htm परधर्म] * [http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/welcome.html डिजिटल सांस्कृतिक संपदा पुस्तकालय वेबसाइट देखें] * [http://uttara.in/hindi/tourism_board/about_us/mainwork.html गढ़वाल मंडल] * [http://www.hinkhoj.com/dirs/bharat_sarkar/ भारत सरकार की हिन्दी वेबसाइट्स] * [[विकिपीडिया:प्रबन्धक पद के लिये निवेदन]] * [http://hindijyotish.com/festivals/index.3.html हिन्दू व्रत त्यौहार] *चित्रों को कॉमन्स पर डालने हेतु [http://tools.wikimedia.de/~magnus/commonshelper.php यहाँ] क्लिक करें। *पू व द्वारा भेजा या लिंक [http://toolserver.org/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=%E0%A4%86%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B7+%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0&dbname=hiwiki_p यह है]{{गलत}} [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHI.htm#wikipedians नया] {{सही}} *[http://toolserver.org/%7Emagnus/fist.php मुक्त चित्र हेतु] * <nowiki>{| class="sortable wikitable" }}</nowiki> * {{plainlink|http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHI.htm#wikipedians संपूर्ण विकी संपादन सांख्यिकी देखें}} * {{plainlink|http://www.indiapost.gov.in/Netscape/Stamps2003.html डाक टिकट}} * [http://www.flickr.com/photos/72155957@N00/ वरुण-शिव का लिंक] * [http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:SpecialPages विशेष पृष्ठ] *[http://164.100.47.132/loksabha_hindi/Members/Statewiselist.aspx लोक सभा हिन्दी साइट] *[http://www.healthandtherapeutic.com/articles.php उपचार] * [https://tools.wmflabs.org/refill/test] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Tools] * [[:en:Wikipedia:WikiProject India/Guide/Tools]] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Block-level_element#Block_elements स्पैन और डिव] *[http://www.ncert.nic.in/textbooks/testing/Index.htm एन सी ई आर टी] *<nowiki>{| style="width: 100%; background-color: red;" | style="width: 50%;" | viki | style="width: 50%;" | viki2 |}</nowiki> *{{tl|Fact-span}} * [[मीडियाविकि:Edittools ]] * [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF:Spam-blacklist blacklist spam] https://hi.wikipedia.org/wiki/मीडियाविकि:Spam-blacklist * <nowiki><gallery widths=180px heights=120px perrow=4></nowiki> * <nowiki> <gallery mode=packed-hover height=400px> </nowiki> * <nowiki><gallery widths=180px heights=120px perrow=4></nowiki> * <nowiki> {{para|state|collapsed}}{{para|state|expanded}}{{para|state|autocollapse}}</nowiki> * [[http://hi.wikipedia.org/wiki/Special:RenameUser| सदस्यनामब दलें]]: केवल प्रशासक हेतु * [[विशेष:आयात]] * {{tl|subst}} * [https://phabricator.wikimedia.org/p/Ashishbhatnagar/ phabricator] * [[:w:Template:Category redirect]] * {{संदूक}}<nowiki>{{CSS image crop |Image = Dew on grass Luc Viatour.jpg |bSize = 400 |cWidth = 100 |cHeight = 100 |oTop = 180 |oLeft = 60 }}</nowiki>{{संदूक बंद}} * [http://reftag.appspot.com/ http://reftag.appspot.com/] ्स * <nowiki> {{#ifexist: Special:Watchlist | exists | doesn't exist }}</nowiki> * [https://dispenser.info.tm/~dispenser/cgi-bin/dablinks.py?page=hi:भोजपुर_मन्दिर DAB links] * [[मीडियाविकि:Gadgets-definition]] {{#ifexist: Special:Watchlist | exists | doesn't exist }}</div> *{{संदूक}}<nowiki>{{divbox|color of box|Headtitle|Message}} {{divbox|greenv|radius=4em|Navy example|This is only an example of how this template works.}}amber black bloodred blue brown forest gold gray green navy none orange plain purple lilac red white (yellow fawn tt greenv grayh email double wordperfect)</nowiki> {{divbox|navy|radius=4em|Navy example|This is only an example of how this template works.}}{{संदूक बंद}} {{User:आशीष भटनागर/user header}} <!--------------------------- :०: ढूंढें :०: ---------------------------> {| style="width:100%; margin: 0 auto .5em auto; padding: .2em; border-collapse:collapse; text-align:center; background-color:#E6F0DB; border:1px solid #ccc7b7;" |<inputbox> type=fulltext prefix=सदस्य_वार्ता:आशीष भटनागर break=no width=50 searchbuttonlabel=मेरे वार्ता पुरालेखों में ढूंढें </inputbox> |} == [[:साँचा:Infobox Pakistan agency|साँचा:Infobox Pakistan agency]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Infobox Pakistan agency|साँचा:Infobox Pakistan agency]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:मनु दुबे|मनु दुबे]] ([[सदस्य वार्ता:मनु दुबे|वार्ता]]) 18:21, 26 जून 2026 (UTC) == [[:साँचा:Infobox Iran Province|साँचा:Infobox Iran Province]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Infobox Iran Province|साँचा:Infobox Iran Province]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:मनु दुबे|मनु दुबे]] ([[सदस्य वार्ता:मनु दुबे|वार्ता]]) 18:01, 26 जून 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-sd|साँचा:Lang-sd]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-sd|साँचा:Lang-sd]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। इसका प्रयोग कोई भी पृष्ठ में नहीं है और इसके स्थान साँचा:Langx का प्रयोग किया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:साँचा:Lang-ug|साँचा:Lang-ug]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-ug|साँचा:Lang-ug]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। इसका प्रयोग कोई भी पृष्ठ में नहीं है और इसके स्थान साँचा:Langx का प्रयोग किया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। ==नमस्कार== {{सुनिये|आशीष भटनागर}} जी, जब आप ०४-०५ नवंबर को कानपुर आयें, कृपया मुझसे अवश्य संपर्क करें। धन्यवाद [[User:Somesh_virgo|'''सोमेश त्रिपाठी''']]<sup> [[User talk:Somesh_virgo|वार्ता]]</sup> 19:39, 5 अक्टूबर 2017 (UTC) ==ORES== {{सुनिये|आशीष भटनागर}} जी, कृपया मेरी वार्ता पृष्ठ के [[सदस्य_वार्ता:Hindustanilanguage#Reaching_out_for_help_with_ORES|इस अनुभाग]] में अपनी महत्वपूर्ण राय दीजिए। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिलुद्दीन]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:42, 15 अगस्त 2017 (UTC) == [[:श्रेणी:कथा|श्रेणी:कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:कथा|श्रेणी:कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है।<br/>यह सुझाया गया है कि इस पृष्ठ को [[:[[:श्रेणी:कथाएँ]]|[[:श्रेणी:कथाएँ]]]] पृष्ठ के साथ विलय कर दिया जाए।<br/> इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>श्रेणी का नाम अनेक वचन होना चाहिए।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 09:06, 14 सितंबर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:43, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) == मुझे आपसे मदद चाहिए == मै दिन भर हिंदी विकिपीडिया में एडिट करता हूं और लेख भी लिखता हूं, क्या आप मुझे कोई अनुमति देंगे मै सही लेख लिखता हूं और सही संपादन करता हूं आप मुझे "बाट समूह", "स्वतःपरीक्षित सदस्य" या कुछ भी अनुमति दे दीजिए ताकि मै दिन भर हिंदी विकिपीडिया के देख रेख कर सकू इसकी वजह यह है कि बहुत से लोग गलत गलत संपादन करते है और मै दिन भर यही देखते रहता हूं मैंने दो लेख भी लिखा है मै अपने इस अनुमति का गलत उपयोग नहीं करूंगा जो हिंदी विकिपीडिया के खिलाफ हो। धन्यवाद्। [[User:MadeforU|<span style="white-space:nowrap;text-shadow:#009200 3.3em 0.4em 1.0em,#009200 -0.2em -0.2em 1.0em;color:#009200"><b>मेडफॉर्यू</b></span>]]<sup>[[User talk:MadeforU|<span style="color:#ff0000"><b>संदेश छोड़े!</b></span>]]</sup> 12:46, 10 अक्टूबर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:44, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) ::यह आपका सही है इसमें आपकी कोई गलती नहींह जो सही करता है उसको गलत कहते हैं जो गलत कहता है उसको सही कहतेहकहतेह यह आदमी की सोच है यह [[विशेष:योगदान/&#126;2026-18993-01|&#126;2026-18993-01]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-18993-01|वार्ता]]) 04:33, 27 मार्च 2026 (UTC) == [[प्रतिविंध्य]] लेख में सुधार == नमस्ते आशीष जी, कृपया उक्त लेख को देखें और यदि संभव हो तो उचित सुधार कर दें ताकि इसपर चल रहे हहेच का समापन किया जा सके। आपने शायद महाभारत से संबंधित विषयों पर काफी लेख बनाये हैं, अतः आपसे यह अनुरोध कर रहा। सादर। --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 13:18, 23 अक्टूबर 2017 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | हिंदी ज्ञानकोश के निर्माण में आपका योगदान अविस्मरणीय है। मेरी ओर से विशेष बार्नस्टार। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 19:23, 14 नवम्बर 2017 (UTC) |} :{{सुनिये|कलमकार}} जी, बार्नस्टार हेतु बहुत बहुत धन्यवाद। मेरा प्रयास रहेगा कि आपका ऐसा विश्वास सदा बना रहे।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 10:49, 15 नवम्बर 2017 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == [[File:Barnstar of Humour.svg|100px|Barnstar of Humour]] सम्मेलनों में सदस्यों को मैत्रीपूर्ण वातावरण प्रदान करने एवं हल्का फुल्का माहौल बनाने में आपके योगदान के लिए आप के लिए हास्य बार्नस्टार [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 13:00, 23 नवम्बर 2017 (UTC) :{{ping|Swapnil.Karambelkar}} जी!, बहुत बहुत धन्यवाद , आपका भरोसा सदा मुझ पर सदा ऐसा ही बना रहे , ऐसा ही प्रयास रहेगा | --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 22:43, 23 नवम्बर 2017 (UTC) == [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर के मेले|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर के मेले]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--<b>[[User:Mala chaubey|<font color="FF990">माला चौबे</font>]]</b><sup>[[User talk:Mala chaubey|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 08:49, 27 दिसम्बर 2017 (UTC) == [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6ल|मापदंड व6ल]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6ल|व6ल]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन - लेख'''</center> इस मापदंड में वे सभी लेख आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे लेख भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। इसमें वे लेख भी आते हैं जिन्हें किसी अन्य वेबसाइट अथवा ब्लॉग से ज्यों-का-त्यों अथवा बहुत कम बदलावों के साथ कॉपी-पेस्ट कर के बनाया गया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 09:09, 27 दिसम्बर 2017 (UTC) == [[:एगत्तूर|एगत्तूर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:एगत्तूर|एगत्तूर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="font-family: Cambria;">[[सदस्य:Nilesh shukla|<span style="color: teal;">'''निलेश शुक्ला'''</span>]] ([[User talk:Nilesh shukla|वार्ता]])</span> 08:43, 29 दिसम्बर 2017 (UTC) ==कृपया अपना ई-मेल देखें == {{you've got mail|subject=दिल्ली भेट|ts=08:11, 30 December 2017 (UTC)}} -[[सदस्य:Abhinav619|Abhinav619]] ([[सदस्य वार्ता:Abhinav619|वार्ता]]) 02:49, 30 दिसम्बर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:45, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) == सीआईडी (धारावाहिक) == नमस्ते आशीष जी, आपने गलती से [[सीआईडी (धारावाहिक)]] लेख का नाम बदलकर कुछ और कर दिया है, जबकि आपने इसका कोई कारण नहीं दिया है। यदि गलती से हुआ है तो कोई बात नहीं अन्यथा कृपया [[:special:diff/3669566/3669568|इस परिवर्तन]] का कोई कारण बतायें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:33, 31 दिसम्बर 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} जी, गलती से नहीं, वर्तनी सुधार किया है। यह अंग्रेजी में आद्याक्षर संक्षिप्त रूप में नाम है। अतः C.I.D. अथवा CID या C I D होता है। इस प्रकार इसे हिन्दी में या तो सीआईडी या सी.आई.डी. अथवा सी आई डी लिखें। पिछली वर्तनी में सी के बाद स्पेस था किन्तु आई व डी के बीच नहीं था यानि सी आईडी, उसे सुधार कर सही किया था।-[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:17, 2 जनवरी 2018 (UTC) ::आशीष जी, सी के बाद खालीस्थान नहीं था, वो "आ" के कारण देखने में लग रहा था। हालांकि इस बारे में [[सदस्य:स|स जी]] ही बता सकते हैं कि लेख को सीआईडी लिखना चाहिए या सी॰आई॰डी॰; वैसे मेरा मानना है कि इसे सीआईडी रखना ही सही है: चूँकि [[अपराध जांच विभाग (भारत)|क्राइम इन्वेस्टीगेशन डीपार्टमेंट]] का संक्षिप्त रूप है सीआईडी और इसी के प्रभाव में सम्बंधित धारावाहिक का नामकरण किया गया हो सकता है लेकिन धारावहिक का निर्माता/निर्देशक अथवा प्रस्तोता, कोई भी यह दावा नहीं करता कि सीआईडी किसी अन्य नाम का संक्षिप्त रूप है अतः हमें इसमें डॉट (.) अथवा लाघव चिह्न (॰) का प्रयोग नहीं करना चाहिए। बीच में खाली स्थान छोड़ने का कोई अर्थ ही नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:01, 2 जनवरी 2018 (UTC) :::{{सुनो|संजीव कुमार}} जी, सीआईडी ही मुझे भी सही प्रतीत होता है। अब सही नाम [[सीआईडी (धारावाहिक)]] रखा हुआ है- आपका कहना भी सही है, वो शिरोरेखा इस फॉण्ट में सी के बाद आ के लिये ऊपर से टूट जाती है और ेक रिक्त स्थान की प्रतीति होती है। जब मैंने इसे Sanskrit2003 फ़ॉण्ट में देखा, तो ये बात ज्ञात हुई। फिल्हाल नाम सही है। धन्यवाद।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 20:14, 2 जनवरी 2018 (UTC) ==Laptop== [https://meta.wikimedia.org/wiki/Supporting_Indian_Language_Wikipedias_Program/Support/Aaryaa_Joshi laptop request] == Kindly remove protection from a template == आपसे निवेदन है कि [[:साँचा:Taxobox colour]] पर से Protection हटाएँ। आपने यह Protection 9 वर्ष पहले लगाई थी। तब से अब तक कई अपडेटेड सामग्री को साँचे में शामिल करने की आवश्यकता है। साथ ही, मैंने [[:साँचा:Taxobox colour scheme]] में भी बदलाव किएँ हैं, जो तभी दिखेंगे यदि उपरोक्त साँचे में भी बदलाव किया जाएँ। धन्यवाद। [[सदस्य:JainismWikipedian|JainismWikipedian]] ([[सदस्य वार्ता:JainismWikipedian|वार्ता]]) 04:03, 23 अप्रैल 2018 (UTC) :{{सुनो|JainismWikipedian}} जी, आपके निवेदनानुसार सुरक्षा स्वतःस्थापित सदस्यों तक खोल दी गयी है। --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 05:49, 23 अप्रैल 2018 (UTC) == विकिपरियोजना वैमानिकी == <div style="width:99%;background:White;border:1px solid Silver;">नमस्कार। [[विकिपीडिया:वैमानिकी|विकिपरियोजना वैमानिकी]] पर आपकी सहायता के लिये बहुत बहुत धन्यवाद। आप एक अनुभवी सदस्य हैं, क्या आप नियमावली और गुणवत्ता तय करने में मेरी और सहायता करेंगें?--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 10:08, 26 अप्रैल 2018 (UTC) :{{सुनो|Navinsingh133}} जी, अवश्य सहायता करेंगे। इस बारे में [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना]] एक बार देख लें। इसके अलावा वहीं बहुत से परियोजना पृष्ठ देये हैं, उन्हीं में से कोई हल्का भारी देखकर, चाहे तो कापी कर के बना लें। उसका पाठ बदल कर वांछित पाठ डाल लें। बाकी मैं देख लूंगा।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 11:03, 26 अप्रैल 2018 (UTC) ::जी बहुत बहुत धन्यवाद।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 11:32, 26 अप्रैल 2018 (UTC) ::नमस्कार। कृपया [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना_वैमानिकी]] के पृष्ट के ख़ाके और प्रारुप की जाँच कर लें।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 16:08, 27 अप्रैल 2018 (UTC) </div> == User:विवेक पाण्डेय and worldcupupdates.org == Hi। You have a new user who seems to focus on links to the [[special:linksearch/worldcupupdates.org|worldcupupdates.org (linksearch)]] (or see [[m:User:COIBot/XWiki/worldcupupdates.org|xwiki report]]) which seems to be a soccer blog rather than an authoritative site. An FYI. [[सदस्य:Billinghurst|Billinghurst]] ([[सदस्य वार्ता:Billinghurst|वार्ता]]) 13:43, 19 मई 2018 (UTC) == [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 08:48, 5 अगस्त 2018 (UTC) == [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 17:41, 7 अगस्त 2018 (UTC) == [[:विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८|विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८|विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। मुख्य नामस्थान में बना परियोजना पृष्ठ यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:02, 8 अगस्त 2018 (UTC) == आपके द्वारा किया गया आयात == नमस्ते आशीष जी, मैंने देखा आपने [[साँचा:Lang-fr]] को अंग्रेजी विकिपीडिया से आयात किया। यह साँचा पहले से [[साँचा:भाषा-फ़्रान्सीसी]] पर अनुप्रेषित था जो [[सदस्य:रोहित रावत]] जी के द्वारा स्थानांतरण से निर्मित हुआ था। ऐसे में आपको आँख मूँद कर साँचा आयात करने की बजाय [[साँचा:भाषा-फ़्रान्सीसी]] में उचित अद्यतन करना चाहिए था। आपके इस आयात से एक तो साँचो का दुहराव हो गया। दूसरे आपकी समस्या का समाधान भी नहीं हुआ और आपने [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%88%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%9F&diff=prev&oldid=3893855 यह करके] उस एक लेख में समस्या सुलझा ली। पर इस आयात के कारण [[ब्रुसेल्स]], [[अल्जीरिया]], [[स्विट्ज़रलैण्ड]], [[हाइती]], [[हेसल स्टेडियम]] जैसे ढेरों लेखों में लुआ त्रुटि दिखलाई पड़ रही है। इनका क्या करेंगे ? आपसे विनम्र अनुरोध है कि अगर आयात के परिणाम के बारे में आपको पता न हो तो इस प्रबंधकीय सुविधा का उपयोग न करें, इससे बहुत से पन्ने प्रभावित हो सकते/चुके हैं। आगे से यह अवश्य ध्यान रखें कि कुछ न समझ में आये तो किसी अन्य सदस्य की राय ले लिया करें। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:05, 19 अगस्त 2018 (UTC) ::नमस्कार {{सुनिये|SM7}} जी! ::प्रथम तो मैं इस सम्य मॉरीशस में ११वें विश्व हिन्दी सम्मेलन में हूं, तथा यह लेख उसी के अन्तर्गत कुछ जल्दबाजी में बनाया गया था व तभी आयात किया गया था, अतः पुनरावृत्ति हो गयी होगी, जिसके लिये क्षमाप्रार्थी हूं। ::द्वितीय, यदि ऐसे किसी सांचे को पहले ही आयात किया गया हुआ हो, अथवा बनाया गया हुआ हो, तो उसे विकिडाटा के द्वारा जोड़ा जाना चाहिये था, जिससे यह भूल होने की आशंका बहुत कम हो जाती है। ::तृतीय, यदि सांचा बना हुआ भी था, तो ऐसे सांचों का प्रायः नाम अनुवाद नहीं किया जाता है, और यथा प्रयोग किया जाता है। ::फिर भी आपकी सहाय्टा का आभारी हूं, तथा ध्यान रखूंगा। सधन्यवाद: --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 06:32, 20 अगस्त 2018 (UTC) :::हिंदी सम्मलेन में विकिपीडिया का प्रतिनिधित्व करने के लिए आपका आभार। :::सर जी, लेख जल्दबाजी में बनाएँ चलेगा, परन्तु प्रबंधकीय कार्य के लिए जल्दबाजी जी को दोषी न ठहराएँ। जहाँ तक इसे Wikidata से जोड़ने की बात है, मैं आपसे सहमत हूँ कि इसे बनाने वाले ने Wikidata से नहीं जोड़ा था; इससे भी कि साँचों को अंग्रेजी नाम से ही इस्तेमाल करना उचित होता है। पर देखा जाय तो आपके द्वितीय एवं तृतीय बिंदु के रूप में लिखे बहाने बेमानी हैं क्योंकि लगता नहीं कि आयात से पहले आपने इसे हिंदी विकिपीडिया पर खोजने का प्रयास भी किया; यह साँचा (और ऐसे अन्य ढेर साँचे) 2012 में हिंदी नाम पर स्थानांतरित किये गए थे पर पीछे अंग्रेजी वाले नाम से अनुप्रेषण मौजूद था, जैसा कि आप [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE%3ALang-fr&type=revision&diff=1748568&oldid=3893816 इस साँचे के लिए] देख सकते हैं। बहरहाल, आपको बिन्दुवार सफाइयाँ गढ़ने की ज़रुरत नहीं, बस आगाह रहने का अनुरोध है क्योंकि यह दूसरी बार हुआ है जब आपके आयात के कारण ढेर सारे पन्ने बुरी तरह प्रभावित हुए हैं। चेतावनी नहीं दे रहा क्योंकि शायद आप भी कहने लगें कि यह कुरआन में नहीं लिखा जो फ़तवा दिया जा रहा, इसलिए आगे ध्यान रखने की विनती के साथ शुभकामनाएँ। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:30, 20 अगस्त 2018 (UTC) == [[:कंचन शर्मा|कंचन शर्मा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कंचन शर्मा|कंचन शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंचन शर्मा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंचन शर्मा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उललेखनीयता पर सन्देह।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 08:02, 20 अगस्त 2018 (UTC) ==विश्व में हिन्दी परियोजना== आशीष भटनागर जी, आशा है कि आप ठीक होंगे। चूँकि आप विश्व हिन्दी सम्मेलन से लौटे हैं, इसलिए आपसे निवेदन है कि कृपया [[मॉरिशस में हिन्दी]] और [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना/विश्व में हिन्दी|विश्व में हिन्दी परियोजना]] में अपना बहुमूल्य सहयोग दीजिए। विशेष रूप से [[मॉरिशस में हिन्दी]] को कृपया अपनी व्यक्तिगत जानकारी के आधार पर जाँच लीजिए। धन्यवाद! --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:02, 20 अगस्त 2018 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|Hindustanilanguage}} जी, अभी हम मारीशस में ही हैं। आज अर्थात २३ ता० को सांय २१:२० बजे की उड़ान है। कल सुबह मुम्बई और दोपहर तक दिल्ली पहुंचेंगे। २६ को गुवाहाटी और २७ को शिलांग पहुंचुंगा। तब कुछ योगदान दे पाऊंगा।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 04:52, 23 अगस्त 2018 (UTC) == विलय प्रस्ताव == [[शिवेन्दर सिंह सिद्धू]] और [[शिवेन्द्र सिंह सिद्धू]] का विलय प्रस्तावित किया है कृपया इसे देखें। इसके अतिरिक्त {{tl|ICAO महासचिव}} में कुछ और नाम जोड़े हैं जिनकी वर्तनी सुधारने का प्रयास करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:31, 9 सितंबर 2018 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|संजीव कुमार}} जी! : यहां [[शिवेन्दर सिंह सिद्धू]] की वर्तनी अशुद्ध प्रतीत होती है, किन्तु अंग्रेज़ी में देखें तो [[:w:Shivinder Singh Sidhu|Shivinder Singh Sidhu]] से यही लिप्यान्तरित होता है। दूसरे यह एक [[व्यक्तिवाचक संज्ञा]] है, अतः जिसका नाम है, उसी की पसन्दानुसार वर्तनी होती है। अब किसका किसमें विलय किया जाए ये निर्णय कर लीजिये, हाँ यह पक्का है कि व्यक्ति एक ही है।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 02:37, 11 सितंबर 2018 (UTC) ::अंग्रेज़ी से हमारी मैपिंग हो जरूरी नहीं। हाँ, मैं किसी एक के सही होने के बारे में दावा करता तो खुद विलय ही कर देता क्योंकि इतिहास और लेख की सामग्री में इतना कुछ नहीं है जिससे विलय करना मुश्किल हो। अब आपके लिए एक और पृष्ठ लाया हूँ: [[जहाँगीर घांडी]]। यहाँ घांडी से मुझे थोड़ा ऐतराज है। [[फिरोज गाँधी]] का उपनाम भी पहले यह ही था जिसे अंग्रेज़ी में (Ghandy) लिखते हैं लेकिन देश के स्वतंत्रता आंदोलनों में भाग लेते समय उन्होंने इसे बदलकर गाँधी (Gandhi) कर लिया। लेकिन Ghandy के लिए उपयुक्त हिन्दी वर्तनी क्या है इसका मुझे कोई साक्ष्य नहीं मिला लेकिन घांडी भी उचित नहीं लगता। क्या इसे समुदाय से चर्चा करके निर्धारित किया जाये? क्या आपके पास कोई ऐसा स्रोत है जिससे इसकी सार्थतकता स्पष्ट हो?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:27, 12 सितंबर 2018 (UTC) :::{{सुनिये|संजीव कुमार}} जी! :::नमस्कार, जहांगीर घांडी के समर्थन में मुझे एक पुस्तक का सन्दर्भ मिला जो इस प्रकार है: :::::{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=9w-0DgAAQBAJ&pg=PT82&lpg=PT82&dq=जहांगीर+घांडी&source=bl&ots=BVYsMVCJ1u&sig=GquORmeGOPy24CNX8Av-X1N_Xnk&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjX6pi-tbjdAhUKvo8KHSrkBd0Q6AEwEHoECAIQAQ#v=onepage&q=जहांगीर%20घांडी&f=false|title=द रेड साड़ी : सोनिया गांधी की नाटकीय जीवनी : The red Sari : Sonia ...|last=मोरो|first=जेवियर|date=२० अप्रैल २०१७|website=डायमण्ड पॉकेट बुक्स प्रा॰ लि॰|language=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=१३ सितम्बर २०१८}} :::[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:47, 13 सितंबर 2018 (UTC) ::::मुझे कहीं भी इस पुस्तक की मूल भाषा का पता नहीं चला। हाँ स्पेनी लेखक ने हिन्दी में तो नहीं लिखी होगी। पुस्तक के किसी भी पृष्ठ पर अनुवादक का नाम भी नहीं लिखा अतः कैसे पता किया जाये कि हिन्दी वाला घांडी सही है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:15, 14 सितंबर 2018 (UTC) :::::नमस्कार {{सुनो|संजीव कुमार}} जी! ::::: अब ये भी कैसे पता चले कि ये गलत है?[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:10, 15 सितंबर 2018 (UTC) {{od|7}}समुदाय के सामने ही रख सकते हैं। वैसे मैंने लोगों से गंधी सुना है लेकिन ऐसे सुने हुये को भी सही नहीं मान सकते।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:08, 15 सितंबर 2018 (UTC) :कृपया [[ऐसेंशन द्वीप]] और [[असेन्शियन द्वीप]] का विलय कर दें। इतिहास विलय करने में समस्या आये तो हमें सूचित कर दें, वो काम हम कर देंगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:58, 23 सितंबर 2018 (UTC) == [[:ब्रह्मा की आयु|ब्रह्मा की आयु]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रह्मा की आयु|ब्रह्मा की आयु]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रह्मा की आयु|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रह्मा की आयु]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय विषय नहीं। क्या इस काल गणना का ज्ञानकोशीय महत्व है? इस काल गणना का इस्तेमाल होना भी स्पष्ट नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:48, 25 सितंबर 2018 (UTC) == [[:मापन इकाइयाँ|मापन इकाइयाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मापन इकाइयाँ|मापन इकाइयाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:46, 26 सितंबर 2018 (UTC) == कॉलोन के स्थान पर विसर्ग == नमस्ते आशीष जी, कृपया [[सदस्यःआशीष भटनागर]] और [[वार्ता:सदस्यःआशीष भटनागर]] को हटा दें। शायद ये दोनों लेख गलत नामस्थान पर अनुप्रेषित हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:28, 2 अक्टूबर 2018 (UTC) == मुजे मेरी वेबसाइट के लिये पेज बनाना है == नमस्कार सर, मुजे मेरी वेबसाइट के लिए पेज बनाना है| मेरी वेबसाइट एज्युकेशनल है| मेरी खुद की वेबसाइट ए है http://bhartiojas.com/ मुजे मेरी वेबसाइट का इन्फोर्मेशन (बिजनेस) पेज बनाना है। उदाहरण - [[नौकरी॰कॉम]] तो मुजे एसा पेज बनाना है तो आप मेरी सहायता किजिये| --[[सदस्य:Alishank|Alishank]] ([[सदस्य वार्ता:Alishank|वार्ता]]) 17:10, 18 अक्टूबर 2018 (UTC)Alishank {{talkback | Alishank}} == कुछ प्रमुख चित्र जो हट चुके हैं == नमस्ते आशीष जी, मैं आज कुछ उन साँचों की कड़ियाँ दे रहा हूँ जो वर्तमान में प्रासंगिक नहीं हैं। आप चाहें तो कृपया इन्हें हटा दें: # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ३५ वर्ष २०१०]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४० वर्ष २०१०]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४२ वर्ष २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४५ वर्ष २००९]] – कॉमन्स पर चित्र हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र १५ अगस्त २००९]] – कॉमन्स पर चित्र हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २ अप्रैल २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २६ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २८ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २९ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३ अप्रैल २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३० मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३१ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। कृपया इन साँचों और इनके वार्ता पन्नों को हटा दें क्योंकि अब इनका न ही तो इनका कोई उपयोग है और न ही आवश्यकता।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:22, 20 अक्टूबर 2018 (UTC) * [[:साँचा:ताज जाली]] को भी देख लें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:55, 23 अक्टूबर 2018 (UTC) * [[:साँचा:महत्ता का क्रम]] को भी देखे लें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:17, 25 अक्टूबर 2018 (UTC) :{{सुनो तो|संजीव कुमार}} ये सांचे प्रमुख चित्र के हैं, जैसा कि विदित भी है और अभिलेख रूप में रखे गये हैं। किन्तु जब इनके चित्र ही नहीं हैं, तो हटाये जा सकते हैं। हाम हटाये जाने के बाद इस बात का कोई साक्ष्य नहीं रह जायेगा कि कभी इन सप्ताह के सांचे बने भी थे कि नहीं। किन्तु ये अधिक महत्त्व की बात नहीं है, अतः यदि आप के बॉट से एक बार में ही हट पायें तो बेहतर होगा कि आप हटा दें, अन्यथा मैं देख लूंगा।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 12:16, 26 अक्टूबर 2018 (UTC) ::फिर एक और काम कर सकते हो। इनकी सामग्री को बदलकर या तो {{tl|प्रमुख चित्र ०१ जनवरी २०१०}} जैसी कर दो या फिर इसपर ही इन सभी को अनुप्रेषित कर दो। चूँकि इनको हटाने के पश्चात् भी सम्बंधित पुरालेख से इनकी कड़ियाँ हटानी पड़ेंगी। इसलिए इतिहास भी रहेगा और पुरालेख भी। इसके अलावा अब आपकी टिप्पणी की प्रतीक्षा करूँगा। यदि आप चाहें तो बॉट से हटा दूँगा या फिर आप चाहें तो अनुप्रेषित कर दूँगा। हाँ, [[:साँचा:ताज जाली]] और [[:साँचा:महत्ता का क्रम]] पर अपना निर्णय और बता देते तो अच्छा होता।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:10, 26 अक्टूबर 2018 (UTC) :::{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, इन सभी साम्चों में बॉट से {{tl|गैमुचि}} एक साथ लगा सकते हैं। बॉट से इसलिये कह रहा हूं कि एक बार में ही काम हो जायेगा। अन्य दोनों सांचे मैंने हटा दिये हैं।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:29, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) ::::पूर्ण हुआ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:04, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) == [[:ब्रज के यातायात|ब्रज के यातायात]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रज के यातायात|ब्रज के यातायात]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज के यातायात|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज के यातायात]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनुल्लेखनीय</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FFFF"> ''गॉड्रिक की कोठरी''</span>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FF00">मुझसे बातचीत करें</span>]]</sup> 16:37, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) == साँचा:Complex date == मुझे [[:साँचा:Complex date]], [[:चित्र:India मेघालय locator map.svg]] और [[:चित्र:India Meghalaya locator map.svg]] के आयात का औचित्य समझ में नहीं आया। कृपया इनको हटा दें। चित्र कॉमन्स पर है अतः स्थानीय विवरण का कोई अर्थ नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:13, 2 नवम्बर 2018 (UTC) :{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, कृपया इनके प्रयोग पर ध्यान दें, औचित्य समझ आ जायेगा। वर्ना मैं स्पष्ट किये देता हूं। [[मेघालय]] लेख में सबसे ऊपर लगे ज्ञानसन्दूक में यदि लेख का नाम हिन्दी में लिखें, तो लोकेटर मैप सांचा इसकेलिये मानचित्र नहीं ढूंढ पाता क्योंकि यह तो कॉमन्स पर अंग्रेज़ी में उपलब्ध है, और यदि तब अंग्रेज़ी में नाम दें, तो ज्ञानसन्दूक में सर्वोपरि आने वाला नाम ही अंग्रेज़ी एवं मानचित्र में भी अंग्रेज़ी नाम ही दिखाई देता है। इसीलिये बहुत से स्थानों के लिये ऐसे हिन्दी सांचे आयात कर जुटाने पड़े। कोई अन्य समाधान सुलभ हो तो अवश्य मार्गदर्शन करें। हाँ अंग्रेज़ी वाला [[:चित्र:India Meghalaya locator map.svg]] व इसका सांचा मैंने ह्टा दिया है। अब जो दिखाई दे रहा है, वह कॉमन्स वाला चित्र है। [[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 13:11, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::आप इनको हटा दें, आगे के सुधार मैं कर दूँगा। चूँकि यह समस्या कहीं और से आ रही है। हम जो ज्ञानसन्दूक काम में ले रहे हैं उसके साथ कुछ समस्या है। वो अभी लम्बे समय से अद्यतन नहीं हुआ है। हालांकि उसके स्थान पर अपने पास कुछ अद्यतन किये हुये ज्ञानसन्दूक हैं अतः समस्या जारी रही तो ज्ञानसन्दूक बदलकर उसे सुधार दूँगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:31, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, आप ज्ञानसन्दूक को सुधार दें, फ़िर इस सांचे कि आवश्यकता नहीं रह जायेगी, तब मैं या आप, कोई भी हटा सकता है। किन्तु यदि सांचे को सुधारने से पूर्व इन्हें हटा दिया तो लेख खराब हो जायेंगे। तब तक यदि एक साम्चा पड़ा भी रहता है तो कोई बुराई नहीं है। ज्ञानसन्दूक को सुधार तो मैं भी दूं, किन्तु उसकी युक्ति निकालनी होगी। या तो ज्ञानसन्दूक में हिन्दी नाम व अंग्रेज़ी नाम, दोनों ही पूछे जायें, और अपनी अपनी जगह पर आवश्यकतानुसार लगा दिये जाएं, या लोकेटर मैप को प्रत्येक स्थान हेतु दोहराया जाए। इस बारे में अन्य भाषाओं के लेख देख सकते हैं, जैसे फ़्रांसीसी या जर्मन, इत्यादि। समयाभाव के चलते मैं नहीं देख पा रहा हूं।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:12, 18 नवम्बर 2018 (UTC) :::इसके लिये आप [[मेघालय]] लेख नहीं, [[शिलांग]] लेख देखें। सांचे में मेघालय की वर्तनी बदलने मात्र से ही उसे सही मानचित्र नहीं मिल पाता। इस प्रकार से सांचा हटा देने से मेघालय के सभी स्थानों के लेख के मानचित्र बेकार हो जायेंगे। अतः पहले सुधार आवश्यक है, तब उस सांचे को हटाया जाए।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:39, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::::अद्यतन कर दिया है। अब शायद निर्भरता नहीं रही। यदि आपको कोई निर्भरता दिखाई दे तो बतायें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:06, 18 नवम्बर 2018 (UTC) :::::आपने Infobox indian jurisdiction को infobox settlement से बदल दिया है। अभी तो कोई समस्या प्रतीत नहीं हो रही है, किन्तु मूल साम्चे की भारतीय स्थानों हेतु कुछ विशेष प्राचल थे, जो सेटेलेमेण्ट में नहीं हैं। यह विश्व भर में किसी भी स्थान पर लागू होता है। अभी तो कोई समस्या नहीं दिख रही है। चाहे तो हटा दें, या चाहें तो कुछ समय के लिये रहने दें, शायद समस्या पता चले- जल्दीबाज़ी करना संभवतः सही न हो। शेष जैसा उचित समझें। ::::: Complex date साम्चे में अंग्रेज़ी के शब्द आते हैं, जिनमें बदलाव हेतु ही उसे यहाम आयात किया गया था। अब उसके बाद बदलाव लुआ में किये या नहीं, ये तो याद नहीं है। किन्तु यही समस्या थी। देख सकते हैं प्रलेखन में। ऐसे ही ्सेटेलमेण्ट में भी अंग्रेज़ी के शब्द हैं: Show map of मेघालय, Show map of भारत, आदि।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 02:22, 19 नवम्बर 2018 (UTC) == भाषा सुधार == आशीष जी, आपने [[भीमराव आम्बेडकर]] लेख में कई विभागों में भाषा सुधार किये हैं, किंतु शेष अनुभागों में भाषा सुधार की आवश्यकता हैं। मैं आपने बिनती करता हूं की आप बाकी विभागों में भाषा सुधार किजीये, धन्यवाद्। — [[सदस्य:संदेश हिवाळे|संदेश हिवाळे]] ([[सदस्य वार्ता:संदेश हिवाळे|वार्ता]]) 15:35, 3 जनवरी 2019 (UTC) == [[:चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|चित्र:Viper island fansi ghar.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|चित्र:Viper island fansi ghar.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Viper island fansi ghar.JPG|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 14:20, 5 जनवरी 2019 (UTC) [[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 05:31, 2 फ़रवरी 2019 (UTC) == How to protect our members page on Wikipedia for mobile == sir, my name is Mayank123456 srivastava please I member of English or hindi Wikipedia . sir I requested you please baatayae ki article ko protected kaise Kare of Mobile se . thanks you - your Wikipedia worker or member *Mayank123456 srivastava [[सदस्य:Mayank123456 srivastava|Mayank123456 srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Mayank123456 srivastava|वार्ता]]) 05:11, 11 मार्च 2019 (UTC) == विकिपीडिया:प्रबन्धक पद के लिये निवेदन == मैं इस पद के लिये अपनी स्वीकृति प्रदान करता हूँ। --[[सदस्य:mayank123456 srivastava |mayank123456 srivastava ]] 11:28,11 march (UTC) | ... ¦... _ '''समर्थन''' [[सदस्य:Mayank123456 srivastava|Mayank123456 srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Mayank123456 srivastava|वार्ता]]) 06:01, 11 मार्च 2019 (UTC) == [[:साँचा:भारत में कानून व्यवस्था|साँचा:भारत में कानून व्यवस्था]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:भारत में कानून व्यवस्था|साँचा:भारत में कानून व्यवस्था]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत में कानून व्यवस्था|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत में कानून व्यवस्था]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>यह सांचा हटाया जा सकता है क्योंकी [[:साँचा:भारत में कानून प्रवर्तन]] सब कडीयोंको विस्तार में जोडता है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 05:05, 12 मार्च 2019 (UTC) == [[:हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान|हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान|हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 05:12, 16 मार्च 2019 (UTC) == [[:छायावाद का रचनालोक|छायावाद का रचनालोक]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:छायावाद का रचनालोक|छायावाद का रचनालोक]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 05:12, 16 मार्च 2019 (UTC) ==<div style="font-size: 40px ; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'montserrat', sans-serif; line-height:normal;color:#555"><center>'''प्रतिभागिता अभिनन्दन!'''</center></div>== {{कोलकाता सम्मेलन रिपोर्ट|name= आशीष भटनागर}} == [[:श्रेणी:भारत के अभयारण्य|श्रेणी:भारत के अभयारण्य]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:भारत के अभयारण्य|श्रेणी:भारत के अभयारण्य]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है।<br/>यह सुझाया गया है कि इस पृष्ठ को [[:भारत के वन्य अभयारण्य|भारत के वन्य अभयारण्य]] पृष्ठ के साथ विलय कर दिया जाए।<br/> इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/भारत के अभयारण्य|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/भारत के अभयारण्य]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>एक श्रेणी काफी है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 05:09, 17 मई 2019 (UTC) == [[:खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार|खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार|खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Sandeep Raut|Sandeep Raut]] ([[सदस्य वार्ता:Sandeep Raut|वार्ता]]) 18:44, 18 मई 2019 (UTC) == भारतीय पेय पदार्थों की सूची == नमस्ते आशीष जी, [[भारतीय पेय पदार्थों की सूची]] और [[भारतीय व्यंजनों का इतिहास]] को 10 वर्ष से अधिक समय हो गये लेकिन अभी भी खाली ही पड़ी है। क्या आप सुधारना चाहेंगे?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:32, 24 मई 2019 (UTC) == [[:छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़|छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़|छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 00:40, 29 जून 2019 (UTC) == [[:परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:36, 24 अगस्त 2019 (UTC) == विनम्र अनुरोध == [[रामायण और चित्रकला]] लेख की कडी [[रामायण]] लेख के [[रामायण|रामायण#इन्हें_भी_देखें]] विभाग मे जोडने मे कृपया सहायता करें । विनम्र अनुरोध [[विशेष:योगदान/117.195.48.60|117.195.48.60]] ([[सदस्य वार्ता:117.195.48.60|वार्ता]]) 07:06, 26 अगस्त 2019 (UTC) == [[:शिशुनाग वंश|शिशुनाग वंश]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:शिशुनाग वंश|शिशुनाग वंश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शिशुनाग वंश|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शिशुनाग वंश]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अर्थहीन सामग्री या गलत शीर्षक, संदर्भ रहित</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 08:25, 12 सितंबर 2019 (UTC) : टैग बदल कर विलय किया, क्योंकि जानकारी शिशुनाग '''राजवंश''' के बारे में है।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 08:53, 12 सितंबर 2019 (UTC) == आपका प्रबन्धक अधिकार हटाने का नामांकन == नमस्ते आशीष जी, हमारी नीति के अनुसार किसी प्रबन्धक को 6 महीने में कम से कम 180 सार्थक योगदान देने होते हैं। आपके पिछले 8 महीने में भी इतने सम्पादन नहीं है। इसलिए आपके अधिकार हटाने के लिए मेटा पर लिखा गया है।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:06, 8 अक्टूबर 2019 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जी, तथा {{सुनो-प्रबंधक}}, ::मुझे अन्य कार्यों में व्यस्तता तथा हिन्दी विकि के कुछ स्थानीय कारणों से कार्य करने हेतु समय निकाल पाना कठिन हो रहा था, आगे समय मिलने पर पर्याप्त समय दूंगा। हाँ इतना अवश्य कहना चाहूंगा कि सीधे मेटा पर जाकर लिखने के बजाय यदि एक बार मुझसे हि सन्देश लिख दिया होता, तो मैं स्वयं ही अपने अधिकारत्याग कर देता। कार्य तब भी यही होता किन्तु प्रक्रिया बेहतर लगती। ::अभी भी अधिकारत्याग में मेरी पूर्ण स्वीकृति है।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 04:58, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) :::नमस्ते आशीष जी, विकि में आपका पुनः स्वागत है। विकि में आपके योगदानों को देखते हुए मैं चाहूंगा कि आपका अधिकार हटाने से पूर्व आपको समय दिया जाए। यदि आप पुनः सक्रिय होते हैं तो मैं अधिकार हटाने की कार्यवाही १ महीने के बाद करने की अनुसंशा करूँगा। महीने में आपके संपादन आवश्यकताओं को पूर्ण करते हैं तो कार्यवाही न की जाए। उम्मीद करता हूँ कि आपकी सेवाएँ विकि को निरंतर मिलती रहेगी।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 10:57, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) ::::नमस्ते आशीष जी, हिन्दुस्थान वासी जी ने कुछ गलत नहीं किया। कृपया इसे भावनात्मक रूप में न लें। आप पहले भी बार-बार प्रबन्धक बनते रहे हैं। आप ज्यों ही समय देने लगेंगे आपको पुनः प्रबन्धक बना दिया जायेगा। यदि आप अभी अपनी सक्रियता बढ़ा सकते हैं तो वो नामांकन वापस लिया जा सकता है। यदि आपको लगता है कि अभी आप समय नहीं दे पा रहे हैं तो इसको अन्यथा क्यों ले रहे हो? @आर्यावर्त जी, आप अपनी राजनीति न करें तो बेहतर होगा। विकिपीडिया को राजनीति का अड्डा न बनायें। पहले भी आशीष जी बार बार प्रबन्धक बनें हैं। आजतक मैंने नहीं देखा कि उन्हें सक्रिय होने पर पुनः प्रबन्धक बनने में कोई समस्या आयी हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:01, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) : नमस्ते आशीष जी, चूंकि आपने मुझे भी सूचित किया इसलिए टिप्पणी कर रहा हूँ। मैं [[स:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी के कदम और [[स:संजीव कुमार|संजीव]] जी की उपर्युक्त टिप्पणी से पूर्णतः सहमत हूँ। हम आपके पूर्व योगदान और वर्तमान व्यस्तता का सम्मान करते हैं। धन्यवाद। सादर। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:02, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) == WikiConference India 2020: IRC today == {{subst:WCI2020-IRC (Oct 2019)}} [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:27, 20 अक्टूबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19473034 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WikiConference India 2020: IRC today == Greetings, thanks for taking part in the initial conversation around the [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations|proposal for WikiConference India 2020]] in Hyderabad. Firstly, we are happy to share the news that there has been a very good positive response [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Individual_Wikimedians|from individual Wikimedians]]. Also there have been community-wide discussions on local Village Pumps on various languages. Several of these discussions [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Community_endorsements|have reached consensus]], and supported the initiative. To conclude this initial conversation and formalise the consensus, an IRC is being hosted today evening. We can clear any concerns/doubts that we have during the IRC. Looking forward to your participation. <u>The details of the IRC are</u> *Timings and Date: 6:00 pm IST (12:30 pm UTC) on 20 August 2019 *Website: https://webchat.freenode.net/ *Channel: #wci <small>'''''Note:''' Initially, all the users who have engaged on [[:m:WikiConference India 2020: Initial conversations|WikiConference India 2020: Initial conversations]] page or its talk page were added to the [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|WCI2020 notification list]]. Members of this list will receive regular updates regarding WCI2020. If you would like to opt-out or change the target page, please do so on [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|this page]].''</small> This message is being sent again because template substitution failed on non-Meta-Wiki Wikis. Sorry for the inconvenience. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:58, 20 अक्टूबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19473034 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [WikiConference India 2020] Invitation to participate in the Community Engagement Survey == This is an invitation to participate in the Community Engagement Survey, which is one of the key requirements for drafting the Conference & Event Grant application for WikiConference India 2020 to the Wikimedia Foundation. The survey will have questions regarding a few demographic details, your experience with Wikimedia, challenges and needs, and your expectations for WCI 2020. The responses will help us to form an initial idea of what is expected out of WCI 2020, and draft the grant application accordingly. Please note that this will not directly influence the specificities of the program, there will be a detailed survey to assess the program needs post-funding decision. *Please fill the survey at; https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd7_hpoIKHxGW31RepX_y4QxVqoodsCFOKatMTzxsJ2Vbkd-Q/viewform *The survey will be open until 23:59 hrs of 22 December 2019. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:10, 12 दिसम्बर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19617891 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:कालसर्प योग|कालसर्प योग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कालसर्प योग|कालसर्प योग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कालसर्प योग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कालसर्प योग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:56, 1 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[बगलामुखी मंदिर, इंदौर]] के विषय में == मान्यवर, मैं इस तरह के एक विस्तृत और अद्भुत लेख लिखने के लिए सबसे पहले धन्यवाद देना चाहूंगा। उसी के बारे में मेरा प्रश्न लेख का शीर्षक है। यह कहता है कि स्थान इंदौर में है, हालांकि, मंदिर इंदौर से लगभग 150 किलोमीटर दूर है। यह शाजापुर के आगर मालवा के एक अलग जिले में है। इसलिए, मैं आपसे अनुरोध करता हूं कि आप लेख का नाम बदलकर बगलामुखी माता, नलखेड़ा या बस बगलामुखी माता मंदिर रख दें। धन्यवाद! उत्तिष्ठ भारत: — [[सदस्य:TheodoreIndiana|TheodoreIndiana]] ([[सदस्य वार्ता:TheodoreIndiana|वार्ता]]) 15:49, 1 फ़रवरी 2020 (UTC) == [WikiConference India 2020] Conference & Event Grant proposal == WikiConference India 2020 team is happy to inform you that the [[m:Grants:Conference/WikiConference India 2020|Conference & Event Grant proposal for WikiConference India 2020]] has been submitted to the Wikimedia Foundation. This is to notify community members that for the last two weeks we have opened the proposal for community review, according to the [[m:Grants:Conference|timeline]], post notifying on Indian Wikimedia community mailing list. After receiving feedback from several community members, certain aspects of the proposal and the budget have been changed. However, community members can still continue engage on the talk page, for any suggestions/questions/comments. After going through the proposal + [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#FAQs|FAQs]], if you feel contented, please endorse the proposal at [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#Endorsements|''WikiConference_India_2020#Endorsements'']], along with a rationale for endorsing this project. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 18:21, 19 फ़रवरी 2020 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19740275 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:२६१|२६१]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:२६१|२६१]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:कन्हाई प्रसाद चौरसिया|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">कन्हाई प्रसाद चौरसिया</span>]] [[User talk:कन्हाई प्रसाद च|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:58, 29 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[:२३२|२३२]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:२३२|२३२]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:कन्हाई प्रसाद चौरसिया|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">कन्हाई प्रसाद चौरसिया</span>]] [[User talk:कन्हाई प्रसाद च|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:58, 29 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[:चिकित्सा पद्धतियां|चिकित्सा पद्धतियां]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चिकित्सा पद्धतियां|चिकित्सा पद्धतियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अर्थहीन लेख यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 15:57, 22 मार्च 2020 (UTC) == [[:चित्र:Ash wiki.jpg|चित्र:Ash wiki.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Ash wiki.jpg|चित्र:Ash wiki.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Ashish Bhatnagar Hindi Wikipedia Jan2017.jpg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Ash wiki.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:25, 25 मार्च 2020 (UTC) == [[:साँचा:Infobox Hellenic Royalty|साँचा:Infobox Hellenic Royalty]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Infobox Hellenic Royalty|साँचा:Infobox Hellenic Royalty]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। टूटा हुआ पुनर्निर्देश यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 08:33, 3 अप्रैल 2020 (UTC) == सार्वभौमिक आचार संहिता (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) पर आपके महत्वपूर्ण विचार == प्रिय मित्र, [[:m:Universal_Code_of_Conduct/hi|सार्वभौमिक आचार संहिता]] (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) जिसका उद्देश्य विकिपीडिया पर ऐसा वातावरण बनाने में मदद करना है जहाँ कोई भी, '''बिना किसी उत्पीड़न अथवा भय के''', सुरक्षित रूप से अपना योगदान दे सके। इस विषय पर विभिन्न समुदाय के सदस्यों से उनके विचार एकत्रित किए जा रहे हैं। चूँकि आप समुदाय के एक '''महत्वपूर्ण सदस्य''' हैं, आपके दिए विचार तथा सुझाव हमारे लिए '''अति महत्वपूर्ण''' है जो की इस सार्वभौमिक आचार संहिता को बनाने में न केवल सहायक होंगे अपितु '''हमारे विकिपीडिया समुदाय का प्रतिनिधित्व''' भी करेंगे। आपके लिए इस आचार संहिता की भाषा और सामग्री को बेहतर ढंग से प्रस्तुत करने, उत्पीड़न मुक्त स्थान बनाने तथा विकी आंदोलन को आगे बढ़ाने में योगदान करने का '''प्रमुख अवसर''' है। '''[https://docs.google.com/forms/u/1/d/e/1FAIpQLSefDi72TbTsVERmsVnfjzHxSs9LE_9NAOarPun5Wv9vpVqabg/viewform?usp=send_form आपकी सुविधा हेतु एक गूगल प्रपत्र]''' (फॉर्म : कुछ ही मिनटों में भरने योग्य) भी तैयार किया गया है जिसके भरने की '''अंतिम तिथि 25 अप्रेल 2020''' है, इस प्रपत्र को भरकर इस विषय पर अपने विचार/सुझाव देवें इसके अतिरिक्त आप अपने विचार चौपाल, [[:m:User_talk:Suyash_(WMF)|मेरे वार्ता पृष्ठ]], अथवा सीधे ई-मेल (suyash-ctr [at] wikimedia [.] org) के माध्यम से भी दे सकते है, धन्यवाद! ''यह संदेश 'मास-मैसेज' संदेश सुविधा के माध्यम से दिया गया है।'' --[[:m:User:Suyash (WMF)|Suyash (WMF)]]([[User_talk:Suyash_(WMF)|वार्ता]]), {{<includeonly>subst:</includeonly>#time:l G:i, d F Y||hi}} (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Suyash_(WMF)/WP-lists&oldid=19993507 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Suyash (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:चित्र:Dd logo.gif|चित्र:Dd logo.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Dd logo.gif|चित्र:Dd logo.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 18:37, 7 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:MumbaiIndians.png|चित्र:MumbaiIndians.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:MumbaiIndians.png|चित्र:MumbaiIndians.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 18:38, 7 मई 2020 (UTC) == [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। लेख का विषय उल्लेखनीय नहीं है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।-[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 18:35, 19 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:Mehandi.jpg|चित्र:Mehandi.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Mehandi.jpg|चित्र:Mehandi.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Mehandi.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Mehandi.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Original on en.wiki was deleted because it had no permission</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 16:45, 20 मई 2020 (UTC) == [[:मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>इस उपपृष्ठ की सामग्री को मूल लेख में शामिल करके हटा देना चाहिए।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:02, 26 मई 2020 (UTC) == [[भारतीय अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार मेला 2008]] == Hi! I noticed that many files in this article have been deleted. Perhas they can be undeleted and fixed? They need a source and a license and if you have taken any of the photos it should be easy to fix. Perhaps you would like to take a look? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 15:09, 3 जून 2020 (UTC) == [[:कछवाहा|कछवाहा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कछवाहा|कछवाहा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कछवाहा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कछवाहा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:02, 7 जून 2020 (UTC) आशीष जी नमस्कार. मैंने सोलहवीं शताब्दी के एक धर्मोपदेशक, पुष्टिमार्ग के आचार्य पर एक पृष्ठ बनाया है, किन्तु इसे अपलोड करने में समस्या आरही है. शायद स्पैम फ़िल्टर की वजह से ऐसा हो रहा है. जो मैसेज आरहा है वह है - "त्रुटि: आप जिस पृष्ठ को सँजोना चाहते थे उसे रद्दी सामग्री की छननी ने अवरोधित किया हुआ है। यह संभवतः किसी कर्पसूचित बाहरी स्थल की कड़ी की वजह से हुआ है। नीचे दिये हुए पाठ को स्पॅम सुरक्षा फिल्टर द्वारा रोका गया था: wordpress.com" कृपया इसे हटवाएं. मैंने यह चौपाल पर भी डाला था पर कोई उत्तर नहीं आया और न कोई मदद. धन्यवाद. [[सदस्य:कनाश|कनाश]] ([[सदस्य वार्ता:कनाश|वार्ता]]) 05:33, 7 जून 2020 (UTC) {{WPWP सन्देश}} ==एक आई पी से बर्बरता हेतु अपील== नमस्कार श्रीमान आशीष जी, इन आई पी (https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2409:4052:810:DFF2:0:0:1372:B0 https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2405:205:1582:8F32:0:0:2823:B0AC https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2409:4052:2192:5548:0:0:19A:10A4) से बार बार कोई मेरे कार्य में बाधा डालने का प्रयत्न कर रहा है, कृपया इसको जल्द से जल्द ब्लॉक करे। आप मेरे यूजर पृष्ठ पर आकर इतिहास देख सकते है। मुझे आश्चर्य है कि हिंदी विकिपीडिया पर ट्विंकल टूल किसी भी िप की रिपोर्ट करने में असमर्थ है, मैंने प्रयास किया लेकिन नहीं हुआ इसलिये मुझे सीधे आपसे संपर्क करना पड़ा। यह मेरे खाते को ब्लॉक दिखने का प्रयत्न कर रहा है, जबकि ऐसा है नहीं। [[सदस्य:DMySon|DMySon]] ([[सदस्य वार्ता:DMySon|वार्ता]]) 10:51, 7 अगस्त 2020 (UTC) == [[:मिंटो रोड कालोनी|मिंटो रोड कालोनी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मिंटो रोड कालोनी|मिंटो रोड कालोनी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:SriSriChinmaya|SriSriChinmaya]] ([[सदस्य वार्ता:SriSriChinmaya|वार्ता]]). 11:34, 8 अगस्त 2020 (UTC) == [[:चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 15:29, 9 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Kolkata subarban railway.jpg|चित्र:Kolkata subarban railway.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Kolkata subarban railway.jpg|चित्र:Kolkata subarban railway.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Kolkata subarban railway.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Kolkata subarban railway.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Text bottom right corner (c) Samit Roy....., 2003</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 16:54, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Shillong golf course2.jpg|चित्र:Shillong golf course2.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Shillong golf course2.jpg|चित्र:Shillong golf course2.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Shillong golf course2.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Shillong golf course2.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Text says "Photographer: Ajit Thapa". There is no proof of permission.</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:05, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:बिहार emblem.JPG|चित्र:बिहार emblem.JPG]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:बिहार emblem.JPG|चित्र:बिहार emblem.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/बिहार emblem.JPG|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/बिहार emblem.JPG]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Unused</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:09, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:ASEANPara.png|चित्र:ASEANPara.png]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:ASEANPara.png|चित्र:ASEANPara.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/ASEANPara.png|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/ASEANPara.png]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Unused</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:12, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र|विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र|विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।-[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 10:39, 2 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:UPSIDC logo.jpg|चित्र:UPSIDC logo.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:UPSIDC logo.jpg|चित्र:UPSIDC logo.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:47, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Cii logo.JPG|चित्र:Cii logo.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Cii logo.JPG|चित्र:Cii logo.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:48, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Coal india ltd.jpg|चित्र:Coal india ltd.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Coal india ltd.jpg|चित्र:Coal india ltd.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:48, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Itc.gif|चित्र:Itc.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Itc.gif|चित्र:Itc.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:49, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif|चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif|चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:50, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Kashi vishwanath temple.png]] == Hi! I was told on [[सदस्य_वार्ता:SM7#चित्र:Kashi_vishwanath_temple.png]] that it was you that uploaded this photo and that it had no license. Is there any chance you can add a license if the photo is undeleted? It is used in [[:चित्र:Varanasi collage by ashish.JPG]] and its a good photo so it would be nice if you can help fix it! --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 19:32, 23 अक्टूबर 2020 (UTC) : Hello! I was hoping you could help me with this photo because its a really good photo. So if you have time to have a look it would be great! --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 14:13, 4 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:58, 26 नवम्बर 2020 (UTC) == [[:विश्वास सावरकर|विश्वास सावरकर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्वास सावरकर|विश्वास सावरकर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. इनका विवरण [[विनायक दामोदर सावरकर]] के पृष्ठ पर पहले से है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:55, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:प्रभात चिपलूनकर|प्रभात चिपलूनकर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रभात चिपलूनकर|प्रभात चिपलूनकर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. इनका विवरण [[विनायक दामोदर सावरकर]] के पृष्ठ पर पहले से है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:56, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। विकिपीडिया पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:59, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अप्पा कसार|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अप्पा कसार]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं। अलग से ज्ञानकोशीय लेख की आवश्यकता/संभावना नहीं। (शीह प्रचार को हहेच में बदला गया)।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:56, 15 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व|मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व|मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 11:05, 12 फ़रवरी 2021 (UTC) == [[:चित्र:Maruti Old Logo.JPG|चित्र:Maruti Old Logo.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Maruti Old Logo.JPG|चित्र:Maruti Old Logo.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:06, 9 मार्च 2021 (UTC) == [[:साँचा:लम्बाई की इकाई|साँचा:लम्बाई की इकाई]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:लम्बाई की इकाई|साँचा:लम्बाई की इकाई]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/लम्बाई की इकाई|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/लम्बाई की इकाई]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनुपयोगी साँचे</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:53, 23 मई 2021 (UTC) == [[:झोल्का|झोल्का]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:झोल्का|झोल्का]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Prahar sinh|Prahar sinh]] ([[सदस्य वार्ता:Prahar sinh|वार्ता]]) 13:29, 24 जून 2021 (UTC) == [[:सत्यम|सत्यम]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सत्यम|सत्यम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:28, 28 जून 2021 (UTC) == want to ask == {{talkback}}hi, i saw your research on kashi raj , i am also reserching on the same topic so i was hoping that if you could help me out by telling from where you got those refrences like chetsingh-villas , hoping to get your reply --[[सदस्य:Gaurav 3894|Gaurav 3894]] ([[सदस्य वार्ता:Gaurav 3894|वार्ता]]) 10:38, 30 जून 2021 (UTC) == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:32, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:बुंदेलखंड का इतिहास|बुंदेलखंड का इतिहास]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुंदेलखंड का इतिहास|बुंदेलखंड का इतिहास]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेलखंड का इतिहास|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेलखंड का इतिहास]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:55, 15 अगस्त 2021 (UTC) == [[:कंदरी प्राचीन मंदिर|कंदरी प्राचीन मंदिर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कंदरी प्राचीन मंदिर|कंदरी प्राचीन मंदिर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंदरी प्राचीन मंदिर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंदरी प्राचीन मंदिर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:56, 23 अगस्त 2021 (UTC) == [[:दिल्ली की श्रेणियाँ|दिल्ली की श्रेणियाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:दिल्ली की श्रेणियाँ|दिल्ली की श्रेणियाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 08:56, 11 सितंबर 2021 (UTC) == [[:चित्रगुप्त चालीसा|चित्रगुप्त चालीसा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्रगुप्त चालीसा|चित्रगुप्त चालीसा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त चालीसा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त चालीसा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:15, 27 सितंबर 2021 (UTC) == [[:दिल्ली में विदेशी खाना|दिल्ली में विदेशी खाना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:दिल्ली में विदेशी खाना|दिल्ली में विदेशी खाना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दिल्ली में विदेशी खाना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दिल्ली में विदेशी खाना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 17:50, 27 सितंबर 2021 (UTC) == [[:कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद|कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद|कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 15:28, 30 सितंबर 2021 (UTC) == [[:भटनागर समाचार|भटनागर समाचार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:भटनागर समाचार|भटनागर समाचार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 15:28, 30 सितंबर 2021 (UTC) == [[:परस्पर विवाह उपहार|परस्पर विवाह उपहार]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:परस्पर विवाह उपहार|परस्पर विवाह उपहार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परस्पर विवाह उपहार|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परस्पर विवाह उपहार]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:40, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:विवाह शिलारोहण|विवाह शिलारोहण]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:विवाह शिलारोहण|विवाह शिलारोहण]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विवाह शिलारोहण|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विवाह शिलारोहण]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:41, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:हरिद्रालेपन|हरिद्रालेपन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हरिद्रालेपन|हरिद्रालेपन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हरिद्रालेपन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हरिद्रालेपन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:42, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:ग्रह योग|ग्रह योग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ग्रह योग|ग्रह योग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ग्रह योग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ग्रह योग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:44, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) ==please help with locked page== https://en.m.wikipedia.org/wiki/I-League_2nd_Division "level on pyramid = 2" == [[:सप्तनदी|सप्तनदी]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:सप्तनदी|सप्तनदी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सप्तनदी|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सप्तनदी]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:59, 3 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:राणा अमरसाल|राणा अमरसाल]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:राणा अमरसाल|राणा अमरसाल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राणा अमरसाल|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राणा अमरसाल]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध, कोई भी विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नहीं जो इस नाम की पुष्टि करता हो, ज्ञात स्रोतों के अनुसार अमरकोट में तात्कालिक राजा का नाम "राणा प्रसाद" था।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:01, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ|विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ|विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:52, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:महामंदिर|महामंदिर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:महामंदिर|महामंदिर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महामंदिर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महामंदिर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध जो उल्लेखनीय नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:05, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>लेख का विषय उल्लेखनीय नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 17:14, 6 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:धूनीवाले दादाजी|धूनीवाले दादाजी]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:धूनीवाले दादाजी|धूनीवाले दादाजी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/धूनीवाले दादाजी|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/धूनीवाले दादाजी]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:02, 11 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:भवानी माता मंदिर, खंडवा|भवानी माता मंदिर, खंडवा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:भवानी माता मंदिर, खंडवा|भवानी माता मंदिर, खंडवा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भवानी माता मंदिर, खंडवा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भवानी माता मंदिर, खंडवा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:04, 11 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:नूहानी वंश|नूहानी वंश]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:नूहानी वंश|नूहानी वंश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नूहानी वंश|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नूहानी वंश]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 08:42, 16 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:बुधवार व्रत कथा|बुधवार व्रत कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुधवार व्रत कथा|बुधवार व्रत कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुधवार व्रत कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुधवार व्रत कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 14:34, 19 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:ब्रज परिक्रमा|ब्रज परिक्रमा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रज परिक्रमा|ब्रज परिक्रमा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज परिक्रमा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज परिक्रमा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 06:25, 25 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:कंकरोली|कंकरोली]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कंकरोली|कंकरोली]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:Mnhrdng|मनोहर ]] ([[सदस्य वार्ता:Mnhrdng|वार्ता]]) 10:49, 19 फ़रवरी 2022 (UTC) == [[:निजात|निजात]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:निजात|निजात]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/निजात|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/निजात]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:51, 2 अगस्त 2022 (UTC) == [[:प्रायश्चित होम|प्रायश्चित होम]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:प्रायश्चित होम|प्रायश्चित होम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रायश्चित होम|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रायश्चित होम]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विषय उल्लेखनीय नहीं लग रहा, कोई विश्वसनीय स्रोत भी नहीं दिया गया है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:47, 13 अगस्त 2022 (UTC) == [[:बुंदेलखंड के त्यौहार|बुंदेलखंड के त्यौहार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बुंदेलखंड के त्यौहार|बुंदेलखंड के त्यौहार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|मापदंड व6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|व6]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन'''</center> इस मापदंड में वे सभी पृष्ठ आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे पृष्ठ भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:23, 17 अगस्त 2022 (UTC) == [[:बीकानेर की जातियां|बीकानेर की जातियां]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बीकानेर की जातियां|बीकानेर की जातियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर की जातियां|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर की जातियां]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अनावश्यक लेख।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:17, 25 अगस्त 2022 (UTC) == [[:साँचा:Pp-pending|साँचा:Pp-pending]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Pp-pending|साँचा:Pp-pending]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:15, 26 सितंबर 2022 (UTC) == [[:साँचा:Delhi Barnstar|साँचा:Delhi Barnstar]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Delhi Barnstar|साँचा:Delhi Barnstar]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:30, 26 मार्च 2023 (UTC) == [[:रांगेय राघव की कृतियां|रांगेय राघव की कृतियां]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:रांगेय राघव की कृतियां|रांगेय राघव की कृतियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रांगेय राघव की कृतियां|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रांगेय राघव की कृतियां]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>लेख में ज्यादातर कड़ियाँ लाल रंग में हैं और मुझे इसके लिए अलग से लेख की आवश्यकता नहीं लगती।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:17, 5 अप्रैल 2023 (UTC) == [[:योग और मोटापा|योग और मोटापा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:योग और मोटापा|योग और मोटापा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/योग और मोटापा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/योग और मोटापा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनावश्यक और मूल शोध की तरह लिखा लेख।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:43, 10 मई 2023 (UTC) == [[:बृहस्पतिवार व्रत कथा|बृहस्पतिवार व्रत कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बृहस्पतिवार व्रत कथा|बृहस्पतिवार व्रत कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बृहस्पतिवार व्रत कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बृहस्पतिवार व्रत कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>ज्ञानकोशीय महत्व एवं [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] स्पष्ट नहीं। सफाई से पूर्व लेख पूजा विधि की तरह लिखा हुआ था।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:49, 18 मई 2023 (UTC) == [[:१ई+८ मी॰²|१ई+८ मी॰²]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:१ई+८ मी॰²|१ई+८ मी॰²]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:59, 10 अक्टूबर 2023 (UTC) == [[:कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४|कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४|कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:23, 15 नवम्बर 2023 (UTC) == [[:पनीर टिक्का|पनीर टिक्का]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पनीर टिक्का|पनीर टिक्का]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Nadzik|Nadzik]] ([[सदस्य वार्ता:Nadzik|वार्ता]]) 14:03, 10 दिसम्बर 2023 (UTC) == [[:ISO मानकों की सूची|ISO मानकों की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:ISO मानकों की सूची|ISO मानकों की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:21, 27 दिसम्बर 2023 (UTC) == [[:शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०|शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०|शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:07, 11 जनवरी 2024 (UTC) == [[:बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] नहीं</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 6 फ़रवरी 2024 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:List of cities in Azerbaijan]] in Hindi Wikipedia? <nowiki>Yours sincerely, ~~~~</nowiki> [[सदस्य:Noroii|Noroii]] ([[सदस्य वार्ता:Noroii|वार्ता]]) 19:31, 27 अप्रैल 2024 (UTC) == [[:साँचा:ह्युंदै कार|साँचा:ह्युंदै कार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:ह्युंदै कार|साँचा:ह्युंदै कार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:19, 29 अप्रैल 2024 (UTC) == [[:राजा हृदय शाह|राजा हृदय शाह]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:राजा हृदय शाह|राजा हृदय शाह]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:gold;">★</span>[[user: Ritikpraj|<u><span style="color: brown;">Ritik Prajapati</span></u>]]<span style="color:gold;">★</span> • [[User talk: Ritikpraj|<span style="color:tan;">✉</span>]] • 17:13, 23 जुलाई 2024 (UTC) == [[:गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७|गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७|गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:29, 14 सितंबर 2024 (UTC) == [[:अर्जुनगढ|अर्जुनगढ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अर्जुनगढ|अर्जुनगढ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:53, 7 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सूर्य मण्डल|सूर्य मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सूर्य मण्डल|सूर्य मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सप्त सागर|सप्त सागर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सप्त सागर|सप्त सागर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सप्त द्वीप|सप्त द्वीप]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सप्त द्वीप|सप्त द्वीप]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शुक्र मण्डल|शुक्र मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शुक्र मण्डल|शुक्र मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शाल्मलद्वीप|शाल्मलद्वीप]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शाल्मलद्वीप|शाल्मलद्वीप]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शनि मण्डल|शनि मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शनि मण्डल|शनि मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:07, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) {{subst:db-csd-deleted-custom|1=कुशद्वीप|2=test}} --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:31, 15 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:चित्रगुप्त जयंती|चित्रगुप्त जयंती]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्रगुप्त जयंती|चित्रगुप्त जयंती]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त जयंती|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त जयंती]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>पूर्णतया स्रोतहीन; गैर-वैश्विक दृष्टिकोण से लिखा महिमामंडन जैसा निबंध। अगर कोई सामग्री हो तो उसे चित्रगुप्त लेख में समाहित किया जा सकता है। अलग लेख रखने की आवश्यकता नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:चित्र:Unesco.jpg|चित्र:Unesco.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Unesco.jpg|चित्र:Unesco.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|मापदंड फ़5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|फ़5]]{{*}} ग़ैर मुक्त फ़ाइलें जिनका मुक्त विकल्प उपलब्ध हो'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो ग़ैर मुक्त हैं और जिनका कोई मुक्त विकल्प उपलब्ध है। यह आवश्यक नहीं कि मुक्त विकल्प हूबहू वही फ़ाइल हो। उदाहरण: यदि किसी व्यक्ति का मुक्त चित्र उपलब्ध है, तो उसके ग़ैर मुक्त चित्र इस मापदंड के अंतर्गत हटाए जा सकते हैं। आपके द्वारा अपलोड की इस कॉपीराइट सुरक्षित फ़ाइल की जगह अब एक मुक्त फ़ाइल ले सकती है। अतः, अब इस फ़ाइल का उपयोग उचित उपयोग (fair use) में नहीं गिना जा सकता। यदि आपको लगता है कि इसका विकिपीडिया पर किसी जगह उचित उपयोग के अंतर्गत अब भी प्रयोग संभव है, तो इसकी जानकारी फ़ाइल के वार्ता पृष्ठ पर दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:05, 11 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:३१ सितंबर|३१ सितंबर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:३१ सितंबर|३१ सितंबर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:23, 28 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>ज्ञानकोश में लेख शामिल करने भर की [[वि:उ|उल्लेखनीयता]] संदिग्ध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:42, 28 दिसम्बर 2024 (UTC) == [[:कापालिक शैली|कापालिक शैली]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कापालिक शैली|कापालिक शैली]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कापालिक शैली|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कापालिक शैली]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नही।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:05, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:शब्दलोक प्रकाशन|शब्दलोक प्रकाशन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:शब्दलोक प्रकाशन|शब्दलोक प्रकाशन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शब्दलोक प्रकाशन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शब्दलोक प्रकाशन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:40, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अलग से ज्ञानकोशीय [[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:43, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:सर मिर्ज़ा इस्माइल|सर मिर्ज़ा इस्माइल]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:सर मिर्ज़ा इस्माइल|सर मिर्ज़ा इस्माइल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सर मिर्ज़ा इस्माइल|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सर मिर्ज़ा इस्माइल]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:44, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318|अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318|अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:16, 2 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२|चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२|चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:17, 2 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:साँचा:आशीष लेख|साँचा:आशीष लेख]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:आशीष लेख|साँचा:आशीष लेख]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 3 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:इरेवना|इरेवना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:इरेवना|इरेवना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/इरेवना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/इरेवना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:52, 25 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:जंतर मंतर, उज्जैन|जंतर मंतर, उज्जैन]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:जंतर मंतर, उज्जैन|जंतर मंतर, उज्जैन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:18, 2 मई 2025 (UTC) == [[:कोलकाता में मीडिया|कोलकाता में मीडिया]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कोलकाता में मीडिया|कोलकाता में मीडिया]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कोलकाता में मीडिया|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कोलकाता में मीडिया]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अनावश्यक पृष्ठ।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:49, 15 मई 2025 (UTC) == [[:साँचा:धाराएं|साँचा:धाराएं]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:धाराएं|साँचा:धाराएं]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:27, 8 जून 2025 (UTC) == [[:विश्व चलचित्र|विश्व चलचित्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्व चलचित्र|विश्व चलचित्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:42, 23 जून 2025 (UTC) == [[:प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत|प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत|प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:06, 26 जून 2025 (UTC) == [[:चित्र:CMCLogo.jpg|चित्र:CMCLogo.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:CMCLogo.jpg|चित्र:CMCLogo.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:Emblem of Colombo Municipal Council 01.svg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:CMCLogo.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 10:10, 15 अगस्त 2025 (UTC) == [[:काला चना घूमनी|काला चना घूमनी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:काला चना घूमनी|काला चना घूमनी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:11, 27 मार्च 2026 (UTC) == [[:अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326|अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326|अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:14, 29 मार्च 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:42, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:15, 19 मई 2026 (UTC) == [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:59, 23 मई 2026 (UTC) == [[:साँचा:Ur|साँचा:Ur]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Ur|साँचा:Ur]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:वैसाखी, जैसलमेर|वैसाखी, जैसलमेर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:वैसाखी, जैसलमेर|वैसाखी, जैसलमेर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैसाखी, जैसलमेर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैसाखी, जैसलमेर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उल्लेखनीय|उल्लेखनीय-नहीं]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:10, 7 जून 2026 (UTC) == [[:वाराणसी की नदियां|वाराणसी की नदियां]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वाराणसी की नदियां|वाराणसी की नदियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|मापदंड व6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|व6]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन'''</center> इस मापदंड में वे सभी पृष्ठ आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे पृष्ठ भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 23:49, 6 जुलाई 2026 (UTC) == [[:साँचा:भाषा-वियतनामी|साँचा:भाषा-वियतनामी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:भाषा-वियतनामी|साँचा:भाषा-वियतनामी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। साँचा:langx द्वारा प्रतिस्थापित यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:49, 5 अगस्त 2026 (UTC) go00cyyq1mbx1b2n3cjfl9k0b5m7whs 6595739 6595730 2026-08-05T11:06:52Z अमर तिवारी 932885 6595739 wikitext text/x-wiki {{नीचे जाएं}} {{त्वरित आँकड़े}}{{सक्रिय सदस्य}} <br /> {{प्रबन्धकगण}}{{आशीष भटनागर/सूत्र}} {{Archives|archivelist=/पुरालेख}}{{कालम|3}} * [http://vimisahitya.wordpress.com/category/%e0%a4%86%e0%a4%a7%e0%a5%81%e0%a4%a8%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b2-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%95%e0%a4%b5%e0%a4%bf/ हिन्दी साहित्य वेबसाइट] * पर्यटन: [http://yatrasalah.com/touristPlaces.aspx दुनिया देखो का नया नाम '''यात्रा सलाह'''] * गायत्री परिवार: [http://www.hindi.awgp.org/?gayatri/sanskritik_dharohar/gayatri_mahavidya/chaubis_gayatri/saraswati/ देखें] * आयुर्वेद वेबसाइट: [http://paradharma.com/ayurved5.htm परधर्म] * [http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/welcome.html डिजिटल सांस्कृतिक संपदा पुस्तकालय वेबसाइट देखें] * [http://uttara.in/hindi/tourism_board/about_us/mainwork.html गढ़वाल मंडल] * [http://www.hinkhoj.com/dirs/bharat_sarkar/ भारत सरकार की हिन्दी वेबसाइट्स] * [[विकिपीडिया:प्रबन्धक पद के लिये निवेदन]] * [http://hindijyotish.com/festivals/index.3.html हिन्दू व्रत त्यौहार] *चित्रों को कॉमन्स पर डालने हेतु [http://tools.wikimedia.de/~magnus/commonshelper.php यहाँ] क्लिक करें। *पू व द्वारा भेजा या लिंक [http://toolserver.org/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=%E0%A4%86%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B7+%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0&dbname=hiwiki_p यह है]{{गलत}} [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHI.htm#wikipedians नया] {{सही}} *[http://toolserver.org/%7Emagnus/fist.php मुक्त चित्र हेतु] * <nowiki>{| class="sortable wikitable" }}</nowiki> * {{plainlink|http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHI.htm#wikipedians संपूर्ण विकी संपादन सांख्यिकी देखें}} * {{plainlink|http://www.indiapost.gov.in/Netscape/Stamps2003.html डाक टिकट}} * [http://www.flickr.com/photos/72155957@N00/ वरुण-शिव का लिंक] * [http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:SpecialPages विशेष पृष्ठ] *[http://164.100.47.132/loksabha_hindi/Members/Statewiselist.aspx लोक सभा हिन्दी साइट] *[http://www.healthandtherapeutic.com/articles.php उपचार] * [https://tools.wmflabs.org/refill/test] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Tools] * [[:en:Wikipedia:WikiProject India/Guide/Tools]] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Block-level_element#Block_elements स्पैन और डिव] *[http://www.ncert.nic.in/textbooks/testing/Index.htm एन सी ई आर टी] *<nowiki>{| style="width: 100%; background-color: red;" | style="width: 50%;" | viki | style="width: 50%;" | viki2 |}</nowiki> *{{tl|Fact-span}} * [[मीडियाविकि:Edittools ]] * [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF:Spam-blacklist blacklist spam] https://hi.wikipedia.org/wiki/मीडियाविकि:Spam-blacklist * <nowiki><gallery widths=180px heights=120px perrow=4></nowiki> * <nowiki> <gallery mode=packed-hover height=400px> </nowiki> * <nowiki><gallery widths=180px heights=120px perrow=4></nowiki> * <nowiki> {{para|state|collapsed}}{{para|state|expanded}}{{para|state|autocollapse}}</nowiki> * [[http://hi.wikipedia.org/wiki/Special:RenameUser| सदस्यनामब दलें]]: केवल प्रशासक हेतु * [[विशेष:आयात]] * {{tl|subst}} * [https://phabricator.wikimedia.org/p/Ashishbhatnagar/ phabricator] * [[:w:Template:Category redirect]] * {{संदूक}}<nowiki>{{CSS image crop |Image = Dew on grass Luc Viatour.jpg |bSize = 400 |cWidth = 100 |cHeight = 100 |oTop = 180 |oLeft = 60 }}</nowiki>{{संदूक बंद}} * [http://reftag.appspot.com/ http://reftag.appspot.com/] ्स * <nowiki> {{#ifexist: Special:Watchlist | exists | doesn't exist }}</nowiki> * [https://dispenser.info.tm/~dispenser/cgi-bin/dablinks.py?page=hi:भोजपुर_मन्दिर DAB links] * [[मीडियाविकि:Gadgets-definition]] {{#ifexist: Special:Watchlist | exists | doesn't exist }}</div> *{{संदूक}}<nowiki>{{divbox|color of box|Headtitle|Message}} {{divbox|greenv|radius=4em|Navy example|This is only an example of how this template works.}}amber black bloodred blue brown forest gold gray green navy none orange plain purple lilac red white (yellow fawn tt greenv grayh email double wordperfect)</nowiki> {{divbox|navy|radius=4em|Navy example|This is only an example of how this template works.}}{{संदूक बंद}} {{User:आशीष भटनागर/user header}} <!--------------------------- :०: ढूंढें :०: ---------------------------> {| style="width:100%; margin: 0 auto .5em auto; padding: .2em; border-collapse:collapse; text-align:center; background-color:#E6F0DB; border:1px solid #ccc7b7;" |<inputbox> type=fulltext prefix=सदस्य_वार्ता:आशीष भटनागर break=no width=50 searchbuttonlabel=मेरे वार्ता पुरालेखों में ढूंढें </inputbox> |} == [[:साँचा:Infobox Pakistan agency|साँचा:Infobox Pakistan agency]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Infobox Pakistan agency|साँचा:Infobox Pakistan agency]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:मनु दुबे|मनु दुबे]] ([[सदस्य वार्ता:मनु दुबे|वार्ता]]) 18:21, 26 जून 2026 (UTC) == [[:साँचा:Infobox Iran Province|साँचा:Infobox Iran Province]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Infobox Iran Province|साँचा:Infobox Iran Province]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:मनु दुबे|मनु दुबे]] ([[सदस्य वार्ता:मनु दुबे|वार्ता]]) 18:01, 26 जून 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-sd|साँचा:Lang-sd]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-sd|साँचा:Lang-sd]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। इसका प्रयोग कोई भी पृष्ठ में नहीं है और इसके स्थान साँचा:Langx का प्रयोग किया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:साँचा:Lang-ug|साँचा:Lang-ug]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-ug|साँचा:Lang-ug]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। इसका प्रयोग कोई भी पृष्ठ में नहीं है और इसके स्थान साँचा:Langx का प्रयोग किया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। ==नमस्कार== {{सुनिये|आशीष भटनागर}} जी, जब आप ०४-०५ नवंबर को कानपुर आयें, कृपया मुझसे अवश्य संपर्क करें। धन्यवाद [[User:Somesh_virgo|'''सोमेश त्रिपाठी''']]<sup> [[User talk:Somesh_virgo|वार्ता]]</sup> 19:39, 5 अक्टूबर 2017 (UTC) ==ORES== {{सुनिये|आशीष भटनागर}} जी, कृपया मेरी वार्ता पृष्ठ के [[सदस्य_वार्ता:Hindustanilanguage#Reaching_out_for_help_with_ORES|इस अनुभाग]] में अपनी महत्वपूर्ण राय दीजिए। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिलुद्दीन]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:42, 15 अगस्त 2017 (UTC) == [[:श्रेणी:कथा|श्रेणी:कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:कथा|श्रेणी:कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है।<br/>यह सुझाया गया है कि इस पृष्ठ को [[:[[:श्रेणी:कथाएँ]]|[[:श्रेणी:कथाएँ]]]] पृष्ठ के साथ विलय कर दिया जाए।<br/> इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>श्रेणी का नाम अनेक वचन होना चाहिए।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 09:06, 14 सितंबर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:43, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) == मुझे आपसे मदद चाहिए == मै दिन भर हिंदी विकिपीडिया में एडिट करता हूं और लेख भी लिखता हूं, क्या आप मुझे कोई अनुमति देंगे मै सही लेख लिखता हूं और सही संपादन करता हूं आप मुझे "बाट समूह", "स्वतःपरीक्षित सदस्य" या कुछ भी अनुमति दे दीजिए ताकि मै दिन भर हिंदी विकिपीडिया के देख रेख कर सकू इसकी वजह यह है कि बहुत से लोग गलत गलत संपादन करते है और मै दिन भर यही देखते रहता हूं मैंने दो लेख भी लिखा है मै अपने इस अनुमति का गलत उपयोग नहीं करूंगा जो हिंदी विकिपीडिया के खिलाफ हो। धन्यवाद्। [[User:MadeforU|<span style="white-space:nowrap;text-shadow:#009200 3.3em 0.4em 1.0em,#009200 -0.2em -0.2em 1.0em;color:#009200"><b>मेडफॉर्यू</b></span>]]<sup>[[User talk:MadeforU|<span style="color:#ff0000"><b>संदेश छोड़े!</b></span>]]</sup> 12:46, 10 अक्टूबर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:44, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) ::यह आपका सही है इसमें आपकी कोई गलती नहींह जो सही करता है उसको गलत कहते हैं जो गलत कहता है उसको सही कहतेहकहतेह यह आदमी की सोच है यह [[विशेष:योगदान/&#126;2026-18993-01|&#126;2026-18993-01]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-18993-01|वार्ता]]) 04:33, 27 मार्च 2026 (UTC) == [[प्रतिविंध्य]] लेख में सुधार == नमस्ते आशीष जी, कृपया उक्त लेख को देखें और यदि संभव हो तो उचित सुधार कर दें ताकि इसपर चल रहे हहेच का समापन किया जा सके। आपने शायद महाभारत से संबंधित विषयों पर काफी लेख बनाये हैं, अतः आपसे यह अनुरोध कर रहा। सादर। --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 13:18, 23 अक्टूबर 2017 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | हिंदी ज्ञानकोश के निर्माण में आपका योगदान अविस्मरणीय है। मेरी ओर से विशेष बार्नस्टार। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 19:23, 14 नवम्बर 2017 (UTC) |} :{{सुनिये|कलमकार}} जी, बार्नस्टार हेतु बहुत बहुत धन्यवाद। मेरा प्रयास रहेगा कि आपका ऐसा विश्वास सदा बना रहे।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 10:49, 15 नवम्बर 2017 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == [[File:Barnstar of Humour.svg|100px|Barnstar of Humour]] सम्मेलनों में सदस्यों को मैत्रीपूर्ण वातावरण प्रदान करने एवं हल्का फुल्का माहौल बनाने में आपके योगदान के लिए आप के लिए हास्य बार्नस्टार [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 13:00, 23 नवम्बर 2017 (UTC) :{{ping|Swapnil.Karambelkar}} जी!, बहुत बहुत धन्यवाद , आपका भरोसा सदा मुझ पर सदा ऐसा ही बना रहे , ऐसा ही प्रयास रहेगा | --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 22:43, 23 नवम्बर 2017 (UTC) == [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर के मेले|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर के मेले]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--<b>[[User:Mala chaubey|<font color="FF990">माला चौबे</font>]]</b><sup>[[User talk:Mala chaubey|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 08:49, 27 दिसम्बर 2017 (UTC) == [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6ल|मापदंड व6ल]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6ल|व6ल]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन - लेख'''</center> इस मापदंड में वे सभी लेख आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे लेख भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। इसमें वे लेख भी आते हैं जिन्हें किसी अन्य वेबसाइट अथवा ब्लॉग से ज्यों-का-त्यों अथवा बहुत कम बदलावों के साथ कॉपी-पेस्ट कर के बनाया गया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 09:09, 27 दिसम्बर 2017 (UTC) == [[:एगत्तूर|एगत्तूर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:एगत्तूर|एगत्तूर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="font-family: Cambria;">[[सदस्य:Nilesh shukla|<span style="color: teal;">'''निलेश शुक्ला'''</span>]] ([[User talk:Nilesh shukla|वार्ता]])</span> 08:43, 29 दिसम्बर 2017 (UTC) ==कृपया अपना ई-मेल देखें == {{you've got mail|subject=दिल्ली भेट|ts=08:11, 30 December 2017 (UTC)}} -[[सदस्य:Abhinav619|Abhinav619]] ([[सदस्य वार्ता:Abhinav619|वार्ता]]) 02:49, 30 दिसम्बर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:45, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) == सीआईडी (धारावाहिक) == नमस्ते आशीष जी, आपने गलती से [[सीआईडी (धारावाहिक)]] लेख का नाम बदलकर कुछ और कर दिया है, जबकि आपने इसका कोई कारण नहीं दिया है। यदि गलती से हुआ है तो कोई बात नहीं अन्यथा कृपया [[:special:diff/3669566/3669568|इस परिवर्तन]] का कोई कारण बतायें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:33, 31 दिसम्बर 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} जी, गलती से नहीं, वर्तनी सुधार किया है। यह अंग्रेजी में आद्याक्षर संक्षिप्त रूप में नाम है। अतः C.I.D. अथवा CID या C I D होता है। इस प्रकार इसे हिन्दी में या तो सीआईडी या सी.आई.डी. अथवा सी आई डी लिखें। पिछली वर्तनी में सी के बाद स्पेस था किन्तु आई व डी के बीच नहीं था यानि सी आईडी, उसे सुधार कर सही किया था।-[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:17, 2 जनवरी 2018 (UTC) ::आशीष जी, सी के बाद खालीस्थान नहीं था, वो "आ" के कारण देखने में लग रहा था। हालांकि इस बारे में [[सदस्य:स|स जी]] ही बता सकते हैं कि लेख को सीआईडी लिखना चाहिए या सी॰आई॰डी॰; वैसे मेरा मानना है कि इसे सीआईडी रखना ही सही है: चूँकि [[अपराध जांच विभाग (भारत)|क्राइम इन्वेस्टीगेशन डीपार्टमेंट]] का संक्षिप्त रूप है सीआईडी और इसी के प्रभाव में सम्बंधित धारावाहिक का नामकरण किया गया हो सकता है लेकिन धारावहिक का निर्माता/निर्देशक अथवा प्रस्तोता, कोई भी यह दावा नहीं करता कि सीआईडी किसी अन्य नाम का संक्षिप्त रूप है अतः हमें इसमें डॉट (.) अथवा लाघव चिह्न (॰) का प्रयोग नहीं करना चाहिए। बीच में खाली स्थान छोड़ने का कोई अर्थ ही नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:01, 2 जनवरी 2018 (UTC) :::{{सुनो|संजीव कुमार}} जी, सीआईडी ही मुझे भी सही प्रतीत होता है। अब सही नाम [[सीआईडी (धारावाहिक)]] रखा हुआ है- आपका कहना भी सही है, वो शिरोरेखा इस फॉण्ट में सी के बाद आ के लिये ऊपर से टूट जाती है और ेक रिक्त स्थान की प्रतीति होती है। जब मैंने इसे Sanskrit2003 फ़ॉण्ट में देखा, तो ये बात ज्ञात हुई। फिल्हाल नाम सही है। धन्यवाद।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 20:14, 2 जनवरी 2018 (UTC) ==Laptop== [https://meta.wikimedia.org/wiki/Supporting_Indian_Language_Wikipedias_Program/Support/Aaryaa_Joshi laptop request] == Kindly remove protection from a template == आपसे निवेदन है कि [[:साँचा:Taxobox colour]] पर से Protection हटाएँ। आपने यह Protection 9 वर्ष पहले लगाई थी। तब से अब तक कई अपडेटेड सामग्री को साँचे में शामिल करने की आवश्यकता है। साथ ही, मैंने [[:साँचा:Taxobox colour scheme]] में भी बदलाव किएँ हैं, जो तभी दिखेंगे यदि उपरोक्त साँचे में भी बदलाव किया जाएँ। धन्यवाद। [[सदस्य:JainismWikipedian|JainismWikipedian]] ([[सदस्य वार्ता:JainismWikipedian|वार्ता]]) 04:03, 23 अप्रैल 2018 (UTC) :{{सुनो|JainismWikipedian}} जी, आपके निवेदनानुसार सुरक्षा स्वतःस्थापित सदस्यों तक खोल दी गयी है। --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 05:49, 23 अप्रैल 2018 (UTC) == विकिपरियोजना वैमानिकी == <div style="width:99%;background:White;border:1px solid Silver;">नमस्कार। [[विकिपीडिया:वैमानिकी|विकिपरियोजना वैमानिकी]] पर आपकी सहायता के लिये बहुत बहुत धन्यवाद। आप एक अनुभवी सदस्य हैं, क्या आप नियमावली और गुणवत्ता तय करने में मेरी और सहायता करेंगें?--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 10:08, 26 अप्रैल 2018 (UTC) :{{सुनो|Navinsingh133}} जी, अवश्य सहायता करेंगे। इस बारे में [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना]] एक बार देख लें। इसके अलावा वहीं बहुत से परियोजना पृष्ठ देये हैं, उन्हीं में से कोई हल्का भारी देखकर, चाहे तो कापी कर के बना लें। उसका पाठ बदल कर वांछित पाठ डाल लें। बाकी मैं देख लूंगा।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 11:03, 26 अप्रैल 2018 (UTC) ::जी बहुत बहुत धन्यवाद।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 11:32, 26 अप्रैल 2018 (UTC) ::नमस्कार। कृपया [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना_वैमानिकी]] के पृष्ट के ख़ाके और प्रारुप की जाँच कर लें।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 16:08, 27 अप्रैल 2018 (UTC) </div> == User:विवेक पाण्डेय and worldcupupdates.org == Hi। You have a new user who seems to focus on links to the [[special:linksearch/worldcupupdates.org|worldcupupdates.org (linksearch)]] (or see [[m:User:COIBot/XWiki/worldcupupdates.org|xwiki report]]) which seems to be a soccer blog rather than an authoritative site. An FYI. [[सदस्य:Billinghurst|Billinghurst]] ([[सदस्य वार्ता:Billinghurst|वार्ता]]) 13:43, 19 मई 2018 (UTC) == [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 08:48, 5 अगस्त 2018 (UTC) == [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 17:41, 7 अगस्त 2018 (UTC) == [[:विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८|विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८|विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। मुख्य नामस्थान में बना परियोजना पृष्ठ यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:02, 8 अगस्त 2018 (UTC) == आपके द्वारा किया गया आयात == नमस्ते आशीष जी, मैंने देखा आपने [[साँचा:Lang-fr]] को अंग्रेजी विकिपीडिया से आयात किया। यह साँचा पहले से [[साँचा:भाषा-फ़्रान्सीसी]] पर अनुप्रेषित था जो [[सदस्य:रोहित रावत]] जी के द्वारा स्थानांतरण से निर्मित हुआ था। ऐसे में आपको आँख मूँद कर साँचा आयात करने की बजाय [[साँचा:भाषा-फ़्रान्सीसी]] में उचित अद्यतन करना चाहिए था। आपके इस आयात से एक तो साँचो का दुहराव हो गया। दूसरे आपकी समस्या का समाधान भी नहीं हुआ और आपने [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%88%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%9F&diff=prev&oldid=3893855 यह करके] उस एक लेख में समस्या सुलझा ली। पर इस आयात के कारण [[ब्रुसेल्स]], [[अल्जीरिया]], [[स्विट्ज़रलैण्ड]], [[हाइती]], [[हेसल स्टेडियम]] जैसे ढेरों लेखों में लुआ त्रुटि दिखलाई पड़ रही है। इनका क्या करेंगे ? आपसे विनम्र अनुरोध है कि अगर आयात के परिणाम के बारे में आपको पता न हो तो इस प्रबंधकीय सुविधा का उपयोग न करें, इससे बहुत से पन्ने प्रभावित हो सकते/चुके हैं। आगे से यह अवश्य ध्यान रखें कि कुछ न समझ में आये तो किसी अन्य सदस्य की राय ले लिया करें। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:05, 19 अगस्त 2018 (UTC) ::नमस्कार {{सुनिये|SM7}} जी! ::प्रथम तो मैं इस सम्य मॉरीशस में ११वें विश्व हिन्दी सम्मेलन में हूं, तथा यह लेख उसी के अन्तर्गत कुछ जल्दबाजी में बनाया गया था व तभी आयात किया गया था, अतः पुनरावृत्ति हो गयी होगी, जिसके लिये क्षमाप्रार्थी हूं। ::द्वितीय, यदि ऐसे किसी सांचे को पहले ही आयात किया गया हुआ हो, अथवा बनाया गया हुआ हो, तो उसे विकिडाटा के द्वारा जोड़ा जाना चाहिये था, जिससे यह भूल होने की आशंका बहुत कम हो जाती है। ::तृतीय, यदि सांचा बना हुआ भी था, तो ऐसे सांचों का प्रायः नाम अनुवाद नहीं किया जाता है, और यथा प्रयोग किया जाता है। ::फिर भी आपकी सहाय्टा का आभारी हूं, तथा ध्यान रखूंगा। सधन्यवाद: --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 06:32, 20 अगस्त 2018 (UTC) :::हिंदी सम्मलेन में विकिपीडिया का प्रतिनिधित्व करने के लिए आपका आभार। :::सर जी, लेख जल्दबाजी में बनाएँ चलेगा, परन्तु प्रबंधकीय कार्य के लिए जल्दबाजी जी को दोषी न ठहराएँ। जहाँ तक इसे Wikidata से जोड़ने की बात है, मैं आपसे सहमत हूँ कि इसे बनाने वाले ने Wikidata से नहीं जोड़ा था; इससे भी कि साँचों को अंग्रेजी नाम से ही इस्तेमाल करना उचित होता है। पर देखा जाय तो आपके द्वितीय एवं तृतीय बिंदु के रूप में लिखे बहाने बेमानी हैं क्योंकि लगता नहीं कि आयात से पहले आपने इसे हिंदी विकिपीडिया पर खोजने का प्रयास भी किया; यह साँचा (और ऐसे अन्य ढेर साँचे) 2012 में हिंदी नाम पर स्थानांतरित किये गए थे पर पीछे अंग्रेजी वाले नाम से अनुप्रेषण मौजूद था, जैसा कि आप [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE%3ALang-fr&type=revision&diff=1748568&oldid=3893816 इस साँचे के लिए] देख सकते हैं। बहरहाल, आपको बिन्दुवार सफाइयाँ गढ़ने की ज़रुरत नहीं, बस आगाह रहने का अनुरोध है क्योंकि यह दूसरी बार हुआ है जब आपके आयात के कारण ढेर सारे पन्ने बुरी तरह प्रभावित हुए हैं। चेतावनी नहीं दे रहा क्योंकि शायद आप भी कहने लगें कि यह कुरआन में नहीं लिखा जो फ़तवा दिया जा रहा, इसलिए आगे ध्यान रखने की विनती के साथ शुभकामनाएँ। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:30, 20 अगस्त 2018 (UTC) == [[:कंचन शर्मा|कंचन शर्मा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कंचन शर्मा|कंचन शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंचन शर्मा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंचन शर्मा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उललेखनीयता पर सन्देह।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 08:02, 20 अगस्त 2018 (UTC) ==विश्व में हिन्दी परियोजना== आशीष भटनागर जी, आशा है कि आप ठीक होंगे। चूँकि आप विश्व हिन्दी सम्मेलन से लौटे हैं, इसलिए आपसे निवेदन है कि कृपया [[मॉरिशस में हिन्दी]] और [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना/विश्व में हिन्दी|विश्व में हिन्दी परियोजना]] में अपना बहुमूल्य सहयोग दीजिए। विशेष रूप से [[मॉरिशस में हिन्दी]] को कृपया अपनी व्यक्तिगत जानकारी के आधार पर जाँच लीजिए। धन्यवाद! --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:02, 20 अगस्त 2018 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|Hindustanilanguage}} जी, अभी हम मारीशस में ही हैं। आज अर्थात २३ ता० को सांय २१:२० बजे की उड़ान है। कल सुबह मुम्बई और दोपहर तक दिल्ली पहुंचेंगे। २६ को गुवाहाटी और २७ को शिलांग पहुंचुंगा। तब कुछ योगदान दे पाऊंगा।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 04:52, 23 अगस्त 2018 (UTC) == विलय प्रस्ताव == [[शिवेन्दर सिंह सिद्धू]] और [[शिवेन्द्र सिंह सिद्धू]] का विलय प्रस्तावित किया है कृपया इसे देखें। इसके अतिरिक्त {{tl|ICAO महासचिव}} में कुछ और नाम जोड़े हैं जिनकी वर्तनी सुधारने का प्रयास करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:31, 9 सितंबर 2018 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|संजीव कुमार}} जी! : यहां [[शिवेन्दर सिंह सिद्धू]] की वर्तनी अशुद्ध प्रतीत होती है, किन्तु अंग्रेज़ी में देखें तो [[:w:Shivinder Singh Sidhu|Shivinder Singh Sidhu]] से यही लिप्यान्तरित होता है। दूसरे यह एक [[व्यक्तिवाचक संज्ञा]] है, अतः जिसका नाम है, उसी की पसन्दानुसार वर्तनी होती है। अब किसका किसमें विलय किया जाए ये निर्णय कर लीजिये, हाँ यह पक्का है कि व्यक्ति एक ही है।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 02:37, 11 सितंबर 2018 (UTC) ::अंग्रेज़ी से हमारी मैपिंग हो जरूरी नहीं। हाँ, मैं किसी एक के सही होने के बारे में दावा करता तो खुद विलय ही कर देता क्योंकि इतिहास और लेख की सामग्री में इतना कुछ नहीं है जिससे विलय करना मुश्किल हो। अब आपके लिए एक और पृष्ठ लाया हूँ: [[जहाँगीर घांडी]]। यहाँ घांडी से मुझे थोड़ा ऐतराज है। [[फिरोज गाँधी]] का उपनाम भी पहले यह ही था जिसे अंग्रेज़ी में (Ghandy) लिखते हैं लेकिन देश के स्वतंत्रता आंदोलनों में भाग लेते समय उन्होंने इसे बदलकर गाँधी (Gandhi) कर लिया। लेकिन Ghandy के लिए उपयुक्त हिन्दी वर्तनी क्या है इसका मुझे कोई साक्ष्य नहीं मिला लेकिन घांडी भी उचित नहीं लगता। क्या इसे समुदाय से चर्चा करके निर्धारित किया जाये? क्या आपके पास कोई ऐसा स्रोत है जिससे इसकी सार्थतकता स्पष्ट हो?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:27, 12 सितंबर 2018 (UTC) :::{{सुनिये|संजीव कुमार}} जी! :::नमस्कार, जहांगीर घांडी के समर्थन में मुझे एक पुस्तक का सन्दर्भ मिला जो इस प्रकार है: :::::{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=9w-0DgAAQBAJ&pg=PT82&lpg=PT82&dq=जहांगीर+घांडी&source=bl&ots=BVYsMVCJ1u&sig=GquORmeGOPy24CNX8Av-X1N_Xnk&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjX6pi-tbjdAhUKvo8KHSrkBd0Q6AEwEHoECAIQAQ#v=onepage&q=जहांगीर%20घांडी&f=false|title=द रेड साड़ी : सोनिया गांधी की नाटकीय जीवनी : The red Sari : Sonia ...|last=मोरो|first=जेवियर|date=२० अप्रैल २०१७|website=डायमण्ड पॉकेट बुक्स प्रा॰ लि॰|language=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=१३ सितम्बर २०१८}} :::[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:47, 13 सितंबर 2018 (UTC) ::::मुझे कहीं भी इस पुस्तक की मूल भाषा का पता नहीं चला। हाँ स्पेनी लेखक ने हिन्दी में तो नहीं लिखी होगी। पुस्तक के किसी भी पृष्ठ पर अनुवादक का नाम भी नहीं लिखा अतः कैसे पता किया जाये कि हिन्दी वाला घांडी सही है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:15, 14 सितंबर 2018 (UTC) :::::नमस्कार {{सुनो|संजीव कुमार}} जी! ::::: अब ये भी कैसे पता चले कि ये गलत है?[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:10, 15 सितंबर 2018 (UTC) {{od|7}}समुदाय के सामने ही रख सकते हैं। वैसे मैंने लोगों से गंधी सुना है लेकिन ऐसे सुने हुये को भी सही नहीं मान सकते।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:08, 15 सितंबर 2018 (UTC) :कृपया [[ऐसेंशन द्वीप]] और [[असेन्शियन द्वीप]] का विलय कर दें। इतिहास विलय करने में समस्या आये तो हमें सूचित कर दें, वो काम हम कर देंगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:58, 23 सितंबर 2018 (UTC) == [[:ब्रह्मा की आयु|ब्रह्मा की आयु]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रह्मा की आयु|ब्रह्मा की आयु]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रह्मा की आयु|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रह्मा की आयु]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय विषय नहीं। क्या इस काल गणना का ज्ञानकोशीय महत्व है? इस काल गणना का इस्तेमाल होना भी स्पष्ट नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:48, 25 सितंबर 2018 (UTC) == [[:मापन इकाइयाँ|मापन इकाइयाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मापन इकाइयाँ|मापन इकाइयाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:46, 26 सितंबर 2018 (UTC) == कॉलोन के स्थान पर विसर्ग == नमस्ते आशीष जी, कृपया [[सदस्यःआशीष भटनागर]] और [[वार्ता:सदस्यःआशीष भटनागर]] को हटा दें। शायद ये दोनों लेख गलत नामस्थान पर अनुप्रेषित हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:28, 2 अक्टूबर 2018 (UTC) == मुजे मेरी वेबसाइट के लिये पेज बनाना है == नमस्कार सर, मुजे मेरी वेबसाइट के लिए पेज बनाना है| मेरी वेबसाइट एज्युकेशनल है| मेरी खुद की वेबसाइट ए है http://bhartiojas.com/ मुजे मेरी वेबसाइट का इन्फोर्मेशन (बिजनेस) पेज बनाना है। उदाहरण - [[नौकरी॰कॉम]] तो मुजे एसा पेज बनाना है तो आप मेरी सहायता किजिये| --[[सदस्य:Alishank|Alishank]] ([[सदस्य वार्ता:Alishank|वार्ता]]) 17:10, 18 अक्टूबर 2018 (UTC)Alishank {{talkback | Alishank}} == कुछ प्रमुख चित्र जो हट चुके हैं == नमस्ते आशीष जी, मैं आज कुछ उन साँचों की कड़ियाँ दे रहा हूँ जो वर्तमान में प्रासंगिक नहीं हैं। आप चाहें तो कृपया इन्हें हटा दें: # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ३५ वर्ष २०१०]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४० वर्ष २०१०]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४२ वर्ष २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४५ वर्ष २००९]] – कॉमन्स पर चित्र हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र १५ अगस्त २००९]] – कॉमन्स पर चित्र हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २ अप्रैल २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २६ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २८ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २९ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३ अप्रैल २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३० मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३१ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। कृपया इन साँचों और इनके वार्ता पन्नों को हटा दें क्योंकि अब इनका न ही तो इनका कोई उपयोग है और न ही आवश्यकता।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:22, 20 अक्टूबर 2018 (UTC) * [[:साँचा:ताज जाली]] को भी देख लें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:55, 23 अक्टूबर 2018 (UTC) * [[:साँचा:महत्ता का क्रम]] को भी देखे लें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:17, 25 अक्टूबर 2018 (UTC) :{{सुनो तो|संजीव कुमार}} ये सांचे प्रमुख चित्र के हैं, जैसा कि विदित भी है और अभिलेख रूप में रखे गये हैं। किन्तु जब इनके चित्र ही नहीं हैं, तो हटाये जा सकते हैं। हाम हटाये जाने के बाद इस बात का कोई साक्ष्य नहीं रह जायेगा कि कभी इन सप्ताह के सांचे बने भी थे कि नहीं। किन्तु ये अधिक महत्त्व की बात नहीं है, अतः यदि आप के बॉट से एक बार में ही हट पायें तो बेहतर होगा कि आप हटा दें, अन्यथा मैं देख लूंगा।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 12:16, 26 अक्टूबर 2018 (UTC) ::फिर एक और काम कर सकते हो। इनकी सामग्री को बदलकर या तो {{tl|प्रमुख चित्र ०१ जनवरी २०१०}} जैसी कर दो या फिर इसपर ही इन सभी को अनुप्रेषित कर दो। चूँकि इनको हटाने के पश्चात् भी सम्बंधित पुरालेख से इनकी कड़ियाँ हटानी पड़ेंगी। इसलिए इतिहास भी रहेगा और पुरालेख भी। इसके अलावा अब आपकी टिप्पणी की प्रतीक्षा करूँगा। यदि आप चाहें तो बॉट से हटा दूँगा या फिर आप चाहें तो अनुप्रेषित कर दूँगा। हाँ, [[:साँचा:ताज जाली]] और [[:साँचा:महत्ता का क्रम]] पर अपना निर्णय और बता देते तो अच्छा होता।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:10, 26 अक्टूबर 2018 (UTC) :::{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, इन सभी साम्चों में बॉट से {{tl|गैमुचि}} एक साथ लगा सकते हैं। बॉट से इसलिये कह रहा हूं कि एक बार में ही काम हो जायेगा। अन्य दोनों सांचे मैंने हटा दिये हैं।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:29, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) ::::पूर्ण हुआ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:04, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) == [[:ब्रज के यातायात|ब्रज के यातायात]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रज के यातायात|ब्रज के यातायात]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज के यातायात|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज के यातायात]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनुल्लेखनीय</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FFFF"> ''गॉड्रिक की कोठरी''</span>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FF00">मुझसे बातचीत करें</span>]]</sup> 16:37, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) == साँचा:Complex date == मुझे [[:साँचा:Complex date]], [[:चित्र:India मेघालय locator map.svg]] और [[:चित्र:India Meghalaya locator map.svg]] के आयात का औचित्य समझ में नहीं आया। कृपया इनको हटा दें। चित्र कॉमन्स पर है अतः स्थानीय विवरण का कोई अर्थ नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:13, 2 नवम्बर 2018 (UTC) :{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, कृपया इनके प्रयोग पर ध्यान दें, औचित्य समझ आ जायेगा। वर्ना मैं स्पष्ट किये देता हूं। [[मेघालय]] लेख में सबसे ऊपर लगे ज्ञानसन्दूक में यदि लेख का नाम हिन्दी में लिखें, तो लोकेटर मैप सांचा इसकेलिये मानचित्र नहीं ढूंढ पाता क्योंकि यह तो कॉमन्स पर अंग्रेज़ी में उपलब्ध है, और यदि तब अंग्रेज़ी में नाम दें, तो ज्ञानसन्दूक में सर्वोपरि आने वाला नाम ही अंग्रेज़ी एवं मानचित्र में भी अंग्रेज़ी नाम ही दिखाई देता है। इसीलिये बहुत से स्थानों के लिये ऐसे हिन्दी सांचे आयात कर जुटाने पड़े। कोई अन्य समाधान सुलभ हो तो अवश्य मार्गदर्शन करें। हाँ अंग्रेज़ी वाला [[:चित्र:India Meghalaya locator map.svg]] व इसका सांचा मैंने ह्टा दिया है। अब जो दिखाई दे रहा है, वह कॉमन्स वाला चित्र है। [[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 13:11, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::आप इनको हटा दें, आगे के सुधार मैं कर दूँगा। चूँकि यह समस्या कहीं और से आ रही है। हम जो ज्ञानसन्दूक काम में ले रहे हैं उसके साथ कुछ समस्या है। वो अभी लम्बे समय से अद्यतन नहीं हुआ है। हालांकि उसके स्थान पर अपने पास कुछ अद्यतन किये हुये ज्ञानसन्दूक हैं अतः समस्या जारी रही तो ज्ञानसन्दूक बदलकर उसे सुधार दूँगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:31, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, आप ज्ञानसन्दूक को सुधार दें, फ़िर इस सांचे कि आवश्यकता नहीं रह जायेगी, तब मैं या आप, कोई भी हटा सकता है। किन्तु यदि सांचे को सुधारने से पूर्व इन्हें हटा दिया तो लेख खराब हो जायेंगे। तब तक यदि एक साम्चा पड़ा भी रहता है तो कोई बुराई नहीं है। ज्ञानसन्दूक को सुधार तो मैं भी दूं, किन्तु उसकी युक्ति निकालनी होगी। या तो ज्ञानसन्दूक में हिन्दी नाम व अंग्रेज़ी नाम, दोनों ही पूछे जायें, और अपनी अपनी जगह पर आवश्यकतानुसार लगा दिये जाएं, या लोकेटर मैप को प्रत्येक स्थान हेतु दोहराया जाए। इस बारे में अन्य भाषाओं के लेख देख सकते हैं, जैसे फ़्रांसीसी या जर्मन, इत्यादि। समयाभाव के चलते मैं नहीं देख पा रहा हूं।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:12, 18 नवम्बर 2018 (UTC) :::इसके लिये आप [[मेघालय]] लेख नहीं, [[शिलांग]] लेख देखें। सांचे में मेघालय की वर्तनी बदलने मात्र से ही उसे सही मानचित्र नहीं मिल पाता। इस प्रकार से सांचा हटा देने से मेघालय के सभी स्थानों के लेख के मानचित्र बेकार हो जायेंगे। अतः पहले सुधार आवश्यक है, तब उस सांचे को हटाया जाए।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:39, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::::अद्यतन कर दिया है। अब शायद निर्भरता नहीं रही। यदि आपको कोई निर्भरता दिखाई दे तो बतायें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:06, 18 नवम्बर 2018 (UTC) :::::आपने Infobox indian jurisdiction को infobox settlement से बदल दिया है। अभी तो कोई समस्या प्रतीत नहीं हो रही है, किन्तु मूल साम्चे की भारतीय स्थानों हेतु कुछ विशेष प्राचल थे, जो सेटेलेमेण्ट में नहीं हैं। यह विश्व भर में किसी भी स्थान पर लागू होता है। अभी तो कोई समस्या नहीं दिख रही है। चाहे तो हटा दें, या चाहें तो कुछ समय के लिये रहने दें, शायद समस्या पता चले- जल्दीबाज़ी करना संभवतः सही न हो। शेष जैसा उचित समझें। ::::: Complex date साम्चे में अंग्रेज़ी के शब्द आते हैं, जिनमें बदलाव हेतु ही उसे यहाम आयात किया गया था। अब उसके बाद बदलाव लुआ में किये या नहीं, ये तो याद नहीं है। किन्तु यही समस्या थी। देख सकते हैं प्रलेखन में। ऐसे ही ्सेटेलमेण्ट में भी अंग्रेज़ी के शब्द हैं: Show map of मेघालय, Show map of भारत, आदि।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 02:22, 19 नवम्बर 2018 (UTC) == भाषा सुधार == आशीष जी, आपने [[भीमराव आम्बेडकर]] लेख में कई विभागों में भाषा सुधार किये हैं, किंतु शेष अनुभागों में भाषा सुधार की आवश्यकता हैं। मैं आपने बिनती करता हूं की आप बाकी विभागों में भाषा सुधार किजीये, धन्यवाद्। — [[सदस्य:संदेश हिवाळे|संदेश हिवाळे]] ([[सदस्य वार्ता:संदेश हिवाळे|वार्ता]]) 15:35, 3 जनवरी 2019 (UTC) == [[:चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|चित्र:Viper island fansi ghar.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|चित्र:Viper island fansi ghar.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Viper island fansi ghar.JPG|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 14:20, 5 जनवरी 2019 (UTC) [[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 05:31, 2 फ़रवरी 2019 (UTC) == How to protect our members page on Wikipedia for mobile == sir, my name is Mayank123456 srivastava please I member of English or hindi Wikipedia . sir I requested you please baatayae ki article ko protected kaise Kare of Mobile se . thanks you - your Wikipedia worker or member *Mayank123456 srivastava [[सदस्य:Mayank123456 srivastava|Mayank123456 srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Mayank123456 srivastava|वार्ता]]) 05:11, 11 मार्च 2019 (UTC) == विकिपीडिया:प्रबन्धक पद के लिये निवेदन == मैं इस पद के लिये अपनी स्वीकृति प्रदान करता हूँ। --[[सदस्य:mayank123456 srivastava |mayank123456 srivastava ]] 11:28,11 march (UTC) | ... ¦... _ '''समर्थन''' [[सदस्य:Mayank123456 srivastava|Mayank123456 srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Mayank123456 srivastava|वार्ता]]) 06:01, 11 मार्च 2019 (UTC) == [[:साँचा:भारत में कानून व्यवस्था|साँचा:भारत में कानून व्यवस्था]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:भारत में कानून व्यवस्था|साँचा:भारत में कानून व्यवस्था]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत में कानून व्यवस्था|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत में कानून व्यवस्था]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>यह सांचा हटाया जा सकता है क्योंकी [[:साँचा:भारत में कानून प्रवर्तन]] सब कडीयोंको विस्तार में जोडता है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 05:05, 12 मार्च 2019 (UTC) == [[:हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान|हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान|हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 05:12, 16 मार्च 2019 (UTC) == [[:छायावाद का रचनालोक|छायावाद का रचनालोक]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:छायावाद का रचनालोक|छायावाद का रचनालोक]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 05:12, 16 मार्च 2019 (UTC) ==<div style="font-size: 40px ; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'montserrat', sans-serif; line-height:normal;color:#555"><center>'''प्रतिभागिता अभिनन्दन!'''</center></div>== {{कोलकाता सम्मेलन रिपोर्ट|name= आशीष भटनागर}} == [[:श्रेणी:भारत के अभयारण्य|श्रेणी:भारत के अभयारण्य]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:भारत के अभयारण्य|श्रेणी:भारत के अभयारण्य]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है।<br/>यह सुझाया गया है कि इस पृष्ठ को [[:भारत के वन्य अभयारण्य|भारत के वन्य अभयारण्य]] पृष्ठ के साथ विलय कर दिया जाए।<br/> इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/भारत के अभयारण्य|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/भारत के अभयारण्य]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>एक श्रेणी काफी है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 05:09, 17 मई 2019 (UTC) == [[:खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार|खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार|खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Sandeep Raut|Sandeep Raut]] ([[सदस्य वार्ता:Sandeep Raut|वार्ता]]) 18:44, 18 मई 2019 (UTC) == भारतीय पेय पदार्थों की सूची == नमस्ते आशीष जी, [[भारतीय पेय पदार्थों की सूची]] और [[भारतीय व्यंजनों का इतिहास]] को 10 वर्ष से अधिक समय हो गये लेकिन अभी भी खाली ही पड़ी है। क्या आप सुधारना चाहेंगे?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:32, 24 मई 2019 (UTC) == [[:छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़|छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़|छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 00:40, 29 जून 2019 (UTC) == [[:परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:36, 24 अगस्त 2019 (UTC) == विनम्र अनुरोध == [[रामायण और चित्रकला]] लेख की कडी [[रामायण]] लेख के [[रामायण|रामायण#इन्हें_भी_देखें]] विभाग मे जोडने मे कृपया सहायता करें । विनम्र अनुरोध [[विशेष:योगदान/117.195.48.60|117.195.48.60]] ([[सदस्य वार्ता:117.195.48.60|वार्ता]]) 07:06, 26 अगस्त 2019 (UTC) == [[:शिशुनाग वंश|शिशुनाग वंश]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:शिशुनाग वंश|शिशुनाग वंश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शिशुनाग वंश|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शिशुनाग वंश]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अर्थहीन सामग्री या गलत शीर्षक, संदर्भ रहित</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 08:25, 12 सितंबर 2019 (UTC) : टैग बदल कर विलय किया, क्योंकि जानकारी शिशुनाग '''राजवंश''' के बारे में है।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 08:53, 12 सितंबर 2019 (UTC) == आपका प्रबन्धक अधिकार हटाने का नामांकन == नमस्ते आशीष जी, हमारी नीति के अनुसार किसी प्रबन्धक को 6 महीने में कम से कम 180 सार्थक योगदान देने होते हैं। आपके पिछले 8 महीने में भी इतने सम्पादन नहीं है। इसलिए आपके अधिकार हटाने के लिए मेटा पर लिखा गया है।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:06, 8 अक्टूबर 2019 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जी, तथा {{सुनो-प्रबंधक}}, ::मुझे अन्य कार्यों में व्यस्तता तथा हिन्दी विकि के कुछ स्थानीय कारणों से कार्य करने हेतु समय निकाल पाना कठिन हो रहा था, आगे समय मिलने पर पर्याप्त समय दूंगा। हाँ इतना अवश्य कहना चाहूंगा कि सीधे मेटा पर जाकर लिखने के बजाय यदि एक बार मुझसे हि सन्देश लिख दिया होता, तो मैं स्वयं ही अपने अधिकारत्याग कर देता। कार्य तब भी यही होता किन्तु प्रक्रिया बेहतर लगती। ::अभी भी अधिकारत्याग में मेरी पूर्ण स्वीकृति है।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 04:58, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) :::नमस्ते आशीष जी, विकि में आपका पुनः स्वागत है। विकि में आपके योगदानों को देखते हुए मैं चाहूंगा कि आपका अधिकार हटाने से पूर्व आपको समय दिया जाए। यदि आप पुनः सक्रिय होते हैं तो मैं अधिकार हटाने की कार्यवाही १ महीने के बाद करने की अनुसंशा करूँगा। महीने में आपके संपादन आवश्यकताओं को पूर्ण करते हैं तो कार्यवाही न की जाए। उम्मीद करता हूँ कि आपकी सेवाएँ विकि को निरंतर मिलती रहेगी।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 10:57, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) ::::नमस्ते आशीष जी, हिन्दुस्थान वासी जी ने कुछ गलत नहीं किया। कृपया इसे भावनात्मक रूप में न लें। आप पहले भी बार-बार प्रबन्धक बनते रहे हैं। आप ज्यों ही समय देने लगेंगे आपको पुनः प्रबन्धक बना दिया जायेगा। यदि आप अभी अपनी सक्रियता बढ़ा सकते हैं तो वो नामांकन वापस लिया जा सकता है। यदि आपको लगता है कि अभी आप समय नहीं दे पा रहे हैं तो इसको अन्यथा क्यों ले रहे हो? @आर्यावर्त जी, आप अपनी राजनीति न करें तो बेहतर होगा। विकिपीडिया को राजनीति का अड्डा न बनायें। पहले भी आशीष जी बार बार प्रबन्धक बनें हैं। आजतक मैंने नहीं देखा कि उन्हें सक्रिय होने पर पुनः प्रबन्धक बनने में कोई समस्या आयी हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:01, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) : नमस्ते आशीष जी, चूंकि आपने मुझे भी सूचित किया इसलिए टिप्पणी कर रहा हूँ। मैं [[स:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी के कदम और [[स:संजीव कुमार|संजीव]] जी की उपर्युक्त टिप्पणी से पूर्णतः सहमत हूँ। हम आपके पूर्व योगदान और वर्तमान व्यस्तता का सम्मान करते हैं। धन्यवाद। सादर। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:02, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) == WikiConference India 2020: IRC today == {{subst:WCI2020-IRC (Oct 2019)}} [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:27, 20 अक्टूबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19473034 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WikiConference India 2020: IRC today == Greetings, thanks for taking part in the initial conversation around the [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations|proposal for WikiConference India 2020]] in Hyderabad. Firstly, we are happy to share the news that there has been a very good positive response [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Individual_Wikimedians|from individual Wikimedians]]. Also there have been community-wide discussions on local Village Pumps on various languages. Several of these discussions [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Community_endorsements|have reached consensus]], and supported the initiative. To conclude this initial conversation and formalise the consensus, an IRC is being hosted today evening. We can clear any concerns/doubts that we have during the IRC. Looking forward to your participation. <u>The details of the IRC are</u> *Timings and Date: 6:00 pm IST (12:30 pm UTC) on 20 August 2019 *Website: https://webchat.freenode.net/ *Channel: #wci <small>'''''Note:''' Initially, all the users who have engaged on [[:m:WikiConference India 2020: Initial conversations|WikiConference India 2020: Initial conversations]] page or its talk page were added to the [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|WCI2020 notification list]]. Members of this list will receive regular updates regarding WCI2020. If you would like to opt-out or change the target page, please do so on [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|this page]].''</small> This message is being sent again because template substitution failed on non-Meta-Wiki Wikis. Sorry for the inconvenience. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:58, 20 अक्टूबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19473034 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [WikiConference India 2020] Invitation to participate in the Community Engagement Survey == This is an invitation to participate in the Community Engagement Survey, which is one of the key requirements for drafting the Conference & Event Grant application for WikiConference India 2020 to the Wikimedia Foundation. The survey will have questions regarding a few demographic details, your experience with Wikimedia, challenges and needs, and your expectations for WCI 2020. The responses will help us to form an initial idea of what is expected out of WCI 2020, and draft the grant application accordingly. Please note that this will not directly influence the specificities of the program, there will be a detailed survey to assess the program needs post-funding decision. *Please fill the survey at; https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd7_hpoIKHxGW31RepX_y4QxVqoodsCFOKatMTzxsJ2Vbkd-Q/viewform *The survey will be open until 23:59 hrs of 22 December 2019. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:10, 12 दिसम्बर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19617891 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:कालसर्प योग|कालसर्प योग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कालसर्प योग|कालसर्प योग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कालसर्प योग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कालसर्प योग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:56, 1 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[बगलामुखी मंदिर, इंदौर]] के विषय में == मान्यवर, मैं इस तरह के एक विस्तृत और अद्भुत लेख लिखने के लिए सबसे पहले धन्यवाद देना चाहूंगा। उसी के बारे में मेरा प्रश्न लेख का शीर्षक है। यह कहता है कि स्थान इंदौर में है, हालांकि, मंदिर इंदौर से लगभग 150 किलोमीटर दूर है। यह शाजापुर के आगर मालवा के एक अलग जिले में है। इसलिए, मैं आपसे अनुरोध करता हूं कि आप लेख का नाम बदलकर बगलामुखी माता, नलखेड़ा या बस बगलामुखी माता मंदिर रख दें। धन्यवाद! उत्तिष्ठ भारत: — [[सदस्य:TheodoreIndiana|TheodoreIndiana]] ([[सदस्य वार्ता:TheodoreIndiana|वार्ता]]) 15:49, 1 फ़रवरी 2020 (UTC) == [WikiConference India 2020] Conference & Event Grant proposal == WikiConference India 2020 team is happy to inform you that the [[m:Grants:Conference/WikiConference India 2020|Conference & Event Grant proposal for WikiConference India 2020]] has been submitted to the Wikimedia Foundation. This is to notify community members that for the last two weeks we have opened the proposal for community review, according to the [[m:Grants:Conference|timeline]], post notifying on Indian Wikimedia community mailing list. After receiving feedback from several community members, certain aspects of the proposal and the budget have been changed. However, community members can still continue engage on the talk page, for any suggestions/questions/comments. After going through the proposal + [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#FAQs|FAQs]], if you feel contented, please endorse the proposal at [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#Endorsements|''WikiConference_India_2020#Endorsements'']], along with a rationale for endorsing this project. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 18:21, 19 फ़रवरी 2020 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19740275 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:२६१|२६१]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:२६१|२६१]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:कन्हाई प्रसाद चौरसिया|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">कन्हाई प्रसाद चौरसिया</span>]] [[User talk:कन्हाई प्रसाद च|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:58, 29 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[:२३२|२३२]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:२३२|२३२]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:कन्हाई प्रसाद चौरसिया|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">कन्हाई प्रसाद चौरसिया</span>]] [[User talk:कन्हाई प्रसाद च|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:58, 29 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[:चिकित्सा पद्धतियां|चिकित्सा पद्धतियां]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चिकित्सा पद्धतियां|चिकित्सा पद्धतियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अर्थहीन लेख यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 15:57, 22 मार्च 2020 (UTC) == [[:चित्र:Ash wiki.jpg|चित्र:Ash wiki.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Ash wiki.jpg|चित्र:Ash wiki.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Ashish Bhatnagar Hindi Wikipedia Jan2017.jpg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Ash wiki.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:25, 25 मार्च 2020 (UTC) == [[:साँचा:Infobox Hellenic Royalty|साँचा:Infobox Hellenic Royalty]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Infobox Hellenic Royalty|साँचा:Infobox Hellenic Royalty]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। टूटा हुआ पुनर्निर्देश यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 08:33, 3 अप्रैल 2020 (UTC) == सार्वभौमिक आचार संहिता (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) पर आपके महत्वपूर्ण विचार == प्रिय मित्र, [[:m:Universal_Code_of_Conduct/hi|सार्वभौमिक आचार संहिता]] (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) जिसका उद्देश्य विकिपीडिया पर ऐसा वातावरण बनाने में मदद करना है जहाँ कोई भी, '''बिना किसी उत्पीड़न अथवा भय के''', सुरक्षित रूप से अपना योगदान दे सके। इस विषय पर विभिन्न समुदाय के सदस्यों से उनके विचार एकत्रित किए जा रहे हैं। चूँकि आप समुदाय के एक '''महत्वपूर्ण सदस्य''' हैं, आपके दिए विचार तथा सुझाव हमारे लिए '''अति महत्वपूर्ण''' है जो की इस सार्वभौमिक आचार संहिता को बनाने में न केवल सहायक होंगे अपितु '''हमारे विकिपीडिया समुदाय का प्रतिनिधित्व''' भी करेंगे। आपके लिए इस आचार संहिता की भाषा और सामग्री को बेहतर ढंग से प्रस्तुत करने, उत्पीड़न मुक्त स्थान बनाने तथा विकी आंदोलन को आगे बढ़ाने में योगदान करने का '''प्रमुख अवसर''' है। '''[https://docs.google.com/forms/u/1/d/e/1FAIpQLSefDi72TbTsVERmsVnfjzHxSs9LE_9NAOarPun5Wv9vpVqabg/viewform?usp=send_form आपकी सुविधा हेतु एक गूगल प्रपत्र]''' (फॉर्म : कुछ ही मिनटों में भरने योग्य) भी तैयार किया गया है जिसके भरने की '''अंतिम तिथि 25 अप्रेल 2020''' है, इस प्रपत्र को भरकर इस विषय पर अपने विचार/सुझाव देवें इसके अतिरिक्त आप अपने विचार चौपाल, [[:m:User_talk:Suyash_(WMF)|मेरे वार्ता पृष्ठ]], अथवा सीधे ई-मेल (suyash-ctr [at] wikimedia [.] org) के माध्यम से भी दे सकते है, धन्यवाद! ''यह संदेश 'मास-मैसेज' संदेश सुविधा के माध्यम से दिया गया है।'' --[[:m:User:Suyash (WMF)|Suyash (WMF)]]([[User_talk:Suyash_(WMF)|वार्ता]]), {{<includeonly>subst:</includeonly>#time:l G:i, d F Y||hi}} (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Suyash_(WMF)/WP-lists&oldid=19993507 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Suyash (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:चित्र:Dd logo.gif|चित्र:Dd logo.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Dd logo.gif|चित्र:Dd logo.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 18:37, 7 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:MumbaiIndians.png|चित्र:MumbaiIndians.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:MumbaiIndians.png|चित्र:MumbaiIndians.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 18:38, 7 मई 2020 (UTC) == [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। लेख का विषय उल्लेखनीय नहीं है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।-[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 18:35, 19 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:Mehandi.jpg|चित्र:Mehandi.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Mehandi.jpg|चित्र:Mehandi.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Mehandi.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Mehandi.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Original on en.wiki was deleted because it had no permission</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 16:45, 20 मई 2020 (UTC) == [[:मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>इस उपपृष्ठ की सामग्री को मूल लेख में शामिल करके हटा देना चाहिए।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:02, 26 मई 2020 (UTC) == [[भारतीय अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार मेला 2008]] == Hi! I noticed that many files in this article have been deleted. Perhas they can be undeleted and fixed? They need a source and a license and if you have taken any of the photos it should be easy to fix. Perhaps you would like to take a look? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 15:09, 3 जून 2020 (UTC) == [[:कछवाहा|कछवाहा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कछवाहा|कछवाहा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कछवाहा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कछवाहा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:02, 7 जून 2020 (UTC) आशीष जी नमस्कार. मैंने सोलहवीं शताब्दी के एक धर्मोपदेशक, पुष्टिमार्ग के आचार्य पर एक पृष्ठ बनाया है, किन्तु इसे अपलोड करने में समस्या आरही है. शायद स्पैम फ़िल्टर की वजह से ऐसा हो रहा है. जो मैसेज आरहा है वह है - "त्रुटि: आप जिस पृष्ठ को सँजोना चाहते थे उसे रद्दी सामग्री की छननी ने अवरोधित किया हुआ है। यह संभवतः किसी कर्पसूचित बाहरी स्थल की कड़ी की वजह से हुआ है। नीचे दिये हुए पाठ को स्पॅम सुरक्षा फिल्टर द्वारा रोका गया था: wordpress.com" कृपया इसे हटवाएं. मैंने यह चौपाल पर भी डाला था पर कोई उत्तर नहीं आया और न कोई मदद. धन्यवाद. [[सदस्य:कनाश|कनाश]] ([[सदस्य वार्ता:कनाश|वार्ता]]) 05:33, 7 जून 2020 (UTC) {{WPWP सन्देश}} ==एक आई पी से बर्बरता हेतु अपील== नमस्कार श्रीमान आशीष जी, इन आई पी (https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2409:4052:810:DFF2:0:0:1372:B0 https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2405:205:1582:8F32:0:0:2823:B0AC https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2409:4052:2192:5548:0:0:19A:10A4) से बार बार कोई मेरे कार्य में बाधा डालने का प्रयत्न कर रहा है, कृपया इसको जल्द से जल्द ब्लॉक करे। आप मेरे यूजर पृष्ठ पर आकर इतिहास देख सकते है। मुझे आश्चर्य है कि हिंदी विकिपीडिया पर ट्विंकल टूल किसी भी िप की रिपोर्ट करने में असमर्थ है, मैंने प्रयास किया लेकिन नहीं हुआ इसलिये मुझे सीधे आपसे संपर्क करना पड़ा। यह मेरे खाते को ब्लॉक दिखने का प्रयत्न कर रहा है, जबकि ऐसा है नहीं। [[सदस्य:DMySon|DMySon]] ([[सदस्य वार्ता:DMySon|वार्ता]]) 10:51, 7 अगस्त 2020 (UTC) == [[:मिंटो रोड कालोनी|मिंटो रोड कालोनी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मिंटो रोड कालोनी|मिंटो रोड कालोनी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:SriSriChinmaya|SriSriChinmaya]] ([[सदस्य वार्ता:SriSriChinmaya|वार्ता]]). 11:34, 8 अगस्त 2020 (UTC) == [[:चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 15:29, 9 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Kolkata subarban railway.jpg|चित्र:Kolkata subarban railway.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Kolkata subarban railway.jpg|चित्र:Kolkata subarban railway.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Kolkata subarban railway.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Kolkata subarban railway.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Text bottom right corner (c) Samit Roy....., 2003</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 16:54, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Shillong golf course2.jpg|चित्र:Shillong golf course2.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Shillong golf course2.jpg|चित्र:Shillong golf course2.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Shillong golf course2.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Shillong golf course2.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Text says "Photographer: Ajit Thapa". There is no proof of permission.</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:05, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:बिहार emblem.JPG|चित्र:बिहार emblem.JPG]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:बिहार emblem.JPG|चित्र:बिहार emblem.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/बिहार emblem.JPG|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/बिहार emblem.JPG]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Unused</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:09, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:ASEANPara.png|चित्र:ASEANPara.png]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:ASEANPara.png|चित्र:ASEANPara.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/ASEANPara.png|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/ASEANPara.png]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Unused</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:12, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र|विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र|विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।-[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 10:39, 2 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:UPSIDC logo.jpg|चित्र:UPSIDC logo.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:UPSIDC logo.jpg|चित्र:UPSIDC logo.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:47, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Cii logo.JPG|चित्र:Cii logo.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Cii logo.JPG|चित्र:Cii logo.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:48, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Coal india ltd.jpg|चित्र:Coal india ltd.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Coal india ltd.jpg|चित्र:Coal india ltd.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:48, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Itc.gif|चित्र:Itc.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Itc.gif|चित्र:Itc.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:49, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif|चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif|चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:50, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Kashi vishwanath temple.png]] == Hi! I was told on [[सदस्य_वार्ता:SM7#चित्र:Kashi_vishwanath_temple.png]] that it was you that uploaded this photo and that it had no license. Is there any chance you can add a license if the photo is undeleted? It is used in [[:चित्र:Varanasi collage by ashish.JPG]] and its a good photo so it would be nice if you can help fix it! --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 19:32, 23 अक्टूबर 2020 (UTC) : Hello! I was hoping you could help me with this photo because its a really good photo. So if you have time to have a look it would be great! --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 14:13, 4 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:58, 26 नवम्बर 2020 (UTC) == [[:विश्वास सावरकर|विश्वास सावरकर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्वास सावरकर|विश्वास सावरकर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. इनका विवरण [[विनायक दामोदर सावरकर]] के पृष्ठ पर पहले से है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:55, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:प्रभात चिपलूनकर|प्रभात चिपलूनकर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रभात चिपलूनकर|प्रभात चिपलूनकर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. इनका विवरण [[विनायक दामोदर सावरकर]] के पृष्ठ पर पहले से है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:56, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। विकिपीडिया पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:59, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अप्पा कसार|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अप्पा कसार]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं। अलग से ज्ञानकोशीय लेख की आवश्यकता/संभावना नहीं। (शीह प्रचार को हहेच में बदला गया)।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:56, 15 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व|मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व|मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 11:05, 12 फ़रवरी 2021 (UTC) == [[:चित्र:Maruti Old Logo.JPG|चित्र:Maruti Old Logo.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Maruti Old Logo.JPG|चित्र:Maruti Old Logo.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:06, 9 मार्च 2021 (UTC) == [[:साँचा:लम्बाई की इकाई|साँचा:लम्बाई की इकाई]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:लम्बाई की इकाई|साँचा:लम्बाई की इकाई]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/लम्बाई की इकाई|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/लम्बाई की इकाई]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनुपयोगी साँचे</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:53, 23 मई 2021 (UTC) == [[:झोल्का|झोल्का]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:झोल्का|झोल्का]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Prahar sinh|Prahar sinh]] ([[सदस्य वार्ता:Prahar sinh|वार्ता]]) 13:29, 24 जून 2021 (UTC) == [[:सत्यम|सत्यम]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सत्यम|सत्यम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:28, 28 जून 2021 (UTC) == want to ask == {{talkback}}hi, i saw your research on kashi raj , i am also reserching on the same topic so i was hoping that if you could help me out by telling from where you got those refrences like chetsingh-villas , hoping to get your reply --[[सदस्य:Gaurav 3894|Gaurav 3894]] ([[सदस्य वार्ता:Gaurav 3894|वार्ता]]) 10:38, 30 जून 2021 (UTC) == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:32, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:बुंदेलखंड का इतिहास|बुंदेलखंड का इतिहास]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुंदेलखंड का इतिहास|बुंदेलखंड का इतिहास]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेलखंड का इतिहास|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेलखंड का इतिहास]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:55, 15 अगस्त 2021 (UTC) == [[:कंदरी प्राचीन मंदिर|कंदरी प्राचीन मंदिर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कंदरी प्राचीन मंदिर|कंदरी प्राचीन मंदिर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंदरी प्राचीन मंदिर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंदरी प्राचीन मंदिर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:56, 23 अगस्त 2021 (UTC) == [[:दिल्ली की श्रेणियाँ|दिल्ली की श्रेणियाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:दिल्ली की श्रेणियाँ|दिल्ली की श्रेणियाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 08:56, 11 सितंबर 2021 (UTC) == [[:चित्रगुप्त चालीसा|चित्रगुप्त चालीसा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्रगुप्त चालीसा|चित्रगुप्त चालीसा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त चालीसा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त चालीसा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:15, 27 सितंबर 2021 (UTC) == [[:दिल्ली में विदेशी खाना|दिल्ली में विदेशी खाना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:दिल्ली में विदेशी खाना|दिल्ली में विदेशी खाना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दिल्ली में विदेशी खाना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दिल्ली में विदेशी खाना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 17:50, 27 सितंबर 2021 (UTC) == [[:कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद|कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद|कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 15:28, 30 सितंबर 2021 (UTC) == [[:भटनागर समाचार|भटनागर समाचार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:भटनागर समाचार|भटनागर समाचार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 15:28, 30 सितंबर 2021 (UTC) == [[:परस्पर विवाह उपहार|परस्पर विवाह उपहार]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:परस्पर विवाह उपहार|परस्पर विवाह उपहार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परस्पर विवाह उपहार|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परस्पर विवाह उपहार]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:40, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:विवाह शिलारोहण|विवाह शिलारोहण]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:विवाह शिलारोहण|विवाह शिलारोहण]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विवाह शिलारोहण|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विवाह शिलारोहण]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:41, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:हरिद्रालेपन|हरिद्रालेपन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हरिद्रालेपन|हरिद्रालेपन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हरिद्रालेपन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हरिद्रालेपन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:42, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:ग्रह योग|ग्रह योग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ग्रह योग|ग्रह योग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ग्रह योग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ग्रह योग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:44, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) ==please help with locked page== https://en.m.wikipedia.org/wiki/I-League_2nd_Division "level on pyramid = 2" == [[:सप्तनदी|सप्तनदी]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:सप्तनदी|सप्तनदी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सप्तनदी|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सप्तनदी]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:59, 3 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:राणा अमरसाल|राणा अमरसाल]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:राणा अमरसाल|राणा अमरसाल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राणा अमरसाल|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राणा अमरसाल]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध, कोई भी विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नहीं जो इस नाम की पुष्टि करता हो, ज्ञात स्रोतों के अनुसार अमरकोट में तात्कालिक राजा का नाम "राणा प्रसाद" था।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:01, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ|विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ|विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:52, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:महामंदिर|महामंदिर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:महामंदिर|महामंदिर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महामंदिर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महामंदिर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध जो उल्लेखनीय नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:05, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>लेख का विषय उल्लेखनीय नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 17:14, 6 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:धूनीवाले दादाजी|धूनीवाले दादाजी]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:धूनीवाले दादाजी|धूनीवाले दादाजी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/धूनीवाले दादाजी|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/धूनीवाले दादाजी]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:02, 11 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:भवानी माता मंदिर, खंडवा|भवानी माता मंदिर, खंडवा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:भवानी माता मंदिर, खंडवा|भवानी माता मंदिर, खंडवा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भवानी माता मंदिर, खंडवा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भवानी माता मंदिर, खंडवा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:04, 11 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:नूहानी वंश|नूहानी वंश]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:नूहानी वंश|नूहानी वंश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नूहानी वंश|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नूहानी वंश]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 08:42, 16 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:बुधवार व्रत कथा|बुधवार व्रत कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुधवार व्रत कथा|बुधवार व्रत कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुधवार व्रत कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुधवार व्रत कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 14:34, 19 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:ब्रज परिक्रमा|ब्रज परिक्रमा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रज परिक्रमा|ब्रज परिक्रमा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज परिक्रमा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज परिक्रमा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 06:25, 25 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:कंकरोली|कंकरोली]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कंकरोली|कंकरोली]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:Mnhrdng|मनोहर ]] ([[सदस्य वार्ता:Mnhrdng|वार्ता]]) 10:49, 19 फ़रवरी 2022 (UTC) == [[:निजात|निजात]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:निजात|निजात]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/निजात|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/निजात]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:51, 2 अगस्त 2022 (UTC) == [[:प्रायश्चित होम|प्रायश्चित होम]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:प्रायश्चित होम|प्रायश्चित होम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रायश्चित होम|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रायश्चित होम]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विषय उल्लेखनीय नहीं लग रहा, कोई विश्वसनीय स्रोत भी नहीं दिया गया है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:47, 13 अगस्त 2022 (UTC) == [[:बुंदेलखंड के त्यौहार|बुंदेलखंड के त्यौहार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बुंदेलखंड के त्यौहार|बुंदेलखंड के त्यौहार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|मापदंड व6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|व6]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन'''</center> इस मापदंड में वे सभी पृष्ठ आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे पृष्ठ भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:23, 17 अगस्त 2022 (UTC) == [[:बीकानेर की जातियां|बीकानेर की जातियां]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बीकानेर की जातियां|बीकानेर की जातियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर की जातियां|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर की जातियां]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अनावश्यक लेख।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:17, 25 अगस्त 2022 (UTC) == [[:साँचा:Pp-pending|साँचा:Pp-pending]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Pp-pending|साँचा:Pp-pending]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:15, 26 सितंबर 2022 (UTC) == [[:साँचा:Delhi Barnstar|साँचा:Delhi Barnstar]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Delhi Barnstar|साँचा:Delhi Barnstar]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:30, 26 मार्च 2023 (UTC) == [[:रांगेय राघव की कृतियां|रांगेय राघव की कृतियां]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:रांगेय राघव की कृतियां|रांगेय राघव की कृतियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रांगेय राघव की कृतियां|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रांगेय राघव की कृतियां]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>लेख में ज्यादातर कड़ियाँ लाल रंग में हैं और मुझे इसके लिए अलग से लेख की आवश्यकता नहीं लगती।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:17, 5 अप्रैल 2023 (UTC) == [[:योग और मोटापा|योग और मोटापा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:योग और मोटापा|योग और मोटापा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/योग और मोटापा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/योग और मोटापा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनावश्यक और मूल शोध की तरह लिखा लेख।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:43, 10 मई 2023 (UTC) == [[:बृहस्पतिवार व्रत कथा|बृहस्पतिवार व्रत कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बृहस्पतिवार व्रत कथा|बृहस्पतिवार व्रत कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बृहस्पतिवार व्रत कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बृहस्पतिवार व्रत कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>ज्ञानकोशीय महत्व एवं [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] स्पष्ट नहीं। सफाई से पूर्व लेख पूजा विधि की तरह लिखा हुआ था।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:49, 18 मई 2023 (UTC) == [[:१ई+८ मी॰²|१ई+८ मी॰²]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:१ई+८ मी॰²|१ई+८ मी॰²]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:59, 10 अक्टूबर 2023 (UTC) == [[:कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४|कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४|कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:23, 15 नवम्बर 2023 (UTC) == [[:पनीर टिक्का|पनीर टिक्का]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पनीर टिक्का|पनीर टिक्का]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Nadzik|Nadzik]] ([[सदस्य वार्ता:Nadzik|वार्ता]]) 14:03, 10 दिसम्बर 2023 (UTC) == [[:ISO मानकों की सूची|ISO मानकों की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:ISO मानकों की सूची|ISO मानकों की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:21, 27 दिसम्बर 2023 (UTC) == [[:शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०|शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०|शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:07, 11 जनवरी 2024 (UTC) == [[:बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] नहीं</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 6 फ़रवरी 2024 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:List of cities in Azerbaijan]] in Hindi Wikipedia? <nowiki>Yours sincerely, ~~~~</nowiki> [[सदस्य:Noroii|Noroii]] ([[सदस्य वार्ता:Noroii|वार्ता]]) 19:31, 27 अप्रैल 2024 (UTC) == [[:साँचा:ह्युंदै कार|साँचा:ह्युंदै कार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:ह्युंदै कार|साँचा:ह्युंदै कार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:19, 29 अप्रैल 2024 (UTC) == [[:राजा हृदय शाह|राजा हृदय शाह]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:राजा हृदय शाह|राजा हृदय शाह]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:gold;">★</span>[[user: Ritikpraj|<u><span style="color: brown;">Ritik Prajapati</span></u>]]<span style="color:gold;">★</span> • [[User talk: Ritikpraj|<span style="color:tan;">✉</span>]] • 17:13, 23 जुलाई 2024 (UTC) == [[:गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७|गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७|गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:29, 14 सितंबर 2024 (UTC) == [[:अर्जुनगढ|अर्जुनगढ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अर्जुनगढ|अर्जुनगढ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:53, 7 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सूर्य मण्डल|सूर्य मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सूर्य मण्डल|सूर्य मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सप्त सागर|सप्त सागर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सप्त सागर|सप्त सागर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सप्त द्वीप|सप्त द्वीप]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सप्त द्वीप|सप्त द्वीप]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शुक्र मण्डल|शुक्र मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शुक्र मण्डल|शुक्र मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शाल्मलद्वीप|शाल्मलद्वीप]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शाल्मलद्वीप|शाल्मलद्वीप]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शनि मण्डल|शनि मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शनि मण्डल|शनि मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:07, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) {{subst:db-csd-deleted-custom|1=कुशद्वीप|2=test}} --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:31, 15 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:चित्रगुप्त जयंती|चित्रगुप्त जयंती]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्रगुप्त जयंती|चित्रगुप्त जयंती]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त जयंती|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त जयंती]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>पूर्णतया स्रोतहीन; गैर-वैश्विक दृष्टिकोण से लिखा महिमामंडन जैसा निबंध। अगर कोई सामग्री हो तो उसे चित्रगुप्त लेख में समाहित किया जा सकता है। अलग लेख रखने की आवश्यकता नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:चित्र:Unesco.jpg|चित्र:Unesco.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Unesco.jpg|चित्र:Unesco.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|मापदंड फ़5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|फ़5]]{{*}} ग़ैर मुक्त फ़ाइलें जिनका मुक्त विकल्प उपलब्ध हो'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो ग़ैर मुक्त हैं और जिनका कोई मुक्त विकल्प उपलब्ध है। यह आवश्यक नहीं कि मुक्त विकल्प हूबहू वही फ़ाइल हो। उदाहरण: यदि किसी व्यक्ति का मुक्त चित्र उपलब्ध है, तो उसके ग़ैर मुक्त चित्र इस मापदंड के अंतर्गत हटाए जा सकते हैं। आपके द्वारा अपलोड की इस कॉपीराइट सुरक्षित फ़ाइल की जगह अब एक मुक्त फ़ाइल ले सकती है। अतः, अब इस फ़ाइल का उपयोग उचित उपयोग (fair use) में नहीं गिना जा सकता। यदि आपको लगता है कि इसका विकिपीडिया पर किसी जगह उचित उपयोग के अंतर्गत अब भी प्रयोग संभव है, तो इसकी जानकारी फ़ाइल के वार्ता पृष्ठ पर दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:05, 11 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:३१ सितंबर|३१ सितंबर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:३१ सितंबर|३१ सितंबर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:23, 28 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>ज्ञानकोश में लेख शामिल करने भर की [[वि:उ|उल्लेखनीयता]] संदिग्ध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:42, 28 दिसम्बर 2024 (UTC) == [[:कापालिक शैली|कापालिक शैली]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कापालिक शैली|कापालिक शैली]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कापालिक शैली|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कापालिक शैली]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नही।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:05, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:शब्दलोक प्रकाशन|शब्दलोक प्रकाशन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:शब्दलोक प्रकाशन|शब्दलोक प्रकाशन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शब्दलोक प्रकाशन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शब्दलोक प्रकाशन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:40, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अलग से ज्ञानकोशीय [[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:43, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:सर मिर्ज़ा इस्माइल|सर मिर्ज़ा इस्माइल]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:सर मिर्ज़ा इस्माइल|सर मिर्ज़ा इस्माइल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सर मिर्ज़ा इस्माइल|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सर मिर्ज़ा इस्माइल]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:44, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318|अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318|अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:16, 2 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२|चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२|चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:17, 2 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:साँचा:आशीष लेख|साँचा:आशीष लेख]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:आशीष लेख|साँचा:आशीष लेख]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 3 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:इरेवना|इरेवना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:इरेवना|इरेवना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/इरेवना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/इरेवना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:52, 25 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:जंतर मंतर, उज्जैन|जंतर मंतर, उज्जैन]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:जंतर मंतर, उज्जैन|जंतर मंतर, उज्जैन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:18, 2 मई 2025 (UTC) == [[:कोलकाता में मीडिया|कोलकाता में मीडिया]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कोलकाता में मीडिया|कोलकाता में मीडिया]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कोलकाता में मीडिया|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कोलकाता में मीडिया]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अनावश्यक पृष्ठ।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:49, 15 मई 2025 (UTC) == [[:साँचा:धाराएं|साँचा:धाराएं]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:धाराएं|साँचा:धाराएं]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:27, 8 जून 2025 (UTC) == [[:विश्व चलचित्र|विश्व चलचित्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्व चलचित्र|विश्व चलचित्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:42, 23 जून 2025 (UTC) == [[:प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत|प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत|प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:06, 26 जून 2025 (UTC) == [[:चित्र:CMCLogo.jpg|चित्र:CMCLogo.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:CMCLogo.jpg|चित्र:CMCLogo.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:Emblem of Colombo Municipal Council 01.svg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:CMCLogo.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 10:10, 15 अगस्त 2025 (UTC) == [[:काला चना घूमनी|काला चना घूमनी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:काला चना घूमनी|काला चना घूमनी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:11, 27 मार्च 2026 (UTC) == [[:अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326|अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326|अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:14, 29 मार्च 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:42, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:15, 19 मई 2026 (UTC) == [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:59, 23 मई 2026 (UTC) == [[:साँचा:Ur|साँचा:Ur]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Ur|साँचा:Ur]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:वैसाखी, जैसलमेर|वैसाखी, जैसलमेर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:वैसाखी, जैसलमेर|वैसाखी, जैसलमेर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैसाखी, जैसलमेर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैसाखी, जैसलमेर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उल्लेखनीय|उल्लेखनीय-नहीं]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:10, 7 जून 2026 (UTC) == [[:वाराणसी की नदियां|वाराणसी की नदियां]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वाराणसी की नदियां|वाराणसी की नदियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|मापदंड व6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|व6]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन'''</center> इस मापदंड में वे सभी पृष्ठ आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे पृष्ठ भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 23:49, 6 जुलाई 2026 (UTC) == [[:साँचा:भाषा-वियतनामी|साँचा:भाषा-वियतनामी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:भाषा-वियतनामी|साँचा:भाषा-वियतनामी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। साँचा:langx द्वारा प्रतिस्थापित यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:49, 5 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-kk|साँचा:Lang-kk]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-kk|साँचा:Lang-kk]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। साँचा:Langx द्वारा प्रतिस्थापित यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 11:06, 5 अगस्त 2026 (UTC) ftxg8ubfqfz6knf5bw3omroodsoq2po दादरा और नगर हवेली 0 34408 6595751 6497218 2026-08-05T11:22:16Z अमर तिवारी 932885 6595751 wikitext text/x-wiki {{आज का आलेख}} {{ज्ञानसन्दूक भारत का केन्द्र-शासित प्रदेश | केन्द्र-शासित प्रदेश का नाम = दादरा और नगर हवेली एवं दमन और दीव<br>દાદરા અને નગરહવેલી | मानचित्र = IN-DN.svg | राजधानी = [[दमन]] | सबसे बड़ा शहर = [[सिलवास]] | जनसंख्या = 5,85,764 | घनत्व = 970 | क्षेत्रफल = 603 | ज़िले = 3 | राजभाषा = [[हिन्दी]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]],<br>[[मराठी भाषा|मराठी]]<ref name="भाषा">{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013) |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |format=PDF |accessdate=12 जुलाई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 जुलाई 2016 |url-status=dead }}</ref> | गठन = 11 अगस्त 1961 | सरकार = | प्रशासक = [[प्रफुल्ल खोदा पटेल]] | उपराज्यपाल = | मुख्यमंत्री = | विधानमण्डल = | भारतीय संसद = [[लोक सभा]] (1 सीट) | उच्च न्यायालय = [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुम्बई उच्च न्यायालय]] | डाक सूचक संख्या = 396 | वाहन अक्षर = DN | आइएसओ = IN-DN | जालस्थल = {{URL|http://www.dnh.nic.in}} }} __FORCETOC__ '''दादरा और नगर हवेली''' ({{langx|gu|દાદરા અને નગર હવેલી}}, {{langx|mr|दादरा आणि नगर हवेली}}, {{langx|pt|Dadrá e Nagar Aveli}}) [[भारत]] का एक क्षेत्र है। यह पहले एक केन्द्र शासित प्रदेश था और अब [[दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] केंद्र शासित प्रदेश का भाग है। यह दक्षिणी भारत में [[महाराष्ट्र]] और [[गुजरात]] के बीच स्थित है, हालाँकि '''दादरा''', जो कि इस प्रदेश कि एक तालुका है, कुछ किलोमीटर दूर गुजरात में स्थिति एक [[विदेशी अंत:क्षेत्र और बहि:क्षेत्र|विदेशी अन्तः क्षेत्र]] है। [[सिलवासा]] इस प्रदेश की राजधानी है। यह क्षेत्र [[दमन]] से 10 से 30 किलोमीटर दूर है। <ref name=dnh_web>http://www.dnh.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809152025/http://dnh.nic.in/ |date=9 अगस्त 2019 }}, "Dadra and Nagar Haveli government website"</ref> इस प्रदेश पर 1779 तक [[मराठा साम्राज्य|'''मराठाओं''']] का और फिर 1954 तक '''पुर्तगाली''' साम्राज्य का साशन था। इस संघ को भारत में '''11 अगस्त 1961''' में शामिल किया गया।<ref name=dnh_overview>http://bharat.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=33 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514130118/http://bharat.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=33 |date=14 मई 2012 }}, "History of DNH"</ref> 2 अगस्त को मुक्ति दिवस के रूप में मनाया जाता है।<ref>http://dnh.nic.in/leave2007.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071127104742/http://dnh.nic.in/leave2007.html |date=27 नवंबर 2007 }}, "Public Holidays of D&N.H."</ref> दादरा और नगर हवेली प्रमुख रूप से ग्रामीण क्षेत्र है जिसमे 62% से अधिक आदिवासी रहते है।<ref>{{cite web |url= http://www.silvassa-tourism.com/people.html |title= The Official Tourism Website of Department of Tourism, U.T of Dadra & Nagar Haveli, Silvassa - People of Dadra and Nagar Haveli |accessdate= 25 फरवरी 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121119053933/http://www.silvassa-tourism.com/people.html |archive-date= 19 नवंबर 2012 |url-status= dead }}</ref> संघ राज्य क्षेत्र 40 प्रतिशत हिस्सा आरक्षित वनों से घिरा है जो नाना प्रकार के वनस्पति और पशु को निवास प्रदान करते है।<ref name=vguide_dnh>{{cite book |title="Visitors guide for Daman, Diu, Dadra and Nagar Haveli" |publisher="Government of D&N.H and Daman & Diu" |pages=20 |url=http://dnh.nic.in/deptdoc/vguide.pdf |accessdate=24 फरवरी 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107091953/http://dnh.nic.in/deptdoc/vguide.pdf |archive-date=7 नवंबर 2012 |url-status=dead }}</ref> समुद्री तट से समीपता के कारण, गर्मियों में तापमान ज्यादा ऊपर नहीं जाता। दमनगंगा यहाँ की प्रमुख नदी है जो अरब सागर में जाकर मिलती है। घने वन तथा अनुकूल जलवायु को देखते हुए यहाँ पर्यटन क्षेत्र को उच्‍च प्राथमिकता दी गई है। यात्रियों के ठहरने के लिए अनेक होटल्स और रिज़ॉर्ट्स हैं। पर्यटन को बढ़ावा देने के लिए हर साल तारपा उत्सव, पतंग उत्सव और विश्व पर्यटन दिवस आदि आयोजित किए जाते हैं।<ref name=dnh_overview/> पर्यटन स्थल होने के साथ साथ ये एक महत्वपूर्ण ओद्योगिक केन्द्र भी है। प्रदेश में कुल तीन ओद्योगिक व्ययस्थापन मौजूद हैं जिनमे कुल 290 प्लाट हैं।<ref name = dnh_industry>{{cite web |url= http://dnh.nic.in/industry.html |title= Dadra and Nagar Haveli - Industry |accessdate= 25 फरवरी 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121122175256/http://www.dnh.nic.in/industry.html |archive-date= 22 नवंबर 2012 |url-status= dead }}</ref> === इतिहास === दादरा और नगर हवेली का गहरा इतिहास हमलावर राजपूत राजाओं द्वारा क्षेत्र के कोली सरदारों की हार के साथ शुरू होता है। मराठों ने राजपूतों को हरा कर 18वीं सदी के मध्य में अपना शासन स्थापित किया। मराठों और पुर्तगालियों के बीच लंबे संघर्ष के बाद 17 दिसंबर (दिसम्बर) 1779 को मराठा पेशवा '''माधव राव II'''<ref>Mehta, J. L. [http://books.google.com/books?id=d1wUgKKzawoC&lpg=PA204&dq=nizam%201743%20trichinopoly&pg=PA204#v=onepage&q=nizam%201743%20trichinopoly&f=false ''Advanced study in the history of modern India 1707-1813''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515134909/http://books.google.com/books?id=d1wUgKKzawoC&lpg=PA204&dq=nizam%201743%20trichinopoly&pg=PA204#v=onepage&q=nizam%201743%20trichinopoly&f=false |date=15 मई 2013 }}</ref><ref>{{cite web|title="History and Geography of Dadra & Nagar Haveli"|url=http://www.mapsofindia.com/dadra-nagar-haveli/history-geography/|accessdate=25 फरवरी 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710194442/http://www.mapsofindia.com/dadra-nagar-haveli/history-geography/|archive-date=10 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref> ने मित्रता सुनिश्चित करने के खातिर इस प्रदेश के 79 गावों को 12,000 रुपए का राजस्व क्षतिपूर्ति के तौर पर पुर्तगालियों को सौंप दिया। जनता द्वारा 2 अगस्त,1954 को मुक्त कराने तक पुर्तगालियों ने इस प्रदेश पर शासन किया। 1954 से 1961 तक यह प्रदेश लगभग स्वतंत्र रूप से काम करता रहा जिसे ‘स्वतंत्र दादरा एंव नगर हवेली प्रशासन’ ने चलाया। लेकिन '''11 अगस्त 1961''' को यह प्रदेश भारतीय संघ में शामिल हो गया और तब से भारत सरकार एक केंद्र शासित प्रदेश के रूप में इसका प्रशासन कर रही है। पुर्तगाल के चंगुल से इस क्षेत्र की मुक्ति के बाद से ‘वरिष्ठ पंचायत’ प्रशासन की परामर्शदात्री संस्था के रूप में कार्य कर रही थी परंतु इसे 1989 में भंग कर दिया गया और अखिल भारतीय स्तर पर संविधान संशोधन के अनुरूप दादरा और नगर हवेली जिला पंचायत और 11 ग्राम पंचायतों की एक प्रदेश परिषद गठित कर दी गई।<ref name=dnh_overview/> === पुर्तगाली शासन से मुक्ति === {{main|दादरा नगर हवेली मुक्ति संग्राम}} [[चित्र:King Tofizon of Dadra, 1780 (coloured engraving).jpg|right|thumb|210px|दादर के राजा टोफ़ाइज़न (1780)]] भारत की 1947 में आज़ादी के बाद, पुर्तगाली [[प्रांतों]] में सक्रिय स्वतंत्रता सेनानी तथा दूसरे स्थानों के बसे भारतीयों ने [[गोवा]], [[दमन]], [[दिउ]], दादरा एवं नगर हवेली के मुक्ति का विचार पाला।<ref name =lele>P S Lele, Dadra and Nagar Haveli: past and present, Published by Usha P. Lele, 1987,</ref> भारत के स्वतंत्र होने से पहले से ही [[महात्मा गाँधी]] की भी यही विचारधारा थी और उन्होने ये पुष्टि भी की - "गोवा (व अन्य अस्वतंत्र इलाके) को मौजूद मुक्त राज्य (भारत) के कानूनों के विरोध में एक अलग इकाई के रूप में रहने की अनुमति नहीं दी जा सकती है।<ref>{{Cite web|url=https://www.mkgandhi.org/momgandhi/chap69.htm|title=Foreign Settlement in India &#124; Mind of Mahatma Gandhi : Complete Book Online|website=www.mkgandhi.org|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302024916/https://www.mkgandhi.org/momgandhi/chap69.htm|archive-date=2 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref> जब भारत ने 26 जनवरी 1950 को गणतंत्रता हासिल की तब फ़्रांसिसी सरकार ने भारत के पूर्वी तट पर अपनी क्षेत्रीय संपत्ति खाली करने का निर्णय लिया परंतु (परन्तु) पुर्तगाली सरकार ने तब भी भारत में अपने जड़ गड़ाए रखे। फलस्वरूप गोवा, दादरा, नगर हवेली तथा अन्य क्षेत्रों में स्वतंत्रता आंदोलन (आन्दोलन) और गहरा हो गया। फिर [[लिस्बन]] में एक भारतीय दूतावास खोला गया ताकि गोवा के हस्तांतरण पर चर्चा की जा सके। लेकिन पुर्तगाली सरकार ने ना ही सिर्फ गोवा की मुक्ति के बारे में बात करने से मना कर दिया बल्कि उन्होंने पहले से ही लागू दमनकारी उपायों को परिक्षेत्रों में तेज कर दिया। 1953 मे पुर्तगाली सरकार से समझौते के लिए एक और प्रयास किया गया - इस बार उन्हें ये भी आश्वासन दिलाया गया कि परिक्षेत्रों की सांस्कृतिक पहचान उनके स्थानांतरण के बाद भी संरक्षित रहेगी और कानूनों व रीति रिवाजों को भी अपरिवर्तित रखा जायेगा। फिर भी वे पहले की तरह अपने हठ पर कायम बने रहे और यहाँ तक कि भारत द्वारा की गई पहल का जवाब देने से भी इनकार कर गए। फलस्वरूप लिस्बन में स्तिथ भारतीय दूतावास को जून 1953 में बंद कर दिया गया।<ref name=bluewater>{{cite book |title=Blueprint to Bluewater |last=Singh |first=Satyindra |authorlink=http://www.sikhreview.org/pdf/december2000/pdf-files/tribute.pdf |coauthors= |year= |publisher=The Indian Navy |location= |isbn= |pages= |url=http://www.indiannavy.nic.in/bptobw.pdf |accessdate=25 फरवरी 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060706083838/http://indiannavy.nic.in/bptobw.pdf |archive-date=6 जुलाई 2006 |url-status=live }}</ref> गोवा सरकार के एक बैंक कर्मचारी - '''अप्पासाहेब कर्मलकर''' ने '''नेशनल लिबरेशन मूवमेंट संगठन''' (NLMO) की बागडोर संभाली ताकि वोह पुर्तगाली-सशैत प्रदेशों को मुक्ति दिला सकें। साथ ही साथ '''आजाद गोमान्तक दल'''('''विश्वनाथ लावंडे''', '''दत्तात्रेय देशपांडे''', '''प्रभाकर सीनरी''' और '''श्री. गोले''' के नेतृत्व में), [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] ('''रजा वाकणकर''' और '''नाना कजरेकर''' के नेतृत्व में) के स्वयंसेवक दादरा और नगर हवेली को मुक्त कराने के लिए सशस्त्र हमले की तय्यारी कर रहे थे। वाकणकर और काजरेकर ने स्थलाकृति अध्ययन और स्थानीय कार्यकर्ताओं और नेताओं, जो पुर्तगाली क्षेत्र की मुक्ति के लिए आंदोलन कर रहे थे, से परिचय के लिए 1953 में दादरा और नगर हवेली का कई बार दौरा किया। अप्रैल, 1954 में तीनो संगठनो ने मिलकर एक संयुक्त मोर्चा ('''युनाइटेड फ्रंट''') निकाला और एिंल्फसटन बगीचे कि एक बैठक में, एक सशस्त्र हमले की योजना बनाई। स्वतंत्र रूप से, एक और संगठन, '''युनाइटेड फ्रंट ऑफ गोअन्स''' ने भी इसी तरह की एक योजना बनाइ।<ref name=lele /> ==== दादरा की मुक्ति ==== फ्रांसिस मैस्करेनहास और विमान देसी के नेतृत्व में युनाइटेड फ्रंट ऑफ गोअन्स के करीब 15 सदस्यों ने 22 जुलाई 1954 की रात को दादरा पुलिस स्टेशन में हमला बोला। उन्होंने उप-निरीक्षक अनिसेतो रोसारियो की हत्या कर दी।<ref>{{cite web|title=How 18th June road got its name|url=http://www.navhindtimes.in/ilive/how-18th-june-road-got-its-name|work=News Blog|publisher=Navbharat Times|accessdate=26 फ़रवरी 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102072826/http://www.navhindtimes.in/ilive/how-18th-june-road-got-its-name|archive-date=2 जनवरी 2014|url-status=dead}}</ref> अगले ही दिन पुलिस चौकी पर भारतीय [[तिरंगा]] गया और दादरा को मुक्त प्रान्त घोषित कर दिया गया। जयंतीभाई देसी को दादरा के प्रशाशन हेतु पंचायत का मुखिया बना दिया गया। ==== नारोली की मुक्ति ==== 28 जुलाई 1954 को राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ और आज़ाद गोमान्तक दल के स्वयंसेवक ने नारोली के पुलिस चौकी पर हमला बोला और पुर्तगाली अफसरों को आत्मसमर्पण करने पर मजबूर कर दिया और नारोली को आजाद किया। अगले दिन, 29 जुलाई को '''स्वतंत्र नारोली की ग्राम पंचायत''' की स्थापना हुई।<ref name=lele /> ==== सिलवासा की मुक्ति ==== कप्तान फिदाल्गो के नेतृत्व में अभी भी पुर्तगाली सेना ने नगर हवेली में स्तिथ सिलवासा में अड्डा जमाया हुआ था। कांग्रेस व आज़ाद गोमान्तक दल के स्वयंसेवकों ने मौका देखते ही सिलवासा की परिधि में स्थित पिपरिया पर कब्जा जमा लिया। करीब आते देख कप्तान फिदल्गो ने स्वतंत्रता सेनानियों को आत्मसमर्पण करने की चेतावनी दी परन्तु वे सिलवासा की और बढ़ चले। अपने निश्चित पराजय को देखते हुए कप्तान फिदल्गो 150 सैन्य करमचारियों के साथ सिलवासा से 15 किमी दूर खान्वेल भाग गए। 2 अगस्त 1954 को सिलवासा मुक्त घोषित कर दिया गया।<ref name=lele /> कप्तान फिदाल्गो, जो नगर हवेली के अंदरूनी हिस्से में छुपे थे, को आखिरकार 11 अगस्त 1954 में आत्मसमर्पण करना पड़ा। एक सार्वजनिक बैठक में '''कर्मलकर''' को प्रथम प्रशाशक के रूप में चुना गया। === भारत में संयोजन === स्वतंत्र होने के बावजूद, अंतरराष्ट्रीय (अन्तरराष्ट्रीय) न्यायलय द्वारा दादरा-नगर हवेली को पुर्तगाली संपत्ति के रूप में मान्यता प्राप्त थी।<ref>{{cite web|title= International Court of Justice Reports 1960: 6|url= http://www.icj-cij.org/docket/files/32/4521.pdf|accessdate= 09 मार्च 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20111220044651/http://www.icj-cij.org/docket/files/32/4521.pdf|archive-date= 20 दिसंबर 2011|url-status= dead}}</ref> 1954 से 1961 तक, दादरा और नगर हवेली वरिष्ठ पंचायत द्वारा संचालित एक मुक्त प्रदेश रहा। 1961 में जब भारत ने गोवा को मुक्त किया तब श्री बदलानी को एक दिन के लिए राज्य-प्रमुख बनाया गया। उन्होंने तथा भारत के प्रधान मंत्री, जवाहर लाल नेहरु, ने एक समझौते पर हस्ताक्षार किया और दादरा और नगर हवेली औपचारिक रूप से भारत में संयोजित कर दिया। === भूगोल === [[चित्र:Dadra-and-Nagar-Haveli.png|दादर और नागर हवेली का मानचित्र|thumb|150px|right]] यह केंद्र-साशित प्रदेश दो भिन्न भौगौलिक क्षेत्रों से बना है - दादरा और नगर हवेली। यह कुल ४९१ वर्ग किलोमीटर क्षेत्र में फैला हुआ है। यह उत्तर-पशिम और पूर्व में वलसाड जिले से और दक्षिण और दक्षिण-पूर्व में ठाणे और नाशिक जिले से घिरा हुआ है। दादरा और नगर हवेली के ज्यादातर हिस्से पहाड़ी है। इसके पूर्वी दिशा में सहयाद्री पर्वत श्रंखला है। प्रदेश के मध्य क्षेत्र में मैदान है जिसकी मिट्टी अत्यधिक उपजाऊ है। दमनगंगा नदी पश्चिमी तट से ६४ किलोमीटर दूर घाट से निकल कर, दादरा और नगर हवेली को पार करते हुए दमन में अरब सागर से जा मिलती है। इसकी तीन सहायक नदिया - पीरी, वर्ना और सकर्तोंद भी प्रदेश की जल-श्रोत हैं।<ref name='webmail'>{{cite web|url=http://www.webindia123.com/Territories/DADRANAGARHAVELI/land/land.htm|title=Dadra and Nagar Haveli - Land, Climate and transport|accessdate=12 जून 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120612045222/http://www.webindia123.com/Territories/DADRANAGARHAVELI/land/land.htm|archive-date=12 जून 2012|url-status=dead}}</ref> प्रदेश का लक्भाग ५३% हिस्से में वन है परन्तु केवल ४०% हिस्सा ही आरक्षित वन में गिना जाता है। समृद्ध जैव - विविधता इसे पक्षियों और जानवरों के लिए एक आदर्श निवास स्थान बनाता है। यह इसे पारिस्थितिकी पर्यटन के लिए एक आदर्श स्थान बनाता है। [[सिलवासा]] वन्य जीवन के प्रति उत्साही लोगों के लिए एक उचित पर्यावरण-पर्यटन स्थल। === जलवायु === [[चित्र:Silvassa temperature and rainfall graph.JPG|thumb|left|200px| सिलवासा के तापमान और वर्षा का ग्राफ]] दादरा और नगर हवेली के जलवायु अपने प्रकार में विशिष्ट है। तट के पास स्थित होने के नाते, यहाँ एक समुद्री जलवायु परिस्थितियां है। ग्रीष्म ऋतु गर्म और नम होती है। मई के महिना सबसे गरम होता है और अधिकतम तापमान 35° तक पहुँच जाता है। वर्षा दक्षिण पश्चिम मानसून हवाएं लती हैं वर्षा ऋतु जून से सितंबर तक रहती है। यहाँ साल में २००-२५० सेमी. वर्षा होती है और इसी कारण इसे पश्चिम भारत का [[चेरापूंजी]] कहाँ जाता है। सर्दियाँ काफी सुखद होती है और तापमान १४° से ३०° तक रहता है।<ref>{{cite web|title=Silvassa {{!}} Climate|2=Weather|3=Temperature|4=Clothing|5=Best Time to Visit Silvassa|url=http://www.hotelssilvassa.com/Silvassa-info/silvassa-climate.aspx|accessdate=12 जून 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614035012/http://www.hotelssilvassa.com/Silvassa-info/silvassa-climate.aspx|archive-date=14 जून 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SILVASSA Weather, Silvassa Weather Forecast, Temperature, Festivals, Best Season:|url=http://www.mustseeindia.com/Silvassa-weather|work=tourism|accessdate=13 जून 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120626213334/http://www.mustseeindia.com/Silvassa-weather|archive-date=26 जून 2012|url-status=dead}}</ref> === बाहरी कड़ियाँ=== *[https://web.archive.org/web/20160402150426/http://www.spandanfeatures.com/%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%a6%e0%a4%b0%e0%a4%be-%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%97%e0%a4%b0-%e0%a4%b9%e0%a4%b5%e0%a5%87%e0%a4%b2%e0%a5%80-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4-%e0%a4%b5/ दादरा नागर हवेली के भारत विलय दिवस और गोमान्तक सेना पर विशेष] *[https://web.archive.org/web/20191216170837/https://www.hindihelpzone.com/2019/10/bharat-me-kitne-jile-hai.html 2020 भारत मे कुल जिले की संख्या] === सन्दर्भ === {{reflist|2}} [[श्रेणी:दादरा और नगर हवेली ज़िला]] [[श्रेणी:दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] pfmnm5utm5py43y8zdzajentz7peosg अरेराज 0 34603 6595588 6256822 2026-08-05T01:12:01Z ~2026-43256-62 940428 /* */ लेख में विश्वसनीय संदर्भ जोड़कर जानकारी को मजबूत किया। 6595588 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = अरेराज |native_name = <small>Areraj</small> |pushpin_label = अरेराज |pushpin_map = India Bihar |coordinates = {{coord|26.55031|84.68013|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = बिहार में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[पूर्वी चम्पारण ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[बिहार]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 26014 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30 }} '''अरेराज''' (Areraj) [[भारत]] के [[बिहार]] राज्य के [[पूर्वी चम्पारण ज़िले]] में स्थित एक शहर है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=RQeAAAAAMAAJ Mehsi, Tourism and Its Prospects in Bihar and Jharkhand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411085305/http://books.google.com/books?id=RQeAAAAAMAAJ |date=11 अप्रैल 2013 }}," Kamal Shankar Srivastava, Sangeeta Prakashan, 2003</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C Mehsi, Bihar Tourism: Retrospect and Prospect] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118113423/https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C |date=18 जनवरी 2017 }}," Udai Prakash Sinha and Swargesh Kumar, Concept Publishing Company, 2012, ISBN 9788180697999</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=MMmNVZ4mP98C Revenue Administration in India: A Case Study of Bihar]," G. P. Singh, Mittal Publications, 1993, ISBN 9788170993810</ref> == विवरण == अरेराज अनुमंडल मुख्यालय भी है जो मोतिहारी से 30 किलोमीटर की दूरी पर है। यहाँ प्रख्यात मंदिर सोमेश्वर नाथ मंदिर है जो यहाँ की शोभा बढ़ाता है।यहाँ पर एक सुप्रसिद्ध शक्ति पीठ भी है जो जालपा मंदिर के नाम से विख्यात है सोमेश्वर नाथ मंदिर प्रांगण में एक बहुत ही बड़ा तालाब है हरदिया चौक से 1 किलोमीटर की दूरी पर है। == भूगोल == यह मोतिहारी से 30km की दूरी पर है। यहाँ पहुचने के लिये सड़क का मार्ग मौजूद है। इसके अलावा रेल सुविधा का शिलान्यास तत्कालीन रेल मंत्री [[नितीश कुमार|नितिश कुमार]] ने किया था जो (सुगौली-हाजीपुर रेल लाइन) है जिसका काम होना अभी बाकी है। मोतिहारी से प्रत्येक 25 - 30 मिनटों अंतराल से बसें आती रहती है। केसरिया जहाँ पर दुनिया की सबसे ऊँची स्तूप है, वो यहाँ से सिर्फ 40 किलोमीटर की दूरी पर है। == यातायात == बस, ऑटो, टेक्सी और अपनी निजी सवारियां == आदर्श स्थल == * [[बाबा सोमेशवर नाथ]] * [[अशोकस्तम्भ| अशोक स्तंभ]] * [[ भैरव मंदिर ]] == इन्हें भी देखें == * [[पूर्वी चम्पारण ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बिहार के शहर]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण जिला]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण ज़िले के नगर]] 8s1ckw6grzuqc2b5anvmlzxvzdbw5js ग़ाज़ीपुर 0 35115 6595457 6586699 2026-08-04T13:22:36Z नीरज नरेंद्र सिंह बधौतिया 870156 /* इतिहास */ 6595457 wikitext text/x-wiki {{About|शहर |इसी नाम के ज़िले |ग़ाज़ीपुर ज़िला}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र | नगर का नाम = ग़ाज़ीपुर. | प्रकार = नगर | latd = 25.574687 | longd = 83.535725 | प्रदेश = [[उत्तर प्रदेश]] | जिला = [[गाज़ीपुर ज़िला|गाजीपुर जिला]] | शासक पद = | शासक का नाम = | ऊँचाई = 62 | जनगणना का वर्ष = 2011 | जनगणना स्तर = | जनसंख्या = 3,622,727 | घनत्व = 1,072 | क्षेत्रफल = 39.2 | दूरभाष कोड = 91 (0)548 | पिनकोड = 233001 | वाहन रेजिस्ट्रेशन कोड = UP61 | वेबसाइट =http://www.ghazipur.nic.in/ | टिप्पणियाँ = Area name=Ghazipur area|शासक पद 2=|शासक का नाम 2=|parliament_const=गाजीपुर}} '''गाजीपुर''' [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] प्रान्त का एक शहर एवं [[गाज़ीपुर ज़िला|गाजीपुर जिले]] का मुख्यालय है। यह [[गंगा नदी]] के किनारे स्थित है। यह नगर उत्तर प्रदेश और [[बिहार]] की सीमा के बहुत समीप स्थित है। यहाँ की स्थानीय भाषा [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] एवं [[हिन्दी|हिंदी]] है। यह [[वाराणसी|बनारस]] से ७० कि०मी० पूर्व में स्थित है। गाजीपुर को लहुरी काशी भी कहा जाता है। गाजीपुर जिले के बहुत से युवा भारतीय सेना से जुङे हुए हैं इसलिए गाजीपुर जिले को वीरो की धरती भी कहा जाता है। मरणोपरान्त परमवीर चक्र से सम्मानित वीर [[अब्दुल हमीद]] यहीं के रहने वाले थें। एशिया का सबसे बड़ा गांव [[गहमर]] इसी जिले का हिस्सा है। जहां आज भी लगभग सभी घरों के न्यूनतम एक लोग सेना में तैनात है।<ref>[https://www.bhaskar.com/news/UP-VAR-LCL-army-day-special-story-on-troops-village-gahmar-in-ghazipur-5791488-PHO.html एशिया का सबसे बड़ा गांव है ये, जहां हर घर में पैदा होते हैं सोलजर], [[दैनिक भास्कर]]।</ref> गाजीपुर, अंग्रेजों द्वारा १८२० में स्थापित, एशिया में सबसे बड़े [[अफ़ीम]] के कारखाने के लिए प्रख्यात है। यहाँ हथकरघा तथा इत्र उद्योग भी हैं। ब्रिटिश भारत के गवर्नर जनरल [[लॉर्ड कॉर्नवालिस]] की मृत्यु यहीं हुई थी तथा वे यहीं दफन हैं। [[सैदपुर, गाजीपुर|सैदपुर]] — यह गाजीपुर का एक सबसे व्यापक तहसील है सैदपुर के भीतरी में गुप्त साम्राज्य द्वारा बनाया गया स्तंभ लेख है जिसे इतिहास में भीतरी का स्तंभ लेख के नाम से जाना जाता है और यही एक सदियों पुराना विष्णु मंदिर भी है जो अब जर्जर अवस्था में है। {{citation needed|date=February 2021}} == इतिहास == गाजीपुर की नाम परिवर्तन [[तुग़लक़ राजवंश|तुग़लक़ वंश]] के शासन काल में सैय्यद मसूद ग़ाज़ी द्वारा किया गया था इसको लहुरी कोसी के नाम से भी जाना जाता था । ऐतिहासिक दस्तावेजों के मुताबिक ग़ाज़ीपुर के ''कठउत'' [[पृथ्वीराज चौहान]] के वंशज राजा मान्धाता का गढ़ था। राजा मांधाता [[दिल्ली]] सुल्तान की अधीनता को अस्वीकार कर स्वतंत्र रूप से शासन कर रहा था। दिल्ली के [[तुग़लक़ राजवंश|तुगलक वंश]] के सुल्तान को इस बात की सूचना दी गई जिसके बाद [[मुहम्मद बिन तुग़लक़|मुहम्मद बिन तुगलक]] के सिपहसालार सैयद मसूद अल हुसैनी ने सेना की टुकड़ी के साथ राजा मांधाता के गढ़ पर हमला कर दिया। इस युद्ध में राजा मांधाता की पराजय हुई। जिसके बाद मृत राजा की संपत्ति का उत्तराधिकारी सैयद मसूद अल हुसैनी को बना दिया गया। इस जंग में जीत के बाद दिल्ली सुल्तान की ओर से सैयद मसूद अल हुसैनी को ''मलिक-अल-सादात गााजी'' की उपाधि से नवाजा गया। जिसके बाद सैयद मसूद गाजी ने कठउत के बगल में गौसुपर को अपना गढ़ बनाया।<ref>{{cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=6DYVAAAAIAAJ&pg=PA325&lpg=PA325&dq=king+mandhata+Ghazipur&source=bl&ots=0VkWQEte2u&sig=-LXTdDc-AOyQsKmiyBlAILu1D24&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixy_WBi67UAhVFQ48KHaVZCQgQ6AEIVjAH#v=onepage&q=king%20mandhata%20Ghazipur&f=false|title=An Historical Atlas of Islam|publisher=books.google.co.in|accessdate=2017-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225175537/https://books.google.co.in/books?id=6DYVAAAAIAAJ&pg=PA325&lpg=PA325&dq=king+mandhata+Ghazipur&source=bl&ots=0VkWQEte2u&sig=-LXTdDc-AOyQsKmiyBlAILu1D24&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixy_WBi67UAhVFQ48KHaVZCQgQ6AEIVjAH#v=onepage&q=king%20mandhata%20Ghazipur&f=false|archive-date=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> [[वैदिक सभ्यता|वैदिक काल]] में ग़ाज़ीपुर घने वनों से ढका था तथा उस समय यहाँ कई संतों के आश्रम थे।<ref>{{cite web|url=http://ghazipur.nic.in/history.htm|title=Ghazipur That is known as Gadhipuri|date=|publisher=Ghazipur.nic.in|accessdate=2012-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811083937/http://ghazipur.nic.in/history.htm|archive-date=11 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref>इस स्थान का सम्बन्ध रामायण से भी है। कहा जाता है कि महर्षि [[परशुराम]] के पिता जमदग्नि यहाँ रहते थे।<ref name="(India)1982">{{cite book|author=Uttar Pradesh (India)|title=Uttar Pradesh District Gazetteers: Ghazipur|url=https://books.google.com/books?id=UnAbAAAAIAAJ|year=1982|publisher=Government of Uttar Pradesh|pages=15–16}}</ref>प्रसिद्ध गौतम महर्षि तथा च्यवन ने यहीं शिक्षा प्राप्त की। भगवान बुद्ध ने अपना पहला प्रवचन सारनाथ में दिया था जोकि यहाँ से अधिक दूर नहीं है।<ref>{{cite web|url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_up_sarnath.asp|title=Sarnath Buddhist Pilgrimage - Ticketed Monument - Archaeological Survey of India|date=|publisher=Asi.nic.in|accessdate=2012-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120416091701/http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_up_sarnath.asp|archive-date=16 अप्रैल 2012|url-status=dead}}</ref>बहुत से स्तूप उस काल के प्रमाण हैं।<ref name="PlacesOfInterest">{{cite web|url=http://ghazipur.nic.in/placeofinterest.htm|title=Places of Interest of District Ghazipur|date=|publisher=Ghazipur.nic.in|accessdate=2012-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817182141/http://www.ghazipur.nic.in/placeofinterest.htm|archive-date=17 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref>ग़ाज़ीपुर सल्तनत काल से मुग़ल काल तक एक महत्त्वपूर्ण क्षेत्र था।<ref name="Manuscript">Hsüan Tsang (629AD), Buddhist Records of the Western World, Vol 2 [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509074732/https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft|date=9 मई 2016}}, ''[[Trübner's Oriental Series, 1884]]'', TRUBNER & CO, LUDGATE, London, Page 61, Retrieved on 03 January 2017</ref> ==प्रसिद्ध स्थान== === रामलीला मैदान === [[रामलीला मैदान]] लंका मैदान के नाम से भी जाना जाता है। यह शहर के बीच में स्थित एक मैदान है, जहाँ रामलीला होता है। यह चारदीवारी से घिरा हुआ तथा दो मुख्य गेट के साथ सुव्यवस्थित है। जनसभा एवं प्रदर्शनी इत्यादि भी इसी मैदान में होते हैं। इसके किनारे एक तालाब भी है। === गंगा घाट === पवित्र नदी मानी जाने वाली "गंगा नदी" गाजीपुर से होकर बहती है।यह नदी गाजीपुर के सिधौना क्षेत्र से [[गोमती नदी]] का संगम करते हुए जिले में प्रवेश करती है| गाजीपुर में वाराणसी के घाटों की तरह कई गंगा घाट हैं जिनमें प्रमुख ददरीघाट, कलेक्टर घाट, स्टीमर घाट, चितनाथ घाट, पोस्ताघाट, रामेश्वर घाट, पक्का घाट, कंकड़िया घाट, महादेव घाट, सिकंदरपुर घाट,चकेरी धाम घाट,महादेव घाट,सगत घाट,रंग महल घाट,राम जानकी घाट,महावीर घाट, (सैदपुर), बराह घाट (औडिहार) ,श्मशान घाट(सबसे पूर्व दिशा ) तथा मुख्य रूप से सिकन्दरपुर घाट जो करण्डा परगना मे प्रचलित घाटो मे शामिल हैं। अतः इसे "लहुरी काशी" भी कहते हैं। === नेहरू स्टेडियम === यह गाजीपुर शहर का एकमात्र स्टेडियम है, जिसका नाम भारत के प्रथम प्रधानमंत्री [[जवाहरलाल नेहरू]] के नाम पड़ा है। स्टेडियम आम तौर पर विभिन्न जिला स्तरीय खेलकूद प्रतियोगिताओं के लिए प्रयोग किया जाता है। जनपद गाजीपुर में मिनी स्टेडियम मिर्चा,उसिया,बारा,देवैथा,रामपुर फुटबॉल, कुश्ती इत्यादि गांव में स्टेडियमों की संख्या ज्यादा है ===चकेरी धाम=== सैदपर से 10 किलोमीटर पूर्व की दिशा मे मां गंगा के किनारे पर बसा है। इस मन्दिर की स्थापना काशी के राजा ने सैकड़ो साल पहले करायी थी। मन्दिर के पश्चिम दिशा में राजा की नील और चुने के कारख़ाने टूटे अवस्था मे आज भी विद्यमान है, पास में ही अधिकारिक आवास भी मौजूद है। नवनिर्मित मन्दिर के निर्माणकर्ता एक महंत जी है। ===महाहर धाम=== ग़ाज़ीपुर जिले का सबसे बडा मन्दिर है। धार्मिक आस्था का प्रमुख केन्द्र है ।यह शहर से 30 किलोमीटर दूर कासिमाबाद क्षेत्र में स्थित शहर का सबसे बड़ा तीर्थस्थल है। यह भी माना जाता है कि भगवान श्री राम के पिता, दशरथ ने इसी स्थान पर श्रवण कुमार को वाण मारा था। === कामाख्या धाम मंदिर === ग़ाज़ीपुर जिले का दुसरा सबसे बडा मन्दिर है। धार्मिक आस्था का प्रमुख केन्द्र है।यह मंदिर गहमर के पास है । ===गाजीपुर आध्यात्मिक आश्रम === मौनी धाम (देवकली चोचकपूर) मेला और स्नान के लिये,[[पवहारी बाबा]] आश्रम (कुर्था) स्वामी विवेकानंद के उपदेश लिये, गंगा दास आश्रम (करण्डा) मा मुलायम सिह और माननीय योगी जी के लिये । ये झासी की रानी के लिये युध्द मे सहायता भी किये थे। हथिया राम मठ आश्रम अपंग लोगो के इलाज के लिये, भूड़कूडा आश्रम सनातन धर्म के लिये (जखनिया), चौमुख धाम आश्रम धार्मिक आस्था का केन्द्र (देवकली ), किनाराम आश्रम (देवकली के अन्दर), नागा धाम आश्रम (करण्डा) मेला और स्नान के लिये, विछुडन नाथ, बूढे महादेव धार्मिक आस्था का केन्द्र, साई तकिया आश्रम (सैदपुर), चंडी का धाम धार्मिक आस्था का केन्द्र (देवकली ), नवाजु धाम आश्रम ( जमनिया) दुध के लिये प्रसिद्ध है। पशुओं के रोग मुक्त के लिये (मसोन धाम आश्रम) ,सगत घाट (मतन्ग ऋषि की तपोभूमि) ,रंग महल सन्त श्याम दास की समाधि, रामा नंद मठ, सैदपुर और औडिहार मे स्थित। इस स्थान को हुडो के युध्द के लिये जाना जाता है और इत्यादि छोटे बडे धाम और आश्रम स्थित है। ये आश्रम और धाम अपनी छवि से गाजीपुर को सुशोभित करते है। == जनसंख्या == 2024 में ग़ाज़ीपुर शहर की वर्तमान अनुमानित जनसंख्या 155,000 है, जबकि ग़ाज़ीपुर मेट्रो की जनसंख्या 169,000 अनुमानित है। भारत की जनगणना की अनंतिम रिपोर्ट के अनुसार, 2011 में ग़ाज़ीपुर की जनसंख्या 110,587 है|<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/151-ghazipur.html#:~:text=The%20Ghazipur%20city%20is%20located,was%20postponed%20due%20to%20Covid.|title=Ghazipur City Population 2024 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population|website=www.census2011.co.in|access-date=2024-12-19}}</ref> == प्रसिद्ध व्यक्ति == *[[सहजानन्द सरस्वती|सहजानंद सरस्वती]], तपस्वी और नेता *[[अब्दुल हमीद]], भारत के सर्वोच्च सैन्य पुरस्कार[[ परम वीर चक्र]] के प्राप्तकर्ता *[[मोहम्मद हामिद अंसारी]], भारत के पूर्व उपराष्ट्रपति <ref>{{Cite web |url=http://www.vicepresidentofindia.nic.in/homepage |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 फ़रवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212224557/http://www.vicepresidentofindia.nic.in/homepage |archive-date=12 फ़रवरी 2019 |url-status=dead }}</ref>[[पद्म श्री]] *[[कलराज मिश्र]] ,राज्यपाल, राजस्थान *[[लॉर्ड कॉर्नवालिस|लॉर्ड कार्नवालिस]], [[उत्तर अमेरिका|उत्तरी अमेरिका]], [[आयरलैण्ड|आयरलैंड]] और भारत के औपनिवेशिक प्रशासक की यहाँ मृत्यु हो गई। *[[नज़ीर हुसैन|नजीर हुसैन]] , [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] अभिनेता और [[भोजपुरी सिनेमा]] के जनक [[नज़ीर हुसैन|नजीर हुसैन]] *[[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]], [[सांसद|संसद सदस्य]] केंद्रीय मंत्री *[[राही मासूम रज़ा]], लेखक और कवि<ref>{{Cite web |url=http://www.abhivyakti-hindi.org/sansmaran/2001/meriyadon.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 फ़रवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908034443/http://www.abhivyakti-hindi.org/sansmaran/2001/meriyadon.htm |archive-date=8 सितंबर 2017 |url-status=dead }}</ref> *[[दिनेश लाल यादव]], गायक और अभिनेता *[[राम बहादुर राय|रामबहादुर राय]] ,[[पत्रकार]][[पद्म श्री]] *[[विवेकी राय]], हिन्दी और भोजपुरी भाषा के&nbsp; साहित्यकार *[[विनोद राय]] ,पूर्व नियन्त्रक एवं महालेखापरीक्षक *[[मनोज सिन्हा]], उप राज्यपाल जम्मू और कश्मीर , (पूर्व सांसद व पूर्व रेल राज्य एवं संचार मंत्री)<ref>{{Cite web |url=https://www.indiatoday.in/manoj-sinha |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 फ़रवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228180243/https://www.indiatoday.in/manoj-sinha |archive-date=28 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref> *[[कैलाश यादव]] पूर्व कैबिनेट मंत्री उत्तर प्रदेश *[[कुबेर नाथ राय]] , हिन्दी के ललित निबंधकर *[[शिव पूजन राय]] ,1942 के शहीद *राजेश्वर प्रसाद सिंह , गाजीपुर के मालवीय ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के नगर]] [[श्रेणी:गाज़ीपुर ज़िला]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोग]] 0g337flopawns297cf4y609vsibp05w 6595458 6595457 2026-08-04T13:23:04Z नीरज नरेंद्र सिंह बधौतिया 870156 /* इतिहास */ 6595458 wikitext text/x-wiki {{About|शहर |इसी नाम के ज़िले |ग़ाज़ीपुर ज़िला}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र | नगर का नाम = ग़ाज़ीपुर. | प्रकार = नगर | latd = 25.574687 | longd = 83.535725 | प्रदेश = [[उत्तर प्रदेश]] | जिला = [[गाज़ीपुर ज़िला|गाजीपुर जिला]] | शासक पद = | शासक का नाम = | ऊँचाई = 62 | जनगणना का वर्ष = 2011 | जनगणना स्तर = | जनसंख्या = 3,622,727 | घनत्व = 1,072 | क्षेत्रफल = 39.2 | दूरभाष कोड = 91 (0)548 | पिनकोड = 233001 | वाहन रेजिस्ट्रेशन कोड = UP61 | वेबसाइट =http://www.ghazipur.nic.in/ | टिप्पणियाँ = Area name=Ghazipur area|शासक पद 2=|शासक का नाम 2=|parliament_const=गाजीपुर}} '''गाजीपुर''' [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] प्रान्त का एक शहर एवं [[गाज़ीपुर ज़िला|गाजीपुर जिले]] का मुख्यालय है। यह [[गंगा नदी]] के किनारे स्थित है। यह नगर उत्तर प्रदेश और [[बिहार]] की सीमा के बहुत समीप स्थित है। यहाँ की स्थानीय भाषा [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] एवं [[हिन्दी|हिंदी]] है। यह [[वाराणसी|बनारस]] से ७० कि०मी० पूर्व में स्थित है। गाजीपुर को लहुरी काशी भी कहा जाता है। गाजीपुर जिले के बहुत से युवा भारतीय सेना से जुङे हुए हैं इसलिए गाजीपुर जिले को वीरो की धरती भी कहा जाता है। मरणोपरान्त परमवीर चक्र से सम्मानित वीर [[अब्दुल हमीद]] यहीं के रहने वाले थें। एशिया का सबसे बड़ा गांव [[गहमर]] इसी जिले का हिस्सा है। जहां आज भी लगभग सभी घरों के न्यूनतम एक लोग सेना में तैनात है।<ref>[https://www.bhaskar.com/news/UP-VAR-LCL-army-day-special-story-on-troops-village-gahmar-in-ghazipur-5791488-PHO.html एशिया का सबसे बड़ा गांव है ये, जहां हर घर में पैदा होते हैं सोलजर], [[दैनिक भास्कर]]।</ref> गाजीपुर, अंग्रेजों द्वारा १८२० में स्थापित, एशिया में सबसे बड़े [[अफ़ीम]] के कारखाने के लिए प्रख्यात है। यहाँ हथकरघा तथा इत्र उद्योग भी हैं। ब्रिटिश भारत के गवर्नर जनरल [[लॉर्ड कॉर्नवालिस]] की मृत्यु यहीं हुई थी तथा वे यहीं दफन हैं। [[सैदपुर, गाजीपुर|सैदपुर]] — यह गाजीपुर का एक सबसे व्यापक तहसील है सैदपुर के भीतरी में गुप्त साम्राज्य द्वारा बनाया गया स्तंभ लेख है जिसे इतिहास में भीतरी का स्तंभ लेख के नाम से जाना जाता है और यही एक सदियों पुराना विष्णु मंदिर भी है जो अब जर्जर अवस्था में है। {{citation needed|date=February 2021}} == इतिहास == गाजीपुर का नाम परिवर्तन [[तुग़लक़ राजवंश|तुग़लक़ वंश]] के शासन काल में सैय्यद मसूद ग़ाज़ी द्वारा किया गया था इसको लहुरी कोसी के नाम से भी जाना जाता था । ऐतिहासिक दस्तावेजों के मुताबिक ग़ाज़ीपुर के ''कठउत'' [[पृथ्वीराज चौहान]] के वंशज राजा मान्धाता का गढ़ था। राजा मांधाता [[दिल्ली]] सुल्तान की अधीनता को अस्वीकार कर स्वतंत्र रूप से शासन कर रहा था। दिल्ली के [[तुग़लक़ राजवंश|तुगलक वंश]] के सुल्तान को इस बात की सूचना दी गई जिसके बाद [[मुहम्मद बिन तुग़लक़|मुहम्मद बिन तुगलक]] के सिपहसालार सैयद मसूद अल हुसैनी ने सेना की टुकड़ी के साथ राजा मांधाता के गढ़ पर हमला कर दिया। इस युद्ध में राजा मांधाता की पराजय हुई। जिसके बाद मृत राजा की संपत्ति का उत्तराधिकारी सैयद मसूद अल हुसैनी को बना दिया गया। इस जंग में जीत के बाद दिल्ली सुल्तान की ओर से सैयद मसूद अल हुसैनी को ''मलिक-अल-सादात गााजी'' की उपाधि से नवाजा गया। जिसके बाद सैयद मसूद गाजी ने कठउत के बगल में गौसुपर को अपना गढ़ बनाया।<ref>{{cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=6DYVAAAAIAAJ&pg=PA325&lpg=PA325&dq=king+mandhata+Ghazipur&source=bl&ots=0VkWQEte2u&sig=-LXTdDc-AOyQsKmiyBlAILu1D24&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixy_WBi67UAhVFQ48KHaVZCQgQ6AEIVjAH#v=onepage&q=king%20mandhata%20Ghazipur&f=false|title=An Historical Atlas of Islam|publisher=books.google.co.in|accessdate=2017-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225175537/https://books.google.co.in/books?id=6DYVAAAAIAAJ&pg=PA325&lpg=PA325&dq=king+mandhata+Ghazipur&source=bl&ots=0VkWQEte2u&sig=-LXTdDc-AOyQsKmiyBlAILu1D24&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixy_WBi67UAhVFQ48KHaVZCQgQ6AEIVjAH#v=onepage&q=king%20mandhata%20Ghazipur&f=false|archive-date=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> [[वैदिक सभ्यता|वैदिक काल]] में ग़ाज़ीपुर घने वनों से ढका था तथा उस समय यहाँ कई संतों के आश्रम थे।<ref>{{cite web|url=http://ghazipur.nic.in/history.htm|title=Ghazipur That is known as Gadhipuri|date=|publisher=Ghazipur.nic.in|accessdate=2012-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811083937/http://ghazipur.nic.in/history.htm|archive-date=11 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref>इस स्थान का सम्बन्ध रामायण से भी है। कहा जाता है कि महर्षि [[परशुराम]] के पिता जमदग्नि यहाँ रहते थे।<ref name="(India)1982">{{cite book|author=Uttar Pradesh (India)|title=Uttar Pradesh District Gazetteers: Ghazipur|url=https://books.google.com/books?id=UnAbAAAAIAAJ|year=1982|publisher=Government of Uttar Pradesh|pages=15–16}}</ref>प्रसिद्ध गौतम महर्षि तथा च्यवन ने यहीं शिक्षा प्राप्त की। भगवान बुद्ध ने अपना पहला प्रवचन सारनाथ में दिया था जोकि यहाँ से अधिक दूर नहीं है।<ref>{{cite web|url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_up_sarnath.asp|title=Sarnath Buddhist Pilgrimage - Ticketed Monument - Archaeological Survey of India|date=|publisher=Asi.nic.in|accessdate=2012-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120416091701/http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_up_sarnath.asp|archive-date=16 अप्रैल 2012|url-status=dead}}</ref>बहुत से स्तूप उस काल के प्रमाण हैं।<ref name="PlacesOfInterest">{{cite web|url=http://ghazipur.nic.in/placeofinterest.htm|title=Places of Interest of District Ghazipur|date=|publisher=Ghazipur.nic.in|accessdate=2012-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817182141/http://www.ghazipur.nic.in/placeofinterest.htm|archive-date=17 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref>ग़ाज़ीपुर सल्तनत काल से मुग़ल काल तक एक महत्त्वपूर्ण क्षेत्र था।<ref name="Manuscript">Hsüan Tsang (629AD), Buddhist Records of the Western World, Vol 2 [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509074732/https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft|date=9 मई 2016}}, ''[[Trübner's Oriental Series, 1884]]'', TRUBNER & CO, LUDGATE, London, Page 61, Retrieved on 03 January 2017</ref> ==प्रसिद्ध स्थान== === रामलीला मैदान === [[रामलीला मैदान]] लंका मैदान के नाम से भी जाना जाता है। यह शहर के बीच में स्थित एक मैदान है, जहाँ रामलीला होता है। यह चारदीवारी से घिरा हुआ तथा दो मुख्य गेट के साथ सुव्यवस्थित है। जनसभा एवं प्रदर्शनी इत्यादि भी इसी मैदान में होते हैं। इसके किनारे एक तालाब भी है। === गंगा घाट === पवित्र नदी मानी जाने वाली "गंगा नदी" गाजीपुर से होकर बहती है।यह नदी गाजीपुर के सिधौना क्षेत्र से [[गोमती नदी]] का संगम करते हुए जिले में प्रवेश करती है| गाजीपुर में वाराणसी के घाटों की तरह कई गंगा घाट हैं जिनमें प्रमुख ददरीघाट, कलेक्टर घाट, स्टीमर घाट, चितनाथ घाट, पोस्ताघाट, रामेश्वर घाट, पक्का घाट, कंकड़िया घाट, महादेव घाट, सिकंदरपुर घाट,चकेरी धाम घाट,महादेव घाट,सगत घाट,रंग महल घाट,राम जानकी घाट,महावीर घाट, (सैदपुर), बराह घाट (औडिहार) ,श्मशान घाट(सबसे पूर्व दिशा ) तथा मुख्य रूप से सिकन्दरपुर घाट जो करण्डा परगना मे प्रचलित घाटो मे शामिल हैं। अतः इसे "लहुरी काशी" भी कहते हैं। === नेहरू स्टेडियम === यह गाजीपुर शहर का एकमात्र स्टेडियम है, जिसका नाम भारत के प्रथम प्रधानमंत्री [[जवाहरलाल नेहरू]] के नाम पड़ा है। स्टेडियम आम तौर पर विभिन्न जिला स्तरीय खेलकूद प्रतियोगिताओं के लिए प्रयोग किया जाता है। जनपद गाजीपुर में मिनी स्टेडियम मिर्चा,उसिया,बारा,देवैथा,रामपुर फुटबॉल, कुश्ती इत्यादि गांव में स्टेडियमों की संख्या ज्यादा है ===चकेरी धाम=== सैदपर से 10 किलोमीटर पूर्व की दिशा मे मां गंगा के किनारे पर बसा है। इस मन्दिर की स्थापना काशी के राजा ने सैकड़ो साल पहले करायी थी। मन्दिर के पश्चिम दिशा में राजा की नील और चुने के कारख़ाने टूटे अवस्था मे आज भी विद्यमान है, पास में ही अधिकारिक आवास भी मौजूद है। नवनिर्मित मन्दिर के निर्माणकर्ता एक महंत जी है। ===महाहर धाम=== ग़ाज़ीपुर जिले का सबसे बडा मन्दिर है। धार्मिक आस्था का प्रमुख केन्द्र है ।यह शहर से 30 किलोमीटर दूर कासिमाबाद क्षेत्र में स्थित शहर का सबसे बड़ा तीर्थस्थल है। यह भी माना जाता है कि भगवान श्री राम के पिता, दशरथ ने इसी स्थान पर श्रवण कुमार को वाण मारा था। === कामाख्या धाम मंदिर === ग़ाज़ीपुर जिले का दुसरा सबसे बडा मन्दिर है। धार्मिक आस्था का प्रमुख केन्द्र है।यह मंदिर गहमर के पास है । ===गाजीपुर आध्यात्मिक आश्रम === मौनी धाम (देवकली चोचकपूर) मेला और स्नान के लिये,[[पवहारी बाबा]] आश्रम (कुर्था) स्वामी विवेकानंद के उपदेश लिये, गंगा दास आश्रम (करण्डा) मा मुलायम सिह और माननीय योगी जी के लिये । ये झासी की रानी के लिये युध्द मे सहायता भी किये थे। हथिया राम मठ आश्रम अपंग लोगो के इलाज के लिये, भूड़कूडा आश्रम सनातन धर्म के लिये (जखनिया), चौमुख धाम आश्रम धार्मिक आस्था का केन्द्र (देवकली ), किनाराम आश्रम (देवकली के अन्दर), नागा धाम आश्रम (करण्डा) मेला और स्नान के लिये, विछुडन नाथ, बूढे महादेव धार्मिक आस्था का केन्द्र, साई तकिया आश्रम (सैदपुर), चंडी का धाम धार्मिक आस्था का केन्द्र (देवकली ), नवाजु धाम आश्रम ( जमनिया) दुध के लिये प्रसिद्ध है। पशुओं के रोग मुक्त के लिये (मसोन धाम आश्रम) ,सगत घाट (मतन्ग ऋषि की तपोभूमि) ,रंग महल सन्त श्याम दास की समाधि, रामा नंद मठ, सैदपुर और औडिहार मे स्थित। इस स्थान को हुडो के युध्द के लिये जाना जाता है और इत्यादि छोटे बडे धाम और आश्रम स्थित है। ये आश्रम और धाम अपनी छवि से गाजीपुर को सुशोभित करते है। == जनसंख्या == 2024 में ग़ाज़ीपुर शहर की वर्तमान अनुमानित जनसंख्या 155,000 है, जबकि ग़ाज़ीपुर मेट्रो की जनसंख्या 169,000 अनुमानित है। भारत की जनगणना की अनंतिम रिपोर्ट के अनुसार, 2011 में ग़ाज़ीपुर की जनसंख्या 110,587 है|<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/151-ghazipur.html#:~:text=The%20Ghazipur%20city%20is%20located,was%20postponed%20due%20to%20Covid.|title=Ghazipur City Population 2024 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population|website=www.census2011.co.in|access-date=2024-12-19}}</ref> == प्रसिद्ध व्यक्ति == *[[सहजानन्द सरस्वती|सहजानंद सरस्वती]], तपस्वी और नेता *[[अब्दुल हमीद]], भारत के सर्वोच्च सैन्य पुरस्कार[[ परम वीर चक्र]] के प्राप्तकर्ता *[[मोहम्मद हामिद अंसारी]], भारत के पूर्व उपराष्ट्रपति <ref>{{Cite web |url=http://www.vicepresidentofindia.nic.in/homepage |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 फ़रवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212224557/http://www.vicepresidentofindia.nic.in/homepage |archive-date=12 फ़रवरी 2019 |url-status=dead }}</ref>[[पद्म श्री]] *[[कलराज मिश्र]] ,राज्यपाल, राजस्थान *[[लॉर्ड कॉर्नवालिस|लॉर्ड कार्नवालिस]], [[उत्तर अमेरिका|उत्तरी अमेरिका]], [[आयरलैण्ड|आयरलैंड]] और भारत के औपनिवेशिक प्रशासक की यहाँ मृत्यु हो गई। *[[नज़ीर हुसैन|नजीर हुसैन]] , [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] अभिनेता और [[भोजपुरी सिनेमा]] के जनक [[नज़ीर हुसैन|नजीर हुसैन]] *[[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]], [[सांसद|संसद सदस्य]] केंद्रीय मंत्री *[[राही मासूम रज़ा]], लेखक और कवि<ref>{{Cite web |url=http://www.abhivyakti-hindi.org/sansmaran/2001/meriyadon.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 फ़रवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908034443/http://www.abhivyakti-hindi.org/sansmaran/2001/meriyadon.htm |archive-date=8 सितंबर 2017 |url-status=dead }}</ref> *[[दिनेश लाल यादव]], गायक और अभिनेता *[[राम बहादुर राय|रामबहादुर राय]] ,[[पत्रकार]][[पद्म श्री]] *[[विवेकी राय]], हिन्दी और भोजपुरी भाषा के&nbsp; साहित्यकार *[[विनोद राय]] ,पूर्व नियन्त्रक एवं महालेखापरीक्षक *[[मनोज सिन्हा]], उप राज्यपाल जम्मू और कश्मीर , (पूर्व सांसद व पूर्व रेल राज्य एवं संचार मंत्री)<ref>{{Cite web |url=https://www.indiatoday.in/manoj-sinha |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 फ़रवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228180243/https://www.indiatoday.in/manoj-sinha |archive-date=28 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref> *[[कैलाश यादव]] पूर्व कैबिनेट मंत्री उत्तर प्रदेश *[[कुबेर नाथ राय]] , हिन्दी के ललित निबंधकर *[[शिव पूजन राय]] ,1942 के शहीद *राजेश्वर प्रसाद सिंह , गाजीपुर के मालवीय ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के नगर]] [[श्रेणी:गाज़ीपुर ज़िला]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोग]] 4cnjno9b86srh96jxno51mdxe97pyr3 हल्दिया 0 35136 6595538 6355123 2026-08-04T18:14:52Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595538 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = हल्दिया |other_name = Haldia<br>হলদিয়া |image = Haldia port@.png |image_caption = हल्दिया बंदरगाह |pushpin_label = हल्दिया |pushpin_map = India West Bengal |coordinates = {{coord|22.0667|88.0698|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = पश्चिम बंगाल में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[पश्चिम बंगाल]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[पूर्व मेदिनीपुर ज़िला]] |population_total = 207695 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[बंगाली भाषा|बंगाली]] |altitude = 8 }} [[File:Haldia Petrochemicals WP 20180710 20 28 49 Pro.jpg|thumb|हल्दिया पेट्रोकेमिकल्स]] [[File:Haldi River, Haldia, East Medinipur1.jpg|thumb|हल्दी नदी, हल्दिया]] '''हल्दिया''' (Haldia) [[भारत]] के [[पश्चिम बंगाल]] राज्य के [[पूर्व मेदिनीपुर जिला|पूर्व मेदिनीपुर ज़िले]] में स्थित एक औद्योगिक शहर है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=DKp9BAAAQBAJ Lonely Planet West Bengal: Chapter from India Travel Guide]," Lonely Planet Publications, 2012, ISBN 9781743212202</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=FtMNn5roPssC Kolkata and West Bengal Rough Guides Snapshot India]," Rough Guides, Penguin, 2012, ISBN 9781409362074</ref> == भूगोल व बंदरगाह == हल्दिया भारत के पूर्वी समुद्रतट का एक प्रमुख [[बन्दरगाह|बंदरगाह]] और औद्योगिक केन्द्र है, जो [[कोलकाता|कलकत्ता]] से लगभग 125 किलोमीटर दक्षिण-पश्चिम की ओर, [[हुगली नदी]] के मुहाने के पास स्थित है। हल्दिया नगर की सीमा [[हल्दी नदी]] से सटी है, जो [[गंगा नदी|गंगा]] नदी की एक शाखा है। हल्दिया शहर कई [[शैल-रसायन|पेट्रोकेमिकल]] व्यवसायों का केंद्र है, और इसे [[कोलकाता]] और इसके अंतर्देशीय क्षेत्र के लिए एक प्रमुख व्यापारी बंदरगाह के रूप में कार्य करने के लिए विकसित किया जा रहा है। ==जनसांख्यिकी== २०११ की जनगणना के अनुसार, हल्दिया की आबादी २,००,७६२ थी, जिसमें से १,०४,८५२ पुरुष थे और ९५,९१० महिलाएं थीं। ७ साल से कम आयु के शिशुओं की जनसंख्या २१,१२२ थी और ७+ के नागरिकिओं की आबादी के लिए साक्षरता दर ८९.०६% प्रतिशत दर्ज की गई थी।<ref>{{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf | title = Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above | work = Provisional Population Totals, Census of India 2011 | publisher = | accessdate = 2011-10-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111113152754/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf | archive-date = 13 नवंबर 2011 | url-status = live }}</ref> ==भूगोल== हल्दिया नगर [[हुगली नदी]] के मुहाने पर स्थित है। यह हुगली नदी और [[हल्दी नदी]] के संगम पर स्थित है, जोकि गंगा नदी की दो शाखाएं हैं। यह नगर {{Coord|22.03|N|88.06|E|}}.<ref>{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/28/Haldia.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Haldia |access-date=11 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180412083702/http://www.fallingrain.com/world/IN/28/Haldia.html |archive-date=12 अप्रैल 2018 |url-status=dead |archivedate=12 अप्रैल 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180412083702/http://www.fallingrain.com/world/IN/28/Haldia.html }}</ref> पर अवस्थित है, और समुद्र सतह से इसकी औसत ऊँचाई ८ मीटर है। ==उद्योग== हल्दिया में कई भारी औद्योगिक कम्पनियाँ स्थापित हैं, जिनमें साउथ एशियन पेट्रोकेमिकल्स लिमिटेड, इंडियन ऑयल कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आईओसीएल), एक्साइड, शॉ वालेस, टाटा केमिकल्स, हल्दिया पेट्रोकेमिकल्स, इंडिया पावर कॉर्पोरेशन लिमिटेड, हिंदुस्तान लीवर और मित्सुबिशी केमिकल कॉरपोरेशन भी शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.m-kagaku.co.jp/english/newsreleases/2009/20090223-2.html |title=Archived copy |accessdate=2013-06-09 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120723191805/http://www.m-kagaku.co.jp/english/newsreleases/2009/20090223-2.html |archivedate=2012-07-23 |df= }}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[पूर्व मेदिनीपुर जिला|पूर्व मेदिनीपुर ज़िला]] *[[हल्दिया बंदरगाह]] *[[हुगली औद्योगिक क्षेत्र]] *[[हुगली नदी]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} * <ref>{{Cite web|url=https://www.truetechreview.com/|title=Home » True Tech Review|last=Hasan|first=Mahmudul|authorlink=https://www.truetechreview.com/author/truetechreview-com/|date=2023-09-11|website=True Tech Review|publisher=True Tech Review|location=Haldia, West Bengal|language=en-US|access-date=2025-01-23}}</ref>''.'' ''[https://www.truetechreview.com/discover-360-corners-of-haldia-city/ Discover 360° Corners Of Haldia City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241217220756/https://www.truetechreview.com/discover-360-corners-of-haldia-city/ |date=17 दिसंबर 2024 }}. [https://www.truetechreview.com/ True Tech Review].'' * <ref>{{Cite web|url=https://www.truetechreview.com/the-aala-haldia-best-restaurant-in-haldia/|title=The Aala Haldia – Best Restaurant in Haldia for Delicious Food & Great Ambiance|last=Hasan|first=Mahmudul|authorlink=https://www.truetechreview.com/author/truetechreview-com/|website=True Tech Review|publisher="True Tech Review" which owns "www.truetechreview.com"|access-date=23 जनवरी 2025|archive-date=23 जनवरी 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123043519/https://www.truetechreview.com/the-aala-haldia-best-restaurant-in-haldia/|url-status=dead}}</ref>[https://www.truetechreview.com/the-aala-haldia-best-restaurant-in-haldia/ The Aala Haldia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123043519/https://www.truetechreview.com/the-aala-haldia-best-restaurant-in-haldia/ |date=23 जनवरी 2025 }} – Best Restaurant in Haldia for Delicious Food & Great Ambiance [[श्रेणी:पूर्व मेदिनीपुर ज़िला]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के शहर]] [[श्रेणी:पूर्व मेदिनीपुर ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:हल्दिया|*]] c8roovuxp3t2426fhdylwfgicbzr5t7 सदस्य:Dr.jagdish 2 36491 6595613 5956706 2026-08-05T03:22:50Z Dr.jagdish 3543 6595613 wikitext text/x-wiki <table style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><center>'''[[विकिपीडिया:बेबल]]'''</center></td></tr> <tr><td>{{User hi}} <tr><td>{{User hi-4}} <tr><td>{{User en-2}} <tr><td>{{सदस्य साहित्य}} <tr><td> {{सदस्य भक्तिकालीन साहित्य}} <tr><td>{{सदस्य भारतीय वकिपीडियन}} <tr><td>{{सदस्य वर्तनी}} <tr><td>{{User India}} </div> [[प्रवेशद्वार:हिंदी]] </table> नमस्कार ! मेरा नाम '''डॉ० जगदीश व्योम''' है । मैं हिन्दी साहित्य से जुड़ा हुआ हूँ। विकिपीडिया के कार्य को देखकर बहुत प्रभावित हूँ और यहाँ कार्य करके मुझे बहुत खुशी होगी। मैं कवि तथा लेखक हूँ। [[लोक साहित्य]] और कोश पर मेरा विशेष शोधकार्य है। [[कन्नौजी लोकगाथाओं]] पर मैंने लखनऊ विश्वविद्यालय से शोध किया है। मेरी प्रकाशित पुस्तकों में- हिंदी हाइकु कोश, कननौजी शब्द कोश, [[इन्द्रधनुष]](काव्य संग्रह), [[भोर के स्वर]] (काव्य संग्रह), [[कन्नौजी लोकगाथाओं का सर्वेक्षण ऑर विश्लेषण]] (शोध ग्रंथ), [[नन्हा बलिदानी]] (बाल उपन्यास), [[डब्बू की डिबिया]] (बाल उपन्यास), [[सगुनी का सपना]] (बाल कहानी संग्रह), हिन्दी व्याकरण पर दस पुस्तकें, [[आजादी के आस पास]] तथा [[कहानियों का कुनबा]] (संपादित कहानी संग्रह)। हिन्दी [[हाइकु]] कविता तथा [[नवगीत]] पर इस समय विशेष रूप से कार्य कर रहा हूँ। विकिपीडिया पर जो लोग विशुद्ध रूप से हिन्दी भाषा और साहित्य के विकास व प्रचार प्रसार हेतु कार्य कर रहे हैं, ऐसे लोगों के साथ कार्य करना मुझे बहुत अच्छा लगेगा। मैं विकी पर कुछ महत्त्वपूर्ण सामग्री देने का प्रयास कर रहा हूँ। [[सदस्य:Dr.jagdish|डा० जगदीश व्योम]] ०६:५५, २३ मार्च २००८ (UTC) मैं आजकल निम्नलिखित पृष्ठों पर काम कर रहा हूँ- ==दिल्ली के विद्यालय== {{पूर्वी जिला दिल्ली के राजकीय विद्यालय}} =='''पत्रिकाएँ'''== [[मर्यादा पत्रिका]], [[माधुरी पत्रिका|माधुरी]], [[चाँद]], [[जागरण]], [[हंस]] ==क्रान्तिकारी== [[चंद्रशेखर आजाद]] मथुरा जनपद के स्वतंत्रता संग्राम सेनानी {{मथुरा-वृंदावन}} भारतीय स्वतंत्रता संग्राम {{प्राचीन भारतीय कला}} {{रेल साहित्य}} {{अयोध्या के सूर्यवंशी राजा}} {{हिन्दी हाइकु}} क्रांतिकारी नारियां {{रीति काल के कवि}} {{रस छन्द अलंकार}} {{काव्य दोष}} {{फर्रुखाबाद जिला}} {{एटा जिला के गाँव}} {{बाल साहित्य}} {{हाइकु १९८९ के हाइकुकार}} =='''साहित्यकार'''== [[भिखारीदास]], [[सूर्यकांत त्रिपाठी निराला]], [[प्रतापनारायण मिश्र]], [[श्यामसुन्दर दास]], [[आचार्य रामचंद्र शुक्ल]],[[प्रेमचन्द]], [[वियोगी हरि]], [[हरिभाऊ उपाध्याय]], [[जयशंकर प्रसाद]], [[पदुमलाल पुन्नालाल बख्शी]], [[बाबू गुलाबराय]], [[राजेन्द्र प्रसाद]], [[विनोबा भावे]], [[रामवृक्ष बेनीपुरी]], [[श्रीराम शर्मा]], [[काका कालेलकर]], [[विनय मोहन शर्मा]], [[रामधारी सिंह `दिनकर']], [[भगवतशरण उपाध्याय]], [[लक्ष्मीसागर वार्ष्णेय]], [[धर्मवीर भारती]],[[जयप्रकाश भारती]],[[श्रीकृष्ण सरल]], [[गजानन माधव मुक्तिबोध]], [[कुँवर नारायण]], [[शमशेर बहादुर सिंह]], [[आलोक मेहता]], [[सियाराम शरण गुप्त]], [[अमृत लाल नागर]], [[रामनारायण उपाध्याय]],[[रामानन्द ‘दोषी’]], [[नरेश मेहता]], [[डा० जगदीश गुप्त]],[[ वृंदावनलाल वर्मा]],[[डा० राजकुमार सिंह]], [[से.रा.यात्री]], [[डा० रामदरश मिश्र]], [[आलोक धन्वा]], [[चंद्रकांत देवताले]], [[आलोक श्रीवास्तव]], [[अशोक मिश्र]],[[त्रिलोक सिंह ठकुरेला]] [[बाणभट्ट]], [[भास]], [[कालीदास]], [[विशाखदत्त]], [[शूद्रक]], [[चरक]] [[निरंकार देव सेवक]] ==बाल साहित्य== [[बाल पत्रकारिता]], == प्राचीन ग्रंथ== [[बौद्ध ग्रंथ]], [[पालि साहित्य]], [[त्रिपिटक]], [[विनय पिटक]], [[सुत्त पिटक]], [[अभिधम्मपिटक]], [[उत्तररामचरित]], [[कादम्बरी]], [[राजतरंगिणी]], [[गीतगोविन्द]], [[पंचतन्त्र]], [[हितोपदेश]], [[ढोला लोककाव्य]], [[ढोला-मारू]], [[चम्पूकाव्य]] ==अष्टछाप के कवि== [[सूरदास]], [[नंददास]], [[कृष्णदास]], [[परमानन्ददास]], [[कुंभनदास]], [[चतुर्भुजदास]], [[छीतस्वामी]], [[गोविंदस्वामी]] ==होशंगाबाद के हिन्दी कवि== [[भवानी प्रसाद मिश्र]] । [[हरिशंकर परसाई]] । [[शास्त्री नित्यगोपाल कटारे]] । [[सुभाष यादव]] । [[महेश मूलचंदानी]] । [[गिरिमोहन गुरु]] । [[जयदेव वशिष्ठ]] । [[भास्कर तैलंग]] । [[ नर्मदा प्रसाद मालवीय]] । [[सुभाष यादव]] । [[ तेजेश्वर मिश्र]] । [[ रमेशकुमार भद्रावले]] । [[ जया नर्गिस]] । [[श्वेता गोस्वामी]] । [[सन्तोष व्यास]] । [[संजय कुमार सराठे]] ==फर्रुखाबाद के हिन्दी कवि== [[परमानन्ददास]], [[घाघ]], [[तोषनिधि]], [[मनीराम मिश्र कन्नौज]], [[राजा यशवन्त सिंह]], [[राम जू भट्ट]], [[तुलसीराम]], [[गोविन्द प्रसाद महाभारती]], [[देवी सहाय वाजपेई]], [[गणेश दत्त शास्त्री]], [[शिवनारायण द्विवेदी ‘रमेश’]], [[बचनेश]], [[बाबूराम शुक्ल]], [[पं. लक्ष्मी नारायण गौड़ ‘विनोद’]], [[रामगुलाम मिश्र ‘अबोध मिश्र’]], [[राजेन्द्र नाथ गौड़]], [[डा० मोहन अवस्थी]], [[बिलेलेले]], [[महादेवी वर्मा]], [[हरिराम पथिक]], वीरेन्द्र कुमार शेखर, ==विविध== [[संख्यावाची विशिष्ट गूढ़ार्थक शब्द]]<br /> [[सोहनी महिवाल]], [[गोवर्धन पर्वत]], [[अरावली पर्वत]], [[सतपुड़ा पर्वत]], [[विंध्याचल पर्वत]], [[बाल साहित्यकार]] <br /> [[मदनमोहन मालवीय]], [[माधवराव सप्रे]], [[मान कवि]], [[मोहनसिंह सेंगर]], [[रामइकबाल सिंह राकेश]], [[बिस्कोहर की माटी]] [[हिन्दी हाइकु]] ==आज का आलेख== {{श्रेणी:आज का आलेख}} [[विक्रमशिला विश्वविद्यालय]]<br /> [[गुड़िया घर]]<br /> [[डा० हरदेव बाहरी]]<br /> [[बड़े गुलाम अली खां]]<br /> [[प्रफुल्ल चाकी]]<br /> [[आल्हखण्ड]]<br /> [[उदंत मार्तण्ड]]<br /> [[एलीफेंटा गुफाएं]]<br /> [[गान्धार कला]]<br /> [[घनानंद]]<br /> [[गुप्तकालीन कला]]<br /> [[चंद्रकांत देवताले]]<br /> [[मथुरा की मूर्तिकला]]<br /> [[राजेश जोशी]]<br /> [[रघुपति सहाय उर्फ फिराक गोरखपुरी]]<br /> ==[[प्राचीन भारत के नगर]]== [[अंग]], [[अंजनगिरि]], [[अजन्ता]], [[अमरकंटक]], [[अमरावती]], [[अयोध्या]], [[अरिकामेडु]], [[अरिष्टपुर]], [[अवन्ती]], [[अस्सक या अश्मक]], [[अहिछत्र]], [[आबू]], [[इन्द्रप्रस्थ]], [[उज्जयिनी]], [[उदयगिरि]], [[उरुवेला]], [[एरण्डपल्ल]], [[एल्लोर]], [[कन्याकुमारी]], [[कपिलवस्तु]], [[कम्बोज]], [[कर्ण सुवर्ण]], [[कलिंग]], [[काँची]], [[हड़प्पा]] ==[[हिन्दी वर्तनी का मानकीकरण]]== --[[सदस्य:Dr.jagdish| डॉ॰ जगदीश व्योम]] ०२:५७, २७ जून २००९ (UTC) jgplsjgul1nyiacruz0748pc7bep1ed 6595615 6595613 2026-08-05T03:24:47Z Dr.jagdish 3543 6595615 wikitext text/x-wiki <table style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><center>'''[[विकिपीडिया:बेबल]]'''</center></td></tr> <tr><td>{{User hi}} <tr><td>{{User hi-4}} <tr><td>{{User en-2}} <tr><td>{{सदस्य साहित्य}} <tr><td> {{सदस्य भक्तिकालीन साहित्य}} <tr><td>{{सदस्य भारतीय वकिपीडियन}} <tr><td>{{सदस्य वर्तनी}} <tr><td>{{User India}} </div> [[प्रवेशद्वार:हिंदी]] </table> नमस्कार ! मेरा नाम '''डॉ० जगदीश व्योम''' है । मैं हिन्दी साहित्य से जुड़ा हुआ हूँ। विकिपीडिया के कार्य को देखकर बहुत प्रभावित हूँ और यहाँ कार्य करके मुझे बहुत खुशी होगी। मैं कवि तथा लेखक हूँ। [[लोक साहित्य]] और शब्द कोशों, मुहावरा-कहावत कोशों पर मेरा विशेष कार्य है। [[कन्नौजी लोकगाथाओं]] पर मैंने लखनऊ विश्वविद्यालय से शोध किया है। मेरी प्रकाशित पुस्तकों में- हिंदी हाइकु कोश, कननौजी शब्द कोश, [[इन्द्रधनुष]](काव्य संग्रह), [[भोर के स्वर]] (काव्य संग्रह), [[कन्नौजी लोकगाथाओं का सर्वेक्षण ऑर विश्लेषण]] (शोध ग्रंथ), [[नन्हा बलिदानी]] (बाल उपन्यास), [[डब्बू की डिबिया]] (बाल उपन्यास), [[सगुनी का सपना]] (बाल कहानी संग्रह), हिन्दी व्याकरण पर दस पुस्तकें, [[आजादी के आस पास]] तथा [[कहानियों का कुनबा]] (संपादित कहानी संग्रह)। हिन्दी [[हाइकु]] कविता तथा [[नवगीत]] पर इस समय विशेष रूप से कार्य कर रहा हूँ। विकिपीडिया पर जो लोग विशुद्ध रूप से हिन्दी भाषा और साहित्य के विकास व प्रचार प्रसार हेतु कार्य कर रहे हैं, ऐसे लोगों के साथ कार्य करना मुझे बहुत अच्छा लगेगा। मैं विकी पर कुछ महत्त्वपूर्ण सामग्री देने का प्रयास कर रहा हूँ। [[सदस्य:Dr.jagdish|डा० जगदीश व्योम]] ०६:५५, २३ मार्च २००८ (UTC) मैं आजकल निम्नलिखित पृष्ठों पर काम कर रहा हूँ- ==दिल्ली के विद्यालय== {{पूर्वी जिला दिल्ली के राजकीय विद्यालय}} =='''पत्रिकाएँ'''== [[मर्यादा पत्रिका]], [[माधुरी पत्रिका|माधुरी]], [[चाँद]], [[जागरण]], [[हंस]] ==क्रान्तिकारी== [[चंद्रशेखर आजाद]] मथुरा जनपद के स्वतंत्रता संग्राम सेनानी {{मथुरा-वृंदावन}} भारतीय स्वतंत्रता संग्राम {{प्राचीन भारतीय कला}} {{रेल साहित्य}} {{अयोध्या के सूर्यवंशी राजा}} {{हिन्दी हाइकु}} क्रांतिकारी नारियां {{रीति काल के कवि}} {{रस छन्द अलंकार}} {{काव्य दोष}} {{फर्रुखाबाद जिला}} {{एटा जिला के गाँव}} {{बाल साहित्य}} {{हाइकु १९८९ के हाइकुकार}} =='''साहित्यकार'''== [[भिखारीदास]], [[सूर्यकांत त्रिपाठी निराला]], [[प्रतापनारायण मिश्र]], [[श्यामसुन्दर दास]], [[आचार्य रामचंद्र शुक्ल]],[[प्रेमचन्द]], [[वियोगी हरि]], [[हरिभाऊ उपाध्याय]], [[जयशंकर प्रसाद]], [[पदुमलाल पुन्नालाल बख्शी]], [[बाबू गुलाबराय]], [[राजेन्द्र प्रसाद]], [[विनोबा भावे]], [[रामवृक्ष बेनीपुरी]], [[श्रीराम शर्मा]], [[काका कालेलकर]], [[विनय मोहन शर्मा]], [[रामधारी सिंह `दिनकर']], [[भगवतशरण उपाध्याय]], [[लक्ष्मीसागर वार्ष्णेय]], [[धर्मवीर भारती]],[[जयप्रकाश भारती]],[[श्रीकृष्ण सरल]], [[गजानन माधव मुक्तिबोध]], [[कुँवर नारायण]], [[शमशेर बहादुर सिंह]], [[आलोक मेहता]], [[सियाराम शरण गुप्त]], [[अमृत लाल नागर]], [[रामनारायण उपाध्याय]],[[रामानन्द ‘दोषी’]], [[नरेश मेहता]], [[डा० जगदीश गुप्त]],[[ वृंदावनलाल वर्मा]],[[डा० राजकुमार सिंह]], [[से.रा.यात्री]], [[डा० रामदरश मिश्र]], [[आलोक धन्वा]], [[चंद्रकांत देवताले]], [[आलोक श्रीवास्तव]], [[अशोक मिश्र]],[[त्रिलोक सिंह ठकुरेला]] [[बाणभट्ट]], [[भास]], [[कालीदास]], [[विशाखदत्त]], [[शूद्रक]], [[चरक]] [[निरंकार देव सेवक]] ==बाल साहित्य== [[बाल पत्रकारिता]], == प्राचीन ग्रंथ== [[बौद्ध ग्रंथ]], [[पालि साहित्य]], [[त्रिपिटक]], [[विनय पिटक]], [[सुत्त पिटक]], [[अभिधम्मपिटक]], [[उत्तररामचरित]], [[कादम्बरी]], [[राजतरंगिणी]], [[गीतगोविन्द]], [[पंचतन्त्र]], [[हितोपदेश]], [[ढोला लोककाव्य]], [[ढोला-मारू]], [[चम्पूकाव्य]] ==अष्टछाप के कवि== [[सूरदास]], [[नंददास]], [[कृष्णदास]], [[परमानन्ददास]], [[कुंभनदास]], [[चतुर्भुजदास]], [[छीतस्वामी]], [[गोविंदस्वामी]] ==होशंगाबाद के हिन्दी कवि== [[भवानी प्रसाद मिश्र]] । [[हरिशंकर परसाई]] । [[शास्त्री नित्यगोपाल कटारे]] । [[सुभाष यादव]] । [[महेश मूलचंदानी]] । [[गिरिमोहन गुरु]] । [[जयदेव वशिष्ठ]] । [[भास्कर तैलंग]] । [[ नर्मदा प्रसाद मालवीय]] । [[सुभाष यादव]] । [[ तेजेश्वर मिश्र]] । [[ रमेशकुमार भद्रावले]] । [[ जया नर्गिस]] । [[श्वेता गोस्वामी]] । [[सन्तोष व्यास]] । [[संजय कुमार सराठे]] ==फर्रुखाबाद के हिन्दी कवि== [[परमानन्ददास]], [[घाघ]], [[तोषनिधि]], [[मनीराम मिश्र कन्नौज]], [[राजा यशवन्त सिंह]], [[राम जू भट्ट]], [[तुलसीराम]], [[गोविन्द प्रसाद महाभारती]], [[देवी सहाय वाजपेई]], [[गणेश दत्त शास्त्री]], [[शिवनारायण द्विवेदी ‘रमेश’]], [[बचनेश]], [[बाबूराम शुक्ल]], [[पं. लक्ष्मी नारायण गौड़ ‘विनोद’]], [[रामगुलाम मिश्र ‘अबोध मिश्र’]], [[राजेन्द्र नाथ गौड़]], [[डा० मोहन अवस्थी]], [[बिलेलेले]], [[महादेवी वर्मा]], [[हरिराम पथिक]], वीरेन्द्र कुमार शेखर, ==विविध== [[संख्यावाची विशिष्ट गूढ़ार्थक शब्द]]<br /> [[सोहनी महिवाल]], [[गोवर्धन पर्वत]], [[अरावली पर्वत]], [[सतपुड़ा पर्वत]], [[विंध्याचल पर्वत]], [[बाल साहित्यकार]] <br /> [[मदनमोहन मालवीय]], [[माधवराव सप्रे]], [[मान कवि]], [[मोहनसिंह सेंगर]], [[रामइकबाल सिंह राकेश]], [[बिस्कोहर की माटी]] [[हिन्दी हाइकु]] ==आज का आलेख== {{श्रेणी:आज का आलेख}} [[विक्रमशिला विश्वविद्यालय]]<br /> [[गुड़िया घर]]<br /> [[डा० हरदेव बाहरी]]<br /> [[बड़े गुलाम अली खां]]<br /> [[प्रफुल्ल चाकी]]<br /> [[आल्हखण्ड]]<br /> [[उदंत मार्तण्ड]]<br /> [[एलीफेंटा गुफाएं]]<br /> [[गान्धार कला]]<br /> [[घनानंद]]<br /> [[गुप्तकालीन कला]]<br /> [[चंद्रकांत देवताले]]<br /> [[मथुरा की मूर्तिकला]]<br /> [[राजेश जोशी]]<br /> [[रघुपति सहाय उर्फ फिराक गोरखपुरी]]<br /> ==[[प्राचीन भारत के नगर]]== [[अंग]], [[अंजनगिरि]], [[अजन्ता]], [[अमरकंटक]], [[अमरावती]], [[अयोध्या]], [[अरिकामेडु]], [[अरिष्टपुर]], [[अवन्ती]], [[अस्सक या अश्मक]], [[अहिछत्र]], [[आबू]], [[इन्द्रप्रस्थ]], [[उज्जयिनी]], [[उदयगिरि]], [[उरुवेला]], [[एरण्डपल्ल]], [[एल्लोर]], [[कन्याकुमारी]], [[कपिलवस्तु]], [[कम्बोज]], [[कर्ण सुवर्ण]], [[कलिंग]], [[काँची]], [[हड़प्पा]] ==[[हिन्दी वर्तनी का मानकीकरण]]== --[[सदस्य:Dr.jagdish| डॉ॰ जगदीश व्योम]] ०२:५७, २७ जून २००९ (UTC) 3st8kzulkig4dfdufp2hueh3upbahz9 अल-मुल्क 0 40865 6595670 6572281 2026-08-05T08:26:19Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595670 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{क़ुरआन}} [[चित्र:Chapter 67, Al-Mulk (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|अंगूठाकार|दाएँ|सूरा उल-मुल्क]] '''[[सूरा]] उल-मुल्क''' ({{lang-ar|سورة الملك}}) (सार्वभौमिकता, नियंत्रण; शाब्दिक 'राज्य'') [[क़ुरआन|कुरान]] का 67वां [[सूरा]] है। इसमें 30 [[आयत|आयतें]] हैं। इस सूरा का नाम '''मलिक अल मुल्क''' ({{lang-ar|مالك الملك}}) का हवाला देता है। पूर्ण सार्वभौमिकता का शासक्, शाब्दिक तौर पर "कायनात का बादशाह", यह [[अल्लाह]] के 99 नामों में से एक है। यह सूरा कहता है अल्लाह की बेइंतहा क़ुदरत के बारे में और कहता है, कि जो भी अल्लाह की चेतावनी को नज़रन्दाज़ करेंगे, वे दहकती अग्नि के साथी बनेंगे, यानी उन्हें जहन्भोनम इगना पडे़गा। ऐसा [[हदीस]] में आता है, कि [[मुहम्मद|मुहम्मद मुस्तफ़ा सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम]] ने फ़रमाया, जो शख़्स हर रात सूरह मुल्क की तिलावत करेगा, वो अज़ाबे क़ब्र से महफूज़ रहेगा।<ref>{{Cite web|url=https://www.islamicpedia.blog/2025/05/surah-mulk-tabarakallazi-hindi-tarjuma-fazilat.html|title=Surah Mulk (Tabarakal lazi) In Hindi {{!}} सूरह तबारकल्लजी हिन्दी में, फजीलत और तर्जुमा|date=2025-05-26|website=Islamic Pedia – कुरान, हदीस, दुआएं और इस्लामी इल्म हिंदी में|language=hi|access-date=2025-06-02|archive-date=2 जून 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602094319/https://www.islamicpedia.blog/2025/05/surah-mulk-tabarakallazi-hindi-tarjuma-fazilat.html|url-status=dead}}</ref> == सूरह मुल्क का हिन्दी तर्जुमा == अल्लाह के नाम से जो निहायत मेहरबान, बहुत रहम वाला है। # बड़ी बरकत वाला उस ज़ात है वह जिसके हाथ में (तमाम कायनात की) बादशाही है और वह हर चीज़ पर पूरी तरह क़ादिर है। # जिसने मौत और ज़िन्दगी को पैदा किया ताकि तुम्हें आज़माए कि तुममें से काम में सबसे अच्छा कौन है और वह ज़बरदस्त ताक़तवर (और) बहुत बख़्शने वाला है। # जिसने सात आसमान एक के ऊपर एक बनाए। तुम रहमान की (इस) पैदावार में कोई कमी नहीं देखोगे। तो फिर आँख उठाकर देख, क्या तुझे कोई शिगाफ़ (दराड़) नज़र आती है? # फिर दोबारा आँख उठाकर देख, (हर बार तेरी) नज़र नाकाम और थक कर तेरी तरफ़ पलट आएगी। # और हमने नीचे वाले (पहले) आसमान को (तारों के) चिराग़ों से सजाया है और हमने उन्हें शैतानों के मारने का ज़रिया बनाया और हमने उनके लिए दहकती हुई आग का अज़ाब तैयार कर रखा है। # और जिन लोगों ने अपने परवरदिगार का इनकार किया, उनके लिए जहन्नम का अज़ाब है और वह (बहुत) बुरा ठिकाना है। # जब ये लोग उसमें डाले जाएँगे, तो उसकी बड़ी चीख़ सुनेंगे और वह (जहन्नम) जोश मार रही होगी। # बल्कि गोया मारे जोश के फट पड़ेगी। जब उसमें (उनका) कोई गिरोह डाला जाएगा तो उनसे दारोग़ए जहन्नम (जहन्नम के निगरान फ़रिश्ते) पूछेंगे: "क्या तुम्हारे पास कोई डराने वाला पैग़म्बर नहीं आया था?" # वह कहेंगे: "हाँ, हमारे पास डराने वाला तो ज़रूर आया था, मगर हमने उसको झुठला दिया और कहा कि अल्लाह ने तो कुछ नाज़िल ही नहीं किया। तुम तो बड़ी (गहरी) गुमराही में (पड़े) हो।" # और (ये भी) कहेंगे: "अगर (उनकी बात) सुनते या समझते, तब तो (आज) दोज़ख़ियों में न होते।" # ग़रज़, वह अपने गुनाह का इक़रार कर लेंगे और दोज़ख़ियों को रहमते ख़ुदा से दूरी है। # बेशक जो लोग अपने परवरदिगार से बिन देखे डरते हैं, उनके लिए बख़्शिश और बड़ा भारी अज्र (इनाम) है। # और तुम अपनी बात छिपकर कहो या फिर खुल्लम खुल्ला, वह तो दिल के भेदों तक से ख़ूब वाक़िफ़ है। # भला जिसने पैदा किया, वह (सब कुछ) जानता क्यों न होगा? और वह तो बड़ा बारीकबीन (सूक्ष्मदर्शी), सब ख़बर रखने वाला है। # वही तो है जिसने ज़मीन को तुम्हारे लिए नरम (और हमवार) कर दिया, तो उसके अतराफ़ व जवानिब में चलो फिरो और उसकी (दी हुई) रोज़ी खाओ। और फिर उसी की तरफ़ (क़ब्र से उठ कर) जाना है। # क्या तुम उस हस्ती से जो आसमान में है, इस बात से बेख़ौफ़ हो कि तुमको ज़मीन में धंसा दे, फिर वह अचानक उलट-पुलट करने लगे? # या तुम इस बात से बेख़ौफ़ हो कि जो आसमान में (बादशाही करता) है, कि तुम पर पत्थर भरी आँधी चलाए? तो तुम्हें अनक़रीब ही मालूम हो जाएगा कि मेरा डराना कैसा है। # और जो लोग उनसे पहले थे, उन्होंने (भी रसूलों को) झुठलाया था, तो (देखो) कि मेरी नाख़ुशी (अज़ाब) कैसी थी। # क्या उन लोगों ने अपने सरों पर चिड़ियों को उड़ते नहीं देखा जो परों को फैलाए रहती हैं और समेट लेती हैं? कि अल्लाह के सिवा उन्हें कोई नहीं थामे रह सकता है। बेशक वह हर चीज़ को देख रहा है। # भला अल्लाह के सिवा ऐसा कौन है जो तुम्हारी फ़ौज बनकर तुम्हारी मदद करे? काफ़िर लोग तो धोखे ही (धोखे) में हैं। # भला अल्लाह अगर अपनी (दी हुई) रोज़ी रोक ले तो ऐसा कौन है जो तुम्हें रिज़्क दे? मगर ये कुफ्फ़ार तो सरकशी और नफ़रत (के भँवर) में फँसे हुए हैं। # भला जो शख़्स औंधे मुँह के बल चले, वह ज़्यादा हिदायत याफ़्ता होगा? या वह शख़्स जो सीधा, बराबर, राह-ए-रास्त पर चल रहा हो? # (ऐ रसूल) तुम कह दो कि अल्लाह तो वही है जिसने तुमको पैदा किया और तुम्हारे लिए सुनने और देखने की क़ुव्वत (कान और आँखें) और दिल बनाए। तुम शुक्रिया थोड़े ही दिखाते हो। # कह दो कि वही तो है जिसने तुमको ज़मीन में फैला दिया और तुम सब उसी के सामने जमा किए जाओगे। # कुफ्फ़ार कहते हैं कि अगर तुम सच्चे हो तो (आख़िर) ये वायदा (क़यामत का) कब (पूरा) होगा? # (ऐ रसूल) तुम कह दो कि (इसका) इल्म तो बस अल्लाह ही को है और मैं तो सिर्फ़ साफ़-साफ़ (अज़ाब से) डराने वाला हूँ। # तो जब ये लोग उसे करीब से देख लेंगे, (ख़ौफ़ से) काफ़िरों के चेहरे बिगड़ जाएँगे और उनसे कहा जाएगा: "ये वही है जिसे तुम (दुनिया में) माँग रहे थे (यानी अज़ाब)!" # (ऐ रसूल) तुम कह दो, "भला देखो तो अगर अल्लाह मुझको और मेरे साथियों को हलाक कर दे या हम पर रहम फ़रमाए, तो काफ़िरों को दर्दनाक अज़ाब से कौन पनाह देगा?" # तुम कह दो कि वही (अल्लाह) बड़ा रहम करने वाला है जिस पर हम ईमान लाए हैं और हमने तो उसी पर भरोसा कर लिया है, तो अनक़रीब ही तुम्हें मालूम हो जाएगा कि कौन खुली हुई गुमराही में (पड़ा) है। # (ऐ रसूल) तुम कह दो कि भला देखो तो कि अगर तुम्हारा पानी ज़मीन के अन्दर चला जाए, कौन ऐसा है जो तुम्हारे लिए बहता हुआ पानी (चश्मा) बहा लाएगा? == सूरह मुल्क की अज़ीम फ़ज़ीलत और फ़ायदे == सूरह मुल्क कुरान पाक की उन चुनिंदा सूरतों में से है जिसकी फ़ज़ीलत सीधे तौर पर '''हदीस-ए-नबवी ﷺ''' में बयान की गई है। इसकी तिलावत के कई रूहानी और दुनियावी फ़ायदे हैं। # कब्र के अज़ाब से हिफ़ाज़त # पढ़ने वाले के लिए शिफ़ाअत # गुनाहों की मग़फ़िरत # अल्लाह की क़ुदरत पर ग़ौर '''यह सूरह की सबसे बड़ी और मशहूर फ़ज़ीलत है। रसूले अकरम सल्लल्लाहु अलैहि व सल्लम ने फ़रमाया :'''<blockquote>"क़ुरआन में एक सूरह है जिसमें तीस आयतें हैं, यह अपने पढ़ने वाले की शिफ़ारिश करती रही यहाँ तक कि उसे बख़्श दिया गया। यह सूरह 'तबारकल्लज़ी बियदिहिलमुल्क' है।" ''(सुनन तिर्मिज़ी: 2891, अबू दाऊद: 1400, इब्न माजा: 3786)''</blockquote> == इन्हें भी देखें == {{सूरा|67|[[अत-तहरीम]]|[[अल-कलम]]}} == बाहरी कडि़यां == {{Wikisourcerename|The Holy Qur'an/Al-Mulk|Qur'an - अल-मुल्क}} * [http://islam-quran-sunnah.blogspot.com/search/label/S.067-Surah%20Al%20Mulk सूरा अल-मुल्क] * [https://web.archive.org/web/20080723215917/http://www.sacred-texts.com/isl/pick/067.htm अल-मुल्क] at Sacred Texts * [https://web.archive.org/web/20070311115416/http://altafsir.com/Quran.asp?SoraNo=67&Ayah=1&NewPage=0&Tajweed=1 अल-मुल्क] Altafsir.com पर [[श्रेणी:सूरा|मुल्क]] mbikgqzmr7159h91n1u5g2uktf22ink अन्तर्राष्ट्रीय विद्युततकनीकी आयोग 0 41729 6595642 5378671 2026-08-05T05:33:13Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595642 wikitext text/x-wiki '''अन्तर्राष्ट्रीय विद्युततकनीकी आयोग'''<ref>{{cite web |url=http://www.iec.ch/tiss/iec/stat-2001e.pdf |title=IEC Statutes and Rules of Procedure |date=2006-06-23 |format=PDF |work= |publisher=IEC |pages=30 |access-date=29 मई 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030803185956/http://www.iec.ch/tiss/iec/stat-2001e.pdf |archive-date=3 अगस्त 2003 |url-status=dead }}</ref> या ('''IEC''') एक [[लाभ निरपेक्ष संगठन|लाभ निरपेक्ष]], गैर-सरकारी अन्तर्राष्ट्रीय मानक संगठन है। यह विद्युतीय, इलैक्ट्रानिकीय और संबंधित प्रौद्योगिकीयों – सामूहिक रूप से जिन्हें "विद्युतप्रौद्योगिकी" या "''electrotechnology''" कहते हैं, उनके लिये अन्तर्राष्ट्रीय मानक निर्मित एवं प्रकाशित करता है। IEC मानक प्रौद्योगिकियों की एक वृहत संख्या कवर करता है, जैसे कि ऊर्जा उत्पादन, प्रसारण और घरेलु उपकरणों, कार्यालयों, अर्ध-चालकों, फ़ाइबर-आप्टिक्स, बैटरियों, सौर-उर्जा, नैनोतकनीक और्मैरीन ऊर्जा, इत्यादि कई और भी. IEC अनुरूपता अनुपालन (''conformity assessment'') योजनाएं भी बनाता है, जो यह सुनिश्चित करतीं हैं, कि कोई उपकरण अन्तर्राष्ट्रीय मानकों का अनुपालन करता है या नहीं। IEC अपने मानक [[IEEE]] के संग प्रकाशित करता है और सम्बन्धित मानकों का विकास [[अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन|अन्तर्राष्ट्रीय मानक संगठन]] एवं [[अन्तर्राष्ट्रीय दूरसंचार संघ|ITU]] के साथ संयुक्त रूप से करता है। == सदस्यता == सदस्य देशों की सूची इस प्रकार है: * [[अर्जेण्टीना|अर्जेंटीना]] - [[:en:Instituto Argentino de Normalización y Certificación|इन्स्टीट्यूटो अर्जेंटीनो दे नार्मलाईज़ेकियोन य सर्टीफ़िकेसियोन]] (IRAM) * [[ऑस्ट्रेलिया]]- [[:en:Standards Australia|स्टैण्डर्ड्स आस्ट्रेलिया]] * [[ऑस्ट्रिया]] - Österreichischer Verband für Elektrotechnik (ÖVE) * [[ब्राज़ील|ब्राजील]] - [[:en:Comitê Brasileiro de Eletricidade, Eletrônica, Iluminação e Telecomunicações|कामिती ब्रासिलियेरोद इलैक्ट्रिसिदादे, इलुमिन्कैओ अ टेलिचामुनिचचोज़]] (Cobei) * [[कनाडा]] - [[:en:Standards Council of Canada|स्टैण्डर्ड्स काउन्सिल आफ़ कनाडा]] * [[चीन]] - [[:en:Standardization Administration of China]] (SAC) * [[फ़्रान्स|फ़्रांस]] - [[:en:Union technique de l'électricité et de la communication]] (UTE) * [[जर्मनी]] - [[:en:Deutsche Kommission Elektrotechnik Elektronik Informationstechnik im DIN und VDE]] (DKE) * [[भारत]] - [[भारतीय मानक ब्यूरो]] (BIS) * [[इटली]] - Comitato Elettrotecnico Italiano (CEI) * [[जापान]] - [[:en:Japanese Industrial Standards Committee|जैपेनीज़ इण्डस्ट्रियल स्टैण्डर्ड्स कमेटी]] * [[रूस]] - Federal Agency for Technical Regulation and Metrology ([[:en:Rostekhregulirovaniye|रास्टेख्रेगुलिरोवानिये]]) * [[दक्षिण अफ़्रीका]] - [[:en:South African Bureau of Standards|साउथ अफ़्रीकन ब्यूरो आफ़ स्टैण्डर्ड्स]] (SABS) * [[स्पेन]] - [[:en:Asociación Española de Normalización y Certificación]] ([[AENOR]]) * [[स्वीडन]] - Swedish Electrical Standard(SEK) * [[स्विट्ज़रलैण्ड|स्विट्जरलैंड]] - Swiss Electrotechnical Committee (CES) * [[वियतनाम]] - Vietnamese National Committee Directorate for Standards and Quality (STAMEQ) * [[यूनाइटेड किंगडम]] - [[:en:British Electrotechnical Committee (BEC)]] also known by its previous name, British Standards Institution (BSI) * [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य]] - [[:en:American National Standards Institute]] (ANSI) ([https://web.archive.org/web/20080614043346/http://www.ansi.org/standards_activities/iec_programs/overview.aspx?menuid=3 USNC/IEC]) == इन्हें भी देखें == * [[IEC मानकों की सूची]] * [[अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन|ISO]] * [[IEC तकनीकी समितियों की सूची]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कडि़यां == * https://web.archive.org/web/20080609133014/http://www.iec.ch/ — IEC मुखपृष्ठ * https://web.archive.org/web/20150427022958/http://www.electropedia.org/ — मुक्त आनलाइन बहुभषीय शब्दकोष, जिसमें 20,000 विद्युत और इलेक्ट्रानिक शब्द हैं * https://web.archive.org/web/20190318130655/http://www.iecq.org/ — इलेक्ट्रानिक अवयवों और संबन्धित पदार्थों तथा प्रक्रियाओं की गुणवत्ता आंकलन IEC प्रणाली * http://www.iecex.org{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }} — विस्फ़ोटक वातावरण में विद्युत उपकरणों हेतु मानकों के प्रमाणन की IEC योजना * [https://web.archive.org/web/20080428121120/http://www.iec.ch/cgi-bin/procgi.pl/www/iecwww.p?wwwlang=e&wwwprog=dirlst.p&committee=ALL IEC आधिकारिक वेबसाइट पर सभी तकनीकी समितियों की सूची ] '''तकनीकी समिति वेबपन्ने''' ** {{plainlink|http://tc3.iec.ch IEC आलेखीय चिह्न }} }} ** {{plainlink|http://tc4.iec.ch IEC द्वचालित या चलजलीय (हाइड्रॉलिक) टर्बाइन् }} ** {{plainlink|http://tc17.iec.ch IEC स्विचगियर् }} ** {{plainlink|http://tc56.iec.ch IEC विश्वस्नीयता }} ** {{plainlink|http://tc57.iec.ch IEC शक्ति प्रणाली प्रबन्धन }} ** {{plainlink|http://tc86.iec.ch IEC फ़ाइबर आप्टिक्स }} ** {{plainlink|http://tc100.iec.ch IEC मल्टीमीडिया }} '''IEC मानक और उपकरण डाटाबेस फ़ार्मैट में''' * [https://web.archive.org/web/20050826204602/http://std.iec.ch/iec60050 International Electrotechnical Vocabulary] * [https://web.archive.org/web/20051201040230/http://std.iec.ch/glossary IEC Glossary] * [https://web.archive.org/web/20051001074807/http://std.iec.ch/iec60061 IEC 60061: Lamp caps, lampholders and gauges] * [https://web.archive.org/web/20060104053955/http://www.graphical-symbols.info/equipment IEC 60417 - ISO 7000: Graphical Symbols for Use on Equipment] * [https://web.archive.org/web/20070922092138/http://std.iec.ch/iec60617 IEC 60617: Graphical Symbols for Diagrams] * [https://web.archive.org/web/20061230053618/http://std.iec.ch/iec61360 IEC 61360: Component Data Dictionary] [[श्रेणी:IEC| ]] 6xb03rcupqpj0rbumifrfsjnsiwx5oa पुस्तकालय 0 41839 6595539 6495118 2026-08-04T18:25:02Z SM7 89247 स्पैम/फालतू कड़ी हटाई गयी 6595539 wikitext text/x-wiki {{विकिफ़ाइ|date=मई 2016}} [[चित्र:Chambery interieur mediatheque 600px.jpg|right|200px|thumb| आधुनिक शैली का एक पुस्तकालय]] '''पुस्तकालय''' वह स्थान है जहाँ विविध प्रकार के ज्ञान, सूचनाओं, स्रोतों, सेवाओं आदि का संग्रह रहता है। पुस्तकालय शब्द अंग्रेजी के ''लाइब्रेरी'' शब्द का हिंदी रूपांतर है। लाइब्रेरी शब्द की उत्पत्ति लेैटिन शब्द '''''लाइवर''''' से हुई है, जिसका अर्थ है पुस्तक। पुस्तकालय का इतिहास लेखन प्रणाली पुस्तकों और दस्तावेज के स्वरूप को संरक्षित रखने की पद्धतियों और प्रणालियों से जुड़ा है। पुस्तकालय यह शब्द दो शब्दों से मिलकर बना है- ''पुस्तक + आलय''। पुस्तकालय उस स्थान को कहते हैं जहाँ पर अध्ययन सामग्री (पुस्तकें, फिल्म, पत्रपत्रिकाएँ, मानचित्र, हस्तलिखित ग्रंथ, ग्रामोफोन रेकार्ड एव अन्य पठनीय सामग्री) संग्रहित रहती हैं और इस सामग्री की सुरक्षा की जाती है। पुस्तकों से भरी अलमारी अथवा पुस्तक विक्रेता के पास पुस्तकों का संग्रह पुस्तकालय नहीं कहलाता क्योंकि वहाँ पर पुस्तकें व्यावसायिक दृष्टि से रखी जाती हैं। चीन के राष्ट्रीय पुस्तकालय में लगभग पाँच करोड़ पुस्तकें हैं और यहाँ के [[विश्वविद्यालय]] में भी विशाल पुस्तकालय हैं। इंपीरियल कैबिनो लाइब्रेरी के राष्ट्रीय पुस्तकालय की स्थापना 1881 ई. में हुई थी। इसके अतिरिक्त जापान में अनेक विशाल पुस्तकालय हैं। 1713 ई. में अमरीका के फिलाडेलफिया नगर में सबसे पहले चंदे से चलनेवाले एक सार्वजनिक पुस्तकालय की स्थापना हुई। लाइब्रेरी ऑफ़ कांग्रेस अमरीका का सबसे बड़ा पुस्तकालय है। इसकी स्थापना वाशिंगटन में सन्‌ 1800 में हुई थी। इसमें ग्रंथों की संख्या साढ़े तीन करोड़ है। पुस्तकालय में लगभग 2,400 कर्मचारी काम करते हैं। समय समय पर अनेक पुस्तकों का प्रकाशन भी यह पुस्तकालय करता है और एक साप्ताहिक पत्र भी यहाँ से निकलता है। अमरीकन पुस्तकालय संघ की स्थापना 1876 में हुई थी और इसकी स्थापना के पश्चात्‌ पुस्तकालयों, मुख्यत: सार्वजनिक पुस्तकालयों, का विकास अमरीका में तीव्र गति से होने लगा। सार्वजनिक पुस्तकालय कानून सन्‌ 1849 में पास हुआ था और शायद न्यू हैंपशायर अमरीका का पहला राज्य था जिसने इस कानून को सबसे पहले कार्यान्वित किया। अमरीका के प्रत्येक राज्य में एक राजकीय पुस्तकालय है। सन्‌ 1885 में न्यूयार्क नगर में एक बालपुस्तकालय स्थापित हुआ। धीरे-धीरे प्रत्येक सार्वजनिक पुस्तकालय में बालविभागों का गठन किया गया। स्कूल पुस्तकालयों का विकास भी अमरीका में 20वीं शताब्दी में ही प्रारंभ हुआ। पुस्तकों के अतिरिक्त ज्ञानवर्धक फिल्में, ग्रामोफोन रेकार्ड एवं नवीनतम आधुनिक सामग्री यहाँ विद्यार्थियों के उपयोग के लिए रहती है। आस्ट्रेलिया के प्रसिद्ध शहर कैनबरा में राष्ट्रसंघ पुस्तकालय की स्थापना 1927 में हुई। वास्तव में पुस्तकालय आंदोलन की दिशा में यह क्रांतिकारी अध्याय था। मेलबर्न में विक्टोरिया पुस्तकालय की स्थापना 1853 में हुई थी। == प्रकार == विभिन्न पुस्तकालयों का अपना क्षेत्र और उद्देश्य अलग अलग होता है और वह अपने उद्देश्य की पूर्ति के लिए अनुकूल रूप धारण करते हैं। इसी के आधार पर इसके अनेक भेद हो जाते हैं जैसे- राष्ट्रीय पुस्तकालय, सार्वजनिक पुस्तकालय, व्यावसायिक पुस्तकालय, सरकारी पुस्तकालय, चिकित्सा पुस्तकालय और विश्वविद्यालय तथा शिक्षण संस्थाओं के पुस्तकालय आदि। === राष्ट्रीय पुस्तकालय === जिस पुस्तकालय का उद्देश्य संपूर्ण राष्ट्र की सेवा करना होता है उसे राष्ट्रीय पुस्तकालय कहते हैं। वहाँ पर हर प्रकार के पाठकों के आवश्यकतानुसार पठनसामग्री का संकलन किया जाता है। अर्नोल्ड इस्डैल के मतानुसार 'राष्ट्रीय पुस्तकालय का प्रमुख कर्तव्य संपूर्ण राष्ट्र के प्रगतिशील विद्यार्थियों को इतिहास और साहित्य की सामग्री सुलभ करना, अध्यापकों, लेखकों एवं शिक्षितों को शिक्षित करना है'। इसके अतिरिक्त राष्ट्रीय पुस्तकालय के निम्नलिखित कर्तव्य होते हैं: 1- राष्ट्रीय ग्रंथसूची के प्रकाशित कराने का दायित्व। 2- इस पुस्तकालय से संबद्ध पुस्तकालयों की एक संघीय सूची का संपदान करना। 3- पुस्तकालयों में संदर्भ सेवा की पूर्ण व्यवस्था करना और पुस्तकों कें अंतर्राष्ट्रीय आदान-प्रदान की सुविधा दिलाना। 4- अंतर्राष्ट्रीय ग्रंथसूची के कार्य के साथ समन्वय स्थापित करना और इस संबंध में महत्वपूर्ण जानकारी रखना। 5- संपूर्ण राष्ट्र में स्थापित महत्वपूर्ण संदर्भकेंद्रों की सूची तैयार करना। प्रसिद्ध भारतीय विद्वान्‌ [[एस आर रंगनाथन|डाक्टर रंगनाथन]] के अनुसार देश की सांस्कृतिक अध्ययनसामग्री की सुरक्षा राष्ट्रीय पुस्तकालय का मुख्य कार्य है। साथ ही देश के प्रत्येक नागरिक को ज्ञानार्जन की समान सुविधा प्रदान करना और जनता की शिक्षा में सहायता देने के विविध क्रियाकलापों द्वारा ऐसी भावना भरना कि लोग देश के प्राकृतिक साधनों का उपयोग कर सकें। यह निश्चय है कि यदि देश के प्रत्येक व्यक्ति का मस्तिष्क सृजनशील नहीं होगा तो राष्ट्र का सर्वांगीण विकास तीव्र गति से नहीं हो सकेगा। [[प्रतिलिप्यधिकार|कापीराइट]] की सुविधा से राष्ट्रीय पुस्तकालयों के विकास में वृद्धि हुई है। वास्तव में पुस्तकालय आंदोलन के इतिहास में यह क्रांतिकारी कदम है। ब्रिटेन के राष्ट्रीय पुस्तकालय, ब्रिटिश म्यूजियम को 1709 में यह सुविधा प्रदान की गई। इसी प्रकार फ्रांस बिब्लियोथेक नैशनल पेरिस को 1556 और बर्लिन लाइब्रेरी को 1699 ई. में एवं स्विस नैशनल लाइब्रेरी को 1950 ई. में वहाँ के प्रकाशन नि:शुल्क प्राप्त होने लगे। कापीराइट की यह महत्वपूर्ण सुविधा भारतीय राष्ट्रीय पुस्तकालय को सन्‌ 1954 ई. में प्रदान की गई। डिलीवरी आंव बुक्स सन्‌ 1954 के कानून के द्वारा प्रत्येक प्रकाशन की कुछ प्रतियाँ राष्ट्रीय पुस्तकालय को भेजना प्रकाशकों के लिए कानून द्वारा अनिवार्य कर दिया गया है। === सार्वजनिक पुस्तकालय === आधुनिक सार्वजनिक पुस्तकालयों का विकास वास्तव में प्रजातंत्र की महान्‌ देन है। शिक्षा का प्रसारण एवं जनसामान्य को सुशिक्षित करना प्रत्येक राष्ट्र का कर्तव्य है। जो लोग स्कूलों या कालेजों में नहीं पढ़ते, जो साधारण पढ़े लिखे हैं, अपना निजी व्यवसाय करते हैं अथवा जिनकी पढ़ने की अभिलाषा है और पुस्तकें नहीं खरीद सकते तथा अपनी रुचि का साहित्य पढ़ना चाहते हैं, ऐसे वर्गों की रुचि को ध्यान में रखकर जनसाधारण की पुस्तकों की माँग सार्वजनिक पुस्तकालय ही पूरी कर सकते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://thethirdeyehindi.in/samaaj/kya-aapko-library-ka-pata-maloom-hai/|title=क्या आपको लाइब्रेरी का पता मालूम है?|last=जोतवानी|first=जूही|date=2022-08-24|website=द थर्ड आई|language=en-US|access-date=2022-11-23}}</ref> इसके अतिरिक्त प्रदर्शनी, वादविवाद, शिक्षाप्रद चलचित्र प्रदर्शन, महत्वपूर्ण विषयों पर भाषण आदि का भी प्रबंध सार्वजनिक पुस्तकालय करते हैं। इस दिशा में यूनैसको जैसे अंतरराष्ट्रीय संगठन ने बड़ा महत्वपूर्ण योगदान किया है। प्रत्येक प्रगतिशील देश में जन पुस्तकालय निरंतर प्रगति कर रहे हैं और साक्षरता का प्रसार कर रहे हैं। वास्तव में लोक पुस्तकालय जनता के विश्वविद्यालय हैं, जो बिना किसी भेदभाव के प्रत्येक नागरिक के उपयोग के लिए खुले रहते है| 2020 में पुस्तकालयों और भारत में शिक्षा के साथ उनके संबंधों पर टाटा ट्रस्ट से जुड़े पराग इनिशिएटिव द्वारा लिए गए साक्षात्कारों की एक शृंखला में, शिक्षाविद कृष्ण कुमार ने कहा कि सार्वजनिक/सामुदायिक पुस्तकालय स्कूल/विश्वविद्यालय पुस्तकालयों की सफलता को सुगम बनाने के लिए थे<ref>{{Citation|title=लाइब्रेरी की परिकल्पना - प्रोफ़ेसर कृष्ण कुमार से एक बातचीत|url=https://www.youtube.com/watch?v=bygSJ5YxrO0|language=hi-IN|access-date=2022-11-23}}</ref>. पुस्तकालय जो जनता के लिए खुले और सुलभ रहे हैं, वे बड़े पैमाने पर वयस्कों के बीच पढ़ने की संस्कृति को प्रोत्साहित करते हैं. जो आगे बढ़कर पढ़ने की आदत को बच्चों में भी डाल सकते हैं. इसके अलावा, बच्चे छुट्टियों के दौरान अपनी पढ़ाई को आगे बढ़ाने के लिए इसका प्रयोग कर सकते हैं.<ref>{{Cite web|url=https://thethirdeyehindi.in/samaaj/kya-aapko-library-ka-pata-maloom-hai/|title=क्या आपको लाइब्रेरी का पता मालूम है?|last=जोतवानी|first=जूही|date=2022-08-24|website=द थर्ड आई|language=en-US|access-date=2022-11-23}}</ref> === '''सामुदायिक पुस्तकालय''' === सामुदायिक पुस्तकालय ऐसे पुस्तकालय हैं जो समुदायों द्वारा संचालित होते हैं या जिनमें समुदाय प्राथमिक हितधारक होते हैं। भारत में राष्ट्र द्वारा संचालित पुस्तकालयों और स्कूली पुस्तकालयों की बुरी दशा की वजह से सामुदायिक पुस्तकालय सामने आ रहे हैं और समुदायों के अंदर से उभर रहे हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/the-story-of-indias-community-libraries-spurned-by-state-struck-by-lockdown-5824791.html|title=The story of India's community libraries — Spurned by state, struck by lockdown|website=Moneycontrol|language=en|access-date=2022-11-23}}</ref> ये कहना अतिशयोक्ति नहीं कि राज्य द्वारा संचालित सार्वजनिक और स्कूल पुस्तकालयों द्वारा छोड़े गए रिक्त स्थान को, सामुदायिक पुस्तकालयों ने बचाने की ज़िम्मेदारी ली है। इसके अलावा, कई पुस्तकालयों की शुरुआत राज्य द्वारा कुछ निश्चित समुदायों को व्यवस्थित रूप से छोड़ देने की प्रतिक्रिया स्वरुप हुई. ये पुस्तकालय मुस्लिम, दलित आदिवासी बहुल बस्तियों के भीतर स्थित हैं। ये पुस्तकालय इसलिए भी महत्त्वपूर्ण हैं क्योंकि यहां लिखित शब्दों के प्रति आकर्षण का रास्ता सुगम बनाने की कोशिश की जाती है। ऐसे पुस्तकालय साक्षरता की स्तिथी को और बेहतर बनाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://thethirdeyehindi.in/samaaj/kya-aapko-library-ka-pata-maloom-hai/|title=क्या आपको लाइब्रेरी का पता मालूम है?|last=जोतवानी|first=जूही|date=2022-08-24|website=द थर्ड आई|language=en-US|access-date=2022-11-23}}</ref> लॉकडाउन प्रतिबंधों के कारण जब 15 लाख स्कूल दो वर्ष के लिए बंध कर दिए गए थे और निजी शिक्षा और महंगी हो गयी थी, तब स्कूल और सार्वजनिक पुस्तकालय भी बंद हो गए लेकिन सामुदायिक पुस्तकालयों ने समुदाय की ज़रूरतों को पूरा करने और अपने सदस्यों से जुड़े रहने की पूरी कोशिश की. राशन की मदद के साथ साथ बच्चों को शिक्षा से जोड़े रखने का भी काम किया।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/1001854/while-other-libraries-closed-down-this-community-library-in-rural-up-was-begun-during-the-pandemic|title=While other libraries closed down, this community library in rural UP was begun during the pandemic|last=Datta|first=Rohan|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2022-11-23}}</ref> === अनुसंधान [[पुस्तकालय विज्ञान|पुस्तकालय]] === [[उस]] संस्था को कहते हैं जो ऐसे लोगों की सहायता एवं मार्गदर्शन करती है जो ज्ञान की सीमाओं को विकसित करने में कार्यरत हैं। ज्ञान की विभिन्न शाखाएँ हैं और उनकी पूर्ति विभिन्न प्रकार के संग्रहों से ही संभव हो सकती है, जैसे कृषि से संबंधित किसी विषय पर अनुसंधानात्मक लेख लिखने के लिए कृषि विश्वविद्यालय या कृषिकार्यों से संबंधित किसी संस्था का ही पुस्तकालय अधिक उपयोगी सिद्ध होगा। ऐसे पुस्तकालयों की कार्यपद्धति अन्य पुस्तकालयों से भिन्न होती है। यहाँ कार्य करनेवाले कार्मिकों का अत्यंत दक्ष एवं अपने विषय का पंडित होना अनिवार्य है, नहीं तो अनुसंधानकर्ताओं को ठीक मार्गदर्शन उपलब्ध न हो सकेगा। संग्रह की दृष्टि से भी यहाँ पर बहुत सतर्कतापूर्वक सामग्री का चुनाव करना चाहिए। संदर्भ संबंधी प्रश्नों का तत्काल उत्तर देने के लिए पुस्तकालय में विशेष उपादानों का होना और उनका रखरखाव भी ऐसा चाहिए कि अल्प समय में ही आवश्यक जानकारी सुलभ हो सके। विभिन्न प्रकार की रिपोर्टे और विषय से संबंधि मुख्य-मुख्य पत्रिकाएँ, ग्रंथसूचियाँ, विश्वकोश, कोश और पत्रिकाओं की फाइलें संगृहीत की जानी चाहिए। === व्यावसायिक पुस्तकालय === इन पुस्तकालयों का उद्देश्य किसी विशेष व्यावसायिक संस्था अथवा वहाँ के कर्मचारियों की सेवा करना होता है। इनके आवश्यकतानुसार विशेष पठनसामग्री का इन पुस्तकालयों में संग्रह किया जाता है, जैसे व्यवसाय से संबंधित डायरेक्टरोज, व्यावसायिक पत्रिकाएँ, समयसारणियाँ, महत्वपूर्ण सरकारी प्रकाशन, मानचित्र, व्यवसाय से संबंधित पाठ्य एवं संदर्भग्रंथ, विधि साहित्य इत्यादि। === सरकारी पुस्तकालय === वैसे तो सरकार अनेक पुस्तकालयों को वित्तीय सहायता देती है, परंतु जिन पुस्तकालयों का संपूर्ण व्यय सरकार वहन करती है उन्हें सरकारी पुस्तकालय कहते हैं, जैसे राष्ट्रीय पुस्तकालय, विभागतीय पुस्तकालय, विभिन्न मंत्रालयों के पुस्तकालय, प्रांतीय पुस्तकालय। संसद और विधानभवनों के पुस्तकालय भी सरकारी पुस्तकालय की श्रेणी में आते हैं। === चिकित्सा पुस्तकालय === यह पुस्तकालय किसी चिकित्सा संबंधी संस्था, विद्यालय, अनुसंधान केंद्र अथवा चिकित्सालय से संबद्ध होते हैं। चिकित्सा संबंधी पुस्तकों का संग्रह इनमें रहता है और इनका रूप सार्वजनिक न होकर विशेष वर्ग की सेवा मात्र तक ही सीमित होता है। === शिक्षण संस्थाओं के पुस्तकालय === शिक्षण संस्थाओं के पुस्तकालयों को इस प्रकार विभाजित किया जा सकता है, जैसे विश्वविद्यालय पुस्तकालय, विद्यालय पुस्तकालय, माध्यमिक शाला पुस्तकालय, बेसिक शाला पुस्तकालय एवं प्रयोगशालाओं, अनुसंधान संस्थाओं और खोज संस्थाओं के निजी पुस्तकालय आदि। हर विश्वविद्यालय के साथ एक विशाल पुस्तकालय का होना प्राय: अनिवार्य ही है। बेसिक शालाओं एवं जूनियर हाई स्कूलों में तो अभी पुस्तकालयों का विकास नहीं हुआ है, परंतु माध्यमिक शालाओं एवं विद्यालयों के पुस्तकालयों का सर्वांगीण विकास हो रहा है। इसके अतिरिक्त पुस्तकालयों के और भी अनेक भेद हैं जैसे ध्वनि पुस्तकालय, जिसमें ग्रामोफोन रेकार्डों और फिल्मों आदि का संग्रह रहता है, कानून पुस्तकालय, समाचारपत्र पुस्तकालय, जेल पुस्तकालय, अन्धों का पुस्तकालय, संगीत पुस्तकालय, बाल पुस्तकालय एवं सचल पुस्तकालय आदि। === सेना पुस्तकालय === ये पुस्तकालय विशिष्ट प्रकार के होते हैं और संग्रह की दृष्टि से तो इनका रूप प्राय: अन्य पुस्तकालयों से भिन्न होता है। प्रथम विश्वयुद्ध के समय ऐसे पुस्तकालयों की आवश्यकता की ओर ध्यान दिया गया था और [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के समय तो सेना के अधिकारियों को पठन-पाठन की सुविधा देने हेतु मित्र-राष्ट्रों ने अनेकानेक पुस्तकालय स्थापित किए। अकेले अमरीका में नभ सेना के लिए 1600 पुस्तकालय हैं जिनमें नभ सेना के उपयोग के लिए नई से नई सामग्री का संग्रह किया जाता है। ये पुस्तकालय बहुत से जलपोतों और सैनिक छावनियों के साथ स्थापित किए गए हैं। इसी प्रकार वायुसेना और स्थल सेना के भी अनेक पुस्तकालय विश्व के अनेक देशों में हैं। अमेरिकन पेंटागेन में सेना का एक विशाल पुस्तकालय है। भारत में रक्षा मंत्रालय, सेना प्रधान कार्यालय एवं डिफेंस साइंस ऑर्गनाइज़ेंशन के विशाल पुस्तकालय हैं। == भारत के प्रमुख पुस्तकालय == === दिल्ली पब्लिक लाइब्रेरी === यूनेस्को और भारत सरकार के संयुक्त प्रयास से स्थापित दिल्ली पब्लिक लाइब्रेरी का उद्घाटन स्वर्गीय जवाहरलाल नेहरू ने 27 अक्टूबर 1951 को किया। 15 वर्ष की इस अल्प अवधि में इस पुस्तकालय ने अभूतपूर्व उन्नति की है। इसमें ग्रंथों की संख्या लगभग चार लाख है। नगर के विभिन्न भागों में इसकी शाखाएँ खोल दी गई है। इसके अतिरिक्त प्रारंभ से ही चलता-फिरता पुस्तकालय भी इसने शुरू किया। पुस्तकालय के संदर्भ और सूचना विभाग में नवीनतम विश्वकोश, गजट, शब्दकोश और संदर्भ साहित्य का अच्छा संग्रह है। बच्चों के लिए बाल पुस्तकालय विभाग है। पुस्तकों के अतिरिक्त इस विभाग में तरह-तरह के खिलौने, लकड़ी के अक्षर, सुंदर चित्र आदि भी हैं। सामाजिक शिक्षा विभाग समय समय पर फिल्म प्रदर्शनी, व्याख्यान, नाटक, वादविवाद प्रतियोगिता का आयोजन करता है। इसके अतिरिक्त इस विभाग के पास आधुनिकतम दृश्यश्रव्य उपकरण भी हैं। इस पुस्तकालय के सदस्यों की संख्या लगभग एक लाख है। === राष्ट्रीय पुस्तकालय कलकत्ता === इस पुस्तकालय की स्थापना श्री जे. एच. स्टाकलर के प्रयत्न से 1836 ई. में कलकत्ता में हुई। इसे अनेक उदार व्यक्तियों से एवं तत्कालीन फोर्ट विलियम L itकालेज से अनेक ग्रंथ उपलब्ध हुए। प्रारंभ में पुस्तकालय एक निजी मकान में था, परंतु 1841 ई. में [[फोर्ट विलियम कॉलेज|फोर्ट विलियम कालेज]] में इसे रखा गया। सन्‌ 1844 ई. में इसका स्थानांतरण मेटकाफ भवन में कर दिया गया। सन्‌ 1890 ई. में कलकत्ता नगरपालिका ने इस पुस्तकालय का प्रबंध अपने हाथ में ले लिया। बाद में तत्कालीन बंगाल सरकार ने इसे वित्तीय सहायता दी। 1891 ई. में इंपीयिल लाइब्रेरी की स्थापना की गई और लार्ड कर्जन के प्रयत्न से कलकत्ता पब्लिक लाइब्रेरी तथा इंपीरियल लाइब्रेरी को 1902 ई. में एक में मिला दिया गया। उदार व्यक्तियों ने इसे बहुमूल्य ग्रंथों का निजी [[संग्रह]] भेंट स्वरूप दिया। सन्‌ 1926 ई. में रिचे सीमित ने इस पुस्तकालय के विकास के संबंध में भारत सरकार को अपना प्रतिवेदन दिया। सितंबर, 1948 में यह पुस्तकालय नए भवन में लाया गया और इसकी रजत जयंती 1 फ़रवरी 1953 ई. को मनाई गई। स्वतंत्रता के पश्चात्‌ इसका नाम बदलकर 'राष्ट्रीय पुस्तकालय' कर दिया गया। इसमें ग्रंथों की संख्या लगभग 12 लाख है। 'डिलीवरी ऑव बुक्स ऐक्ट 1954' के अनुसार प्रत्येक प्रकाशन की एक प्रति इस पुस्तकालय को प्राप्त होती है। वर्ष 1964-65 में इस योजना के अतंर्गत 18642 पुस्तकें इसे प्राप्त हुई एवं भेंट स्वरूप 7000 से अधिक ग्रंथ मिले। केंद्रीय संदर्भ पुस्तकालय ने राष्ट्रीय ग्रंथसूची की नौ जिल्दें प्रकाशित की एवं राज्य सरकारों ने तमिल, मलयालम तथा गुजराती की ग्रंथसूचियाँ प्रकाशित कीं। == संदर्भ ग्रंथ == * शास्त्री द्वारिकाप्रसाद : पुस्तकालय प्रबंध, पुस्तक वर्गीकरण कला, पुस्तकालय विज्ञान, भारत में पुस्तकालयों का उद्भव और विकास; == इन्हें भी देखें == * [[आंकिक पुस्तकालय]] * [[पुस्तकालय विज्ञान]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20140328220721/http://books.google.co.in/books?id=9J11bxDKI7cC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false पुस्तकालय और समाज] (गूगल पुस्तक) * [https://web.archive.org/web/20060203162657/http://www.unesco.org/webworld/portal_bib/ यूनेस्को पुस्ताकलय प्रवेशद्वार] - १४००० से भी अधिक दुनिया भर के लिंक * [https://web.archive.org/web/20060819080709/http://www.techbio.info/resources/libweb/ LibWeb - Directory of library servers via WWW] * [https://web.archive.org/web/20080513100816/http://www.librarytechnology.org/libwebcats/ LibWebCats - Another directory of worldwide libraries] * [https://web.archive.org/web/20080807172355/http://www.sylviamilne.co.uk/libcats.htm Libraries of the World and their Catalogues] compiled by a retired librarian * [https://web.archive.org/web/20080624072331/http://www.hss.ed.ac.uk/chb/ Centre for the History of the Book] * [https://web.archive.org/web/20081220061844/http://www.ibiblio.org/librariesfaq/ Libraries : Frequently Asked Questions] * [http://www.technologyreview.com/InfoTech/wtr_14408,308,p1.html "The Infinite Library,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430170537/http://www.technologyreview.com/InfoTech/wtr_14408,308,p1.html |date=30 अप्रैल 2008 }} Technology Review article on the [[गूगल|Google]] Library Project. * [https://web.archive.org/web/20080526033732/http://www.straightdope.com/mailbag/mpublibrary.html "How did public libraries get started?"] from ''[[The Straight Dope]]'' * [https://web.archive.org/web/20080509150308/http://chronicle.com/weekly/v52/i06/06b00101.htm "Thoughtful Design Keeps New Libraries Relevant"] from ''[[The Chronicle of Higher Education]]'' [[श्रेणी:शिक्षा]] [[श्रेणी:पुस्तकालय|*]] 8idmwptnacjuwwmt6ta6arf3mf37xsl लोक साहित्य 0 46404 6595607 6112965 2026-08-05T02:59:24Z Dr.jagdish 3543 6595607 wikitext text/x-wiki '''लोक सहित्य''' उतना ही प्राचीन है जितना कि मानव, इसलिए उसमें जन-जीवन की प्रत्येक अवस्था, प्रत्येक वर्ग, प्रत्येक समय और प्रकृति सभी कुछ समाहित है।<ref>{{Cite book|title=Philippine Folk Literature: An Anthology|last=Eugenio|first=Damiana|publisher=The University of the Philippines Press|year=2007|isbn=9789715425360|location=Quezon City|pages=xxiii}}</ref><ref name="EB">{{cite web |url=https://www.britannica.com/art/oral-literature |title=Oral literature |publisher=[[Encyclopaedia Britannica]]}}</ref> डॉ सत्येन्द्र के अनुसार- "लोक मनुष्य समाज का वह वर्ग है जो आभिजात्य संस्कार शास्त्रीयता और पांडित्य की चेतना अथवा अहंकार से शून्य है और जो एक परंपरा के प्रवाह में जीवित रहता है।" (लोक साहित्य विज्ञान, डॉ॰ सत्येन्द्र, पृष्ठ-03) साधारण जनता से संबंधित साहित्य को लोकसाहित्य कहना चाहिए। साधारण जनजीवन विशिष्ट जीवन से भिन्न होता है अत: जनसाहित्य (लोकसाहित्य) का आदर्श विशिष्ट साहित्य से पृथक् होता है। किसी देश अथवा क्षेत्र का लोकसाहित्य वहाँ की आदिकाल से लेकर अब तक की उन सभी प्रवृत्तियों का प्रतीक होता है जो साधारण जनस्वभाव के अंतर्गत आती हैं। इस साहित्य में जनजीवन की सभी प्रकार की भावनाएँ बिना किसी कृत्रिमता के समाई रहती हैं। अत: यदि कहीं की समूची [[संस्कृति]] का अध्ययन करना हो तो वहाँ के लोकसाहित्य का विशेष अवलोकन करना पड़ेगा। यह [[लिपि]]बद्ध बहुत कम और मौखिक अधिक होता है। वैसे हिंदी लोकसाहित्य को लिपिबद्ध करने का प्रयास इधर कुछ वर्षों से किया जा रहा है और अनेक ग्रंथ भी संपादित रूप में सामने आए हैं किंतु अब भी मौखिक लोकसाहित्य बहुत बड़ी मात्रा में असंगृहीत है। लोक जीवन की जैसी सरलतम, नैसर्गिक अनुभूतिमयी अभिव्यंजना का चित्रण [[लोकगीत|लोकगीतों]] व लोक-कथाओं में मिलता है, वैसा अन्यत्र सर्वथा दुर्लभ है। लोक-साहित्य में लोक-मानव का हृदय बोलता है। प्रकृति स्वयं गाती-गुनगुनाती है। लोक-साहित्य में निहित सौंदर्य का मूल्यांकन सर्वथा अनुभूतिजन्य है। == परिचय == आदिकाल से [[श्रुति]] एवं [[स्मृति]] के सहारे जीवित रहनेवाले लोकसाहित्य के कुछ विशेष सिद्धांत हैं। इस साहित्य में मुख्य रूप से वे रचनाएँ ही स्वीकार की जाती हैं अथवा जीवन पाती हैं जो अनेक कंठों से अनेक रूपों में बन बिगड़कर एक सर्वमान्य रूप धारण कर लेती हैं। यह रचनाक्रम आदिकाल से अबतक जारी है। ऐसी बहुत सी साहित्यक सामग्री आज भी प्रचलित है जो अभी एकरूपता नहीं ग्रहण कर पाई हैं। परंपरागत एवं सामूहिक प्रतिभाओं से निर्मित होने के कारण विद्वानों ने लोकसाहित्य को "अपौरुषेय" की संज्ञा दी है। निश्चय ही परंपरागत लोकसाहित्य किसी एक व्यक्ति की रचना का परिणाम नहीं है। वैसे तो इसके कई प्रमाण दिए जा सकते हैं कि एक ही गीत, कथा या कहावत एक स्थल पर जिस रूप में होता है दूसरे स्थल पर पहुँचते-पहुँचते उसका वह रूप बदल जाता है किंतु एक अच्छा प्रमाण यह होगा कि सैकड़ों वर्ष से गाए जानेवाले [[लोकमहाकाव्य]] [[आल्ह-खंड]] को आज तक एकरूपता नहीं प्राप्त हो सकी। इस कार्य में लोकप्रवृत्ति किसी प्रतिबंध को स्वीकार ही नहीं करती। स्फुट गीतों में तो केवल पंक्तियाँ ही इधर उधर होती हैं किंतु प्रबंध गीतों (गाथाओं) एवं कथाओं में घटनाएँ भी बदलती रहती हैं। यह सब होते हुए भी उन प्रबंधों एवं कथाओं के परिणामों में प्राय: कोई परिवर्तन नहीं स्वीकार किया जाता। परिणाम एवं लोकप्रचलित सत्य तथा तथ्य को आधार मानकर घटनाचक्र मनमाने ढंग से चलाए जाते हैं। रामकथा को ही लें। "नाना भाँति राम अवतारा, रामायन सत कोटि अपारा" वाली बात शत प्रतिशत सत्य है। रामकथा संबंधी जितनी विविधताएँ लोकसाहित्य में प्रचलित हैं यदि उन सब को एकत्र किया जाए तो यह विचित्र प्रकार का "लोकरामायण" ग्रंथ तैयार होगा जो अबतक के सभी रामाख्यानों से भिन्न अस्तित्व का होगा। घटनाचक्रों को देखते हुए कभी-कभी तो उनकी संगति बैठाना भी कठिन हो जाएगा। उदाहरणस्वरूप लोकगीतों में भी रामजन्म के कई कारण हैं किंतु एक बहुत ही साधारण कारण यह है कि एक बार जब महाराज दशरथ प्रात: काल सरयू में स्नान करने जा रहे थे तो उनका दर्शन सवेरे ही गली में झाडू देनेवाली हेलिन (भंगिन) को हो गया। उसने ताना मारा कि आज प्रात: काल ही सतानहीन व्यक्ति का दर्शन हुआ, पता नहीं दिन कैसे बीतेगा। दशरथ को यह बात लग गई और तभी वे रानी समेत पुत्रप्राप्ति के लिए वन में तप करने चले गए। इस प्रकार कारण दूसरा दिखाते हुए भी लोककथाकार दशरथ को फिर तपस्यावाले स्थल पर ले आता है जहाँ कथा अन्य रामायणों की कथा से मिल जाती हैं। ऐसे अनेक उदाहरण मिल सकते हैं जो परिणाम में तो नहीं किंतु घटनाओं के मामले में एक नहीं हैं। ऐसे परिवर्तनों एवं संशोधनों को लोकसाहित्य बहुत ही आसानी से स्वीकार कर लेता है। इस साहित्य की सबसे बड़ी विशेषता यह है कि यह अनेक रूपों में होते हुए भी अनेकता में एकता की भावना से युक्त होता है। भाषा के कलेवर को बदलकर भी भावपक्ष में कोई परिवर्तन नहीं दीखता। एक ही रचना जो किसी स्थल पर वहाँ की बोली में पाई जाती है, वही बहुत दूर दूसरी बोली में भी मिल जाती है। स्फुट गीतों के भावों एवं प्रबंधों की कथाओं की यह यात्रा कभी कभी तो इतनी लंबी होती है कि आश्चर्य होता है। क्षेत्रों एवं देशों की सीमा मनुष्य भले ही निर्धारित कर दे पर लोकसाहित्य इसे स्वीकार नहीं करता। ऐसा शायद इसलिए संभव हुआ होगा कि यात्राकाल में प्राचीन मानव जब कभी दूर गया होगा तो अपना साहित्य साथ लेता गया होगा और गंतव्य स्थान पर उसकी छाप छोड़ आया होगा जिसे वहाँ के लोगों ने स्वीकार कर लिया होगा। यह क्रम आज भी जारी है। जब कोई ग्राम्या नैहर से ससुराल जाती है तो स्वभावत: वह नैहर की उन लोकरचनाओं को अपने साथ लेती जाती हैं जो उसे स्मरण रहती हैं। यदि उसका विवाह मायके की बोलीवाले क्षेत्र में हुआ तब तो कोई बात नहीं, किंतु अन्य बोली के क्षेत्र में विवाह होने पर वह नैहर के गीतों को स्थानीय बोली के लहजों में ढाल लेती है। उस इस कार्य में ससुराल की ग्राम्याओं द्वारा भी सहायता मिलती है। इस प्रकार बनाव बिगाड़ बराबर चलते रहते हैं। [[लोकगायक]] एवं गायिकाओं का यह स्वभाव बहुत दिनों से चला आ रहा है कि यदि उन्हें किसी कवि की रचना पसंद आ गई तो उसे तोड़ मरोड़कर अपनी बोली के अनुकूल बना लेती हैं। ऐसा करते समय कभी कवि का नाम निकाल दिया जाता है और कभी रहने दिया जाता है। प्रमाण के लिए आज भी ऐसे लोकगीत सुने जा सकते हैं - जो सूर, कबीर, तुलसी एवं मीरा के प्रकाशित ग्रंथों में जिस तरह मिलेंगे लोकगायकों के कंठ पर उनका वह रूप नहीं होगा। कुछ लोकगीतों में तो अनायास ही उनके नाम डाल दिए गए हैं। यह प्रवृत्ति हिंदी ही नहीं अन्य भाषाओं के लोकसाहित्य में भी पाई जाती है। कुछ विद्वानों का कहना है कि ऐसे भजन तथा गीत लोककवियों द्वारा स्वयं बना लिए गए हैं और उनकी उपयोगिता को बढ़ाने के लिए उच्च एवं बहुश्रुत कवियों के नाम जोड़ दिए गए ताकि अधिकांश लोग ऐसे गीतों को याद कर लें। पर यह बात है नहीं। लोककवि इसी स्थल पर तो उदार होता है। ऐसे बहुत से भजन लोकजीवन में न जाने कब से चले आ रहे हैं जिनके रचनाकारों के बारे में पता ही नहीं चलता। सत्य तो यह है कि इस प्रकार के भजनों की संख्या नामयुक्त भजनों की संख्या से कहीं अधिक है और वे सरसता में भी नामधारी भजनों से घटकर नहीं हैं। लोकगायकों की एक प्रवृत्ति यह भी होती है कि वे स्थानीय घटनाओं को तुरंत भावबद्ध कर लेते हैं, जैसा 1934 के बिहार भूकंप के समय हुआ था। बहुत दिनों से चली आ रही आंचलिक कथात्मक सामग्रियाँ इसी प्रवृत्ति की देन हैं। घटनाप्रधान प्रबंध एवं [[लोककथाएँ]] इस प्रवृत्ति से जन्म तो पा जाती हैं किंतु दीर्घ जीवन मात्र उनको मिलता है जो जनमानस को अधिक कुशलता के साथ छूती हैं। == विशिष्टताएँ == लोक-साहित्य की भाषा शिष्ट और साहित्यिक भाषा न होकर साधारण जन की भाषा है और उसकी वर्ण्य-वस्तु लोक-जीवन में गृहीत चरित्रों, भावों और प्रभावों तक सीमित है। यह तो लोक-साहित्य की पहली मर्यादा हुई। इसकी दूसरी मर्यादा है, उसकी रचना में व्यक्ति का नहीं बल्कि समूचे समाज का समावेत योगदान। यही कारण है कि लोक-साहित्य पर व्यक्ति की छाप न होकर समग्र व्यक्ति-लोक की छाप होती है। शिल्प-विधान की बात करते समय हम जब इन दो मुख्य मर्यादाओं को सामने रखते हैं तो यह स्पष्ट हो जाता है कि इसमें शिल्प-विधान के लिए कोई अभ्यास या कौशल परिलक्षित नहीं हो सकता, क्योंकि शिल्प का विधान यदि हमें दिखाता है तो वह सामाजिक समरसता की विवशता के कारण अपने आप उद्भूत रूप में ही। वैसे प्रचलित अर्थ में शिल्प-विधान की बात यहाँ नहीं उठायी जा सकती है। लोग समझते यही हैं कि शिल्प के पीछे एक पूर्व-चिन्तित व्यापार अवश्य सन्निहित होता है और चूँकि लोक-साहित्य में ऐसा कोई व्यापार होने की सम्भावना नहीं है इसलिए उसके शिल्प-विधान की बात नहीं उठती। पर तात्त्विक दृष्टि से देखने पर शिल्प-विधान का अर्थ है अभिव्यक्ति को अभिव्यज्य से जोड़ना। लोक-साहित्य में शिल्प-विधान अपने उत्कर्ष पर है, क्योंकि वह, सबसे अधिक यहीं पर निरभिमान, निर्व्याज और निसर्गोद्भूत है। == प्रकार == लोक-साहित्य के मुख्यतः चार भेद कहे जाते हैं; लोक-गीत, लोक-गाथा, लोक-कथा और लोक-नाट्य। लोक-गाथा और लोक-कथा में भेद इतना ही है कि लोक-गाथा एक लम्बे आख्यान-गीत के रूप में चलती है और इसमें प्रबन्ध-योजना गाथा-प्रधान न होकर रस-प्रधान होती है, जबकि लोक-कथा गद्यात्मक होने के साथ-साथ कथा प्रधान या दूसरे शब्दों में घटना-प्रधान हुआ करती है। लोक-नाट्य जनसुलभ रंगमंच को दृष्टि में रखकर आंगिक और वाचिक अभिनय पर आधृत स्वांग या लीला तक सीमित रहता है। इसमें सामायिकता का विशेष ध्यान रहने के कारण स्थायी प्रभाव डालने की क्षमता नहीं होती है। लोक-कथाओं और लोक-गाथाओं में कथा-शिल्प ही प्रमुख रहता है, केवल लोक-गान ऐसा प्रकार है, जिसमें अपने समग्र रूप में शिल्प-विधान विकसित हो सकता है, इन चारों प्रकार के रूपों में शिल्प-विधान के ये अंग समान रूप से अपेक्षित हैं। == प्रवृत्तियाँ == लोकसाहित्य की जो अपनी कुछ विशेष प्रवृत्तियाँ हैं वे उतनी ही प्राचीन हैं जितना प्राचीन यह साहित्य है। इन प्रवृत्तियों की पुष्टि को ही विशाल एवं विभिन्न रचना कराने का श्रेय है। सुविधा के लिए इन्हें निम्नलिखित प्रकारों में बाँटा जा सकता है : === देवी देवताओं एवं प्राकृतिक उपलब्धियों पर आधारित साहित्य === आदिकालीन मानव के प्रकृतिप्रदत्त विभिन्न कल्याणकारी परिणामों से प्रभावित होने के कारण उनपर जो विश्वास आरोपि किया इससे संबद्ध साहित्य इसके अंतर्गत आता है। इसमें भक्ति एवं भय दोनों प्रकार की भावनाएँ सन्निहित होती हैं। देवी देवताओं की पूजा के लिए रचित तथा अंधविश्वासों से संबद्ध साहित्य (टोना, टोटका, मंत्र एवं जादू इत्यादि) इसी के अंतर्गत है। इनमें कुछ विश्वासों को आंचलिक और कुछ को व्यापक महत्व दिया जाता है। स्थानीय उपलब्धियों पर स्थानीय और व्यापक पर व्यापक रचनाएँ मिलती हैं। धरती, आकाश, कुँआ, तालाब, नदी, नाला, डीह, ड््योहार, मरी मसान, वृक्ष, फसल, पौधा, पशु, दैत्य दानव देवी देवता, कुलदेवता, ब्रह्म एवं तीर्थ आदि पर जो मंत्र या गीत प्रचलित हैं वे इसी के अंग हैं। जब भी ग्रामीण कोई शुभ कार्य (जन्म से लेकर मरण तक के सभी संस्कार तथा खेती बारी, फसल की पूजा, गृहनिर्माण, कूपनिर्माण, मंदिर एवं धर्मशाला का निर्माण और परमार्थ संबंधी अन्य कार्य) प्रारंभ करते हैं तो उससे संबद्ध देवी-देवताओं को प्रसन्न करने के लिए जिन गीतों अथवा मंत्रों का प्रयोग होता है वे सब इस साहित्य में आते हैं। रोगों के निदान के लिए भी बजाय ओषधि के गीतों एवं मंत्रों का प्रयोग होता है। उदाहरण के लिए शीतला माता के गीतों को लिया जा सकता है। पृथक्-पृथक् देवी देवताओं के लिए पृथक्-पृथक् मंत्र, गीत, पूजन एवं भोग आदि की सामग्रियाँ पता नहीं कब से निर्धारित की जा चुकी हैं। किसी को कुछ पसंद होता है परंतु ब्रह्म को इन सब के स्थान पर जनेऊ चाहिए। इन्हीं के अनुसार गीत एव मंत्र तो बदलते ही हैं, साथ ही पुजारी भी बदलते रहते हैं। === लोकाचार के लिए रचित साहित्य === इसके अंतर्गत आचार विचार एवं व्यावहारिकता तथा विभिन्न लोकमान्यताओं से संबद्ध साहित्य आता है। आचार-विचार के लिए रचित साहित्य में भावनाओं और मान्यताओं का प्रवेश है किंतु व्यवहार के लिए रचे गए साहित्य में यह बात कम देखने को मिलती है। व्यवहार की विशेषता लोकसाहित्य में मुख्य रूप से देखने को मिलती है। आपसी व्यवहार की बात तो जाने दें। यहाँ [[साँप]] को भी दूध पिलाया जाता है। वृक्ष (बरगद, पीपल) को भी बाबा कहा जाता है और बदली तथा नदियाँ बहन का रूप धारण करती हैं। इसी तरह अनेक अमानवीय तत्वों से तथा हिंसक जंतुओं से संबंध जोड़कर सारी सृष्टि को एक रूप में बाँधा गया है। इस संदर्भ में रचे हुए साहित्य का मूल उद्देश्य व्यावहारिकता के आधार पर सरल एवं सुखी जीवन व्यतीत करना है। यही कारण है कि जनजीवन एक रिश्ते में बँधा हुआ है और जातीय भेदभाव, जो भीषण रूप से व्याप्त हैं, उसकी दीवार को तोड़ नहीं सके हैं। दादी दादा, भाई बहन आदि के रिश्ते पूरे गाँव में बिना किसी जातीय भेदभाव के चला करते हैं। विभिन्न अवसरों के लिए प्रचलित लोकाचार भी इसी विधा के अंग हैं। === वैज्ञानिकता पर आधारित साहित्य === इस साहित्य के अंतर्गत ऋतुविद्या, स्वास्थ्यविज्ञान, कृषिविज्ञान, एवं शकुन आदि से संबद्ध साहित्य आता है। लोकजीवन में इस प्रकार के साहित्य को आधुनिक वैज्ञानिक युग में काफी महत्वपूर्ण स्थान प्राप्त है। इनमें पूर्वाचार्यों द्वारा निर्धारित अनुभूमियों, नियमों एवं तत्सम्बंधी उपदेशात्मक बातों का समावेश होता है। यह मान्यताएँ प्राय: परीक्षा की कसौटी पर खरी उतरती है किंतु साथ ही कुछ अपवाद भी हैं। ऋतुविज्ञान के अंतर्गत अतिवृष्टि, अनावृष्टि एवं अल्पवृष्टि के कारणों तथा तज्जन्य क्षतियों और उनसे बचने के उपायों की ओर संकेत किए गए हैं। इस प्रकार के वैज्ञानिक साहित्य के आधार परंपरागत अनुभव ही होते हैं। चूँकि वह अनुभव बहुत पक्के होते हैं इसलिए लोकगीतों की भाँति इनके बनने बिगड़ने की संभावनाएँ कम हुआ करती हैं। यही दशा कृषिविज्ञान के लिए रचे गए साहित्य की है। इसके अंतर्गत खेती से संबद्ध प्राय: आवश्यक बातें कह दी गई हैं। खेत की जुताई किस तरह हो, किस प्रकार के खेत में किस प्रकार की बुआई की जाए, बीज की मात्रा कितनी हो, सिंचाई कब की जाए, निरवाही एवं गुड़ाई कब की जाए तथा किस समय फसल की कटाई हो, यह सब बातें तो वैज्ञानिक साहित्य के अंतर्गत आती ही हैं, इनके अतिरिक्त फसल सम्बंधी रोगों तथा उपचारों का भी वर्णन मिलता है। कृषि कार्यों में काम आनेवाले उपकरणों तथा बैलों की पहचान आदि पर भी भारी मात्रा में साहित्यरचना की गई है। बैलों के अतिरिक्त अन्य पालतू पशुपक्षियों के बारे में भी प्रचुर संकेत मिलते हैं। बैलों के बाद सार्वजनिक साहित्य घोड़ों की पहचान के संबंध में प्राप्त होता है। चूँकि आधुनिक वैज्ञानिक वाहनों के कारण अब घोड़े कम रखे जाते हैं इसलिए इस प्रकार के साहित्य का धीरे धीरे अभाव होता जा रहा है। गाँव गाँव में ट्रैक्टरों के पहुँच जाने से बैलों की पहचान के बारे में लिखे गए साहित्य की भी आगे शायद यही दशा होगी। अन्य पालतू पशुओं में गाय, भैंस एवं कुत्तों की चरचा आती है किंतु इनपर नाम मात्र के लिए संकेत किया गया है। पक्षियों में तोता, मैना, कौआ, मुनियाँ, मोर, कोयल तथा कबूतर आदि के बारे में संकेत दिए गए हैं। ग्रामीणों के उपयोग में जितने प्रकार के पशुपक्षी आते हैं उन सबकी पहिचान एवं उनसे होनेवाले लाभहानि के बारे में इस साहित्य के अंतर्गत संकेत प्राप्त होते हैं। स्वास्थ्यविज्ञान में विभिन्न रोगों के लक्षण और उनसे बचने के उपाय तथा औषधियों की ओर संकेत मिलता है। कौन सा रोग क्यों उत्पन्न होता है तथा किन आचरणों से रोग उत्पन्न नहीं होता या दूर हो जाता है आदि बातें इसे अंतर्गत आती हैं। साथ ही स्वास्थ्यप्रदायिनी दिनचर्यां के लिए कुछ आदेश भी दिए गए हैं। जड़ी बूटियों की पहचान, उनके उपयोग तथा इससे उत्पन्न लाभहानि की चर्चां भी इस विभाग के विषय हैं। इस तरह के संकेत प्राय: आदेश के रूप में प्रस्तुत किए गए हैं और वे पद्यों में हैं। यही विधा कृषिविज्ञान एवं शकुनविज्ञान के लिए रचे गए साहित्य में भी अपनाई गई है। शकुनविचार संबंधी साहित्य में मुख्य रूप से यात्रा आरंभ करने के लिए कालक्रमानुसार शुभ लक्षणों को देखते हुए या तो आदेश दिए गए हैं या अपशकुतों के कारण यात्रारंभ के लिए मनाही की गई है। यदि यात्रा बहुत ही आवश्यक हो और दिनों की गणना में उसका समय अनुकूल न पड़ता हो तो उससे वचने के लिए उपाय बताए गए हैं। ऋतुओं, मानव लक्षणों एवं पशुपक्षियों की विभिन्न हरकतों द्वारा भी शकुन अपशकुन की जानकारी इस प्रकार के साहित्य के अंतर्गत कराई जाती है। जैसे वर्षा काल में घर नहीं छोड़ना चाहिए, मुंडेरे पर यदि प्रात: काल काग बोले तो उसे किसी प्रिय जन के आगमन की सूचना समझनी चाहिए, इत्यादि। === जातीय लोकसाहित्य === संपूर्ण लोकसाहित्य का एक सर्वमान्य रूप तो होता ही है किंतु साथ ही विभिन्न जातियों की परंपरागत संस्कृति पर आधारित साहित्य भी होता है। इनमें उन जातियों के निजी देवी देवता, कुल देवता के आदेश तथा आचार्यों एवं संत महात्माओं द्वारा बताए गए नियम, उपनियम और उनकी वाणी शामिल होती है। विभिन्न जातियों जैसे - [[नाई]], धोबी, [[अहीर]], कुर्मी, कोयरी, नोनियाँ, बार, [[भाट]] आदि एवं वन्य तथा अन्य जातियों की पृथक् पृथक् संस्कृति जातीय लोकसाहित्य के अंतर्गत आती है। यदि यह कहा जाए कि कहीं का संपूर्ण लोकसाहित्य वहाँ की विभिन्न जातियों की सामूहिक संस्कृति का प्रतीक होता है और अनुपयुक्त नहीं होगा। जातीय साहित्य को निकाल देने पर लोकसाहित्य का जो रूप बच जाएगा वह उसका सच्चा प्रतिनिधित्व नहीं करेगा। == लोकसाहित्य की रचनास्थली == इस साहित्य की रचनास्थली विशिष्ट साहित्य की रचनास्थली से भिन्न होती है। यह लोकसाहित्य की ही विशेषता है कि उसके किसी भी प्रकार का निर्माण एकांत में नहीं होता। प्राय: वे सभी स्थल उक्त साहित्य के रचनाकेंद्र होते हैं जहाँ समय समय पर उसे प्रेमी अथवा आवश्यकताओं से प्रेरित ग्राम्य जन जुटा करते हैं। इसीलिए ऐसा कभी नहीं कहा जा सकता कि लोकसाहित्य के अंग का आज जो रूप है वही कल भी था और आगे भी बना रहेगा। यदि हम कहें कि लोकसाहित्य की प्रमुख रचनास्थली चौपाल एवं आँगन है तो बेजा नहीं होगा। चौपालों में प्राय: अवकाश के समय गाँव के लोग एकत्र हो जाते हैं। तरह तरह की बातें चलती हैं। रीतिरिवाजों की चर्चा, धर्मचर्चा, कथा-कहानियाँ, खेती बारी की बात तथा लोकगीत आदि समय समय पर चौपालों को मुखरित करते रहते हैं। वर्तमान काल की स्थानीय प्रमुख घटनाएँ भी कुछ दिनों तक वार्ता के लिए आधार बनी रहती हैं। इन सबके निचोड़ रूप में जो सामग्री जीवन पा जाती है वही कुछ दिनों बाद स्थानीय साहित्य में शामिल हो जाती हैं। यदि महत्व अधिक हुआ तो ऐसी रचनाओं का प्रचार बढ़ जाता है और वे एक चौपाल से दूसरी में तथा एक गाँव के दूसरे गाँव में जाकर अपना क्षेत्र व्यापक बनाती रहती हैं। इस प्रकार वे रचनाएँ कुछ वर्षों में विस्तृत लोकसाहित्य के भंडार में सम्मिलित हो जाती हैं। यही बात ऑगन में रचे गए साहित्य पर लागू होती है जहाँ ग्राम्याएँ समय समय पर एकत्र होती हैं। इस तरह पुरुषों एवं स्त्रियों का साहित्य जन्म से ही पृथक्-पृथक् होता है। चौपालों एवं आँगनों के अतिरिक्त भी कुछ ऐसे स्थान हैं जहाँ इस साहित्य की विभिन्न विधाएँ निर्मित होती हैं। खेतों में निरवाही अथवा कटिया करते समय, डाँठ के गट्ठर ढोते समय, अन्य सामूहिक मजदूरी करते समय, तीर्थ अथवा मेला यात्रा में, जाड़े में सायंकाल अलावों के पास, पर्वों एवं सांस्कारिक आयोजनों के समय अथवा संक्षेप में यह कहिए कि जब और जहाँ ग्रामीण स्त्री पुरुषों के जुटाव का अवसर आता है तब और तहाँ लोकसाहित्य का निर्माण होता रहता है।88w24 == लोकसाहित्य का जीवन == ऐसा नहीं कहा जा सकता कि भूतकाल में रचा गया सभी लोकसाहित्य जीवित है और आज जिनका निर्माण हो रहा है उनका अंत कभी नहीं होगा। सच तो यह है कि इस साहित्य की विधाएँ युगप्रभाव को स्वीकार करके अपना रूप बराबर बदलती रहती हैं। इधर पचास वर्ष के भीतर रचे गए साहित्य को देखने से यह बात स्पष्ट भी हो जाती है। इस अवधि में गाँवों को जितनी वैज्ञानिक उपलब्धियाँ प्राप्त हुई हैं उनमें अधिकांश का समावेश लोकसाहित्य में हो चुका है। प्राचीन लोकसाहित्य में आए जादू के उड़न खटोले को छोड़कर इस युग के लोकसाहित्य ने सीधे सीधे हवाई जहाज को स्वीकार किया है। वैसे लोकसाहित्य में बैलगाड़ी, घोड़ा, ऊँट, हाथी तथा नौका आदि वाहन अब भी जीवित हैं किंतु मोटर एवं रेलगाड़ी ने भी अपना स्थान बना लिया है। वर्तमान काल में होनेवाले नव निर्माणों को भी उक्त साहित्य में स्थान मिलता जा रहा है। इन साहित्यिक रचनाओं के साथ वे सभी लक्षण भी लगे हुए हैं जो उन्हें दीर्घ जीवन प्रदान करते हैं। प्राय: विद्वान् लोग यह कहा करते हैं कि यदि विस्तृत लोकसाहित्य का संग्रह नहीं कर लिया गया तो उनका लोप हो जाएगा। बात सही है क्योंकि युगप्रभाव के कारण प्राचीन रचनाएँ अनुपयुक्त प्रतीत होने लगती हैं और फिर धीरे धीरे लुप्त हो जाती हैं, जैसा कि इस समय हो भी रहा है। सिनेमा के गीतों ने गाँवों में अपना स्थान बना लिया है जिससे लोकगीत क्षीणता को प्राप्त हो रहे हैं। शिक्षा का प्रसार होने के कारण भी गाँवों की बोलियों में गीत गानेवाले पुरुषों एवं स्त्रियों का अभाव होता जा रहा है। ऐसा लग रहा है कि कुछ दिनों में विभिन्न संस्कारों के अवसर पर गाए जानेवाले प्राचीन लोकगीतों का लोप हो जाएगा और उनके स्थान पर नवीन गीत स्थान पाएँगे या यदि इच्छा हुई तो लोकसाहित्य के संग्रहों का देख-देख कर पढ़ी लिखी स्त्रियाँ गीत गाकर काम चलाएँगी। आटा पीसनेवाली कल गाँव में पहुँच चुकी है और भी बहुत से यंत्रों का प्रसार होता जा रहा है इसलिए "ज़ंतसर" (जाँत के गीत) तथा कुछ अन्य श्रम संबंधी गीतों की कमी होती जा रही है। इसी तरह वर्तमान युग की घटनाएँ भी इसमें स्वीकार की जा रही हैं। झाँसी की रानी, कुँवर सिंह, गांधी जी, सुभाषचंद्र, भगत सिंह, खुदीराम एवं चंद्रशेखर आजाद आदि लोकसाहित्य में प्रतिष्ठा के साथ जीवित हैं। ये वीर सेनानी उसी कड़ी में जोड़े गए हैं जिनमें प्राचीन काल के वीरों के नाम आते हैं। == लोकसाहित्य का स्थान == उपर्युक्त विवेन से लोकसाहित्य का स्थान स्पष्ट हो जाता है किंतु धरातल से उठनेवाले इस साहित्य ने अपना एक शीर्षस्थ स्थान भी बनाया है जहाँ उसे वैदिक साहित्य के समकक्ष आसन प्राप्त है। प्रमाण यह है कि हमारे लोकजीवन के बहुत से और विशेषकर सांस्कारिक तथा धार्मिक कार्य वैदिक मंत्रों से पूर्ण होते हैं। जहाँ ये मंत्र संस्कृत में पढ़े जाते हैं वहीं ग्राम्याओं द्वारा गाए जानेवाले लोकगीत तथा लोकाचार पर आधारित अन्य क्रियाकलाप भी चलते रहते हैं। एक ओर पुरोहित मंत्राच्चार करता है तो दूसरी ओर ग्रामीण स्त्रियाँ गीत गाती हैं। मुंडन, कर्णवेध, यज्ञोपवीत तथा विवाह आदि संस्कारों पर और मकान, धर्मशाला, कुंआँ, तालाब तथा पोखर आदि का शुभारंभ करते समय भी मंत्र तथा लोकगीत साथ-साथ चलते हैं। ऐसा एक ही सांस्कारिक एवं धार्मिक तथा परमार्थ का कार्य लोकजीवन में नहीं मिलता जिसमें वैदिक साहित्य के साथ लोकसाहित्य को स्थान न प्राप्त हो। == लोक साहित्य की प्रमुख रचनाएँ == १. लोकसाहित्य मौखिक होता है २. इसका कोई एक रचनाकार नहीं होता ३. लोक साहित्य एक पीढ़ी से दूसरी पीढ़ी को हस्तांतरित होता है ४. लोक साहित्य जनभाषा में होता है ५. लोक साहित्य लोक परम्परा का वाहक है * [[कविता कौमुदी]] - (रामनरेश त्रिपाठी) == इन्हें भी देखें == * [[हिन्दी का लोकसाहित्य]] * [[कन्नौजी लोकगाथाओं का सर्वेक्षण और विश्लेषण]] == बाहरी कड़ियाँ== {{Reflist}} [[श्रेणी:लोकसाहित्य]] g7w1a5khlubfmtnb3j7hwksa1hnj05y 6595608 6595607 2026-08-05T03:00:56Z Dr.jagdish 3543 /* परिचय */ 6595608 wikitext text/x-wiki '''लोक सहित्य''' उतना ही प्राचीन है जितना कि मानव, इसलिए उसमें जन-जीवन की प्रत्येक अवस्था, प्रत्येक वर्ग, प्रत्येक समय और प्रकृति सभी कुछ समाहित है।<ref>{{Cite book|title=Philippine Folk Literature: An Anthology|last=Eugenio|first=Damiana|publisher=The University of the Philippines Press|year=2007|isbn=9789715425360|location=Quezon City|pages=xxiii}}</ref><ref name="EB">{{cite web |url=https://www.britannica.com/art/oral-literature |title=Oral literature |publisher=[[Encyclopaedia Britannica]]}}</ref> डॉ सत्येन्द्र के अनुसार- "लोक मनुष्य समाज का वह वर्ग है जो आभिजात्य संस्कार शास्त्रीयता और पांडित्य की चेतना अथवा अहंकार से शून्य है और जो एक परंपरा के प्रवाह में जीवित रहता है।" (लोक साहित्य विज्ञान, डॉ॰ सत्येन्द्र, पृष्ठ-03) साधारण जनता से संबंधित साहित्य को लोकसाहित्य कहना चाहिए। साधारण जनजीवन विशिष्ट जीवन से भिन्न होता है अत: जनसाहित्य (लोकसाहित्य) का आदर्श विशिष्ट साहित्य से पृथक् होता है। किसी देश अथवा क्षेत्र का लोकसाहित्य वहाँ की आदिकाल से लेकर अब तक की उन सभी प्रवृत्तियों का प्रतीक होता है जो साधारण जनस्वभाव के अंतर्गत आती हैं। इस साहित्य में जनजीवन की सभी प्रकार की भावनाएँ बिना किसी कृत्रिमता के समाई रहती हैं। अत: यदि कहीं की समूची [[संस्कृति]] का अध्ययन करना हो तो वहाँ के लोकसाहित्य का विशेष अवलोकन करना पड़ेगा। यह [[लिपि]]बद्ध बहुत कम और मौखिक अधिक होता है। वैसे हिंदी लोकसाहित्य को लिपिबद्ध करने का प्रयास इधर कुछ वर्षों से किया जा रहा है और अनेक ग्रंथ भी संपादित रूप में सामने आए हैं किंतु अब भी मौखिक लोकसाहित्य बहुत बड़ी मात्रा में असंगृहीत है। लोक जीवन की जैसी सरलतम, नैसर्गिक अनुभूतिमयी अभिव्यंजना का चित्रण [[लोकगीत|लोकगीतों]] व लोक-कथाओं में मिलता है, वैसा अन्यत्र सर्वथा दुर्लभ है। लोक-साहित्य में लोक-मानव का हृदय बोलता है। प्रकृति स्वयं गाती-गुनगुनाती है। लोक-साहित्य में निहित सौंदर्य का मूल्यांकन सर्वथा अनुभूतिजन्य है। == परिचय == आदिकाल से [[श्रुति]] एवं [[स्मृति]] के सहारे जीवित रहनेवाले लोकसाहित्य के कुछ विशेष सिद्धांत हैं। इस साहित्य में मुख्य रूप से वे रचनाएँ ही स्वीकार की जाती हैं अथवा जीवन पाती हैं जो अनेक कंठों से अनेक रूपों में बन बिगड़कर एक सर्वमान्य रूप धारण कर लेती हैं। यह रचनाक्रम आदिकाल से अब तक जारी है। ऐसी बहुत सी साहित्यक सामग्री आज भी प्रचलित है जो अभी एकरूपता नहीं ग्रहण कर पाई हैं। परंपरागत एवं सामूहिक प्रतिभाओं से निर्मित होने के कारण विद्वानों ने लोकसाहित्य को "अपौरुषेय" की संज्ञा दी है। निश्चय ही परंपरागत लोकसाहित्य किसी एक व्यक्ति की रचना का परिणाम नहीं है। वैसे तो इसके कई प्रमाण दिए जा सकते हैं कि एक ही गीत, कथा या कहावत एक स्थल पर जिस रूप में होता है दूसरे स्थल पर पहुँचते-पहुँचते उसका वह रूप बदल जाता है किंतु एक अच्छा प्रमाण यह होगा कि सैकड़ों वर्ष से गाए जानेवाले [[लोकमहाकाव्य]] [[आल्ह-खंड]] को आज तक एकरूपता नहीं प्राप्त हो सकी। इस कार्य में लोकप्रवृत्ति किसी प्रतिबंध को स्वीकार ही नहीं करती। स्फुट गीतों में तो केवल पंक्तियाँ ही इधर उधर होती हैं किंतु प्रबंध गीतों (गाथाओं) एवं कथाओं में घटनाएँ भी बदलती रहती हैं। यह सब होते हुए भी उन प्रबंधों एवं कथाओं के परिणामों में प्राय: कोई परिवर्तन नहीं स्वीकार किया जाता। परिणाम एवं लोकप्रचलित सत्य तथा तथ्य को आधार मानकर घटनाचक्र मनमाने ढंग से चलाए जाते हैं। रामकथा को ही लें। "नाना भाँति राम अवतारा, रामायन सत कोटि अपारा" वाली बात शत प्रतिशत सत्य है। रामकथा संबंधी जितनी विविधताएँ लोकसाहित्य में प्रचलित हैं यदि उन सब को एकत्र किया जाए तो यह विचित्र प्रकार का "लोकरामायण" ग्रंथ तैयार होगा जो अबतक के सभी रामाख्यानों से भिन्न अस्तित्व का होगा। घटनाचक्रों को देखते हुए कभी-कभी तो उनकी संगति बैठाना भी कठिन हो जाएगा। उदाहरणस्वरूप लोकगीतों में भी रामजन्म के कई कारण हैं किंतु एक बहुत ही साधारण कारण यह है कि एक बार जब महाराज दशरथ प्रात: काल सरयू में स्नान करने जा रहे थे तो उनका दर्शन सवेरे ही गली में झाडू देनेवाली हेलिन (भंगिन) को हो गया। उसने ताना मारा कि आज प्रात: काल ही सतानहीन व्यक्ति का दर्शन हुआ, पता नहीं दिन कैसे बीतेगा। दशरथ को यह बात लग गई और तभी वे रानी समेत पुत्रप्राप्ति के लिए वन में तप करने चले गए। इस प्रकार कारण दूसरा दिखाते हुए भी लोककथाकार दशरथ को फिर तपस्यावाले स्थल पर ले आता है जहाँ कथा अन्य रामायणों की कथा से मिल जाती हैं। ऐसे अनेक उदाहरण मिल सकते हैं जो परिणाम में तो नहीं किंतु घटनाओं के मामले में एक नहीं हैं। ऐसे परिवर्तनों एवं संशोधनों को लोकसाहित्य बहुत ही आसानी से स्वीकार कर लेता है। इस साहित्य की सबसे बड़ी विशेषता यह है कि यह अनेक रूपों में होते हुए भी अनेकता में एकता की भावना से युक्त होता है। भाषा के कलेवर को बदलकर भी भावपक्ष में कोई परिवर्तन नहीं दीखता। एक ही रचना जो किसी स्थल पर वहाँ की बोली में पाई जाती है, वही बहुत दूर दूसरी बोली में भी मिल जाती है। स्फुट गीतों के भावों एवं प्रबंधों की कथाओं की यह यात्रा कभी कभी तो इतनी लंबी होती है कि आश्चर्य होता है। क्षेत्रों एवं देशों की सीमा मनुष्य भले ही निर्धारित कर दे पर लोकसाहित्य इसे स्वीकार नहीं करता। ऐसा शायद इसलिए संभव हुआ होगा कि यात्राकाल में प्राचीन मानव जब कभी दूर गया होगा तो अपना साहित्य साथ लेता गया होगा और गंतव्य स्थान पर उसकी छाप छोड़ आया होगा जिसे वहाँ के लोगों ने स्वीकार कर लिया होगा। यह क्रम आज भी जारी है। जब कोई ग्राम्या नैहर से ससुराल जाती है तो स्वभावत: वह नैहर की उन लोकरचनाओं को अपने साथ लेती जाती हैं जो उसे स्मरण रहती हैं। यदि उसका विवाह मायके की बोलीवाले क्षेत्र में हुआ तब तो कोई बात नहीं, किंतु अन्य बोली के क्षेत्र में विवाह होने पर वह नैहर के गीतों को स्थानीय बोली के लहजों में ढाल लेती है। उस इस कार्य में ससुराल की ग्राम्याओं द्वारा भी सहायता मिलती है। इस प्रकार बनाव बिगाड़ बराबर चलते रहते हैं। [[लोकगायक]] एवं गायिकाओं का यह स्वभाव बहुत दिनों से चला आ रहा है कि यदि उन्हें किसी कवि की रचना पसंद आ गई तो उसे तोड़ मरोड़कर अपनी बोली के अनुकूल बना लेती हैं। ऐसा करते समय कभी कवि का नाम निकाल दिया जाता है और कभी रहने दिया जाता है। प्रमाण के लिए आज भी ऐसे लोकगीत सुने जा सकते हैं - जो सूर, कबीर, तुलसी एवं मीरा के प्रकाशित ग्रंथों में जिस तरह मिलेंगे लोकगायकों के कंठ पर उनका वह रूप नहीं होगा। कुछ लोकगीतों में तो अनायास ही उनके नाम डाल दिए गए हैं। यह प्रवृत्ति हिंदी ही नहीं अन्य भाषाओं के लोकसाहित्य में भी पाई जाती है। कुछ विद्वानों का कहना है कि ऐसे भजन तथा गीत लोककवियों द्वारा स्वयं बना लिए गए हैं और उनकी उपयोगिता को बढ़ाने के लिए उच्च एवं बहुश्रुत कवियों के नाम जोड़ दिए गए ताकि अधिकांश लोग ऐसे गीतों को याद कर लें। पर यह बात है नहीं। लोककवि इसी स्थल पर तो उदार होता है। ऐसे बहुत से भजन लोकजीवन में न जाने कब से चले आ रहे हैं जिनके रचनाकारों के बारे में पता ही नहीं चलता। सत्य तो यह है कि इस प्रकार के भजनों की संख्या नामयुक्त भजनों की संख्या से कहीं अधिक है और वे सरसता में भी नामधारी भजनों से घटकर नहीं हैं। लोकगायकों की एक प्रवृत्ति यह भी होती है कि वे स्थानीय घटनाओं को तुरंत भावबद्ध कर लेते हैं, जैसा 1934 के बिहार भूकंप के समय हुआ था। बहुत दिनों से चली आ रही आंचलिक कथात्मक सामग्रियाँ इसी प्रवृत्ति की देन हैं। घटनाप्रधान प्रबंध एवं [[लोककथाएँ]] इस प्रवृत्ति से जन्म तो पा जाती हैं किंतु दीर्घ जीवन मात्र उनको मिलता है जो जनमानस को अधिक कुशलता के साथ छूती हैं। == विशिष्टताएँ == लोक-साहित्य की भाषा शिष्ट और साहित्यिक भाषा न होकर साधारण जन की भाषा है और उसकी वर्ण्य-वस्तु लोक-जीवन में गृहीत चरित्रों, भावों और प्रभावों तक सीमित है। यह तो लोक-साहित्य की पहली मर्यादा हुई। इसकी दूसरी मर्यादा है, उसकी रचना में व्यक्ति का नहीं बल्कि समूचे समाज का समावेत योगदान। यही कारण है कि लोक-साहित्य पर व्यक्ति की छाप न होकर समग्र व्यक्ति-लोक की छाप होती है। शिल्प-विधान की बात करते समय हम जब इन दो मुख्य मर्यादाओं को सामने रखते हैं तो यह स्पष्ट हो जाता है कि इसमें शिल्प-विधान के लिए कोई अभ्यास या कौशल परिलक्षित नहीं हो सकता, क्योंकि शिल्प का विधान यदि हमें दिखाता है तो वह सामाजिक समरसता की विवशता के कारण अपने आप उद्भूत रूप में ही। वैसे प्रचलित अर्थ में शिल्प-विधान की बात यहाँ नहीं उठायी जा सकती है। लोग समझते यही हैं कि शिल्प के पीछे एक पूर्व-चिन्तित व्यापार अवश्य सन्निहित होता है और चूँकि लोक-साहित्य में ऐसा कोई व्यापार होने की सम्भावना नहीं है इसलिए उसके शिल्प-विधान की बात नहीं उठती। पर तात्त्विक दृष्टि से देखने पर शिल्प-विधान का अर्थ है अभिव्यक्ति को अभिव्यज्य से जोड़ना। लोक-साहित्य में शिल्प-विधान अपने उत्कर्ष पर है, क्योंकि वह, सबसे अधिक यहीं पर निरभिमान, निर्व्याज और निसर्गोद्भूत है। == प्रकार == लोक-साहित्य के मुख्यतः चार भेद कहे जाते हैं; लोक-गीत, लोक-गाथा, लोक-कथा और लोक-नाट्य। लोक-गाथा और लोक-कथा में भेद इतना ही है कि लोक-गाथा एक लम्बे आख्यान-गीत के रूप में चलती है और इसमें प्रबन्ध-योजना गाथा-प्रधान न होकर रस-प्रधान होती है, जबकि लोक-कथा गद्यात्मक होने के साथ-साथ कथा प्रधान या दूसरे शब्दों में घटना-प्रधान हुआ करती है। लोक-नाट्य जनसुलभ रंगमंच को दृष्टि में रखकर आंगिक और वाचिक अभिनय पर आधृत स्वांग या लीला तक सीमित रहता है। इसमें सामायिकता का विशेष ध्यान रहने के कारण स्थायी प्रभाव डालने की क्षमता नहीं होती है। लोक-कथाओं और लोक-गाथाओं में कथा-शिल्प ही प्रमुख रहता है, केवल लोक-गान ऐसा प्रकार है, जिसमें अपने समग्र रूप में शिल्प-विधान विकसित हो सकता है, इन चारों प्रकार के रूपों में शिल्प-विधान के ये अंग समान रूप से अपेक्षित हैं। == प्रवृत्तियाँ == लोकसाहित्य की जो अपनी कुछ विशेष प्रवृत्तियाँ हैं वे उतनी ही प्राचीन हैं जितना प्राचीन यह साहित्य है। इन प्रवृत्तियों की पुष्टि को ही विशाल एवं विभिन्न रचना कराने का श्रेय है। सुविधा के लिए इन्हें निम्नलिखित प्रकारों में बाँटा जा सकता है : === देवी देवताओं एवं प्राकृतिक उपलब्धियों पर आधारित साहित्य === आदिकालीन मानव के प्रकृतिप्रदत्त विभिन्न कल्याणकारी परिणामों से प्रभावित होने के कारण उनपर जो विश्वास आरोपि किया इससे संबद्ध साहित्य इसके अंतर्गत आता है। इसमें भक्ति एवं भय दोनों प्रकार की भावनाएँ सन्निहित होती हैं। देवी देवताओं की पूजा के लिए रचित तथा अंधविश्वासों से संबद्ध साहित्य (टोना, टोटका, मंत्र एवं जादू इत्यादि) इसी के अंतर्गत है। इनमें कुछ विश्वासों को आंचलिक और कुछ को व्यापक महत्व दिया जाता है। स्थानीय उपलब्धियों पर स्थानीय और व्यापक पर व्यापक रचनाएँ मिलती हैं। धरती, आकाश, कुँआ, तालाब, नदी, नाला, डीह, ड््योहार, मरी मसान, वृक्ष, फसल, पौधा, पशु, दैत्य दानव देवी देवता, कुलदेवता, ब्रह्म एवं तीर्थ आदि पर जो मंत्र या गीत प्रचलित हैं वे इसी के अंग हैं। जब भी ग्रामीण कोई शुभ कार्य (जन्म से लेकर मरण तक के सभी संस्कार तथा खेती बारी, फसल की पूजा, गृहनिर्माण, कूपनिर्माण, मंदिर एवं धर्मशाला का निर्माण और परमार्थ संबंधी अन्य कार्य) प्रारंभ करते हैं तो उससे संबद्ध देवी-देवताओं को प्रसन्न करने के लिए जिन गीतों अथवा मंत्रों का प्रयोग होता है वे सब इस साहित्य में आते हैं। रोगों के निदान के लिए भी बजाय ओषधि के गीतों एवं मंत्रों का प्रयोग होता है। उदाहरण के लिए शीतला माता के गीतों को लिया जा सकता है। पृथक्-पृथक् देवी देवताओं के लिए पृथक्-पृथक् मंत्र, गीत, पूजन एवं भोग आदि की सामग्रियाँ पता नहीं कब से निर्धारित की जा चुकी हैं। किसी को कुछ पसंद होता है परंतु ब्रह्म को इन सब के स्थान पर जनेऊ चाहिए। इन्हीं के अनुसार गीत एव मंत्र तो बदलते ही हैं, साथ ही पुजारी भी बदलते रहते हैं। === लोकाचार के लिए रचित साहित्य === इसके अंतर्गत आचार विचार एवं व्यावहारिकता तथा विभिन्न लोकमान्यताओं से संबद्ध साहित्य आता है। आचार-विचार के लिए रचित साहित्य में भावनाओं और मान्यताओं का प्रवेश है किंतु व्यवहार के लिए रचे गए साहित्य में यह बात कम देखने को मिलती है। व्यवहार की विशेषता लोकसाहित्य में मुख्य रूप से देखने को मिलती है। आपसी व्यवहार की बात तो जाने दें। यहाँ [[साँप]] को भी दूध पिलाया जाता है। वृक्ष (बरगद, पीपल) को भी बाबा कहा जाता है और बदली तथा नदियाँ बहन का रूप धारण करती हैं। इसी तरह अनेक अमानवीय तत्वों से तथा हिंसक जंतुओं से संबंध जोड़कर सारी सृष्टि को एक रूप में बाँधा गया है। इस संदर्भ में रचे हुए साहित्य का मूल उद्देश्य व्यावहारिकता के आधार पर सरल एवं सुखी जीवन व्यतीत करना है। यही कारण है कि जनजीवन एक रिश्ते में बँधा हुआ है और जातीय भेदभाव, जो भीषण रूप से व्याप्त हैं, उसकी दीवार को तोड़ नहीं सके हैं। दादी दादा, भाई बहन आदि के रिश्ते पूरे गाँव में बिना किसी जातीय भेदभाव के चला करते हैं। विभिन्न अवसरों के लिए प्रचलित लोकाचार भी इसी विधा के अंग हैं। === वैज्ञानिकता पर आधारित साहित्य === इस साहित्य के अंतर्गत ऋतुविद्या, स्वास्थ्यविज्ञान, कृषिविज्ञान, एवं शकुन आदि से संबद्ध साहित्य आता है। लोकजीवन में इस प्रकार के साहित्य को आधुनिक वैज्ञानिक युग में काफी महत्वपूर्ण स्थान प्राप्त है। इनमें पूर्वाचार्यों द्वारा निर्धारित अनुभूमियों, नियमों एवं तत्सम्बंधी उपदेशात्मक बातों का समावेश होता है। यह मान्यताएँ प्राय: परीक्षा की कसौटी पर खरी उतरती है किंतु साथ ही कुछ अपवाद भी हैं। ऋतुविज्ञान के अंतर्गत अतिवृष्टि, अनावृष्टि एवं अल्पवृष्टि के कारणों तथा तज्जन्य क्षतियों और उनसे बचने के उपायों की ओर संकेत किए गए हैं। इस प्रकार के वैज्ञानिक साहित्य के आधार परंपरागत अनुभव ही होते हैं। चूँकि वह अनुभव बहुत पक्के होते हैं इसलिए लोकगीतों की भाँति इनके बनने बिगड़ने की संभावनाएँ कम हुआ करती हैं। यही दशा कृषिविज्ञान के लिए रचे गए साहित्य की है। इसके अंतर्गत खेती से संबद्ध प्राय: आवश्यक बातें कह दी गई हैं। खेत की जुताई किस तरह हो, किस प्रकार के खेत में किस प्रकार की बुआई की जाए, बीज की मात्रा कितनी हो, सिंचाई कब की जाए, निरवाही एवं गुड़ाई कब की जाए तथा किस समय फसल की कटाई हो, यह सब बातें तो वैज्ञानिक साहित्य के अंतर्गत आती ही हैं, इनके अतिरिक्त फसल सम्बंधी रोगों तथा उपचारों का भी वर्णन मिलता है। कृषि कार्यों में काम आनेवाले उपकरणों तथा बैलों की पहचान आदि पर भी भारी मात्रा में साहित्यरचना की गई है। बैलों के अतिरिक्त अन्य पालतू पशुपक्षियों के बारे में भी प्रचुर संकेत मिलते हैं। बैलों के बाद सार्वजनिक साहित्य घोड़ों की पहचान के संबंध में प्राप्त होता है। चूँकि आधुनिक वैज्ञानिक वाहनों के कारण अब घोड़े कम रखे जाते हैं इसलिए इस प्रकार के साहित्य का धीरे धीरे अभाव होता जा रहा है। गाँव गाँव में ट्रैक्टरों के पहुँच जाने से बैलों की पहचान के बारे में लिखे गए साहित्य की भी आगे शायद यही दशा होगी। अन्य पालतू पशुओं में गाय, भैंस एवं कुत्तों की चरचा आती है किंतु इनपर नाम मात्र के लिए संकेत किया गया है। पक्षियों में तोता, मैना, कौआ, मुनियाँ, मोर, कोयल तथा कबूतर आदि के बारे में संकेत दिए गए हैं। ग्रामीणों के उपयोग में जितने प्रकार के पशुपक्षी आते हैं उन सबकी पहिचान एवं उनसे होनेवाले लाभहानि के बारे में इस साहित्य के अंतर्गत संकेत प्राप्त होते हैं। स्वास्थ्यविज्ञान में विभिन्न रोगों के लक्षण और उनसे बचने के उपाय तथा औषधियों की ओर संकेत मिलता है। कौन सा रोग क्यों उत्पन्न होता है तथा किन आचरणों से रोग उत्पन्न नहीं होता या दूर हो जाता है आदि बातें इसे अंतर्गत आती हैं। साथ ही स्वास्थ्यप्रदायिनी दिनचर्यां के लिए कुछ आदेश भी दिए गए हैं। जड़ी बूटियों की पहचान, उनके उपयोग तथा इससे उत्पन्न लाभहानि की चर्चां भी इस विभाग के विषय हैं। इस तरह के संकेत प्राय: आदेश के रूप में प्रस्तुत किए गए हैं और वे पद्यों में हैं। यही विधा कृषिविज्ञान एवं शकुनविज्ञान के लिए रचे गए साहित्य में भी अपनाई गई है। शकुनविचार संबंधी साहित्य में मुख्य रूप से यात्रा आरंभ करने के लिए कालक्रमानुसार शुभ लक्षणों को देखते हुए या तो आदेश दिए गए हैं या अपशकुतों के कारण यात्रारंभ के लिए मनाही की गई है। यदि यात्रा बहुत ही आवश्यक हो और दिनों की गणना में उसका समय अनुकूल न पड़ता हो तो उससे वचने के लिए उपाय बताए गए हैं। ऋतुओं, मानव लक्षणों एवं पशुपक्षियों की विभिन्न हरकतों द्वारा भी शकुन अपशकुन की जानकारी इस प्रकार के साहित्य के अंतर्गत कराई जाती है। जैसे वर्षा काल में घर नहीं छोड़ना चाहिए, मुंडेरे पर यदि प्रात: काल काग बोले तो उसे किसी प्रिय जन के आगमन की सूचना समझनी चाहिए, इत्यादि। === जातीय लोकसाहित्य === संपूर्ण लोकसाहित्य का एक सर्वमान्य रूप तो होता ही है किंतु साथ ही विभिन्न जातियों की परंपरागत संस्कृति पर आधारित साहित्य भी होता है। इनमें उन जातियों के निजी देवी देवता, कुल देवता के आदेश तथा आचार्यों एवं संत महात्माओं द्वारा बताए गए नियम, उपनियम और उनकी वाणी शामिल होती है। विभिन्न जातियों जैसे - [[नाई]], धोबी, [[अहीर]], कुर्मी, कोयरी, नोनियाँ, बार, [[भाट]] आदि एवं वन्य तथा अन्य जातियों की पृथक् पृथक् संस्कृति जातीय लोकसाहित्य के अंतर्गत आती है। यदि यह कहा जाए कि कहीं का संपूर्ण लोकसाहित्य वहाँ की विभिन्न जातियों की सामूहिक संस्कृति का प्रतीक होता है और अनुपयुक्त नहीं होगा। जातीय साहित्य को निकाल देने पर लोकसाहित्य का जो रूप बच जाएगा वह उसका सच्चा प्रतिनिधित्व नहीं करेगा। == लोकसाहित्य की रचनास्थली == इस साहित्य की रचनास्थली विशिष्ट साहित्य की रचनास्थली से भिन्न होती है। यह लोकसाहित्य की ही विशेषता है कि उसके किसी भी प्रकार का निर्माण एकांत में नहीं होता। प्राय: वे सभी स्थल उक्त साहित्य के रचनाकेंद्र होते हैं जहाँ समय समय पर उसे प्रेमी अथवा आवश्यकताओं से प्रेरित ग्राम्य जन जुटा करते हैं। इसीलिए ऐसा कभी नहीं कहा जा सकता कि लोकसाहित्य के अंग का आज जो रूप है वही कल भी था और आगे भी बना रहेगा। यदि हम कहें कि लोकसाहित्य की प्रमुख रचनास्थली चौपाल एवं आँगन है तो बेजा नहीं होगा। चौपालों में प्राय: अवकाश के समय गाँव के लोग एकत्र हो जाते हैं। तरह तरह की बातें चलती हैं। रीतिरिवाजों की चर्चा, धर्मचर्चा, कथा-कहानियाँ, खेती बारी की बात तथा लोकगीत आदि समय समय पर चौपालों को मुखरित करते रहते हैं। वर्तमान काल की स्थानीय प्रमुख घटनाएँ भी कुछ दिनों तक वार्ता के लिए आधार बनी रहती हैं। इन सबके निचोड़ रूप में जो सामग्री जीवन पा जाती है वही कुछ दिनों बाद स्थानीय साहित्य में शामिल हो जाती हैं। यदि महत्व अधिक हुआ तो ऐसी रचनाओं का प्रचार बढ़ जाता है और वे एक चौपाल से दूसरी में तथा एक गाँव के दूसरे गाँव में जाकर अपना क्षेत्र व्यापक बनाती रहती हैं। इस प्रकार वे रचनाएँ कुछ वर्षों में विस्तृत लोकसाहित्य के भंडार में सम्मिलित हो जाती हैं। यही बात ऑगन में रचे गए साहित्य पर लागू होती है जहाँ ग्राम्याएँ समय समय पर एकत्र होती हैं। इस तरह पुरुषों एवं स्त्रियों का साहित्य जन्म से ही पृथक्-पृथक् होता है। चौपालों एवं आँगनों के अतिरिक्त भी कुछ ऐसे स्थान हैं जहाँ इस साहित्य की विभिन्न विधाएँ निर्मित होती हैं। खेतों में निरवाही अथवा कटिया करते समय, डाँठ के गट्ठर ढोते समय, अन्य सामूहिक मजदूरी करते समय, तीर्थ अथवा मेला यात्रा में, जाड़े में सायंकाल अलावों के पास, पर्वों एवं सांस्कारिक आयोजनों के समय अथवा संक्षेप में यह कहिए कि जब और जहाँ ग्रामीण स्त्री पुरुषों के जुटाव का अवसर आता है तब और तहाँ लोकसाहित्य का निर्माण होता रहता है।88w24 == लोकसाहित्य का जीवन == ऐसा नहीं कहा जा सकता कि भूतकाल में रचा गया सभी लोकसाहित्य जीवित है और आज जिनका निर्माण हो रहा है उनका अंत कभी नहीं होगा। सच तो यह है कि इस साहित्य की विधाएँ युगप्रभाव को स्वीकार करके अपना रूप बराबर बदलती रहती हैं। इधर पचास वर्ष के भीतर रचे गए साहित्य को देखने से यह बात स्पष्ट भी हो जाती है। इस अवधि में गाँवों को जितनी वैज्ञानिक उपलब्धियाँ प्राप्त हुई हैं उनमें अधिकांश का समावेश लोकसाहित्य में हो चुका है। प्राचीन लोकसाहित्य में आए जादू के उड़न खटोले को छोड़कर इस युग के लोकसाहित्य ने सीधे सीधे हवाई जहाज को स्वीकार किया है। वैसे लोकसाहित्य में बैलगाड़ी, घोड़ा, ऊँट, हाथी तथा नौका आदि वाहन अब भी जीवित हैं किंतु मोटर एवं रेलगाड़ी ने भी अपना स्थान बना लिया है। वर्तमान काल में होनेवाले नव निर्माणों को भी उक्त साहित्य में स्थान मिलता जा रहा है। इन साहित्यिक रचनाओं के साथ वे सभी लक्षण भी लगे हुए हैं जो उन्हें दीर्घ जीवन प्रदान करते हैं। प्राय: विद्वान् लोग यह कहा करते हैं कि यदि विस्तृत लोकसाहित्य का संग्रह नहीं कर लिया गया तो उनका लोप हो जाएगा। बात सही है क्योंकि युगप्रभाव के कारण प्राचीन रचनाएँ अनुपयुक्त प्रतीत होने लगती हैं और फिर धीरे धीरे लुप्त हो जाती हैं, जैसा कि इस समय हो भी रहा है। सिनेमा के गीतों ने गाँवों में अपना स्थान बना लिया है जिससे लोकगीत क्षीणता को प्राप्त हो रहे हैं। शिक्षा का प्रसार होने के कारण भी गाँवों की बोलियों में गीत गानेवाले पुरुषों एवं स्त्रियों का अभाव होता जा रहा है। ऐसा लग रहा है कि कुछ दिनों में विभिन्न संस्कारों के अवसर पर गाए जानेवाले प्राचीन लोकगीतों का लोप हो जाएगा और उनके स्थान पर नवीन गीत स्थान पाएँगे या यदि इच्छा हुई तो लोकसाहित्य के संग्रहों का देख-देख कर पढ़ी लिखी स्त्रियाँ गीत गाकर काम चलाएँगी। आटा पीसनेवाली कल गाँव में पहुँच चुकी है और भी बहुत से यंत्रों का प्रसार होता जा रहा है इसलिए "ज़ंतसर" (जाँत के गीत) तथा कुछ अन्य श्रम संबंधी गीतों की कमी होती जा रही है। इसी तरह वर्तमान युग की घटनाएँ भी इसमें स्वीकार की जा रही हैं। झाँसी की रानी, कुँवर सिंह, गांधी जी, सुभाषचंद्र, भगत सिंह, खुदीराम एवं चंद्रशेखर आजाद आदि लोकसाहित्य में प्रतिष्ठा के साथ जीवित हैं। ये वीर सेनानी उसी कड़ी में जोड़े गए हैं जिनमें प्राचीन काल के वीरों के नाम आते हैं। == लोकसाहित्य का स्थान == उपर्युक्त विवेन से लोकसाहित्य का स्थान स्पष्ट हो जाता है किंतु धरातल से उठनेवाले इस साहित्य ने अपना एक शीर्षस्थ स्थान भी बनाया है जहाँ उसे वैदिक साहित्य के समकक्ष आसन प्राप्त है। प्रमाण यह है कि हमारे लोकजीवन के बहुत से और विशेषकर सांस्कारिक तथा धार्मिक कार्य वैदिक मंत्रों से पूर्ण होते हैं। जहाँ ये मंत्र संस्कृत में पढ़े जाते हैं वहीं ग्राम्याओं द्वारा गाए जानेवाले लोकगीत तथा लोकाचार पर आधारित अन्य क्रियाकलाप भी चलते रहते हैं। एक ओर पुरोहित मंत्राच्चार करता है तो दूसरी ओर ग्रामीण स्त्रियाँ गीत गाती हैं। मुंडन, कर्णवेध, यज्ञोपवीत तथा विवाह आदि संस्कारों पर और मकान, धर्मशाला, कुंआँ, तालाब तथा पोखर आदि का शुभारंभ करते समय भी मंत्र तथा लोकगीत साथ-साथ चलते हैं। ऐसा एक ही सांस्कारिक एवं धार्मिक तथा परमार्थ का कार्य लोकजीवन में नहीं मिलता जिसमें वैदिक साहित्य के साथ लोकसाहित्य को स्थान न प्राप्त हो। == लोक साहित्य की प्रमुख रचनाएँ == १. लोकसाहित्य मौखिक होता है २. इसका कोई एक रचनाकार नहीं होता ३. लोक साहित्य एक पीढ़ी से दूसरी पीढ़ी को हस्तांतरित होता है ४. लोक साहित्य जनभाषा में होता है ५. लोक साहित्य लोक परम्परा का वाहक है * [[कविता कौमुदी]] - (रामनरेश त्रिपाठी) == इन्हें भी देखें == * [[हिन्दी का लोकसाहित्य]] * [[कन्नौजी लोकगाथाओं का सर्वेक्षण और विश्लेषण]] == बाहरी कड़ियाँ== {{Reflist}} [[श्रेणी:लोकसाहित्य]] slwkr4lbvkoov5oof0nma6vmi2i8lzj कुमार विश्वास 0 46611 6595593 6471699 2026-08-05T01:55:39Z Dr.jagdish 3543 6595593 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = कुमार विश्वास | image = Kumar Vishwas (Poet).jpg | alt = | caption = | birth_date={{Birth date and age|df=yes|1970|2|10}} | birth_place={{flagicon|IND}} पिलखुआ, [[हापुड]], [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]]<!--The district of birth has been contested. Do not add without providing a reliably published source--> | movement = [[२०१२ का भारतीय भ्रष्टाचार विरोधी आंदोलन|2012]]<br />[[भारतीय भ्रष्टाचार विरोधी आंदोलन (सन् 2011)|2011]] भ्रष्टाचार विरोधी आंदोलन<br />}} '''कुमार विश्वास''' (जन्म: १० फरवरी १९७०) एक [[भारतीय]] हिन्दी कवि, वक्ता और सामाजिक-राजनैतिक कार्यकर्ता हैं। वे [[आम आदमी पार्टी]] के नेता रह चुके हैं। उनका मूल नाम '''विश्वास कुमार शर्मा''' है। वे युवाओं के अत्यन्त प्रिय कवि हैं। विश्वास कविता के मंचन, वाचन, गायन के साथ साथ वकतृत्व प्रतिभा के भी धनी हैं। मंच संचालन, गायन, काव्य वाचन, पाठन, लेखन आदि सब विधाओं में निपुण कुमार विश्वास हिंदी के प्राध्यापक भी रह चुके हैं। == प्रारम्भिक जीवन और शिक्षा == कुमार विश्वास का जन्म 10 फरवरी ([[वसन्त पञ्चमी|वसन्त पंचमी]]), 1970 को [[उत्तर प्रदेश]] के [[ग़ाज़ियाबाद]] के [[पिलखुवा|पिलखुआ]] में एक मध्यवर्गी परिवार में हुआ था। उनके पिता डॉ॰ चन्द्रपाल शर्मा, आर एस एस डिग्री कॉलेज ([[चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय|चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय, मेरठ]] से सम्बद्ध), पिलखुआ में प्रवक्ता रहे। उनकी माता श्रीमती रमा शर्मा गृहिणी हैं। वे चार भाईयों और एक बहन में सबसे छोटे हैं। कुमार विश्वास की पत्नी का नाम मंजू शर्मा है। जिनसे उनकी दो बेटियां हैं जिनका नाम कुहू और अग्रता है।कुमार विश्वास ने अपनी प्रारम्भिक शिक्षा लाला गंगा सहाय विद्यालय, पिलखुआ से प्राप्त की। राजपूताना रेजिमेंट इंटर कॉलेज से बारहवीं उत्तीर्ण होने के बाद उनके पिता उन्हें इंजीनियर (अभियंता) बनाना चाहते थे। डॉ॰ कुमार विश्वास का मन मशीनों की पढ़ाई में नहीं लगा और उन्होंने बीच में ही वह पढ़ाई छोड़ दी। साहित्य के क्षेत्र में आगे बढ़ने के ख्याल से उन्होंने स्नातक और फिर हिन्दी साहित्य में स्नातकोत्तर किया, जिसमें उन्होंने स्वर्ण-पदक प्राप्त किया। तत्पश्चात उन्होंने "कौरवी लोकगीतों में लोकचेतना" विषय पर पीएचडी प्राप्त किया। उनके इस शोध-कार्य को 2001 में पुरस्कृत भी किया गया। == जीवन वृत्ति == कुमार विश्वास ने अपना करियर राजस्थान में प्रवक्ता के रूप में 1994 में शुरू किया। आज कुमार विश्वास हिन्दी कविता मंच के सबसे व्यस्ततम कवियों में से एक हैं।{{cn|date=अप्रैल 2020}} उन्होंने अब तक हज़ारों कवि-सम्मेलनों में कविता पाठ किया है। साथ ही वह कई पत्रिकाओं में नियमित रूप से लिखते हैं। विश्वास मंच के कवि होने के साथ साथ हिन्दी फ़िल्म इंडस्ट्री के गीतकार भी हैं। उनके द्वारा लिखे गीत अगले कुछ दिनों में फ़िल्मों में दिखाई पड़ेगी। उन्होंने आदित्य दत्त की फ़िल्म 'चाय-गरम' में अभिनय भी किया है। == राजनीतिक जीवन == कुमार विश्वास अगस्त २०११ के दौरान [[जन लोकपाल विधेयक|जनलोकपाल]] आन्दोलन के लिए गठित टीम अन्ना के एक सक्रिय सदस्य रहे हैं।<ref>{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/team-behind-team-anna/834487|title=Team behind Team Anna - Indian Express|website=archive.indianexpress.com}}</ref> वे २६ नवम्बर २०१२ को गठित [[आम आदमी पार्टी]] की राष्ट्रीय कार्यकारिणी के सदस्य हैं। कुमार विश्‍वास ने अमेठी से लोकसभा का चुनाव भी लड़ा, परन्‍तु हार गए। <ref>{{cite web |author=IANS Nov 26, 2012, 02.05PM IST |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-26/india/35365698_1_rai-and-kumar-vishwas-manish-sisodia-aam-aadmi-party |title=Arvind Kejriwal formally launches Aam Aadmi Party - Times Of India |publisher=Articles.timesofindia.indiatimes.com |date=2012-11-26 |accessdate=2013-01-02 |archiveurl=https://archive.today/20130126043238/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-26/india/35365698_1_rai-and-kumar-vishwas-manish-sisodia-aam-aadmi-party |archivedate=26 जनवरी 2013 |url-status=dead }}</ref> राजनीति से रूठे कवि कुमार विश्वास कहते हैं "सियासत में मेरा खोया या पाया हो नहीं सकता। सृजन का बीज हूँ मिट्टी में जाया हो नहीं सकता।" उनका कहना है कि 'राजनीति 10 साल 5 साल लेकिन कविता हजार साल।' == कार्य और उपलब्धियां == कुमार विश्वास को श्रृंगार रस का कवि माना जाता है। उनके द्वारा लिखा काव्य संग्रह 'कोई दीवाना कहता है' युवाओं के बीच बेहद लोकप्रिय रहा। उन्होंने कई सुंदर कविताएं लिखी हैं जिनमे हिंदी कविता के नवरस मिलते हैं। उनके लिखे गीत कुछ फिल्मों आदि में भी उपयोग किये गए हैं। उन्होंने अपने से पूर्व में हुए महनीय कवियों को श्रद्धांजलि देते हुए 'तर्पण' नामक टीवी कार्यक्रम भी बनाया, जिसमे स्वयं विश्वास ने पुराने कवियों की कविताओं को अपना स्वर दिया है। विभिन्न पत्रिकाओं में नियमित रूप से छपने के अलावा कुमार विश्वास की दो पुस्तकें प्रकाशित हुई हैं- 'इक पगली लड़की के बिन' (1996) और 'कोई दीवाना कहता है' (2007 और 2010 दो संस्करण में)। विख्यात लेखक स्वर्गीय [[धर्मवीर भारती]] ने डॉ॰ विश्वास को इस पीढ़ी का सबसे ज़्यादा सम्भावनाओं वाला कवि कहा है। प्रथम श्रेणी के हिन्दी गीतकार 'नीरज' जी ने उन्हें 'निशा-नियामक' की संज्ञा दी है। मशहूर हास्य कवि डॉ॰ [[सुरेन्द्र शर्मा]] ने उन्हें इस पीढ़ी का एकमात्र आई एस ओ:2006 कवि कहा है।ड कुमार विश्वास ने 2018 हिंदी फिल्म [[परमाणु: द स्टोरी ऑफ पोखरण]] के लिए एक गीत डी दे जगह लिखा था।<ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/entertainment/bollywood/kumar-vishwas-writes-a-song-for-parmanu-the-story-of-pokhran-865266|title=Video: कुमार विश्वास ने फिल्म ‘परमाणु’ के लिए लिखा खूबसूरत नग़मा|first=एबीपी न्यूज़, वेब|last=डेस्क|date=21 मई 2018|website=www.abplive.com}}</ref> विश्वास आज तक टेलीविजन चैनल पर केवी सम्मेलन नामक एक कॉमेडी शो होस्ट करता है जिसका पहली बार प्रीमियर 29 सितंबर 2018 को हुआ था।उन्होंने अभिषेक बच्चन, यामी गौतम और निम्रत कौर अभिनीत फिल्म दसवीं के लिए संवाद लिखे। फिल्म 7 अप्रैल 2022 को ऑनलाइन रिलीज हुई थी और उसे समीक्षकों से मिली-जुली समीक्षा और दर्शकों का भरपूर प्यार मिला | Ram कवि-सम्मेलनों और मुशायरों के क्षेत्र में भी डॉ॰ विश्वास एक अग्रणी कवि हैं। वो अब तक हज़ारों कवि सम्मेलनों और मुशायरों में कविता-पाठ और संचालन कर चुके हैं। देश के सैकड़ों प्रतिष्ठित शिक्षण संस्थाओं में उनके एकल कार्यक्रम होते रहे हैं। इनमें आई आई टी खड़गपुर, आई आई टी बी एच यू, आई एस एम धनबाद, आई आई टी रूड़की, आई आई टी भुवनेश्वर, आई आई एम लखनऊ, एन आई टी जलंधर, एन आई टी त्रिचि, इत्यादि कई संस्थान शामिल हैं। कई कॉर्पोरेट कंपनियों में भी डॉ॰ विश्वास को अक्सर कविता-पाठ के लिए बुलाया जाता है। भारत के सैकड़ों छोटे-बड़े शहरों में कविता पाठ करने के अलावा उन्होंने कई अन्य देशों में भी अपनी काव्य-प्रतिभा का प्रदर्शन किया है। इनमें अमेरिका<ref>{{Cite web |url=http://www.indiaabroad-digital.com/indiaabroad/20100604?pg=57#pg57 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713024802/http://www.indiaabroad-digital.com/indiaabroad/20100604?pg=57#pg57 |archive-date=13 जुलाई 2011 |url-status=live }}</ref>, दुबई<ref>{{Cite web |url=http://tn.exoticdubai.com/2009/01/indian-mushaira-in-dsf/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822170202/http://tn.exoticdubai.com/2009/01/indian-mushaira-in-dsf/ |archive-date=22 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref>, सिंगापुर<ref>{{Cite web |url=http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2011/02/07/hindi-poets-a-big-hit-overseas/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=11 फ़रवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110211223947/http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2011/02/07/hindi-poets-a-big-hit-overseas/ |archive-date=11 फ़रवरी 2011 |url-status=live }}</ref> मस्कट, अबू धाबी और नेपाल जैसे देश शामिल हैं।कुमार ने बेंचमार्क पब्लिकेशन के तहत कक्षा 1 से कक्षा 8 तक के लिए अमरत्व नामक पाठ्यक्रम पुस्तक लिखी। == पुरस्कार == # डॉ॰ कुंवर बेचैन काव्य-सम्मान एवम पुरस्कार समिति द्वारा 1994 में 'काव्य-कुमार पुरस्कार' # साहित्य भारती, उन्नाव द्वारा 2004 में 'डॉ॰ सुमन अलंकरण' # हिन्दी-उर्दू अवार्ड अकादमी द्वारा 2006 में 'साहित्य-श्री'<ref>{{Cite web |url=http://international.zeenews.com/inner1.asp?aid=197170&ssid=8&sid=ART |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304003419/http://international.zeenews.com/inner1.asp?aid=197170&ssid=8&sid=ART |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> # डॉ॰ उर्मिलेश जन चेतना मंच द्वारा 2010 में 'डॉ॰ उर्मिलेश गीत-श्री' सम्मान<ref>{{Cite web |url=http://www.hindimedia.in/index.php?option=com_content&task=view&id=13811&Itemid=87 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721162239/http://www.hindimedia.in/index.php?option=com_content&task=view&id=13811&Itemid=87 |archive-date=21 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20100713125516/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8 कविताकोश पर डॉ॰ कुमार विश्वास] {{आम आदमी पार्टी}} [[श्रेणी:1970 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी कवि]] [[श्रेणी:आम आदमी पार्टी के राजनीतिज्ञ]] q4pdx1zzrm7wc5bnly3fwp6rhhs743q 6595597 6595593 2026-08-05T02:19:50Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/Dr.jagdish|Dr.jagdish]] ([[User talk:Dr.jagdish|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:~2025-50680-6|~2025-50680-6]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6471699 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = कुमार विश्वास | image = Kumar Vishwas (Poet).jpg | alt = | caption = | birth_date={{Birth date and age|df=yes|1970|2|10}} | birth_place={{flagicon|IND}} पिलखुआ, [[हापुड]], [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]]<!--The district of birth has been contested. Do not add without providing a reliably published source--> | movement = [[२०१२ का भारतीय भ्रष्टाचार विरोधी आंदोलन|2012]]<br />[[भारतीय भ्रष्टाचार विरोधी आंदोलन (सन् 2011)|2011]] भ्रष्टाचार विरोधी आंदोलन<br />}} '''कुमार विश्वास''' (जन्म: १० फरवरी १९७०) एक [[भारतीय]] हिन्दी कवि, वक्ता और सामाजिक-राजनैतिक कार्यकर्ता हैं। वे [[आम आदमी पार्टी]] के नेता रह चुके हैं। उनका मूल नाम '''विश्वास कुमार शर्मा''' है। वे युवाओं के अत्यन्त प्रिय कवि हैं। विश्वास कविता के मंचन, वाचन, गायन के साथ साथ वकतृत्व प्रतिभा के भी धनी हैं। मंच संचालन, गायन, काव्य वाचन, पाठन, लेखन आदि सब विधाओं में निपुण कुमार विश्वास हिंदी के प्राध्यापक भी रह चुके हैं। == प्रारम्भिक जीवन और शिक्षा == कुमार विश्वास का जन्म 10 फरवरी ([[वसन्त पञ्चमी|वसन्त पंचमी]]), 1970 को [[उत्तर प्रदेश]] के [[ग़ाज़ियाबाद]] के [[पिलखुवा|पिलखुआ]] में एक मध्यवर्गी परिवार में हुआ था। उनके पिता डॉ॰ चन्द्रपाल शर्मा, आर एस एस डिग्री कॉलेज ([[चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय|चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय, मेरठ]] से सम्बद्ध), पिलखुआ में प्रवक्ता रहे। उनकी माता श्रीमती रमा शर्मा गृहिणी हैं। वे चार भाईयों और एक बहन में सबसे छोटे हैं। कुमार विश्वास की पत्नी का नाम मंजू शर्मा है। जिनसे उनकी दो बेटियां हैं जिनका नाम कुहू और अग्रता है।कुमार विश्वास ने अपनी प्रारम्भिक शिक्षा लाला गंगा सहाय विद्यालय, पिलखुआ से प्राप्त की। राजपूताना रेजिमेंट इंटर कॉलेज से बारहवीं उत्तीर्ण होने के बाद उनके पिता उन्हें इंजीनियर (अभियंता) बनाना चाहते थे। डॉ॰ कुमार विश्वास का मन मशीनों की पढ़ाई में नहीं लगा और उन्होंने बीच में ही वह पढ़ाई छोड़ दी। साहित्य के क्षेत्र में आगे बढ़ने के ख्याल से उन्होंने स्नातक और फिर हिन्दी साहित्य में स्नातकोत्तर किया, जिसमें उन्होंने स्वर्ण-पदक प्राप्त किया। तत्पश्चात उन्होंने "कौरवी लोकगीतों में लोकचेतना" विषय पर पीएचडी प्राप्त किया। उनके इस शोध-कार्य को 2001 में पुरस्कृत भी किया गया। == जीवन वृत्ति == कुमार विश्वास ने अपना करियर राजस्थान में प्रवक्ता के रूप में 1994 में शुरू किया। आज कुमार विश्वास हिन्दी कविता मंच के सबसे व्यस्ततम कवियों में से एक हैं।{{cn|date=अप्रैल 2020}} उन्होंने अब तक हज़ारों कवि-सम्मेलनों में कविता पाठ किया है। साथ ही वह कई पत्रिकाओं में नियमित रूप से लिखते हैं। विश्वास मंच के कवि होने के साथ साथ हिन्दी फ़िल्म इंडस्ट्री के गीतकार भी हैं। उनके द्वारा लिखे गीत अगले कुछ दिनों में फ़िल्मों में दिखाई पड़ेगी। उन्होंने आदित्य दत्त की फ़िल्म 'चाय-गरम' में अभिनय भी किया है। == राजनीतिक जीवन == कुमार विश्वास अगस्त २०११ के दौरान [[जन लोकपाल विधेयक|जनलोकपाल]] आन्दोलन के लिए गठित टीम अन्ना के एक सक्रिय सदस्य रहे हैं।<ref>{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/team-behind-team-anna/834487|title=Team behind Team Anna - Indian Express|website=archive.indianexpress.com}}</ref> वे २६ नवम्बर २०१२ को गठित [[आम आदमी पार्टी]] की राष्ट्रीय कार्यकारिणी के सदस्य हैं। कुमार विश्‍वास ने अमेठी से लोकसभा का चुनाव भी लड़ा, परन्‍तु हार गए। <ref>{{cite web |author=IANS Nov 26, 2012, 02.05PM IST |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-26/india/35365698_1_rai-and-kumar-vishwas-manish-sisodia-aam-aadmi-party |title=Arvind Kejriwal formally launches Aam Aadmi Party - Times Of India |publisher=Articles.timesofindia.indiatimes.com |date=2012-11-26 |accessdate=2013-01-02 |archiveurl=https://archive.today/20130126043238/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-26/india/35365698_1_rai-and-kumar-vishwas-manish-sisodia-aam-aadmi-party |archivedate=26 जनवरी 2013 |url-status=dead }}</ref> राजनीति से रूठे कवि कुमार विश्वास कहते हैं "सियासत में मेरा खोया या पाया हो नहीं सकता। सृजन का बीज हूँ मिट्टी में जाया हो नहीं सकता।" उनका कहना है कि 'राजनीति 10 साल 5 साल लेकिन कविता हजार साल।' == कार्य और उपलब्धियां == कुमार विश्वास को श्रृंगार रस का कवि माना जाता है। उनके द्वारा लिखा काव्य संग्रह 'कोई दीवाना कहता है' युवाओं के बीच बेहद लोकप्रिय रहा। उन्होंने कई सुंदर कविताएं लिखी हैं जिनमे हिंदी कविता के नवरस मिलते हैं। उनके लिखे गीत कुछ फिल्मों आदि में भी उपयोग किये गए हैं। उन्होंने अपने से पूर्व में हुए महनीय कवियों को श्रद्धांजलि देते हुए 'तर्पण' नामक टीवी कार्यक्रम भी बनाया, जिसमे स्वयं विश्वास ने पुराने कवियों की कविताओं को अपना स्वर दिया है। विभिन्न पत्रिकाओं में नियमित रूप से छपने के अलावा कुमार विश्वास की दो पुस्तकें प्रकाशित हुई हैं- 'इक पगली लड़की के बिन' (1996) और 'कोई दीवाना कहता है' (2007 और 2010 दो संस्करण में)। विख्यात लेखक स्वर्गीय [[धर्मवीर भारती]] ने डॉ॰ विश्वास को इस पीढ़ी का सबसे ज़्यादा सम्भावनाओं वाला कवि कहा है। प्रथम श्रेणी के हिन्दी गीतकार 'नीरज' जी ने उन्हें 'निशा-नियामक' की संज्ञा दी है। मशहूर हास्य कवि डॉ॰ सुरेन्द्र शर्मा ने उन्हें इस पीढ़ी का एकमात्र आई एस ओ:2006 कवि कहा है। कुमार विश्वास ने 2018 हिंदी फिल्म [[परमाणु: द स्टोरी ऑफ पोखरण]] के लिए एक गीत डी दे जगह लिखा था।<ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/entertainment/bollywood/kumar-vishwas-writes-a-song-for-parmanu-the-story-of-pokhran-865266|title=Video: कुमार विश्वास ने फिल्म ‘परमाणु’ के लिए लिखा खूबसूरत नग़मा|first=एबीपी न्यूज़, वेब|last=डेस्क|date=21 मई 2018|website=www.abplive.com}}</ref> विश्वास आज तक टेलीविजन चैनल पर केवी सम्मेलन नामक एक कॉमेडी शो होस्ट करता है जिसका पहली बार प्रीमियर 29 सितंबर 2018 को हुआ था।उन्होंने अभिषेक बच्चन, यामी गौतम और निम्रत कौर अभिनीत फिल्म दसवीं के लिए संवाद लिखे। फिल्म 7 अप्रैल 2022 को ऑनलाइन रिलीज हुई थी और उसे समीक्षकों से मिली-जुली समीक्षा और दर्शकों का भरपूर प्यार मिला | Ram कवि-सम्मेलनों और मुशायरों के क्षेत्र में भी डॉ॰ विश्वास एक अग्रणी कवि हैं। वो अब तक हज़ारों कवि सम्मेलनों और मुशायरों में कविता-पाठ और संचालन कर चुके हैं। देश के सैकड़ों प्रतिष्ठित शिक्षण संस्थाओं में उनके एकल कार्यक्रम होते रहे हैं। इनमें आई आई टी खड़गपुर, आई आई टी बी एच यू, आई एस एम धनबाद, आई आई टी रूड़की, आई आई टी भुवनेश्वर, आई आई एम लखनऊ, एन आई टी जलंधर, एन आई टी त्रिचि, इत्यादि कई संस्थान शामिल हैं। कई कॉर्पोरेट कंपनियों में भी डॉ॰ विश्वास को अक्सर कविता-पाठ के लिए बुलाया जाता है। भारत के सैकड़ों छोटे-बड़े शहरों में कविता पाठ करने के अलावा उन्होंने कई अन्य देशों में भी अपनी काव्य-प्रतिभा का प्रदर्शन किया है। इनमें अमेरिका<ref>{{Cite web |url=http://www.indiaabroad-digital.com/indiaabroad/20100604?pg=57#pg57 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713024802/http://www.indiaabroad-digital.com/indiaabroad/20100604?pg=57#pg57 |archive-date=13 जुलाई 2011 |url-status=live }}</ref>, दुबई<ref>{{Cite web |url=http://tn.exoticdubai.com/2009/01/indian-mushaira-in-dsf/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822170202/http://tn.exoticdubai.com/2009/01/indian-mushaira-in-dsf/ |archive-date=22 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref>, सिंगापुर<ref>{{Cite web |url=http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2011/02/07/hindi-poets-a-big-hit-overseas/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=11 फ़रवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110211223947/http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2011/02/07/hindi-poets-a-big-hit-overseas/ |archive-date=11 फ़रवरी 2011 |url-status=live }}</ref> मस्कट, अबू धाबी और नेपाल जैसे देश शामिल हैं।कुमार ने बेंचमार्क पब्लिकेशन के तहत कक्षा 1 से कक्षा 8 तक के लिए अमरत्व नामक पाठ्यक्रम पुस्तक लिखी। == पुरस्कार == # डॉ॰ कुंवर बेचैन काव्य-सम्मान एवम पुरस्कार समिति द्वारा 1994 में 'काव्य-कुमार पुरस्कार' # साहित्य भारती, उन्नाव द्वारा 2004 में 'डॉ॰ सुमन अलंकरण' # हिन्दी-उर्दू अवार्ड अकादमी द्वारा 2006 में 'साहित्य-श्री'<ref>{{Cite web |url=http://international.zeenews.com/inner1.asp?aid=197170&ssid=8&sid=ART |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304003419/http://international.zeenews.com/inner1.asp?aid=197170&ssid=8&sid=ART |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> # डॉ॰ उर्मिलेश जन चेतना मंच द्वारा 2010 में 'डॉ॰ उर्मिलेश गीत-श्री' सम्मान<ref>{{Cite web |url=http://www.hindimedia.in/index.php?option=com_content&task=view&id=13811&Itemid=87 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721162239/http://www.hindimedia.in/index.php?option=com_content&task=view&id=13811&Itemid=87 |archive-date=21 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20100713125516/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8 कविताकोश पर डॉ॰ कुमार विश्वास] {{आम आदमी पार्टी}} [[श्रेणी:1970 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी कवि]] [[श्रेणी:आम आदमी पार्टी के राजनीतिज्ञ]] p5co3t2wu4w74nvbx1msyrxc1yvk68y भारतीय जीवन बीमा निगम 0 49887 6595632 6527027 2026-08-05T04:41:02Z Heikrana 716556 दोहराये गए अनुछेद को हटा दिया। 6595632 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी | name = भारतीय जीवन बीमा निगम | image = Lic india.jpg | image_caption = भारतीय जीवन बीमा निगम | logo = | logo_size = 200px | logo_caption = '' योगक्षेमं वहाम्यहम् '' | प्रकार = [[सरकार के स्वामित्व वाली निगम | सांविधिक निगम संसद# के एक अधिनियम द्वारा स्थापित- <br> एलआईसी अधिनियम 1956]] <br>> | key_people = सिद्धार्थ मोहंती <br><small>(अध्यक्ष)</small> | industry = [[वित्तीय सेवाएँ|वित्तीय सेवाएं]] | products = {{unbulleted list |[[जीवन बीमा]], |[[स्वास्थ्य बीमा]], |[[निवेश प्रबंधन]], |[[म्यूचुअल फंड]]}} | revenue = {{decrease}} US$ 88.400 बिलियन (2015) | आपरेटिंग_इनकम = | net_income = {{increase}} US$ 9.257 बिलियन (2015) | assets = {{increase}} {{INRConvert|3111847|c}} (2019) | equity = | owner = [[भारत सरकार]] | num_employees = 111979 (मार्च 2019) <ref name="licindia.in">https://www.licindia.in/getattachment/Bottom-Links/annual-report/LIC-Annual-Report-2015-16-16.pdf.aspx</ref> | subsid = [[आईडीबीआई बैंक]], [[एलआईसी हाउसिंग फाइनेंस]], एलआईसी पेंशन फंड लिमिटेड, एलआईसी इंटरनेशनल, एलआईसी कार्ड सेवा और एलआईसी म्यूचुअल फंड | फुटनोट्स = | homepage = {{URL|http://www.licindia.in/}} | foundation = 1 सितंबर 1956 | location = [[मुम्बई|मुंबई]], [[भारत]] }} '''भारतीय जीवन बीमा निगम''' या '''एलआईसी''', [[भारत]] की सबसे बड़ी सरकारी जीवन बीमा कंपनी है और देश की सबसे बड़ी निवेशक कंपनी भी है। यह पूरी तरह से [[भारत सरकार]] के स्वामित्व में है। इसकी स्थापना सन् १९५६ में हुई। इसका मुख्यालय [[भारत]] की वित्तीय राजधानी [[मुम्बई|मुंबई]] में है। भारतीय जीवन बीमा निगम के ८ आंचलिक [[कार्यालय]] और १०१ संभागीय [[कार्यालय]] [[भारत]] के विभिन्न भागों में स्थित हैं। इसके लगभग २०४८ कार्यालय देश के कई शहरों में स्थित हैं और इसके १० लाख से ज्यादा एजेंट [[भारत]] भर में फैले हैं। भारतीय जीवन बीमा निगम, भारत की सबसे बड़ी सरकारी बीमा कंपनी है और देश की सबसे बड़ी निवेशक कंपनी भी है। यह पूरी तरह से भारत सरकार के स्वामित्व में है। इसकी स्थापना सन् १९५६ में हुई। अन्य बीमा कंपनियां जो स्वतंत्रता के पहले गठित हुईं - * भारत बीमा कंपनी - १८९६ * यूनाइटेड कंपनी - १९०६ * नेशनल इंडियन - १९०६ * नेशनल इंश्योरेंस - १९०६ * कोऑपरेटिव अस्युरंस - १९०६ * हिंदुस्तान कोऑपरेटिव - १९०७ * इंडियन मर्केंटाइल * जनरल अस्युरंस * स्वदेशी लाइफ == राष्ट्रीयकरण == भारतीय [[भारतीय संसद|संसद]] ने १९ जून १९५६ को भारतीय जीवन बीमा विधेयक पारित किया। जिसके तहत ०१ सितम्बर १९५६ को भारतीय जीवन बीमा निगम अस्तित्व में आया। भारतीय जीवन बीमा व्यापार का [[राष्ट्रीयकरण]] ''औद्योगिक नीति संकल्प १९५६'' का परिणाम है। == इन्हें भी देखें == * [[बीमा]] * [[जीवन बीमा]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{प्रमुख भारतीय कंपनियाँ}} [[श्रेणी:भारतीय कंपनियाँ]] 67d316jhejm1qw4581g0t6bedpxu8uw 6595634 6595632 2026-08-05T04:42:25Z Heikrana 716556 दोहराये गए अनुछेद को हटा दिया। 6595634 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी | name = भारतीय जीवन बीमा निगम | image = Lic india.jpg | image_caption = भारतीय जीवन बीमा निगम | logo = | logo_size = 200px | logo_caption = '' योगक्षेमं वहाम्यहम् '' | प्रकार = [[सरकार के स्वामित्व वाली निगम | सांविधिक निगम संसद# के एक अधिनियम द्वारा स्थापित- <br> एलआईसी अधिनियम 1956]] <br>> | key_people = सिद्धार्थ मोहंती <br><small>(अध्यक्ष)</small> | industry = [[वित्तीय सेवाएँ|वित्तीय सेवाएं]] | products = {{unbulleted list |[[जीवन बीमा]], |[[स्वास्थ्य बीमा]], |[[निवेश प्रबंधन]], |[[म्यूचुअल फंड]]}} | revenue = {{decrease}} US$ 88.400 बिलियन (2015) | आपरेटिंग_इनकम = | net_income = {{increase}} US$ 9.257 बिलियन (2015) | assets = {{increase}} {{INRConvert|3111847|c}} (2019) | equity = | owner = [[भारत सरकार]] | num_employees = 111979 (मार्च 2019) <ref name="licindia.in">https://www.licindia.in/getattachment/Bottom-Links/annual-report/LIC-Annual-Report-2015-16-16.pdf.aspx</ref> | subsid = [[आईडीबीआई बैंक]], [[एलआईसी हाउसिंग फाइनेंस]], एलआईसी पेंशन फंड लिमिटेड, एलआईसी इंटरनेशनल, एलआईसी कार्ड सेवा और एलआईसी म्यूचुअल फंड | फुटनोट्स = | homepage = {{URL|http://www.licindia.in/}} | foundation = 1 सितंबर 1956 | location = [[मुम्बई|मुंबई]], [[भारत]] }} '''भारतीय जीवन बीमा निगम''' या '''एलआईसी''', [[भारत]] की सबसे बड़ी सरकारी जीवन बीमा कंपनी है और देश की सबसे बड़ी निवेशक कंपनी भी है। यह पूरी तरह से [[भारत सरकार]] के स्वामित्व में है। इसकी स्थापना सन् १९५६ में हुई। इसका मुख्यालय [[भारत]] की वित्तीय राजधानी [[मुम्बई|मुंबई]] में है। भारतीय जीवन बीमा निगम के ८ आंचलिक [[कार्यालय]] और १०१ संभागीय [[कार्यालय]] [[भारत]] के विभिन्न भागों में स्थित हैं। इसके लगभग २०४८ कार्यालय देश के कई शहरों में स्थित हैं और इसके १० लाख से ज्यादा एजेंट [[भारत]] भर में फैले हैं। अन्य बीमा कंपनियां जो स्वतंत्रता के पहले गठित हुईं - * भारत बीमा कंपनी - १८९६ * यूनाइटेड कंपनी - १९०६ * नेशनल इंडियन - १९०६ * नेशनल इंश्योरेंस - १९०६ * कोऑपरेटिव अस्युरंस - १९०६ * हिंदुस्तान कोऑपरेटिव - १९०७ * इंडियन मर्केंटाइल * जनरल अस्युरंस * स्वदेशी लाइफ == राष्ट्रीयकरण == भारतीय [[भारतीय संसद|संसद]] ने १९ जून १९५६ को भारतीय जीवन बीमा विधेयक पारित किया। जिसके तहत ०१ सितम्बर १९५६ को भारतीय जीवन बीमा निगम अस्तित्व में आया। भारतीय जीवन बीमा व्यापार का [[राष्ट्रीयकरण]] ''औद्योगिक नीति संकल्प १९५६'' का परिणाम है। == इन्हें भी देखें == * [[बीमा]] * [[जीवन बीमा]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{प्रमुख भारतीय कंपनियाँ}} [[श्रेणी:भारतीय कंपनियाँ]] 7a4llvpnod1wm116yp1oqxsx6bjx8g7 नारायण पाल 0 51431 6595749 4618715 2026-08-05T11:20:25Z Mundhalia746 934684 6595749 wikitext text/x-wiki ८५५ से ९०८ तक [[पाल वंश|पाल राजवंश]] के राजा। {{पाल राजवंश के शासक}} [[श्रेणी:पाल राजवंश]] [[श्रेणी:१०वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] cxguip0drf9ou0vih513l9p6ebz85v9 राज्यो पाल 0 51432 6595744 6529359 2026-08-05T11:19:00Z Mundhalia746 934684 6595744 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मार्च 2026}} ९०८ से ९४० तक [[पाल राजवंश]] के शासक। {{पाल राजवंश के शासक}} [[श्रेणी:पाल राजवंश]] [[श्रेणी:१०वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] jmepfxgu5e46pufnee35nljrd39uobd गोपाल २ 0 51433 6595745 6201688 2026-08-05T11:19:19Z Mundhalia746 934684 6595745 wikitext text/x-wiki '''गोपाल द्वितीय''' ९४० से ९६० तक [[पाल वंश|पाल राजवंश]] के शासक रहे। वह [[विग्रह पाल २|विग्रह पाल द्वितीय]] द्वारा सफल हो गया था। {{पाल राजवंश के शासक}} [[श्रेणी:पाल राजवंश]] [[श्रेणी:१०वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] {{आधार}} bt1oyj55c5nc6ka3h7b45tjy5vir1kr विग्रह पाल २ 0 51434 6595747 4582317 2026-08-05T11:19:39Z Mundhalia746 934684 6595747 wikitext text/x-wiki विग्रह पाल द्वितीय ९६० से ९८८ तक [[पाल वंश|पाल राजवंश]] के शासक बने रहे। {{पाल राजवंश के शासक}} [[श्रेणी:पाल राजवंश]] [[श्रेणी:१०वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 6424ucdqkqpf1hpda1uh70n2ghwln14 महिपाल 0 51435 6595627 5701100 2026-08-05T04:38:52Z Mundhalia746 934684 6595627 wikitext text/x-wiki ९८८ से १०३८ तक [[पाल राजवंश]] के शासक रहे। {{पाल राजवंश के शासक}} [[श्रेणी:पाल राजवंश]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] rjveh3ccnddazyldg7zqr7fvif9dm4t 6595748 6595627 2026-08-05T11:20:05Z Mundhalia746 934684 6595748 wikitext text/x-wiki ९८८ से १०३८ तक [[पाल राजवंश]] के शासक रहे। {{पाल राजवंश के शासक}} [[श्रेणी:पाल राजवंश]] [[श्रेणी:१०वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 0aiyqvfu6m9bu0bckzhbg4mj34kpvcd नय पाल 0 51436 6595628 4548058 2026-08-05T04:39:27Z Mundhalia746 934684 6595628 wikitext text/x-wiki नय पाल १०३८ से १०५५ तक [[पाल वंश|पाल राजवंश]] के शासक रहे। {{पाल राजवंश के शासक}} [[श्रेणी:पाल राजवंश]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] qqmwkzg7wghqk5b6aan92usjxj2gm19 विग्रह पाल ३ 0 51437 6595629 4612477 2026-08-05T04:39:58Z Mundhalia746 934684 6595629 wikitext text/x-wiki विग्रह पाल तृतीय १०५५ से १०७० तक [[पाल वंश|पाल राजवंश]] के शासक रहे। {{पाल राजवंश के शासक}} [[श्रेणी:पाल राजवंश]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] brhr3tdgxv5l8bld8g5fwr96v7tv6j8 महिपाल २ 0 51438 6595630 4977861 2026-08-05T04:40:32Z Mundhalia746 934684 6595630 wikitext text/x-wiki महिपाल द्वितीय १०७० से १०७५ तक [[पाल वंश|पाल राजवंश]] के शासक रहे। {{पाल राजवंश के शासक}} [[श्रेणी:पाल राजवंश]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] iu1ue0hbslmvyzdmy7jv6i2y22eh00x शूरपाल द्वितीय 0 51439 6595631 4602872 2026-08-05T04:41:01Z Mundhalia746 934684 6595631 wikitext text/x-wiki शूपपाल द्वितीय १०७५ से १०७७ तक केवल दो वर्ष के लिए [[पाल वंश|पाल राजवंश]] के शासक रहे। {{पाल राजवंश के शासक}} [[श्रेणी:पाल राजवंश]] [[श्रेणी:बांग्लादेश का इतिहास]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल का इतिहास]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 7kbx7lu8psr6skcj3v8zq5m8ot4f8uk रामपाल 0 51440 6595633 4602869 2026-08-05T04:41:29Z Mundhalia746 934684 6595633 wikitext text/x-wiki '''रामपाल''' (शासनकाल १०८२ से ११२४ ई) [[पाल राजवंश]] के राजा शासक थे जो [[शूरपाल द्वितीय]] के बाद राजा बने। [[जगद्दल महाविहार]] का निर्माण सम्भवतः रामपाल ने ही कराया था। {{पाल राजवंश के शासक}} [[श्रेणी:पाल राजवंश]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] fs169cqap37jmba2tmbvvpo0n0603ka प्रदीप रावत 0 58092 6595595 6339035 2026-08-05T02:02:14Z KishorEdits 665953 /* */ 6595595 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = प्रदीप रावत | image = Rawatman.jpg | caption = 2014 में रावत | birth_name = | birth_date = {{birth date|1952|1|21|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Pradeep-Rawat/ampdefault |title = Pradeep Rawat: Movies, Photos, Videos, News, Biography & Birthday {{!}} eTimes|website = [[The Times of India]]}}</ref> | birth_place = [[जबलपुर]], [[मध्य प्रदेश]], [[भारत]] | occupation = अभिनेता | nationality = | yearsactive = 1983–2026 | othername = | spouse = | children = | website = | height = 1.78 मी |death_date={{Death date and age|df=yes|2026|08|04|1952|01|21}}}} '''प्रदीप रावत''' (जन्म 21 जनवरी 1952) एक भारतीय अभिनेता हैं जो मुख्य रूप से तेलुगु, हिंदी और तमिल भाषा की फिल्मों में काम करते हैं। खलनायक भूमिकाएँ निभाने के लिए प्रसिद्ध, रावत की पहली उपस्थिति बी.आर.चोपड़ा की महाभारत में अश्वत्थामा के रूप में थी। रावत को तेलुगु सिनेमा में फिल्म ''सई'' से पेश किया गया था। [[तमिल]] सिनेमा में उन्होंने फिल्म ''गजनी (2005)'' में काम किया। जहां वह डबल रोल में नजर आए। उन्होंने पैरोडी से कन्नड़ सिनेमा में डेब्यू किया; चाइना टाउन के साथ मलयालम सिनेमा; हीरो 420 के साथ बंगाली सिनेमा क्रैक फाइटर के साथ भोजपुरी सिनेमा,और ह्रश्वो दीर्घा के साथ नेपाली सिनेमा । ==पुरस्कार== * 2004: '''विजेता''', फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार (तेलुगु) ''[[सई (2004 फ़िल्म)|सई]]'' के लिए * 2004: '''विजेता''', संतोषम सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार ''[[सई (2004 फ़िल्म)|सई]]'' के लिए * 2004: '''विजेता''', सर्वश्रेष्ठ खलनायक के लिए नंदी पुरस्कार ''[[सई (2004 फ़िल्म)|सई]]'' के लिए * 2012: नामांकित - नकारात्मक भूमिका में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए एसआईआईएमए पुरस्कार (तेलुगु) - मंगला के लिए * 2014:नामांकित- नकारात्मक भूमिका में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए एसआईआईएमए पुरस्कार (तेलुगु) -''[[नायक]]'' के लिए ==फ़िल्मोग्राफी== ===तेलुगू=== {| class="wikitable sortable" |+ प्रदीप रावत तेलुगु फिल्म क्रेडिट की सूची |- ! स्कोप='कर्नल' | वर्ष ! स्कोप='कर्नल' | चलचित्र ! स्कोप='कर्नल' | भूमिका ! वर्ग='अनसॉर्टेबल' स्कोप='कर्नल' | टिप्पणियाँ |- | 2004||''सई (2004 फ़िल्म)''||बिक्षु यादव ||फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार (तेलुगु) |- | रोस्पैन='4' | 2005||''भद्रा (2005 फ़िल्म)''||वीरय्या || |- |''अंडारिवाडु''||सत्ती बिहारी|| |- |''जगपति''|| विधायक गौड़ || |- |''छत्रपति (फ़िल्म)''|| रासबिहारी|| |- | rowspan="4" |2006||''लक्ष्मी (2006 फ़िल्म)''|| रायडू|| |- |''मायाजालम (2006 फ़िल्म)''|| [[संसद सदस्य|सांसद]] प्रदीप|| |- |''हनुमंथु''|| कृष्ण मूर्ति "केएम" || |- |''स्टालिन (2006 फ़िल्म)''||विधायक|| |- | rowspan="5" | 2007||''देसामुदुरु''||तम्बी दुरई|| |- |''योगी (2007 फ़िल्म)''||नरसिंग पहलवान|| |- |''महाराधि''|| || |- |''जगदम''||माणिक्यम|| |- |''मैसम्मा आईपीएस''||खान भैया|| |- | rowspan="7" | 2008||''विधि राउडी''|| || |- |''नागाराम (2008 फ़िल्म)''||कासिम भाई|| |- |''भाले डोंगलु''||वीर राजू|| |- |''होमम (फ़िल्म)''||पुलिस अधिकारी विश्वनाथ|| |- |''बालादुर''||उमापति|| |- |''आदि विष्णु''||यदागिरि|| |- |''रक्षा (2008 फ़िल्म)''||सनातन बाबा|| |- |2008 |''[[गजनी (2008 फ़िल्म)|गजनी]]''|| गजनी धर्मात्मा|| |- | rowspan="5" | 2009||''मस्का (2009 फ़िल्म)''||शिंदे|| |- |''मेस्त्री (फिल्म)''||सुब्बाराजू|| |- |''मित्रुदु''|||| |- |''ओय!(फिल्म)''||रास बिहारी|| |- |''कास्को''|| बसवन्ना || |- | rowspan="2" | 2010||''पंचाक्षरी''||रदीप/बिल्ला भाई|| |- |''रगडा''||पेधन्ना|| |- | rowspan="5" | 2011||''मंगला''|| || |- |''चट्टम''|| || |- |''वीरा (2011 फ़िल्म)''||पेड्डा रायडू|| |- | ''राजन्ना''|| || |-जी | ''दलपति''|| || |- | rowspan="6" | 2012||''[[ऑल द बेस्ट (फिल्म)|ऑल द बेस्ट]]'' ||रजाक || |- | ''विद्रोही (2012 फ़िल्म)'' ||सिम्हाद्रि|| |- | ''निप्पू'' ||राजा गौड़|| |- | ''पूला रंगाडु (2012 फ़िल्म)''||लाला गौड़|| |- | ''अधिनायकुडु''||रामप्पा|| |- | ''जीनियस (2012 फ़िल्म)''||विधायक नानाजी|| |- | rowspan="4" | 2013|| ''सेवाकुडु'' || बलराम जादू || |- | ''नायक''||मंत्री रावत|| |- | ''बादशाह (2013 फ़िल्म)''|| Violent Victor || |- | ''वाल पोस्टर'' || || |- | rowspan="2" | 2014|| ''1: नेनोक्कडाइन'' || टैक्सी ड्राइवर || |- |''अल्लुदु सीनु''||भानु भाई|| |- | rowspan="2" | 2015||''लायन (2015 फ़िल्म)''|| धूलि कृष्णा|| |- |''सौख्यम''|| बावूजी|| |- | rowspan="3" | 2016 || ''नेनु शैलजा'' || महर्षि || |- | ''[[सरदार गब्बर सिंह]]'' || भैरव सिंह के पिता || |- | ''सर्रेनोडु'' || ओबुल रेड्डी || |- | rowspan="5" | 2017 || ''[[प्रजापति]]'' || शिवाजी || |- | ''आकातायी'' || जहांगीर || |- | ''कटामरयुडु'' || राडिया || |- | ''नेने राजू नेने मंत्री''|| सरपंच || |- | ''[[जय लव कुश]]'' || यदागिरी || |- | rowspan="2" | 2018||''आचारी अमेरिका यात्रा'' || सुब्रमण्यम || |- | ''ना पेरू सूर्या, ना इलू इंडिया'' || पीसी || |- | 2019 || ''Mismatch (2019 फ़िल्म)'' || महालक्ष्मी के पिता || |- | 2022 || ''आडावल्लू मीकू जोहारलू (2022 फ़िल्म)'' || वासु || |- |2023 || ''[[वाल्टेयर वीरय्या]]'' || डेविड ||<ref>{{Cite web |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/waltair-veerayya-movie-review-an-in-form-chiranjeevi-doesnt-make-this-film-a-pumped-up-experience-1206210 |title=Waltair Veerayya Movie Review: An in-form Chiranjeevi doesn't make this film a pumped-up experience |date=13 January 2023 |website=Pinkvilla |access-date=27 March 2023 |author1=Arvind V |archive-date=14 जनवरी 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114060417/https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/waltair-veerayya-movie-review-an-in-form-chiranjeevi-doesnt-make-this-film-a-pumped-up-experience-1206210 |url-status=dead }}</ref> <!----------------------------------------------------------> <!-- Per WP:FILMOGRAPHY: Do not add future projects until --> <!-- filming has begun as verified by a reliable source. --> <!----------------------------------------------------------> |} ===हिन्दी=== {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! चलचित्र !! भूमिका |- | rowspan="2" |1985|| ''ऐतबार''|| पुलिस इंस्पेक्टर |- |''[[मेरी जंग]]''|| रावत, लोक अभियोजक वकील |- | rowspan="2" |1986||''[[आप के साथ]]''|| राजवा (बिना श्रेय की भूमिका) |- |''[[समुंदर]]''||नौसेना अधिकारी |- | rowspan="2" | 1987||''काश''||होटल में आदमी |- |''इंसाफ़ (1987 फ़िल्म)''||अस्पताल में पुलिस इंस्पेक्टर (बिना श्रेय) |- | 1988||''[[मर मिटेंगे]]''||Manjit's Henchman |- | 1989||''[[देश के दुश्मन]]''||रक्का का गुंडा |- | rowspan="6" | 1990||''[[महासंग्राम]]''|| Pakya, Henchman |- |''आवारगी''||राजेश कुमार |- |''[[अग्निपथ (1990 फ़िल्म)|अग्निपथ]]''||Vijay's Henchman |- |''बागी: प्यार के लिए विद्रोही''||बुद्ध |- |''जिम्मेदार''|| |- |''मेरा पति सिर्फ मेरा है''|| गंगाराम |- | 1991||''[[पत्थर के फूल]]''||मीरा का पहला पति |- | 1992||''[[अपराधी (1992 फ़िल्म)|अपराधी]]'' ||तेजू |- | rowspan="3" | 1993 || ''अंधा इंतेक्वाम''|| करण |- | ''रानी और महारानी''|| पुलिस इंस्पेक्टर शेर सिंह |- |''कोहरा (1993 फ़िल्म)''|| |- | rowspan="5" | 1994 || ''आग और चिंगारी''|| |- |''जज़्बात (1994 फ़िल्म)''|| |- |''कायदा कानून''||इंस्पेक्टर देशमुख |- |''[[इंसानियत (1994 फ़िल्म)|इंसानियत]]''||बृजभान का आदमी |- |''संगदिल सनम''||प्रदीप |- | rowspan="3" | 1995||''वर्तमान''|| |- |''[[पुलिसवाला गुंडा]]''||जेलर पटानिया |- |''सरहद''|| |- | rowspan="2" | 1996||''[[दुश्मनी (1995 फ़िल्म)]]''|| |- |''[[राजकुमार (1996 फ़िल्म)|राजकुमार]]''|| |- | 1997||''[[कोयला (फ़िल्म)]]''||पुलिस कमिश्नर डीआइजी |- | 1998||''[[मेजर साब]]''|| सूबेदार सिंह |- | 1999||''[[सरफ़रोश (1999 फ़िल्म)]]''||सुल्तान |- | 2001||''[[लगान (२००१ फ़िल्म)]]''||देवा सिंह सोढ़ी, सिख बल्लेबाज |- | 2003||''[[द हीरो: एक जासूस की प्रेम कहानी]]''||रॉ के प्रमुख |- | 2004||''[[दीवार (2004 फ़िल्म)|दीवार]]''||बलदेव |- | 2008||''[[गजनी (2008 फ़िल्म)]]''|| गजनी धर्मात्मा |- | 2011||''[[शबरी]]''||राजधर भाऊ |- | 2013||''[[ग्रैंड मस्ती]]''|| रॉबर्ट परेरा |- | 2015 ||''[[सिंह इज़ ब्लिंग]]'' || कृपाल सिंह |- |2024 |''[[छावा]]'' |येसाजी कंक |} ===तमिल=== {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! चलचित्र !! भूमिका |- | rowspan="2" | 2005||''थोट्टी जया''||सीना थाना |- |''[[गजनी (2005 फ़िल्म)|गजनी]]''||लक्ष्मण/राम |- | rowspan="2" | 2006||''सबरी''||वज्रवेलु |- |''वाथियार''||नाचियार |- | 2010||''असल''||काली मामा (कालीवर्धन) |- | 2011||''राजपट्टई''||अब्दुल कथिर (वप्पा) |- | 2012||''मिरात्तल'' ||सोरी |- | 2013||''हरिदास (2013 फ़िल्म)'' || आधी |- | rowspan="2" | 2014|| ''[[जिला]]'' || आयुक्त |- | ''वीरम (2014 फ़िल्म)''|| वनंगामुडी |- | rowspan="2" | 2015||''अंबाला''|| पासुपाथी |- |''एली (2015 फ़िल्म)''|| नागराजन |- | rowspan="2" | 2017 || ''शिवलिंग (2017 फ़िल्म)'' || बाबा |- | ''आयिरथिल इरुवर'' || भीम राजू |- | 2019 || ''मार्केट राजा एमबीबीएस'' || मनोहर सिंह |- |2022 |''[[गुलु गुलु]]'' |डेविड |- |2023||''डीडी रिटर्न्स'' || फर्नांडीस |} ===कन्नडा=== {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! चलचित्र !! भूमिका |- | 2007 || ''पैरोडी (फ़िल्म)'' || |- | 2008 || ''गाजा (फिल्म)'' || |- | 2009 || ''अभय (2009 फ़िल्म)'' || विधायक नरसिम्हा मूर्ति |- | rowspan="2" | 2013 ||''बच्चन (2013 फ़िल्म)'' || मंत्री मधुसूदन |- | ''election || नरसिंह |- | rowspan="2" | 2016 || ''शिवलिंग (2016 फ़िल्म)'' ||बाबा |- | ''लक्ष्मण (फिल्म)'' || |- | 2021 || ''त्रिशूलम'' || |} ===मलयालम=== {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! चलचित्र !! भूमिका |- | 2011||''चाइना टाउन (2011 फ़िल्म)''||गौडा |- | 2013||''Ithu Pathiramanal''||पुलिस कांस्टेबल शौरी |- | 2014||''कजिन्स (2014 फ़िल्म)''||नागराजन अडिगा |- |2019||''Oru Kadathu Naadan Kadha''||बाबा |- |} ===अंग्रेजी=== {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! फ़िल्म !!भूमिका |- | 2000||''नाइटफ़ॉल (2000 फ़िल्म)''||Django |} ===उड़िया=== {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! फ़िल्म !!भूमिका |- | 2012||''ए.सी.पी. रणवीर''<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ghajini-comes-to-ollywood/articleshow/13007241.cms | title=Ghajini comes to Ollywood | newspaper=The Times of India | last1=Dasgupta | first1=Priyanka }}</ref>||सलीम लंगड़ा |} ===बंगाली=== {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! फ़िल्म !!भूमिका!!नोट्स |- | 2016||''हीरो 420'' ||अनुकुल रॉय|| |- | 2021||''नेत्री: नेता'' ||घोषणा नहीं|| |} ===भोजपुरी=== {| class="wikitable" |- !वर्ष !! फ़िल्म !!भूमिका!!नोट्स |- | 2019||''क्रैक फाइटर'' |चंगेज़ खान |पहली फिल्म |} ===नेपाली=== {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! फ़िल्म !!भूमिका!!नोट्स |- | 2024 ||''ह्राश्वो दीर्घा'' |महंत |पहली फिल्म<ref>{{Citation |last=Pant |first=Chandra |title=Hrashwo Deergha |date=2024-11-15 |type=Action, Comedy, Romance |url=https://www.imdb.com/title/tt33058210/?ref_=ext_shr |access-date=2024-10-16 |others=Sunil, Mohammad Ali, Pradeep Singh Rawat |publisher=Neeta Films}}</ref> |} ==टेलीविज़न== {|class="wikitable" |- ! वर्ष !! धारावाहिक!! भूमिका !! चैनल!! टिप्पणियाँ |- |1988–1990||''[[महाभारत (टीवी धारावाहिक)]]'' ||[[अश्वत्थामा]] ||Rowspan="5"|[[दूरदर्शन नेशनल]] || |- |Rowspan="2"|1994 ||''तहकीकात''||Episode 12/13 Terror Attack Conspirancy-Tiger, Sharp Shooter || |- |''[[चंद्रकांता (टीवी शृंखला)]]'' ||अय्यर हिम्मत सिंह || |- |1996 ||''युग (टीवी श्रृंखला)'' ||ब्रिटिश पुलिस अधिकारी मार्शल || |- |1999–2000|| ''गुल सनोबर'' || || |- |2003 || ''मिशन फ़तेह'' ||पुनीत नाथ दत्त के पिता|| [[सहारा वन]] || |- |} ==बाहरी लिंक== * {{IMDb name|1004887}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Rawat, Pradeep}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बॉलीवुड]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] s4jsmohnkkvizjjvzes1lknf63fniqb अत-तकाथुर 0 60062 6595621 6435335 2026-08-05T03:48:16Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595621 wikitext text/x-wiki {{क़ुरआन}} '''अत-तकासुर''': [[क़ुरआन]] का 102 वां अध्याय ([[सूरा]]) है जिसमें 8 [[आयत (क़ुरआन)|आयतें]] हैं। ==विषय और वार्ता== सूरह अत-तकासुर<ref>{{Cite web|url=https://quranenc.com/en/browse/hindi_omari/102|title=Translation of the meanings Surah: At-Takāthur - Hindi translation - Azizul Haq Al-Omari|website=The Noble Qur'an Encyclopedia|language=en|access-date=2025-06-11}}</ref> (बहुत ज्यादा माल जमा करने का लालच) की व्याख्या करता है। यह क़ुरआन की 102 नंबर का सूरा है लेकिन नाज़िल होने के हिसाब से इसका नंबर 16 है| <ref>https://deenibaatein.com/surah-takasur-ki-tafsir-surah-alhakumut-takasur-translation/ </ref> यह सूरा मक्का में नाज़िल हुई। यह सुर: मनुष्यों को सांसारिक इच्छाओं का गुलाम हो जाने के घातक परिणामों के बारे में चेतावनी देती है। अपनी इच्छाओं का गुलाम होकर मनुष्य अपने जीवन का ज्यादातर समय बहुत ज्यादा पैसा, सुख सुविधाएँ, पद और ताकत पाने में बिता देता हे और मनुष्य दुनिया में एक दूसरे से आगे बढ़ने के लिए आपस में संघर्ष करते रहते हैं, जब तक कि मृत्यु नहीं आ जाती। आदमी इन सब चीज़ो में इतना ज्यादा व्यस्त हो जाता हे, कि उन्हें मौत के बाद हमेशा के लिए शुरू होने वाली ज़िन्दगी के लिए समय ही नहीं मिलता। आदमी के इसी आदत के लिए एक [[हदीस]] का हवाला भी दिया जाता है। हज़रत उबय इब्न क़ाब रज़ी० के अनुसार हुज़ूर सल० ने कहा कि "यदि आदम के बेटे (यानि मनुष्य) को दो वादियाँ माल से भरकर दे दी जाएं तो वो तीसरे कि इच्छा करेगा और उसकी ख्वाहिशों को सिर्फ कब्र कि मिट्टी ही भर सकती है। यह सुर: आदमी को दुनिया की चाहतों के गुलाम होने के नुकसान कि चेतावनी देती हे और उसके बाद यह बताती हे कि जीवन में ईश्वर की तरफ से मिले आनंद और सुविधाएँ केवल मज़े लेने के लिए नहीं हैं, बल्कि यह सब इंसान के परीक्षा के लिए उसे दिए गए हैं और मरने के बाद उस से हर एक आनंद और सुविधा का हिसाब लिया जायेगा। अल्लाह के नेक बंदे हमेशा उसकी दी हुई नेअमतों का शुक्र अदा करते रहतें हैं। ==सूरह अत-तकाथुर का दर्जा (फजीलत)== प्यारे नबी हजरत मुहम्मद मुस्तफा (स.अ.व) ने सहाबा एकराम से फ़रमाया ; तुम में से कोई आदमी इस बात की कुदरत नहीं रखता कि हर रोज़ क़ुरआन की एक हज़ार आयतें पढ़ा करे। सहाबा ने अर्ज़ किया कि या रसुल्लूल्लाह (स.अ.व) ! रोज़ाना एक हज़ार आयतें कौन पढ़ सकता है ? तब अल्लाह के रसूल (स.अ.व) ने फ़रमाया " तुम में से कोई '''अल्हाकुमूत तकासुर''' नहीं पढ़ सकता , इसका मतलब है कि इस सूरह की तिलावत एक हज़ार आयतों के बराबर है ।<ref>{{Cite web|url=https://www.islamicpedia.blog/2025/05/surah-takasur-in-hindi.html|title=Surah Takasur in Hindi {{!}} सूरह तकासुर की फजीलत हिन्दी में|date=2025-05-26|website=Islamic Pedia – कुरान, हदीस, दुआएं और इस्लामी इल्म हिंदी में|language=hi|access-date=2025-06-02|archive-date=2 जून 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602093041/https://www.islamicpedia.blog/2025/05/surah-takasur-in-hindi.html|url-status=dead}}</ref> ==इतिहास == नहज अल बलगाह (البلاغة نهج) हज़रत अली रज़ी० (मोहम्मद सल० के भतीजे और दामाद) के कथन और उन से सम्बंधित पत्रों, उपदेशों के संग्रह की बहुत मशहूर किताब है। इसी किताब के हवाले से Al-islam.org वेबसाइट पर बताया गया हे कि यह सुरः मक्का के दो कबीलों (बनु अब्दल मनाफ़ और बनु सह्म) के सिलसिले में थी, जो कि माल और संख्या के हिसाब से एक दूसरे से ज्यादा बड़ा दिखाने में लगे हुए थे, यहाँ तक कि उन्होंने अपने अपने कबीले को बड़ा बताने के लिए अपने कबीले के मरे हुए लोगो को भी गिनती में शामिल कर लिया था। इस सुर: कि आयात में आता हे कि इन लोगों ने अपने आपको ज्यादा बड़ा और अमीर बताने के लिए मृत लोगों को भी जीवित के साथ शामिल कर लिया था। ==अनुवाद, अर्थ या तात्पर्य == तात्पर्य <ref>https://www.quransheikh.com/surah-takathur/</ref> 102:1 बहुत ज़्यादा माल जमा करने की लालच ने तुम्हे ग़ाफ़िल (भटका) कर दिया हे 102:2 यहाँ तक कि तुमने क़ब्रों के मुह देख लिए 102:3 यक़ीनन तुम अन-करीब (जल्दी ही) जान लोगे 102:4 फिर देखो तुम जल्दी ही जान लोगे 102:5 सच तो यह हे कि अगर तुम अपना अंजाम जानते तो कभी गाफिल न होते 102:6 यकीनन ज़रूर तुम जहन्नुम को देखोगे 102:7 फिर सुन लो तुम इसे ज़रूर देखोगे 102:8 फिर बेशक उस दिन दुनिया में मिली नेअमतों (सुविधाओं) के बारे में तुमसे पूछा जायेगा ==इन्हें भी देखें== {{सूरा|102 - [[अत-तकाथुर]]|[[अल-क़ारिया]]|[[अल-अस्र]]}} ==सन्दर्भ== {{सन्दर्भ}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://www.youtube.com/watch?v=hzp17MRleYc/ ऑडियो सुनिये] [[श्रेणी:सूरा]] fs8uuqyqywzy3qc0rs34xipcgqe3oyp राजेन्द्र चोल प्रथम 0 60498 6595517 6034364 2026-08-04T15:52:04Z Mundhalia746 934684 6595517 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = राजेन्द्र चोल प्रथम | image = [[File:Rajendra Chola.JPG|150px]] | caption = | reign = 1014–1044 CE<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-9-38060-734-4 |pages=46–49}}</ref> | coronation = | title = प्रकेशरी, युद्धमल्ल, मुम्मुदि गंगैकोण्डा चोल | religion = [[हिन्दू]], [[शैव]] | predecessor= [[राजराजा चोल]] | successor = [[राजाधिराज चोल प्रथम]] | queen = Tribhuvana Mahadeviyar<br />Pancavan Madeviyar<br />Viramadevi | issue = [[Rajadhiraja Chola I]]<br /> [[Rajendra Chola II]]<br />[[Virarajendra Chola]]<br />Arulmolinangayar<br />Ammangadevi | spouse = | house = | dynasty = [[चोल राजवंश]] | father = [[राजराजा चोल]] | mother = | birth_date = अज्ञात | birth_place = | death_date = 1044 CE | death_place = | burial_date = | burial_place = }} [[चित्र:Rajendra map new.svg|right|thumb|300px|चोल साम्राज्य]] '''राजेन्द्र प्रथम''' (1012 ई. - 1044 ई.) [[चोल राजवंश]] का सबसे महान शासक था। उसने अपनी महान विजयों द्वारा चोल साम्राज्य का विस्तार कर उसे [[दक्षिण भारत]] का सर्व शक्तिशाली साम्राज्य बनाया। उसने 'गंगई कोंड' की उपाधि धारण की तथा गंगई कोंड चोलपुरम नामक नगर की स्थापना की। वहीं पर उसने चोल गंगम नामक एक विशाल सरोवर का भी निर्माण किया। ==उपलब्धियां== '''सिंघल की विजय''' : संपूर्ण सिंघल पर अपना अधिकार कर लिया और सिंघल नरेश महेंद्र पंचम को बंदी बना कर चोल राज्य भेज दिया और जँहा 12 वर्ष बाद उसकी मृत्यु हो गयी । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:चोल शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] ftbtqwcfq91zq8ceymdt28rx2aughct नूर-सुल्तान 0 61106 6595731 6456143 2026-08-05T10:57:31Z अमर तिवारी 932885 6595731 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = अस्ताना | native_name = Астана | native_name_lang = kk | settlement_type = [[राजधानी]] | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 250 |image1 = Central Downtown Astana 2.jpg |caption1 = अस्ताना और [[बेयतेरेक]] |image2 = Astana DSC04362 (7711355642).jpg |caption2 = [[इशिम नदी]] |image3 = Central Downtown Astana 1.jpg |caption3 = [[नूरजोल बुलेवार्ड]] |image4 = Nazarbayev University.jpeg |caption4 = [[नज़रबायेव विश्वविद्यालय]] |image5 = L.N.Gumilyov Eurasian National University.JPG |caption5 = [[L. N. गुमीलोव यूरेशियाई राष्ट्रीय विश्वविद्यालय]] |image6 = Astana SAM 0056 (15120213712).jpg |caption6 = [[अस्ताना ओपेरा]] }} | image_flag = Flag of Astana, Kazakhstan (latin).svg | flag_link = Flag of Astana | image_shield = Emblem of Astana (latin).svg | pushpin_map = Kazakhstan#Asia | pushpin_label_position = bottom | pushpin_relief = yes | image_map = | mapsize = 230px | map_caption = | coordinates = {{coord|51|08|50|N|71|25|20|E|region:KZ|display=inline}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{KAZ}} | established_title = स्थापना | established_date = 8वीं शताब्दी ई. | government_type = [[महापौर-परिषद सरकार|महापौर-परिषद]] | area_total_km2 = 810.2 | elevation_m = 347 | population_total = 1423726<ref>{{cite web | url=https://stat.gov.kz/en/region/astana/ | title=Astana city - Statistics of the regions of the Republic of Kazakhstan - Agency for Strategic planning and reforms of the Republic of Kazakhstan Bureau of National statistics }}</ref> | population_as_of = 1 दिसंबर 2023 | population_footnotes = <ref name="stat.gov.kz"/> | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = 4550 | population_metro = 1550000 | population_metro_footnotes = <ref name="informburo"/> | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref name=":dosm">{{Cite web |last=DOSM |title=Department of Statistics Kazakhstan |url=https://stat.gov.kz/en/industries/economy/national-accounts/publications/81256/ |access-date=2023-03-01 |website=stat.gov.kz |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102130402/https://stat.gov.kz/en/industries/economy/national-accounts/publications/81256/ |url-status=live}}</ref> | demographics2_title1 = शहरी | demographics2_info1 = [[कज़ाख़िस्तान तेंगे|KZT]] 19,3 अरब<br />[[अमेरिकी डॉलर|US$]] 42.1 अरब (2024) | demographics2_title2 = प्रति व्यक्ति | demographics2_info2 = KZT 1,27,01,456<br />US$ 34,357 (2024) | postal_code_type = डाक कोड | postal_code = 010000–010015<ref>{{cite web |url=http://postalcodedb.com/AlphabeticSearch.aspx?country=Kazakhstan&city=Astana |title=Postal Code for Astana, Kazakhstan |access-date=10 March 2015 |publisher=Postal Codes Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402105648/http://postalcodedb.com/AlphabeticSearch.aspx?country=Kazakhstan&city=Astana |archive-date=2 April 2015 |url-status=dead}}</ref> | area_code = 7172<ref>{{cite web |url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Kazakhstan |title=Kazakhstan Country Codes |access-date=9 March 2015 |publisher=CountryCallingCodes.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210724/http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Kazakhstan |archive-date=23 September 2015 |url-status=dead}}</ref> | website = {{Official URL}} | timezone = [[कज़ाख़स्तान समय]] | utc_offset = +05:00 | blank_name = [[ISO 3166-2]] | blank_info = AST<ref>{{cite web |url=http://www.geonames.org/KZ/administrative-division-kazakhstan.html |title=ISO Subentity Codes for Kazakhstan |access-date=10 March 2015 |publisher=GeoNames.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226163300/http://www.geonames.org/KZ/administrative-division-kazakhstan.html |archive-date=26 February 2015 |url-status=live}}</ref> | blank_name_sec1 = [[मानव विकास सूचकांक|HDI]] (2018) | blank_info_sec1 = 0.820<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=2021-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |url-status=live}}</ref><br/>{{color|green|उच्च}} · 5वीं | image_map1 = Astana in Kazakhstan.svg | native_name_lang = kk | registration_plate = 01, Z }} '''अस्ताना''' ({{Langx|kk|Астана}}) [[कज़ाख़िस्तान|कज़ाख़स्तान]] की राजधानी और उस देश का दूसरा सबसे बड़ा शहर है। इसे [[सोवियत संघ]] के ज़माने में सन् 1961 तक अकमोलिंस्क और उसके बाद सन् 1992 तक त्सेलिनोग्राद​ बुलाया जाता था। कज़ाख़स्तान की आज़ादी के बाद इसे सन् 1998 तक अकमोला बुलाया गया। यह शहर पूरी तरह [[अकमोला प्रांत]] से घिरा हुआ है लेकिन प्रशासनिक रूप से इसे एक अलग संघीय शहर का दर्जा मिला हुआ है। == नाम की उत्पत्ति == [[कज़ाख़ भाषा]] में 'अस्ताना' शब्द का अर्थ 'राजधानी' होता है लेकिन यह [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] के 'आस्ताना' (<small>{{Nastaliq|fa|آستانه‎}}</small>) शब्द से आया है जिसका मतलब 'पूजनीय या शाही दहलीज़' होता है। यह आगे फ़ारसी की एक क्रिया शब्द 'इस्तदान' का रूप है जिसका अर्थ 'खड़ा होना' है और यहाँ सन्दर्भ 'इज़्ज़त से खड़ा होना' है। कज़ाख़स्तान की राजधानी बनने से पहले यहाँ एक संत की क़ब्र थी, जिस से इस बस्ती का पुराना नाम 'अक़ मोला' (<small>Ақ мола</small>) था, यानि 'सफ़ेद मक़बरा'। जून २००८ में कज़ाख़ संसद ने शहर का नाम राष्ट्रपति [[नूरसुलतान नज़रबायेव]] के आदर में 'नूरसुलतान' रखने का प्रस्ताव रखा लेकिन राष्ट्रपति ने इस से इनकार करते हुए कहा कि शहर के नाम का फ़ैसला आने वाली पीढ़ियाँ करेंगी। कुछ समीक्षकों का मानना है कि राष्ट्रपति ने इस शहर के नाम के लिए 'अस्ताना' (यानि 'राजधानी') जैसा साधारण शब्द इसलिए चुना ताकि उनकी मृत्यु के पश्चात इसका नाम 'नूरसुलतान' रखने की सम्भावना बनी रहे। == भूगोल और मौसम == अस्ताना उत्तर-मध्य कज़ाख़स्तान में इशिम नदी के किनारे बसा हुआ है। इसके आसपास का इलाका एक शुष्क [[स्तॅपी|स्तेपी]] क्षेत्र है। शहर के पुराने मोहल्ले नदी से उत्तर में और नए मोहल्ले नदी से दक्षिण में स्थित है। स्तेपी का यह इलाका सर्दियों में बहुत ठंडा हो जाता है और [[मंगोलिया]] की राजधानी [[उलानबातर]] के बाद अस्ताना दुनिया की दूसरा सर्वाधिक ठंडी राजधानी है। यहाँ सर्दियों में तापमान अक्सर −४० °सेंटीग्रेड तक गिर जाता है। जुलाई में तापमान ४० °सेंटीग्रेड तक चढ़ जाता है, यानि काफ़ी गर्मी भी पड़ती है। == सोवियत ज़माने में == [[जोसेफ़ स्टालिन]] के ज़माने में यहाँ [[गुलाग]] जैसे क़ैदी खेमे लगते थे और अस्ताना के बाहरी क्षेत्रों में 'अलझ़ीर' (<small>ALZHIR</small>, इसमें [[झ़|बिंदु-वाले 'झ़' के उच्चारण]] पर ध्यान दें क्योंकि यह टेलिविझ़न के झ़ से मिलता-जुलता है) खेमा था। 'अलझ़ीर' [[रूसी भाषा]] का एक [[परिवर्णी शब्द]] (एक्रोनिम) था जिसका मतलब 'अकमोलिंसकी मातृभूमि के देशद्रोहियों की पत्नियों का खेमा'। इसमें सोवियत तानाशाह स्टालिन द्वारा 'जनता के दुश्मन' क़रार कर दिए गए लोगों की पत्नियाँ क़ैद की जाती थी। १९५० के दशक में, जब क़ाज़ाख़स्तान [[सोवियत संघ]] का हिस्सा था, तो सोवियत संघ में अनाज की बहुत कमी हुई। उस ज़माने में सोवियत व्यवस्था में अधिकतर अनाज [[रूस]] के उपजाऊ क्षेत्रों में उगाया जाता था। सोवियत नेता निकिता ख़्रुशचेव​ (<small>Nikita Khrushchev</small>) ने ऐलान किया की अनाज की पैदावार बढ़ाने के लिए मध्य एशिया के [[स्तॅपी|स्तेपी]] इलाक़े की ज़मीनों पर नए सिरे से खेती शुरू की जाएगी। इस अभियान का नाम 'नई धरती' (<small>virgin lands</small>) रखा गया। भारी मात्र में रूस और [[युक्रेन]] से लोग उत्तरी क़ाज़ाख़स्तान के नए खेतों में आ बसे जिस से स्थानीय समुदायों का मिश्रण भी बदल गया। यही कारण है कि अस्ताना जैसे इलाक़ों में रूसी लोगों की बहुतायत है।<ref name="ref76yofih">[http://books.google.com/books?id=CH3PY_LSOlAC Bradt Travel Guide: Kazakhstan], Paul Brummell, Bradt Travel Guides, 2012, ISBN 978-1-84162-369-6, ''... in early 1954 the Soviet leader Nikita Khrushchev launched into an attack on the state of Soviet agriculture ... major shortage of grain ... plan was drawn up to plough 40 million hectares of virgin steppe in Kazakhstan and western Siberia ... first train into Akmola bringing volunteers for the new scheme arrived from Almaty on 2 मार्च 1954 ...''</ref> १९६१ में इस शहर का नाम 'त्सेलिनोग्राद' रख दिया गया जिसका मतलब 'नई ज़मीन का शहर' था। [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] में जब [[जर्मनी]] ने सोवियत संघ पर हमला बोला तो सोवियत संघ में बसने वाले जर्मन मूल के बहुत से लोगों को भी ज़बरदस्ती यहाँ भेज दिया गया। == स्वतंत्रता के बाद == १९९१ में जब कज़ाख़स्तान आज़ाद हुआ तो राजधानी दक्षिण में स्थित [[अलमाती]] शहर था। सरकार ने त्सेलिनोग्रद शहर और उसके आसपास के क्षेत्र का नाम बदलकर 'अक़मोला' रख दिया जिसका मतलब 'सफ़ेद मक़बरा या धार्मिक स्थल' है। उस समय इस शहर के ७०% लोग रूसी नस्ल के थे जिस से यह डर था कि वे बाक़ी कज़ाख़स्तान से अलग होने की मांग कर सकते थे। सरकार ने १९९५ में घोषणा की के अक़मोला नई राजधानी होगा और १९९८ में इसका नाम बदलकर अस्ताना रखा गया।<ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1298395.stm |title=BBC Kazakhstan Timeline |access-date=7 जून 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090519165540/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1298395.stm |archive-date=19 मई 2009 |url-status=live }}</ref> उन्होने राजधानी बदलने की वजह बताई कि अलमाती अंतर्राष्ट्रीय सरहदों के पास है, पहाड़ों से घिरा होने के कारण उसमें फैलने की सम्भावना कम है और वह क्षेत्र भूकम्पों का शिकार भी रहता है।<ref name="Schatz, 76">Schatz, 76.</ref> लेकिन अन्य समीक्षकों ने कहा की सरकार का असली अनकहा मक़सद उत्तरी क्षेत्र को कज़ाख़स्तान से अधिक मज़बूती से बांधना था।<ref name="Schatz, 76">Schatz, 76.</ref> अस्ताना को राजधानी बनाने के निर्णय की कुछ निंदा भी हुई है। आलोचकों के अनुसार यह दूर कज़ाख़ [[स्तॅपी|स्तेपी]] के वीराने में स्थित है जहाँ भयंकर सर्दी पड़ती है। ऊपर से यहाँ अनगिनत नए सरकारी दफ़तर और इमारतें बनाने पर हुए भारी सरकारी ख़र्चे की भी निंदा हुई है। बहुत से सरकारी नौकर अभी भी अलमाती में रहते हैं और उनके अस्ताना आने-जाने और वहाँ होटलों में रहने का ख़र्चा भी सरकार को देना होता है।<ref>[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml Kazakhstan's Capital Holds a Lavish Anniversary Celebration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013185417/http://eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml |date=13 अक्तूबर 2007 }} Euraisanet</ref> == लोग == जुलाई २०१० की जनगणना के हिसाब से अस्ताना के ६५.२% लोग [[कज़ाख़ लोग|कज़ाख़]], २३.८% रूसी, २.९% यूक्रेनी, १.७% [[तातार लोग|तातार]] और १.५% जर्मन मूल के थे। इस शहर की आबादी तेज़ी से बढ़ रही है। १९८९ में यहाँ के केवल १७% लोग कज़ाख़ थे। १९९९ में पाया गया कि यहाँ के ७०% लोग रूसी थे। तब से यहाँ कज़ाख़ भारी संख्या में आ बसे हैं और यह रूसी-बहुसंख्यक शहर अब कज़ाख़-बहुसंख्यक बन गया है। सरकार से मिली आर्थिक सहायता से यहाँ पर रोज़गार ढूँढने वाले बहुत से युवक-युवतियाँ भी आकर बस जाते हैं। पड़ोसी [[किर्गिज़स्तान|किरगिज़स्तान]] और [[उज़्बेकिस्तान|उज़बेकिस्तान]] से भी व्यवसाय ढूंढते लोग क़ानूनी और ग़ैर-क़ानूनी तरीक़ों से यहाँ आ बसे हैं। == नूर-सुल्तान के नज़ारे == <gallery> File:Winter in Astana.JPG|सर्दियों की एक रात में पड़ा पाला (हलकी बर्फ़) </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[कज़ाख़िस्तान|कज़ाख़स्तान]] * [[अकमोला प्रांत]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> {{क़ाज़ाख़स्तान के प्रांत}} [[श्रेणी:मध्य एशिया के शहर]] [[श्रेणी:क़ाज़ाक़्स्तान]] [[श्रेणी:क़ाज़ाक़्स्तान के शहर]] [[श्रेणी:एशिया में राजधानियाँ]] d8q2t4pnew7cbueouiwrmm47oz2m426 स्टार प्लस 0 65299 6595493 6445227 2026-08-04T14:57:58Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595493 wikitext text/x-wiki {{Infobox TV channel | name = स्टार प्लस | logo = स्टारप्लस.jpeg | logo_size = 250px | logo_alt = | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | headquarters = [[मुम्बई|मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | launch_date = 21 फ़रवरी 1992<small>(स्टार टीवी के रूप में)</small><br>17 अप्रैल 1996<small>(स्टार प्लस के रूप में)</small> | network = [[स्टार टीवी (एशिया)|स्टार टीवी]] | former_names = स्टार इंग्लिश | area = [[भारत]] | website = [http://starplus.in आधिकारिक जालस्थल] | terr_serv_1 = '''[[डिश टीवी]]<small>([[भारत]])</small>''' | terr_chan_1 = चैनल 108 | terr_serv_2 = '''[[बिग टीवी]]<small>([[भारत]])</small>''' | terr_chan_2 = चैनल 206 ([[:en:SDTV|एसडी]])<br>चैनल 223 ([[हाई डेफिनेशन टेलीविजन|एचडी]]) | sister_channels = [[स्टार वल्र्ड इंडिया|स्टार वल्र्ड]]<br>[[स्टार गोल्ड]]<br>[[स्टार मूवीज]]<br>[[स्टार उत्सव]]<br>[[स्टार जलशा]]<br>[[स्टार प्रवाह]]<br>[[स्टार विजय]]<br>[[सुवर्णा टीवी]]<br>[[स्टार क्रिकेट]]<br>[[स्टार स्पोर्ट्स इंडिया|स्टार स्पोर्ट्स]]<br>[[लाइफ ओके]]<br>[[मूवीज ओके]]<br>[[चैनल वी|चैनल [वी]]]<br>[[एशियानेट]]<br>[[फोक्स मूवीज प्रीमियम]]<br>[[फोक्स ट्रैवलर]]<br>[[फोक्स स्पोर्ट्स एशिया|फोक्स स्पोर्ट्स]]<br>[[स्टार स्पोर्ट्स 2]]<br>[[स्टार स्पोर्ट्सस् 3]]<br>[[स्टार स्पोर्ट्स 4]]<br>[[जाल्शा मूवीज]] }} '''स्टार प्लस''' [[भारत]] के सर्वाधिक देखे जाने वाले (सभी भाषाओं में) मनोरंजन चैनलों में से एक है और ये [[स्टार टीवी (एशिया)|स्टार टीवी]] नेटवर्क का भाग है। स्टार प्लस के अधिकांश कार्यक्रम पारिवारिक पृष्ठभूमियों पर बने होते हैं जिनमें अधिकांशतः एक महिला मुख्य भूमिका में होती है। वर्ष 2000 ई° में स्टार प्लस द्बारा कई नए कार्यक्रमों का प्रसारण किया गया जिसनें भारतीय टेलिविज़न जगत में एक क्रान्ति सी ला दी। स्टार प्लस पिछले 14 वर्षों से लगातार भारत का सर्वाधिक देखा जाने वाला चैनल है। ==इतिहास== एक अंग्रेज़ी चैनल के रूप में 21 फरवरी 1992 में शुरू हुआ। तब यह अमेरिकी धारावाहिक को अंतर्राष्ट्रीय में प्रसारित करता था। यह भारत में [[ज़ी टीवी]] के साथ मिल कर हिन्दी चैनल के रूप में विकसित हुआ। लेकिन एक समाचार कंपनी ने इस चैनल को खरीद लिया। उसके बाद ज़ी टीवी और स्टार प्लस के मध्य का रिश्ता समाप्त हो गया और स्टार प्लस ने अपना स्वयं का ही हिन्दी धारावाहिक दिखाना शुरू कर दिया। इसका 81% लाभ अमेरिकी कंपनी फॉक्स एंटर्टेंमेंट समूह के पास जाता है।<ref name="WSJ 2001">{{cite news|last=Flegg|first=Michael|title=India's Star TV Leaps to Top Spot Due to Game Shows, Soap Operas|url=https://www.wsj.com/articles/SB1000058525375899610|newspaper=The Wall Street Journal|archive-url=https://web.archive.org/web/20010919222951/http://public.wsj.com/sn/y/SB1000058525375899610.html|archive-date=19 September 2001|date=10 September 2001}}</ref> ===इतिहास=== जब इसे पहली बार 21 फरवरी 1992 को लॉन्च किया गया था,स्टारप्लस एक अंग्रेजी भाषा का मनोरंजन टेलीविजन चैनल था,जो संयुक्त राज्य अमेरिका,यूनाइटेड किंगडम,ऑस्ट्रेलिया और न्यूजीलैंड से अंतरराष्ट्रीय टेलीविजन शो प्रसारित करता था, जिसमें ज़ी टीवी हिंदी भाषा का समकक्ष था।<ref>{{Cite web|title=Sameer Nair: The creative strategist|url=https://www.livemint.com/Leisure/3cduJwWSAIZw9dTNwPqIvM/Sameer-Nair-The-creative-strategist.html|website=Live Mint}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Companies/DY6tYikVelf4mtIywJh6eN/There-and-back-again-Subhash-Chandra-and-the-Zee-TV-story.html|title=There and back again: Subhash Chandra and the Zee TV story|website=[[Live Mint]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hindidesiserial.su/|title=History Star Plus Global|publisher=Star Plus Global|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927131941/https://yehrishtakyakehlataserial.com/|archive-date=27 सितंबर 2020|access-date=6 July 2015|url-status=dead}}</ref> 31 मार्च 1996 को स्टार द्वारा [[ज़ी टीवी]] के साथ अपना संबंध समाप्त करने के बाद , स्टारप्लस पूरी तरह से एक हिंदी भाषा के चैनल में बदल गया (अप्रैल 1996 से जून 2000 तक, स्टारप्लस एक द्विभाषी टीवी चैनल था जिसमें हिंदी और अंग्रेजी कार्यक्रम शामिल थे),स्टार के साथ विश्व नेटवर्क का अंग्रेजी भाषा का समकक्ष चैनल बन गया और कंपनी के सीईओ समीर नायर और प्रोग्रामिंग प्रमुख तरुण कटियाल ने कई नए शो पेश किए, जिससे हिंदी भाषा के टेलीविजन प्रसारण क्षेत्र में चैनल की स्थिति को मजबूत करने में मदद मिली। चैनल को नवंबर 2004 में संयुक्त राज्य अमेरिका में लॉन्च किया गया। चैनल का हाई-डेफिनिशन फीड 15 अप्रैल 2011 को लॉन्च किया गया था।यह एसडी फीड के समान शेड्यूल करता है, लेकिन विभिन्न विज्ञापनों के साथ। स्टार प्लस एचडी को 2011 के अंत तक यूनाइटेड किंगडम और आयरलैंड दोनों में लॉन्च करने के लिए निर्धारित किया गया था,लेकिन इसे 5 जुलाई 2012 तक विलंबित कर दिया गया। 6 अक्टूबर 2017 को, कनाडा के एटीएन चैनल ने स्टार प्रोग्रामिंग के अधिकार खो दिए, दर्शकों ने नई स्ट्रीमिंग सेवा हॉटस्टार को निर्देशित किया, जिसे हाल ही में कनाडाई बाजार में पेश किया गया था। 4 जनवरी 2019 को, स्टार ने इसी तरह हॉटस्टार सेवा के पक्ष में संयुक्त राज्य अमेरिका में अपने रैखिक चैनलों को बंद कर दिया। ===रीब्रांडिंग=== 1 अप्रैल 2001 को, लोगो ने पीले को नीले और सफेद रंग में बदल दिया, जो अब कटिंग स्टार है। 14 जून 2010 को, यह एक रीब्रांडिंग के साथ-साथ नीले आयताकार लोगो से बदलकर रूबी रेड स्टार में टैगलाइन "रिश्ता वही, सोच नई" के साथ बदल गया। 7 नवंबर 2016 को, इसे "नई सोच" टैगलाइन के साथ रीब्रांडिंग किया गया।<ref>{{Cite web|url=http://www.asiantelevision.com/news-detail.php?id_news=188|title=&TV replace Star Plus to be part of the ATN HD channel|website=Asian Television}}</ref> 27 मई 2018 को, इसने [[आलिया भट्ट]] के साथ अभियान के चेहरे के रूप में रेड क्रिस्टल स्टार के साथ गोल्ड स्वोश के साथ टैगलाइन "रिश्ता वही, बात नई" और एआर रहमान द्वारा रचित हस्ताक्षर गीत के साथ एक रीब्रांडिंग की। 30 दिसंबर 2020 को, डिज़नी ने घोषणा की कि नीदरलैंड में स्टार ब्रांडिंग को 22 जनवरी 2021 से उत्सव से बदल दिया जाएगा। 22 जनवरी 2021 को, स्टारप्लस यूके और यूरोप में उत्सव प्लस बन गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/starting-january-5-star-indias-tv-channels-will-be-streaming-only-on-hotstar-in-the-us-300768516.html|title=Starting January 5, STAR India's TV Channels will be streaming ONLY on Hotstar in the US|website=PR Newswire}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bizasialive.com/star-tv-ceases-television-operations-in-usa/|title=Star TV to shutdown television operations in USA|last=Baddhan|first=Raj|date=7 December 2018|work=BizAsia|access-date=11 August 2019}}</ref> ==स्वागत समारोह== 2000 के दशक की शुरुआत में, [[ज़ी टीवी]] और [[सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविज़न]] के बाद राजस्व और दर्शकों की संख्या के मामले में स्टारप्लस तीसरे स्थान पर था, जबकि कोई भी श्रृंखला शीर्ष 10 में नहीं थी।[[कौन बनेगा करोड़पति]] के भारतीय हिंदी संस्करण के लॉन्च के साथ, इसकी मेजबानी [[अमिताभ बच्चन]] द्वारा की गई, श्रृंखला एक त्वरित हिट बन गई और नंबर एक शो बन गई, जिसके बाद उसी दिन [[क्योंकि सास भी कभी बहू थी]] का लॉन्च हुआ ,जो इसके बाद दूसरा सबसे ज्यादा देखा जाने वाला बन गया, जिसने जल्द ही बाद वाले को नंबर एक स्थान पर पहुंचा दिया, जबकि स्टारप्लस जल्द ही बन गया सबसे ज्यादा देखा जाने वाला चैनल। इसके बाद अक्टूबर 2000 में [[कहानी घर घर की]] और बाद में [[कसौटी जिंदगी की]] इसके एक साल बाद और [[बालाजी टेलीफिल्म्स]] के तहत और भी बहुत कुछ का निर्माण हुआ , जिसने स्टारप्लस को उस समय के दौरान उच्चतम दर्शकों की संख्या प्राप्त करने के लिए बनाया और चैनल को नंबर 1 स्थान पर बना दिया।उस अवधि के दौरान चैनल में प्रसारित अधिकांश श्रृंखला (80-90%) का निर्माण बालाजी टेलीफिल्म्स द्वारा किया गया था।प्रोडक्शन हाउस के राजस्व का 70% तब स्टार से प्राप्त किया गया था। 2006 के बाद, उनके शीर्ष रेटेड शो के दर्शकों की संख्या में गिरावट शुरू हो गई और चैनल द्वारा एक-एक करके उन्हें हटा दिया गया। हालांकि, 2008 के दौरान, [[स्टार इंडिया]] और बालाजी के बीच घटती रेटिंग, दक्षिण भारत में क्षेत्रीय सामग्री के लिए संयुक्त उद्यम को रद्द करने और स्टार की हिस्सेदारी खरीदने के परिणामस्वरूप बालाजी के समझौते के कारण उनके धारावाहिकों को समाप्त करने के कारण मतभेद उत्पन्न हुए। इसके बाद दोनों को कुछ गिरावट का सामना करना पड़ा। हालांकि, दो साल बाद, उन्होंने समझौता किया और [[तेरे लिए]] 2010 में इसके बाद निर्मित शो था। 2000 के दशक के अंत में दर्शकों की संख्या में मामूली गिरावट के दौरान नौ साल तक लगातार नंबर 1 की स्थिति को प्रतिद्वंद्वी चैनल [[ कलर्स टीवी]] ने अप्रैल 2009 में पहली बार दूसरे स्थान पर धकेल दिया।मई 2009 के अंतिम सप्ताह के दौरान, नौ वर्षों में पहली बार ज़ी टीवी ने इसे पछाड़ दिया, इसे तीसरे स्थान पर धकेल दिया और केवल [[ये रिश्ता क्या कहलाता है]] ने शीर्ष 10 में अपनी रेटिंग बनाए रखी। सप्ताह 12 2020 में, जबकि यह हिंदी जीईसी में पांचवें स्थान पर गिर गया, जबकि भारत में कुल मिलाकर छठे स्थान पर था, अगले सप्ताह चैनल ने शीर्ष दस भारतीय चैनलों में भी फीचर नहीं किया था, जब कोविड 19 महामारी के कारण उत्पादन और नए एपिसोड प्रसारण रोक दिए गए थे और फिर से चलाए गए थे। हालांकि, सप्ताह 15 में यह शीर्ष दस में लौट आया। == कार्यक्रम == {{main|स्टार प्लस द्वारा प्रसारित कार्यक्रमों की सूची}} == संबद्ध चैनल == === स्टार भारत === ''[[स्टार भारत]]'' [[ डिज़नी स्टार]] के स्वामित्ववाला एक भारतीय सामान्य मनोरंजन चैनल है।चैनल को [[लाइफ ओके]] की जगह 28 अगस्त 2017 को लॉन्च किया गया था। {{clear}} === स्टार उत्सव === [[File:Star Utsav.jpg|thumb|right|130px]] ''[[स्टार उत्सव]]'',2004 में लॉन्च किया गया, एक भारतीय सामान्य मनोरंजन चैनल है जो मुख्य रूप से स्टार प्लस और अन्य बहन चैनलों के लोकप्रिय शो को हिंदी में प्रसारित करता है । {{clear}} ===स्टार उत्सव मूवीज === [[File:Starutsavmovies.jpg|thumb|right|130px]] ''[[स्टार उत्सव मूवीज़|स्टार उत्सव मूवीज]]'' डिज्नी स्टार के स्वामित्व वालाएक फ्री-टू-व्यू भारतीय हिंदी मूवी चैनल है। इसे 28 मई 2016 को लॉन्च किया गया था। {{clear}} === स्टार गोल्ड === [[File:Star_Gold_new.jpg|thumb|right|130px]] ''[[स्टार गोल्ड]]'' एक भारतीय पे टेलीविजन हिंदी फिल्म चैनल है और इसका स्वामित्व डिज्नी स्टार के पास है । यह मुख्य रूप से [[बॉलीवुड]] और [[हॉलीवुड]] फिल्मों प्रसारित करता है<ref>{{cite web|url=https://www.financialexpress.com/archive/star-gold-to-screen-hollywood-flicks-dubbed-in-hindi/61862/|title=Star Gold To Screen Hollywood Flicks Dubbed In Hindi}}</ref> {{clear}} === स्टार गोल्ड 2=== [[File:Star_Gold_2.jpg|thumb|right|130px]] [[स्टार गोल्ड 2]] डिज्नी स्टार का एक और हिंदी मूवी चैनल है, जिसे पहले [[मूवीज ओके]] के नाम से जाना जाता था। वर्तमान में उपलब्ध चैनल [[यूटीवी एचडी]] की जगह जल्द ही एचडी संस्करण लॉन्च किया जाएगा। {{clear}} === स्टार गोल्ड सेलेक्ट === [[File:Star_Gold_Select.jpg|thumb|right|130px]] ''[[डिज़नी स्टार|स्टार गोल्ड सिलेक्ट]]'' डिज्नी स्टार का एक हिंदी मूवी चैनल है, जिसे 2017 में लॉन्च किया गया था। यह मुख्य रूप से समीक्षकों द्वारा प्रशंसित फिल्मों पर केंद्रित है। {{clear}} === स्टार गोल्ड थ्रिल्स === [[File:Star_Gold_Thrills.png|thumb|right|130px]] ''[[डिज़नी स्टार|स्टार गोल्ड थ्रिल्स]]'' डिज्नी स्टार का एक हिंदी फिल्म चैनल है जो मुख्य रूप से [[हॉलीवुड]] एक्शन-आधारित फिल्मों पर ध्यान केंद्रित करेगा। इसे 15 मार्च 2023 को लॉन्च किया गया और यह चैनल [[यूटीवी एक्शन]] चैनल को प्रतिस्थापित किया ।<ref name=":4">{{Cite web |date=2021-10-16 |title=Disney Star India rejigs its Channel bouquet, to rebrand and add new Channels while Bindass and Star World to go off-air |url=https://www.medianews4u.com/disney-star-india-rejigs-its-channel-bouquet/ |access-date=2022-06-07 |website=MediaNews4U |language=en-US}}</ref> {{clear}} ===स्टार गोल्ड रोमांस=== [[File:Star Gold Romance.png|thumb|right|130px]] [[डिज़नी स्टार| स्टार गोल्ड रोमांस ]] डिज्नी स्टार का एक हिंदी फिल्म चैनल है जो मुख्य रूप से रोमांटिक फिल्मों पर ध्यान केंद्रित करेगा। इसे 15 मार्च 2023 को लॉन्च किया गया और यह चैनल [[यूटीवी मूवीज]] को प्रतिस्थापित किया। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *{{Official|http://www.hotstar.com/channels/star-plus}} *[https://tellyhindi.com/ स्टार प्लस के सीरियल्स की लिखित अपडेट यहां प्राप्त करें] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240327144737/https://tellyhindi.com/ |date=27 मार्च 2024 }} {{स्टार प्लस के धारावाहिक}} {{स्टार समूह के टीवी चैनल}} {{भारत में हिन्दी टी वी चैनल}} [[श्रेणी:भारत में टीवी चैनल]] [[श्रेणी:भारत में हिन्दी टी वी चैनल]] ly8890tqw24sqco4vteo9p2undpx4uw परमार भोज 0 71423 6595514 6553727 2026-08-04T15:48:36Z Mundhalia746 934684 6595514 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = Statue of Raja Bhoja 01.jpg | alt = | caption = [[भोपाल]] में राजा भोज की मूर्ति | title = '''परम-भट्टारक'''<br>'''महाराजाधिराज'''<br>'''परमेश्वर''' | succession = [[मालवा]] के [[राजा]] | reign = सी. 1010-1055 ई.पू | dynasty = [[परमार राजवंश|परमार]] | predecessor = [[सिंधुराज]] | successor = [[जयसिम्हा प्रथम (परमार वंश)|जयसिम्हा प्रथम]] | spouse = {{Plain list| *रानी लीलावती *पद्मावती * [[#Personal life|और विभिन्न अन्य]] }} | issue = संभवतः [[जयसिम्हा प्रथम (परमार वंश)|जयसिम्हा प्रथम]] | regnal name = श्री-भोज-देव | father = [[सिंधुराज]] | mother = सावित्री (''भोज-प्रबंध'' के अनुसार) | religion = [[शैव धर्म|शैववाद]], [[हिंदू धर्म]] | signature = File:Bhoja's royal sign-manual.png | signature_type = [[रॉयल साइन-मैनुअल]] }} '''भोज''' (शासनकाल लगभग 1010-1055 ई.) एक भारतीय राजा थे जो कि [[परमार राजवंश]] के थे। उनका राज्य मध्य भारत में [[मालवा]] क्षेत्र के आसपास केंद्रित था, जहां उनकी राजधानी [[धार|धार-नगर]] स्थित थी। भोज ने अपने राज्य का विस्तार करने के प्रयासों में अपने लगभग सभी पड़ोसियों के साथ युद्ध लड़े, जिसमें अलग-अलग सफलता मिली। अपने चरम पर, उनका साम्राज्य उत्तर में [[चित्तौड़गढ़ किले|चित्तौड़]] से लेकर दक्षिण में ऊपरी [[कोंकण]] तक और पश्चिम में [[साबरमती नदी]] से लेकर पूर्व [[विदिशा]] तक फैला हुआ था। भोज वस्तुतः [[विद्याधरवर्मन (चन्देल)|चन्देल सम्राट विद्याधरवर्मन]] से पराजित हो उनके अधिकृत राजा थे। कहा जाता है कि वर्तमान [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]] के भोजपुर को राजा भोज ने ही बसाया था, तब उसका नाम भोजपाल नगर था, जो कि कालान्तर में भोजपुर हो गया। राजा भोज ने भोजपाल नगर के पास ही एक समुद्र के समान विशाल तालाब का निर्माण कराया था, जो पूर्व और दक्षिण में भोजपुर के विशाल शिव मंदिर तक जाता था। आज भी भोजपुर जाते समय, रास्ते में शिवमंदिर के पास उस तालाब की पत्थरों की बनी विशाल पाल दिखती है। उस समय उस तालाब का पानी बहुत पवित्र और बीमारियों को ठीक करने वाला माना जाता था। कहा जाता है कि राजा भोज को चर्म रोग हो गया था तब किसी ऋषि या वैद्य ने उन्हें इस तालाब के पानी में स्नान करने और उसे पीने की सलाह दी थी जिससे उनका [[चर्मरोग]] ठीक हो गया था। उस विशाल तालाब के पानी से शिवमंदिर में स्थापित विशाल शिवलिंग का अभिषेक भी किया जाता था। राजा भोज स्वयं बहुत बड़े विद्वान थे और कहा जाता है कि उन्होंने धर्म, खगोल विद्या, कला, कोशरचना, भवननिर्माण, काव्य, औषधशास्त्र आदि विभिन्न विषयों पर पुस्तकें लिखी हैं जो अब भी विद्यमान हैं। इनके समय में कवियों को राज्य से आश्रय मिला था। उन्होने सन् 1000 ई. से 1055 ई. तक राज्य किया। इनकी विद्वता के कारण जनमानस में एक कहावत प्रचलित हुई- ''कहाँ राजा भोज, कहाँ गांगेय, तैलंग''। धार में भोज शोध संस्थान में भोज के ग्रन्थों का संकलन है। भोज रचित 84 ग्रन्थों में दुनिया में केवल 21 ग्रन्थ ही शेष है। भोज बहुत बड़े वीर, प्रतापी, और गुणग्राही थे। इन्होंने अनेक देशों पर विजय प्राप्त की थी और कई विषयों के अनेक ग्रन्थों का निर्माण किया था। ये बहुत अच्छे कवि, दार्शनिक और ज्योतिषी थे। [[सरस्वतीकंठाभरण|सरस्वतीकण्ठाभरण]], [[शृंगारमञ्जरी]], [[चंपूरामायण|चम्पूरामायण]], [[चारुचर्या]], [[तत्वप्रकाश]], [[व्यवहारसमुच्चय]] आदि अनेक ग्रन्थ इनके लिखे हुए बतलाए जाते हैं। इनकी सभा सदा बड़े बड़े पण्डितों से सुशोभित रहती थी। इनकी पत्नी का नाम लीलावती था जो बहुत बड़ी विदुषी थी। जब भोज जीवित थे तो कहा जाता था- :'''अद्य धारा सदाधारा सदालम्बा सरस्वती।''' :'''पण्डिता मण्डिताः सर्वे भोजराजे भुवि स्थिते॥''' (आज जब भोजराज धरती पर स्थित हैं तो धारा नगरी सदाधारा (अच्छे आधार वाली) है; सरस्वती को सदा आलम्ब मिला हुआ है; सभी पण्डित आदृत हैं।) जब उनका देहान्त हुआ तो कहा गया - :'''अद्य धारा निराधारा निरालम्बा सरस्वती।''' :'''पण्डिताः खण्डिताः सर्वे भोजराजे दिवं गते ॥''' (आज भोजराज के दिवंगत हो जाने से धारा नगरी निराधार हो गयी है ; सरस्वती बिना आलम्ब की हो गयी हैं और सभी पंडित खंडित हैं।)तिलक मंजरी .. == परिचय == [[भोजप्रबन्ध]] में वर्णित 'भोज की राज्यप्राप्ति' की कथा के अनुसार भोज, [[धार|धारा नगरी]] के 'सिन्धुल' नामक राजा के पुत्र थे और इनकी माता का नाम सावित्री था । जब ये पाँच वषं के थे, तभी इनके पिता अपना राज्य और इनके पालनपोषण का भार अपने भाई [[वाक्पतिराज प्रथम|मुंज]] पर छोड़कर स्वर्गवासी हुए थे। मुंज इनकी हत्या करना चाहता था, इसलिये उसने [[बंगाल]] के वत्सराज को बुलाकर उसको इनकी हत्या का भार सौंपा । वत्सराज इन्हें बहाने से [[देवी]] के सामने [[बलि]] देने के लिये ले गया । वहाँ पहुँचने पर जब भोज को मालूम हुआ कि यहाँ मैं बलि चढ़ाया जाऊँगा, तब उन्होंने अपनी जाँघ चीरकर उसके रक्त से [[बरगद|बड़]] के एक पत्ते पर दो श्लोक लिखकर वत्सराज को दिए और कहा कि थे मुंज को दे देना । उस समय वत्सराज को इनकी हत्या करने का साहस न हुआ और उसने इन्हें अपने यहाँ ले जाकर छिपा रखा । जब वत्सराज भोज का कृत्रिम कटा हुआ सिर लेकर मुंज के पास गया, और भोज के श्लोक उसने उन्हें दिए, तब मुंज को बहुत पश्चाताप हुआ । मुंज को बहुत विलाप करते देखकर वत्सराज ने उन्हें असल हाल बतला दिया और भोज को लाकर उनके सामने खड़ा कर दिया । मुंज ने सारा राज्य भोज को दे दिया और आप सस्त्रीक वन को चले गए । राजा भोज को इस असार संसार से विदा हुए करीब पौने नौ सौ वर्ष से अधिक बीत चुके हैं, परन्तु फिर भी इसका यश भारत के एक सिरे से दूसरे तक फैला हुआ है । भारतवासियों के मतानुसार यह नरेश स्वयं विद्वान और विद्वानों का आश्नयदाता था । इसीसे हमारे यहाँ के अनेक प्रचलित किस्से - कहानियों के साथ इसका नाम जुड़ा हुआ मिलता है । राजा भोज यह राजा परमार वंश में उत्पन्न हुआ था । यद्यपि इस समय मालवे के परमार अपने को [[विक्रम संवत]]् के चलाने वाले प्रसिद्ध नरेश [[विक्रमादित्य]] के वंशज मानते हैं। <ref>राजा भोज. श्रीयुत विश्वेश्वरनाथ रेउ. पृ. 1.इलाहाबाद.हिंदुस्थानी एकेडेमी, यु. पी.1932.</ref> कहते हैं, भोज बहुत बड़े वीर, प्रतापी, पंडित और गुण-ग्राही थे । इन्होंने अनेक देशों पर विजय प्राप्त की थी और कई विषयों के अनेक ग्रंथों का निर्माण किया था । इनका समय १० वीं ११ वीं शताब्दी माना गया है । ये बहुत अच्छे कवि, दार्शनिक और ज्योतिषी थे । सरस्वतीकण्ठाभरण, शृंगारमञ्जरी, चम्पूरामायण, चारुचर्या, तत्वप्रकाश, व्यवहार-समुच्चय आदि अनेक ग्रन्थ इनके लिखे हुए बतलाए जाते हैं । इनकी सभा सदा बड़े बड़े पण्डितों से सुशोभित रहती थी । इनकी पत्नी का नाम लीलावती था जो बहुत बड़ी विदुषी थी । रोहक इनका प्रधानमंत्री और भुवनपाल मंत्री था। कुलचंद्र, साढ़ तथा तरादित्य इनके सेनापति थे जिनकी सहायता से भोज ने राज्यसंचालन सुचारु रूप से किया। अपने चाचा मुंज की ही भाँति यह भी पश्चिमी भारत में एक साम्राज्य स्थापित करना चाहते थे और इस इच्छा की पूर्ति के लिये इन्हें अपने पड़ोसी राज्यों से हर दिशा में युद्ध करना पड़ा। मुंज की मृत्यु शोकजनक परिस्थिति में हो जाने से परमार बहुत ही उत्तेजित थे और इसीलिये परमार भोज चालुक्यों से बदला लेन के विचार से दक्षिण की ओर सेना लेकर चढ़ाई करने को प्रेरित हुए। उन्होंने ने दाहल के कलबुरी गांगेयदेव तथा [[तंजावुर|तंजौर]] (तंच्यावूर) के [[राजेन्द्र प्रथम|राजेन्द्र चोल]] से संधि की ओर साथ ही साथ दक्षिण पर आक्रमण भी कर दिया, परंतु तत्कालीन राजा चालुक्य जयसिंह द्वितीय[सोलंकी] ने बहादुरी से सामना किया और अपना राज्य बचा लिया। सन् 1044 ई. के कुछ समय बाद जयसिंह के पुत्र [[सोमेश्वर द्वितीय]] ने परमारों से फिर शत्रुता कर ली और मालवा राज्य पर आक्रमण कर भोज को भागने के लिये बाध्य कर दिय। धारानगरी पर अधिकार कर लेने के बाद उसने आग लगा दी, परन्तु कुछ ही दिनों बाद सोमेश्वर ने मालव छोड़ दिया और भोज ने राजधानी में लोटकर फिर सत्ताधिकार प्राप्त कर लिया। सन् 1018 ई. के कुछ ही पहले भोज ने इंद्ररथ नामक एक व्यक्ति को, जो संभवत: [[कलिंग]] के गांग राजाओं का सामंत था, हराया था [[जय सिंह द्वितीय|जयसिंह द्वितीय]] तथा इंद्ररथ के साथ युद्ध समाप्त कर लेने पर भोज ने अपनी सेना भारत की पश्चिमी सीमा से लगे हुए देशों की ओर बढ़ाई और पहले लाट नामक राज्य पर, जिसका विस्तार दक्षिण में बंबई राज्य के अंतर्गत सूरत तक था, आक्रमण कर दिया। वहाँ के राजा चालुक्य कीर्तिराज ने आत्मसमर्पण कर दिया और भोज ने कुछ समय तक उसपर अधिकार रखा। इसके बाद लगभग सन् 1020 ई. में भोज ने लाट के दक्षिण में स्थित तथा थाना जिले से लेकर मालागार समुद्रतट तक विस्तृत कोंकण पर आक्रमण किया और शिलाहारों के अरिकेशरी नामक राजा को हराया। कोंकण को परमारों के राज्य में मिला लिया गया और उनके सामंतों के रूप में शिलाहारों ने यहाँ कुछ समय तक राज्य किया। सन् 1008 ई. में जब महमूद गज़नबी ने पंजाबे शाही नामक राज्य पर आक्रमण किया, भोज ने भारत के अन्य राज्यों के साथ अपनी सेना भी आक्रमणकारी का विरोध करने तथा शाही आनंदपाल की सहायता करने के हेतु भेजी परंतु हिंदू राजाओं के इस मेल का कोई फल न निकला और इस अवसर पर उनकी हार हो गई। सन् 1043 ई. में भोज ने अपने भृतिभोगी सिपाहियों को पंजाब के मुसलमानों के विरुद्ध लड़ने के लिए दिल्ली के राजा के पास भेजा। उस समय पंजाब गज़नी साम्राज्य का ही एक भाग था और महमूद के वंशज ही वहाँ राज्य कर रहे थे। दिल्ली के राजा को भारत के अन्य भागों की सहायता मिली और उसने पंजाब की ओर कूच करके मुसलमानों को हराया और कुछ दिनों तक उस देश के कुछ भाग पर अधिकार रखा परंतु अंत में गज़नी के राजा ने उसे हराकर खोया हुआ भाग पुन: अपने साम्राज्य में मिला लिया। भोज ने एक बार दाहल के कलचुरी [[गांगेयदेव]] के विरुद्ध भी चढ़ाई कर दी जिसने दक्षिण पर आक्रमण करने के समय उसका साथ दिया था। गांगेयदेव हार गया परंतु उसे आत्मसमर्पण नहीं करना पड़ा। सन् 1055 ई. के कुछ ही पहले गांगेय के पुत्र कर्ण ने गुजरात के चौलुक्य भीम प्रथम के साथ एक संधि कर ली और मालव पर पूर्व तथा पश्चिम की ओर से आक्रमण कर दिया। भोज अपना राज्य बचाने का प्रबंध कर ही रहा था कि बीमारी से उसकी आकस्मिक मृत्यु हो गई और राज्य सुगमता से आक्रमणकारियों के अधिकार में चला गया। उत्तर में भोज ने [[चन्देल|चन्देलों]] के देश पर भी आक्रमण किया था जहाँ [[विद्याधर| विद्याधरवर्मन]] नामक महाराजा राज करता था। जिसमे भोज वस्तुतः [[विद्याधर| विद्याधरवर्मन]] से पराजित हो उनके अधिकृत राजा बन गया। भोज ने अपने अभियानों के तहत ग्वालियर के कच्छपघाट वंश के राजा कितिराजा पर आक्रमण किया और कच्छपघाट चन्देलों के जागीरदार थे, हालांकि भोज ने उन्हे अपनी तरफ मिलाने की कोशिस की लेकिन उन्होंने अपने प्रिय राजा से गद्दारी करना अस्वीकार कर इस आमंत्रण को अस्वीकार कर दिया। तब तक चन्देल सेना आ गई और भोज को पीछे हटना पड़ा। [[महोबा]], देबकुंड और [[त्रिपुरी]] के शिलालेख के अनुसार, 1027 ईस्वी में भोज ने [[मालवा]] और त्रिपुरी की संयुक्त सेना ने साथ में चन्देल राज्य पर हमले की योजना बनाई और आक्रमण कर दिया। युद्ध में विद्याधरवर्मन ने मालवा के परमार राजा [[भोज]] और त्रिपुरी के [[कल्चुरी]] राजा गांगेयदेव को पराजित कर उन्हे बंदी बना कलिंजर की कैदखाने में डाल दिया। [[ग्वालियर]] और महोबा के शिलालेख के अनुसार, फिर भोज भोजदेव ने कालकुरी के चंद्रमा यानी गंगेय देव के साथ मिलकर एक शिष्य की तरह भय से भरे हुए युद्ध के इस गुरु, यानी विद्याधरवर्मन की पूजा की, उनकी महानता का गान किया और बार बार गुहाई भी लगाई की आपके अधीन ही राजा रहेंगे, तब भोज और गंगेय देव पर दया कर विद्याधरवर्मन ने उन्हें रिहा कर दिया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books/about/Boot_Hooves_and_Wheels.html?id=ywfsCgAAQBAJ|title=Boot, Hooves and Wheels: And the Social Dynamics behind South Asian Warfare|last=Bose|first=Saikat K.|date=2015-06-01|publisher=Vij Books India Pvt Ltd|isbn=978-93-84464-54-7|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books/about/A_Comprehensive_History_of_India_pt_1_2.html?id=ucQKAQAAIAAJ|title=A Comprehensive History of India: pt. 1-2. [no special title|date=1992|publisher=Orient Longmans|isbn=978-81-7007-121-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books/about/The_Dynastic_History_of_Northern_India_e.html?id=zAduAAAAMAAJ|title=The Dynastic History of Northern India (early Mediaeval Period)|last=Ray|first=Hem Chandra|date=1973|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books/about/Political_History_of_Northern_India_from.html?id=CpMBAAAAMAAJ|title=Political History of Northern India, from Jain Sources (c. 650 A.D. to 1300 A.D.) With a Foreword by Vasudeva Sarana Agrawala|last=Choudhary|first=Gulab Chandra|date=1954|publisher=Sohanlal Jaindharma Pracharak Samiti|language=en}}</ref> तदांतर परमार और कलचूरी राजवंश के राजा चन्देल साम्राज्य के अधीन राजा रहे। बीच बीच में हालांकि कुछ राजा विद्रोह कर स्वतंत्र हुए परंतु वो मात्र कुछ दिनों बाद ही चन्देल सम्राटों द्वारा पराजित हो उनके अधीन हो जाते थे।{{sfn|Lakshmīkānta Mālavīya, ‎Pradhī Mālavīya sfn}}{{sfn|Vimala Candra Pāṇḍeya |1962 sfn}} {{sfn|Uttarī Bhārata kā itihāsa: History of northern India |2007 sfn}} भोज ने राजस्थान में शाकंभरी के चाहमनों के विरुद्ध भी युद्ध की घोषणा की और तत्कालीन राजा चाहमान वीर्यराम को हराया। इसके बाद उसने चाहमानों के ही कुल के अनहिल द्वारा शालित नदुल नामक राज्य को जीतने की धमकी दी, परंतु युद्ध में परमार हार गए और उनके प्रधान सेनापति साढ़ को जीवन से हाथ धोना पड़ा। भोज ने गुजरात के चौलुक्यों [सोलंकी ] से भी, जिन्होंने अपनी राजधानी [[पाटण, गुजरात|अनहिलपट्टण]] में बनाई थी, बहुत दिनों तक युद्ध किया। [[चालुक्य]] सोलंकी नरेश मूलराज प्रथम के पुत्र चंमुदराज को [[वाराणसी]] जाते समय मालवा में परमार भोज के हाँथों अपमानित होना पड़ा था। उसके पुत्र एवं उत्तराधिकारी बल्लभराज को इसपर बड़ा क्रोध आया और उसने इस अपमान का बदला लेने की सोची। उसने भोज के विरुद्ध एक बड़ी सेना तैयार की और भोज पर आक्रमण कर दिया, परंतु दुर्भाग्यवश रास्ते में ही चेचक से उसकी मृत्यु हो गई। इसके बाद वल्लभराज के छोटे भाई दुर्लभराज ने सत्ता की बागडोर अपन हाथों में ली। कुछ समय बाद भाज ने उसे भी युद्ध में हराया। दुर्लभराज के उत्तराधिकारी भीम के राज्यकाल में भोज ने अपने सेनापति कुलचंद्र को गुजरात के विरुद्ध युद्ध करने के लिए भेजा। कुलचंद्र ने पूरे प्रदेश पर विजय प्राप्त की तथा उसकी राजधानी अनहिलपट्टण को लूटा। भीम ने एक बार आबू पर आक्रमण कर उसके राजा परमार ढंडु को हराया था, जब उसे भागकर चित्रकूट में भोज की शरण लेनी पड़ी थी। जैसा ऊपर बताया जा चुका है, सन् 1055 ई. के थोड़े ही पहले भीम ने कलचुरी कर्ण से संधि करके मालवा पर आक्रमण कर दिया था परन्तु भोज के रहते वे उस प्रदेश पर अधिकार न पा सके। ==कथा== राजा भोज से सम्बन्धित अनेक कथाएँ हैं। [[अल बेरुनी|अलबेरूनी]] ने अपने भ्रमण वृत्तान्त में एक अद्भुत कथा लिखी है । वह लिखता है कि 'मालवे की राजधानी धार में , जहाँ पर इस समय भोजदेव राज्य करता है , राज-महल के द्वार पर, शुद्ध चांदी का एक लंबा टुकड़ा पड़ा है । उसमें मनुष्य की आकृति दिखाई देती है । लोग इसकी उत्पत्ति की कथा इस प्रकार बतलाते हैं' - "प्राचीन काल में किसी समय एक मनुष्य कोई विशेष प्रकार का रासायनिक पदार्थ लेकर वहाँ के राजा के पास पहुँचा । उस रासायनिक पदार्थ का यह गुण था कि उसके उपयोग से मनुष्य अमर , विजयी , अजेय और मनोवाञ्छित कार्य करने में समर्थ हो सकता था । उस पुरुष ने , राजा को उसका सारा हाल बतला कर , कहा कि आप अनुक समय अकेले आकर इसका गुण आजमा सकते हैं । इस पर राजा ने उसकी बात मान लीं और साथ ही उस पुरुष की चाही हुई सब वस्तुऐं एकचित्र कर देने की , अपने कर्मचारियों को आज्ञा दें दी । इसके बाद वह पुरुष कई दिनों तक एक बड़ी कड़ाही में तेल गरम करता रहा । और जब वह गाड़ा हो गया तब राजा से बोला कि , अब आप इस में कूद पड़ें , तो मैं बाकी की क्रियाएँ भी समाप्त कर डालू । परन्तु राजा की उसके कथनानुसार जलते हुए तेल में कूदने की हिम्मत न हुई । यह देख उसने कहा कि , यदि आप इसमें कूदने से डरते है , तो मुझे आने दीजिये ताकि मैं यह सिद्धि प्राप्त कर लू । राजा ने यह बात मान ली । इस पर उस पुरुष ने औषधियों की कई पुड़ियाँ निकाल कर राजा को दी और समझा दिया कि इस इस प्रकार के चिह्न दिखाई देने पर वे अन्य पुड़िया तेल में डाल दे । इस प्रकार राजा को समझा बुझाकर वह पुरुष उस कड़ाही में कूद पड़ा और क्षण भर में ही गलकर एक गाढ़ा तरल पदार्थ बन गया । राजा भी उसकी बतलाई विधि के अनुसार एक एक पुड़िया उसमें डालने लगा । परन्तु जब बह एक पुड़िया को छोड़कर बाकी सारी की सारी पुड़ियाएँ डाल चुका तब उसके मन में विचार उत्पन्न हुआ कि , यदि वास्तव में ही यह पुरुष अमर , विजयी , और अजेय होकर जीवित हो गया , तो मेरी और मेरे राज्य की क्या दशा होगी । ऐसा विचार उत्पन्न होते ही उसने वह अन्तिम पुड़िया तेल में न डाली । इससे वह कड़ाही ठंडी हो गई और वह घुला हुआ पुरुष चांदी के उपर्यत टुकड़े के रूप में जम गया ।"<ref>राजा भोज. श्रीयुत विश्वेश्वरनाथ रेउ. पृ. 125.इलाहाबाद.हिंदुस्थानी एकेडेमी, यु. पी.1932.</ref> ==साम्राज्य== '''भोज का साम्राज्य''' : [[उदयपुर]] की ग्वालियर प्रशस्ति में लिखा है कि सम्राट भोज का राज्य उत्तर में [[हिमालय]] से, दक्षिण में मलयाचल तक और पूर्व में उदयाचल से पश्चिम में अस्ताचल तक फैला हुआ था। इस सम्बन्ध में निम्न श्लोक इस प्रकार है - :'''आकैलासान्मलयर्गिरतोऽ स्तोदयद्रिद्वयाद्वा।''' :'''भुक्ता पृथ्वी पृथुनरपतेस्तुल्यरूपेण येन॥१७॥'''<ref>एपिग्राफिया इंडिका.भाग.१.पृ.२३५. श्लो.१७.</ref><ref>राजा भोज. श्रीयुत विश्वेश्वरनाथ रेउ. पृ. 125.इलाहाबाद.हिंदुस्थानी एकेडेमी, यु. पी.1932.</ref> कुछ विद्वानों का मत है कि सम्राट भोज का राज्य लगभग संपुर्ण भारतवर्ष पर ही था। उसका अधिकार पूर्व में डाहल या [[चेदि]], कन्नौज, काशी, बंगाल, बिहार, उड़ीसा और आसाम तक था । दक्षिण में विदर्भ, महाराष्ट्र, कर्णाट और कांची तक तथा पश्चिम में गुजरात, सौराष्ट्र और लाट तक, तथा उत्तर में चित्तौड़ साँभर और काश्मीर तक था। [[चम्पू रामायण]] में भोज को [[विदर्भ]] का राजा कहा गया है और [[विदर्भराज]] की उपाधि से विभुषित किया गया है। <ref>राजा भोज. श्रीयुत विश्वेश्वरनाथ रेउ, इलाहाबाद, हिंदुस्थानी एकेडेमी, यु. पी.1932.</ref><ref>धारा देवी तथा भोज.मध्यप्रदेश संदेश.4 अप्रैल 1970.पृ.१३</ref> भोज के राज्य विस्तार को दर्शाता हुआ और एक श्लोक इस प्रकार है - :'''केदार-रामेश्वर-सोमनाथ-सुण्डीर-कालानल-रूद्रसत्कैः ।''' :'''सुराश्रयैर्व्याप्य च यःसमन्ताद्यथार्थसंज्ञां जगतीं चकार ॥२०॥'''<ref>एपिग्राफिया इंडिका. भाग.१. पृ.२३६.श्लो.२०.</ref> इसी से स्पष्ट है कि भोज ने अपने साम्राज्य के पूर्वी सीमा पर [[सुन्दरवन|सुंदरबन]] स्थित सुण्डिर, दक्षिणी सीमा पर [[रामेश्वरम तीर्थ|रामेश्वर]], पश्चिमी सीमा पर [[सोमनाथ मन्दिर|सोमनाथ]] तथा उत्तरी सीमा पर [[केदारनाथ कस्बा|केदारनाथ]] सरिख विख्यात मंदिरों का निर्माण तथा पुर्ननिर्माण किया था। भोज ने काश्मीर में कुण्ड भी बनवाया था। भोज के साम्राज्य विस्तार पर विद्वानों में थोडा मतभेद हो सकता है क्योंकि भोज की साम्राज्य सीमाएं विस्तिर्ण किंतु थोड़ी अस्थिर रही। <ref>राजा भोज. श्रीयुत विश्वेश्वरनाथ रेउ.इलाहाबाद.हिंदुस्थानी एकेडेमी, यु. पी.1932.</ref> भोज का काश्मीरराज्य भी इतिहास में दर्ज है। विश्वेश्वरनाथ रेउ ने राजा भोज से सम्बन्धित राज्यों की सुचि में काश्मीरराज्य के विषय में लिखा है कि राजा भोज ने सुदूर काश्मीरराज्य के कपटेश्वर ( कोटेर ) तीर्थ में पापसूदन का कुण्ड बनवाया था और वह सदा वहीं के लाए हुए जल से मुँह धोया करता था । इसके लिये वहाँ का जल मंगवाने का पूरा पूरा प्रबन्ध किया गया था । <ref>राजा भोज. श्रीयुत विश्वेश्वरनाथ रेउ. पृ.235.इलाहाबाद.हिंदुस्थानी एकेडेमी, यु. पी.1932.</ref> ==कृतियाँ== राजा भोज बहुत बड़े वीर और प्रतापी होने के साथ-साथ प्रकाण्ड पंडित और गुणग्राही भी थे। इन्होंने कई विषयों के अनेक ग्रंथों का निर्माण किया था। ये बहुत अच्छे कवि, दार्शनिक और ज्योतिषी थे। [[सरस्वतीकंठाभरण]], [[शृंगारमंजरी]], [[चंपूरामायण]], [[चारुचर्या]], [[तत्वप्रकाश]], [[व्यवहारसमुच्चय]] आदि अनेक ग्रंथ इनके लिखे हुए बतलाए जाते हैं। इनकी सभा सदा बड़े बड़े पंडितों से सुशोभित रहती थी। इनकी पत्नी का नाम लीलावती था जो बहुत बड़ी विदुषी थी। धर्मशास्त्र पर भोजदेव कृत ‘पूर्तमार्तण्ड' नामक ग्रंथ है। इसके अतिरिक्त उन्होंने धर्मशास्त्र सम्बन्धी और ग्रंथ भी लिखे होंगे, क्योंकि इसका उल्लेख अनेक सुप्रसिद्ध धर्मशास्त्र ग्रंथकारों ने अपने ग्रंथों में किया है। दक्षिण कल्याणपुर के चालुक्यवंशी प्रसिद्ध राजा विक्रमांकदेव के मंत्री भट्टविज्ञानेश्वर (108 ई.) ने याज्ञवल्लक्यस्मृति पर मिताक्षरी व्याख्या की है। भोजदेव ने 'चाणक्य राजनीतिशास्त्र' नामक ग्रंथ भी लिखा। स्व. रायसाहब कृष्णाजी विनायक बझे शिल्प कालनिध ने भी लिखा है कि यह ग्रंथ अत्यन्त उपयोगी है और प्राचीन शास्त्री की दृष्टि से शिल्प सम्बन्धी बातों का अच्छा वर्णन है। ग्रंथ के प्रत्येक अध्याय के अन्त में ‘‘इति श्री महाराजाधिराज भोज़देव विरचिते समरांगणसूत्र धारापरनाम्नि वस्तुशास्त्रे.... नाम....अध्याय लिखा है। छपे हुए ग्रंथ में 83 अध्याय हैं, परन्तु ज्ञात होता है कि ग्रंथ अपूर्ण है। राष्ट्रोपयोगी शास्त्रविद्या और कला-सम्बन्धी ग्रंथ राष्ट्र और समाज की उन्नति के लिए उपकारक और आवश्यक हैं, इन पर भी भोजदेवकृत ग्रंथ मिलते हैं। भोजदेव रचित युक्ति कल्पतरु नाम का एक ग्रंथ है, जो विश्व ज्ञानकोष (Enoyelopaedia) के समान है। इसमें राष्ट्रोपयोगी अनेक विषयों को संक्षेप में समावेश किया गया है। आरम्भ में मंगलाचरण के पश्चात् लिखा है : ''नानामुनिनिबंधानां सारमाकृष्ययत्रतः। : ''तनुते भोजनृपतिर्युक्तिकल्प मुदे॥ अनेक ग्रंथों को सार लेकर भोजदेव ने इस युक्ति कल्पतरू की रचना की है। युक्तिकल्पतरू नाम अत्यन्त व्यापक है। राज्यकर्ता के लिए आवश्यक बातें तथा राज्य को दृढ़ बनाने की अनेक युक्तियों का संचय यह कल्पतरू ही है। इसमें राज्य-व्यवस्था, मंत्री तथा दूतों के भेद और लक्षण, राजनीतिक संधि विग्रह, सेना आदि के भेद और देशानुसार उनका महत्व, युद्ध करने की युक्तियाँ, प्रकारादि का महत्व और उनके निर्माण करने की रीति, ध्वजा, पताका छत्र, चामरादि अनेक राज-चिन्हों सिंहासनों और रत्नमणि अलंकारादि की। परीक्षा, नीति और युद्धोपयोगी शास्त्रास्त्रे तथा उनकी परीक्षा, रथ, पालकी इत्यादि सवारियाँ और नौका इत्यादि राष्ट्रोपयोगी अनेक विषयों को पुराण आदि ग्रंथों से आवश्यक ज्ञान प्राप्त करके वर्णन किया गया। इसके अतिरिक्त इस ग्रंथ में एक नवीनता यह भी है कि उपर्युक्त प्रत्येक विषय का वर्णन करते समय भोजदेव ने स्वरचित अन्य ग्रंथों के उदाहरण भी दिए। हैं। इससे जान पड़ता है कि भोजदेव ने प्रत्येक विषय पर पृथक्-पृथक् ग्रंथ लिखे होंगे। राजा भोज ने ज्ञान के सभी क्षेत्रों में रचनाएँ की हैं। उन्होने कोई ८४ ग्रन्थों की रचना की है। उनमें से प्रमुख हैं-<ref>{{Cite web |url=http://www.exoticindiaart.com/book/details/samarangana-sutradhara-of-bhojadeva-ancient-treatise-on-architecture-in-two-volumes-IDJ479/ |title=Samarangana Sutradhara of Bhojadeva: An Ancient Treatise on Architecture in Two Volumes) |access-date=25 अगस्त 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150914201912/http://www.exoticindiaart.com/book/details/samarangana-sutradhara-of-bhojadeva-ancient-treatise-on-architecture-in-two-volumes-IDJ479/ |archive-date=14 सितंबर 2015 |url-status=dead }}</ref> * [[भोजवृत्ति|राजमार्तण्ड]] ([[पतञ्जलि|पतंजलि]] के [[पतञ्जलि योगसूत्र|योगसूत्र]] की [[टीका]]) *[[सरस्वतीकंठाभरण]] ([[व्याकरण]]) *[[सरस्वतीकंठाभरण|सरस्वतीकण्ठाभरण]] ([[काव्यशास्त्र]]) *शृंगारप्रकाश (काव्यशास्त्र तथा नाट्यशास्त्र) *तत्त्वप्रकाश ([[आगम (हिन्दू)|शैवागम]] पर) *वृहद्राजमार्तण्ड ([[धर्मशास्त्र]]) *राजमृगांक (चिकित्सा) *विद्याविनोद *'''युक्तिकल्पतरु''' - यह ग्रन्थ राजा भोज के समस्त ग्रन्थों में अद्वितीय है। इस एक ग्रन्थ में अनेक विषयों का समाहार है। राजनीति, वास्तु, रत्नपरीक्षा, विभिन्न आयुध, अश्व, गज, वृषभ, महिष, मृग, अज-श्वान आदि पशु-परीक्षा, द्विपदयान, चतुष्पदयान, अष्टदोला, नौका-जहाज आदि के सारभूत तत्त्वों का भी इस ग्रन्थ में संक्षेप में सन्निवेश है। विभिन्न पालकियों और जहाजों का विवरण इस ग्रन्थ की अपनी विशेषता है। विभिन्न प्रकार के [[खड्ग|खड्गों]] का सर्वाधिक विवरण इस पुस्तक में ही प्राप्त होता है। डॉ महेश सिंह ने उनकी रचनाओं को विभिन्न विषयों के अन्तर्गत वर्गीकृत किया है- :* '''संकलन''' : सुभाषितप्रबन्ध :* '''शिल्प''' : [[समराङ्गणसूत्रधार|समरांगणसूत्रधार]] :* '''खगोल एवं ज्योतिष''' : आदित्यप्रतापसिद्धान्त, राजमार्तण्ड, राजमृगांक, विद्वज्ञानवल्लभ (प्रश्नविज्ञान) :* '''धर्मशास्त्र, राजधर्म तथा राजनीति''' : भुजबुल (निबन्ध) , भुपालपद्धति, भुपालसमुच्चय या कृत्यसमुच्चय :* '''चाणक्यनीति या दण्डनीति''' : व्यवहारसमुच्चय, युक्तिकल्पतरु, पुर्तमार्तण्ड, राजमार्तण्ड, राजनीतिः :* '''व्याकरण''' : शब्दानुशासन :* '''कोश''' : नाममालिका :* '''चिकित्साविज्ञान''' : आयुर्वेदसर्वस्व, ==विद्वानों का उपनाम भोज== विजयनगर का सम्राट [[कृष्णदेवराय]] स्वयं उच्चकोटि का विद्वान और प्रतिभासंपन्न [[कवि]] था । उसे '''''आंध्र का भोज''''' कहा गया है। <ref>Pārva madhyakālina Bhārata kā rūjannitika evani sāmskrtika itihāsa.Bhanwarlal Nathuram Luniya 1968.</ref> ==भोज के समय में भारतीय विज्ञान== [[समराङ्गणसूत्रधार]] का ३१वां अध्याय ‘यंत्रविज्ञान’ से सम्बन्धित है। इस अध्याय में यंत्र, उसके भेद और विविध यंत्रनिर्माण-पद्धति पर विस्तार से प्रकाश डाला गया है। यंत्र उसे कहा गया है जो स्वेच्छा से चलते हुए (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश आदि) भूतों को नियम से बांधकर अपनी इच्छानुसार चलाया जाय ।<ref>[https://www.insa.nic.in/writereaddata/UpLoadedFiles/IJHS/Vol19_2_4_MRoy.pdf The Concept of Yantra in the SamarangaNasutradhara of Bhoja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201093435/http://insa.nic.in/writereaddata/UpLoadedFiles/IJHS/Vol19_2_4_MRoy.pdf |date=1 दिसंबर 2017 }} (Indian Journal of history of Science, 19(2);118-124(1984)</ref> :'' स्वयं वाहकमेकं स्यात्सकृत्प्रेर्यं तथा परम् । : ''अन्यदन्तरितं बाह्यं बाह्यमन्यत्वदूरत: ॥ इन तत्वों से निर्मित यंत्रों के विविध भेद हैं, जैसे :- (1) स्वयं चलने वाला, (2) एक बार चला देने पर निरंतर चलता रहने वाला, (3) दूर से गुप्त शक्ति से चलाया जाने वाला तथा (4) समीपस्थ होकर चलाया जाने वाला। राजा भोज के [[भोजप्रबन्ध]] में लिखा है – : ''घटयेकया कोशदशैकमश्व: सुकृत्रिमो गच्छति चारुगत्या । : ''वायुं ददाति व्यजनं सुपुष्कलं विना मनुष्येण चलत्यजस्त्रम ॥ भोज ने यंत्रनिर्मित कुछ वस्तुओं का विवरण भी दिया है। यंत्रयुक्त हाथी चिंघाड़ता तथा चलता हुआ प्रतीत होता है। शुक आदि पक्षी भी ताल के अनुसार नृत्य करते हैं तथा पाठ करते है। पुतली, हाथी, घोडा, बन्दर आदि भी अंगसंचालन करते हुए ताल के अनुसार नृत्य करते मनोहर लगते है। उस समय बना एक यंत्रनिर्मित पुतला नियुक्त किया था। वह पुतला वह बात कह देता था जो राजा भोज कहना चाहते थे ।। ==भोज की कीर्ति== सम्राट भोज जहां कुशल प्रशासक और सेनापति था वहीं विद्या प्रेमी और कवि भी था। <ref>Gurjara vīra-vīrāṅganāeṃ.Bhāratīya itihāsa kā śānadāra adhyāya.p.40.Gaṇapati Siṃha.Cau. Vīrabhāna Baṛhānā.1986</ref> ===भोज की दान-कीर्ति=== [[बल्लाल सेन]] द्वारा रचित [[भोजप्रबन्ध]] तो भोज द्वारा विद्वानों और कवियों के सम्मान एवं उन्हे पुरस्कार स्वरूप दिये गये [[दान]] की कथाओं से भरा पड़ा है। [[विल्हण]] ने अपने विक्रमाङ्कदेवचरित् में लिखा है कि, अन्य नरेशों की तुलना राजा भोज से नहीं की जा सकती। इसके अलावा उस समय राजा भोज का यश इतना फैला हुआ था कि अन्य प्रान्तों के विद्वान् अपने यहाँ के नरेशों की विद्वत्ता और दान शीलता दिखलाने के लिये राजा भोज से ही उनकी तुलना किया करते थे। [[राजतरंगिणी|राजतरङ्गिणी]] में लिखा है कि उस समय विद्वान् और विद्वानों के आश्रयदाता क्षीतिराज ( क्षितपति ) और भोजराज ये दोनों ही अपने दान की अधिकता से संसार में प्रसिद्ध थे। [[विल्हण]] ने भी अपने [[विक्रमांकदेवचरित्]] में क्षितिपति की तुलना भोजराज से ही की है। उसमें लिखा है कि लोहरा का राजा वीर क्षीतपती भी भोज के ही समान गुणी था।<ref>राजा भोज. श्रीयुत विश्वेश्वरनाथ रेउ. पृ.106. इलाहाबाद. हिंदुस्थानी एकेडेमी, यु. पी.1932.</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[समराङ्गणसूत्रधार|समरांगणसूत्रधार]] * [[सरस्वतीकंठाभरण]] * [[भोजवृत्ति]] * [[भोजप्रबन्ध]] * [[भोजशाला]] * [[धार]] (मध्य प्रदेश) * [[भोज का सैन्य जीवन]] * [[मिहिर भोज]] - [[गुर्जर-प्रतिहार राजवंश|प्रतिहार वंश]] का प्रसिद्ध शासक ==बाहरी कड़ियाँ== {{विकिसूक्ति|राजा भोज}} *[https://web.archive.org/web/20140316215120/http://www.hindujagruti.org/hindi/h/81.html महाराजा भोज – एक विश्ववंदनीय शासक एवं माँ सरस्वती के वरदपुत्र] *[http://www.spandanfeatures.com/राजा-भोज-की-सांस्कृतिक-चे/ राजा भोज की सांस्कृतिक चेतना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929201008/http://www.spandanfeatures.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A5%87/ |date=29 सितंबर 2020 }} (स्पन्दन फीचर्स) *[https://ia801603.us.archive.org/6/items/in.ernet.dli.2015.513517/2015.513517.Yukti-Kalpataru.pdf भोजरचित '''युक्तिकल्पतरु'''] *[https://web.archive.org/web/20180402225733/http://mvspujjain.org/wp-content/uploads/2016/06/Rajabhok-aur-nagar-sthapity.pdf राजा भोज एवं परमारकालीन नगर स्थापत्य] (निर्मला राजपुरोहित) *[https://sa.wikisource.org/wiki/राजमार्ताण्डः श्रीमद्भोजदेवकृतः राजमार्ताण्डः] (संस्कृत विकिस्रोत) *{{cite book|author=जगदीश सिंह गहलोत , विजय सिंह गहलोत|title=राजस्थान के राजवंशों का इतिहास|url=https://books.google.co.in/books?id=5880AQAAIAAJ&q=%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0+%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0+%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiQo-vS6qzaAhUDro8KHSl5C5gQ6AEITzAG|year=१९८०|publisher=राजस्थान साहित्य मन्दिर, 1980|ref=harv|access-date=9 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180409171641/https://books.google.co.in/books?id=5880AQAAIAAJ&q=%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0+%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0+%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiQo-vS6qzaAhUDro8KHSl5C5gQ6AEITzAG|archive-date=9 अप्रैल 2018|url-status=live}} *{{cite book|first=विजयेन्द्र कुमार|last=माथुर|title=ऐतहासिक स्थानावली|url=https://books.google.co.in/books?id=FwceAAAAIAAJ&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C+|year=१९९०|publisher=राजस्थान हिंदी ग्रन्थ अकादमी|ref=harv|access-date=9 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180409172044/https://books.google.co.in/books?id=FwceAAAAIAAJ&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C+|archive-date=9 अप्रैल 2018|url-status=live}} *[https://www.bhartiyadharohar.com/गंगुओं-का-हमारा-युग-और-राज/ गंगुओं का हमारा युग और राजा भोज की वैज्ञानिक परम्परा] *[https://dn721709.ca.archive.org/0/items/in.ernet.dli.2015.292109/2015.292109.Raja-Bhoja.pdf राजा भोज] (विश्वेश्वरनाथ रेउ) *[https://ia801507.us.archive.org/26/items/in.ernet.dli.2015.480195/2015.480195.Raja-bhoj_text.pdf राजा भोज] {{राजा भोज}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश का इतिहास]] [[श्रेणी:परमार राजवंश]] [[श्रेणी:भोपाल का इतिहास]] [[श्रेणी:मध्यकालीन भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] ism41b618jwi8chvd7e65mj7by4k2ec शुभदा 0 72486 6595498 4799122 2026-08-04T15:26:43Z Nicolaj Bernardinell 940367 /* */ 6595498 wikitext text/x-wiki {{wikify}} [[रेड्फू]]'शुभदा' मानसिक रूप से विमंदित लोगों के लिए कार्यरत एक गैर सरकारी संस्था है। इस संस्था का मुख्यालय भारत देश के राजस्थान प्रदेश के अजमेर शहर में है। फिलहाल इसका कार्यक्षेत्र केवल राजस्थान प्रदेश तक ही सिमटा है, लेकिन तेजी से फैलते इंटरनेट कार्य के कारण इसका दायरा लगातार बढ़ रहा है। 'शुभदा' द्वारा वर्तमान में मानसिक विमंदित बच्चों के लिए एक विशेष विद्यालय संचालित किया जा रहा है। इसी के साथ बच्चों और उनके अभिभावकों के लिए एक बहुउद्देशीय प्रशिक्षण केन्द्र भी संचालित है, जिसमें कला और हस्तशिल्प के जरिए स्वरोजगार के उपाय किये जाते हैं। संस्था के संबंध में पूरी जानकारी प्राप्त करने के लिए संस्था की वेबसाइट और ब्लॉग तक पहुंचा जा सकता है। इसका पता है: https://web.archive.org/web/20120321080449/http://shubhdashakti.blogspot.com/ अवधारणा अंतरराष्ट्रीय स्तर पर किए गए विभिन्न अध्ययनों से यह स्पस्ट हो चुका है कि दुनियां में हर सौ लोगों के बीच 3 जन मानसिक विमंदित हैं। भारत में यह आंकड़ा 4 प्रतिशत तक माना जाता है। भारत में इन विमंदितों हेतु अनेक स्तरों पर शिक्षण, प्रशिक्षण और पुनर्वास के लिए कार्य किए जा रहे हैं। यह कार्य सरकारी और गैर सरकारी स्तर पर संचालित हैं। विमंदितों की संख्या को देखते हुए यह कार्य और प्रयास पर्याप्त नहीं हैं। यही कारण है कि सफलता और उपलब्धि का प्रतिशत संतोषजनक नहीं है। अगर यह माना जाए कि हम शत प्रतिशत उपलब्धि पा सकते हैं। फिर भी हम इसे अपनी सफलता नहीं कह सकते, क्योंकि दूसरी ओर विमंदितों की संख्या अपनी निर्धारित दर से लगातार बढ़ रही है। 'शुभदा' समर्थित अवधारणा यह है कि जब हम मानसिक विकलांगता के अधिकांश कारणों से अवगत हैं तो क्यों न अपने संसाधनों और क्षमता का एक निश्चित भाग इसी के निवारण में लगाया जाए। अगर हम मानसिक विमंदिता की बरसों से स्थिर चली आ रही दर को कम कर सकें तो शिक्षण, प्रशिक्षण और पुनर्वास के लिए किए जा रहे कार्य का बोझ कम हो सकता है। यह भी संभव है कि एक दिन हम चेचक, मलेरिया और पोलियो की तरह इस समस्या पर भी पूरी तरह अंकुश लगाने में कामयाब हों जाएं और विमंदितों के पुनर्वास के कार्य की जरूरत ही न रहे। उपयुक्त बातों को स्वीकार करते हुए 'शुभदा' ने एक सुरक्षा कार्यक्रम तैयार किया है। समुदाय के सहयोग से गर्भवती महिलाओं की स्वास्थ्य और पोषण संबंधी बेहतर देखभाल, फिर सुरक्षित प्रसव और बाद में शिशु की सुरक्षा से यह आसानी से संभव है। आसानी से इसलिए क्यों कि इस क्षेत्र में सरकारी और गैर सरकारी क्षेत्र में अनेक कार्यक्रम पहले से संचालित है। आवश्यकता है, उसमें बेहतर तालमेल बैठाना और मानसिक विमंदिता के मसले को प्रमुखता से नजर में रखना। माता के गर्भ में आकर प्राणवान होने के तत्काल बाद से ही भ्रूण को बिना किसी लिंग भेदभाव के सुरक्षित रूप से जीवित रहने, विकास और सुरक्षा प्राप्त करने का अधिकार मिल जाता है। ऐसे में उनकी शारीरिक, मानसिक, संज्ञानात्मक, भावनात्मक और सामाजिक विकास की जरूरतों व अधिकारों के लिए यह सुरक्षा कार्यक्रम अपेक्षित है। समाज में यह समझ विकसित होनी चाहिए कि बचपन से ही नहीं, गर्भकाल से सही विकास ही समूचे विकास का आधार है। गर्भकाल के जीवन का शुरूआती समय शारीरिक और मानसिक स्वास्थ्य और पोषण के लिए बहुत महत्वपूर्ण होता है, इस सुरक्षा कार्यक्रम का सर्वाधिक जोर इसी बात पर है। गर्भवती माता और उसकी कोख में पल रहा एक और जीवन कुपोषण, रुग्णता एवं इससे पैदा होने वाली विकलांगता और मृत्यु का शिकार हो जाते हैं। इस कार्यक्रम से उन्हें सुरक्षा प्रदान की जाती है। यह सुरक्षा कार्यक्रम गर्भवती महिलाओं और छोटे बच्चों की स्वास्थ्य संबंधी बेहतर देखभाल और अंत में शिक्षा सेवाओं तक उनकी पहुंच बनाने का समन्वित नजरिया उपलब्ध कराता है। यह विशेष रूप से गरीब समुदाय की गर्भवती महिलाओं और बच्चों का स्वयं उन्हीं के वातावरण और अपने ही परिचित लोगों के बीच सर्वांगीण विकास का एक सुरक्षा कार्यक्रम है। इस कार्यक्रम के द्वारा कम आय वर्ग वाले साधन विहीन वर्ग तक सुविधाओं की उपलब्धता और समझ पहुंचाना प्रमुख लक्ष्य है। 'शुभदा' की मान्यता है कि प्रसव से पूर्व की बेहतर देखभाल व तैयारी, प्रसव के समय की सावधानियां व प्रसव के बाद की सुरक्षा से मानसिक विकलांगता की दर पर अंकुश लगाया जा सकता है। उद्देश्य: 1. गर्भवती महिलाओं और प्रसव के बाद उनके तीन वर्ष तक के बच्चों के मानसिक और शारीरिक पोषण, स्वास्थ्य सुरक्षा। 2. गर्भकाल से ही बच्चे की उचित मानसिक, शारीरिक और सामाजिक विकास की नींव रखना। 3. मानसिक विकलांगता दर, मातृ एवं शिशु मृत्यु दर, रुगणता और कुपोषण में कमी लाना। 4. उचित शारीरिक व मानसिक स्वास्थ्य तथा पोषण संबंधी शिक्षा के माध्यम से बच्चों की सामान्य व विशेष आवश्यकताओं की देखभाल व भरण-पोषण के लिए अभिभावकों की सामाजिक और आर्थिक क्षमता बढ़ाना। 5. गर्भवती महिलाओं हेतु आवश्यक आयोडीन की पूर्ती सुनिश्चित करना। 6. प्रसव से पूर्व की तैयारियां, प्रसव के समय की सावधानियां और प्रसव के बाद जच्चा-बच्चा की देखभाल सुनिश्चित करना। 7. नवजात शिशु को जन्म के बाद माता का प्रथम दूध (कोलोस्ट्रम) पिलवाने की व्यवस्था सुनिश्चित करना। 8. छह माह तक के बच्चों को केवल माता का दूध पिलाने की व्यवस्था सुनिश्चित करना। 9. बच्चों के वृद्धि विकास पर समयबद्ध निगरानी रखना व सभी प्रकार के टीके समय पर लगना सुनिश्चित करना। 10. बच्चों के शारीरिक व मानसिक स्वास्थ्य, पोषण, जीवन-कौशल तथा शिक्षा संबंधी सुविधाएं प्रदान करना। 11. तीन वर्ष का होने पर बच्चे के विद्यालय प्रवेश की व्यवस्था कराना। 12. बाल विवाह जैसी कुरीतियों के बुरे प्रभाव से अवगत कराना और अभिभावकों को जागरुक करना। 13. सुरक्षित प्रसव की संख्या में बढ़ोतरी करना। 14. समुदाय की सहायता और विकास के लिए विभिन्न सरकारी विभागों और गैर सरकारी संस्थाओं द्वारा प्रदत्त सेवाओं का प्रचार कर जरूरतमंदों तक इनका लाभ पहुंचाने में सहायता करना। 15. सरकारी व गैर सरकारी क्षेत्र में महिला एवं बाल विकास व पोषण को बढ़ावा देने के लिए शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक न्याय एवं अधिकारिता, आर्थिक उत्थान तथा शारीरिक और मानसिक विकलांगता से जुड़े शिक्षण, प्रशिक्षण, पोषण व पुनर्वास कार्यक्रमों में जुटी संस्थाओं व विभागों के कार्यक्रम लागू करने में आवश्यक समन्वय स्थापित करना। 'शुभदा' सुरक्षा कार्यक्रम का महत्व: 'शुभदा' सुरक्षा कार्यक्रम का राजस्थान राज्य में मातृ, शिशु व बाल मृत्यु दर नियंत्रित करने और शारीरिक, मानसिक विकलांगता की दर पर अंकुश लगाने में अत्यधिक महत्व है। इसी के साथ जरूरतमंद परिवारों को स्वास्थ्य जांच, टीकाकरण, पोषण और स्वास्थ्य शिक्षा, सामाजिक और आर्थिक सुरक्षा, संदर्भ सेवाएं, औपचारिक शिक्षा व विभिन्न सरकारी व गैर सरकारी क्षेत्र की सेवाओं के बीच समन्वय स्थापित कर विभिन्न कल्याणकारी योजनाओं का लाभ उनके वास्तविक जरूरतमंदों तक पहुंचाने में 'शुभदाÓ सुरक्षा कार्यक्रम की महत्वपूर्ण भूमिका है। 'शुभदा' कार्यकर्ता का स्वरूप: 1. 'शुभदा' कार्यकर्ता एक सेवाभावी स्त्री या पुरुष है, जिसने स्वेच्छा से कार्य करना स्वीकार किया है। 2. 'शुभदा' कार्यकर्ता संबंधित सरकारी विभागों और गैर सरकारी संस्थाओं द्वारा प्रदत सेवाओं के बीच समन्वय स्थापित कर सभी तक इनका लाभ पहुंचाते हैं। 3.'शुभदा' कार्यकर्ता समुदाय को शिक्षा, स्वास्थ्य व पोषण सहित सामाजिक और आर्थिक सुरक्षा के बारे में उचित परामर्श देते हंै और समाजोपयोगी बातों को पर्याप्त प्रभावी ढंग से समाज को समझाते हैं। 4. 'शुभदा' कार्यकर्ता समुदाय में शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण, विकलांगता निवारण तथा सामाजिक और आॢथक सुंरक्षा व पुनर्वास के क्षेत्र में उचित नेतृत्व प्रदान करते हैं। 5. समुदाय को इस बात की नवीनतम जानकारी उपलब्ध कराते हैं कि किस सरकारी विभाग या गैर सरकारी संस्था की ओर से समुदाय के हित में क्या-क्या सेवाएं उपलब्ध कराई जा रही हैं और उन्हें कैसे प्राप्त किया जा सकता है। शिक्षा, स्वास्थ्य और पोषण से जुड़े जो अच्छे कार्य और व्यवहार हो रहे हैं, 'शुभदा' कार्यकर्ता उनकी भरपूर सराहना, प्रचार और सहयोग करते हैं। जो उचित कार्य नहीं हो रहे हैं या गलत हो रहे हैं, उनके विषय में संबंधित विभाग या संस्था को उचित परामर्श देते हैं। समन्वय: (प्रमुख सरकारी योजनाएं) शिक्षा- सर्व शिक्षा अभियान के तहत चल रहे विभिन्न कार्यक्रम। स्वास्थ्य- राष्ट्रीय ग्रामीण स्वास्थ्य मिशन के तहत 'जजनी सुरक्षा योजनाÓ में आशा कार्यकताओं के सहयोग से चिकित्सालय में सुरक्षित प्रसव एवं नगद सहायता। प्राथमिक स्वास्थ्य केन्दों से जुड़े ए.एन.एम. या एल.एच.वी. द्वारा प्रदत्त स्वास्थ्य सेवाएं तथा टीकाकरण सुविधाएं। पोषण- महिला एवं बाल विकास विभाग की और से संचालित समेकित बाल विकास सेवा कार्यक्रम (आई.सी.डी.एस.) द्वारा पोषण शिक्षा और पूरक पोषाहार के लिए राजस्थान के सभी जिलों में वर्तमान में लगभग 36 हजार आंगनबाड़़ी केन्द्रों के माध्यम से बहुत बड़ा और महत्वपूर्ण कार्यक्रम संचालित है। जल्द ही 6 हजार नए केन्द्र खोले जाने की योजना है। इन केन्द्रों में कार्यरत आंगनबाड़ी कार्यकर्ता पोषण के साथ ही स्वास्थ्य जांच, टीकाकरण जैसी सेवाओं में भी सहायक हैं। इसी के साथ राजस्थान सरकार की ओर से 'मिड-डे-मीलÓ योजना भी बड़े पैमाने पर चलने वाली योजना है। सुरक्षा- सामाजिक और आर्थिक सुरक्षा के लिए केन्द्र और राज्य सरकार द्वारा सामाजिक न्याय एवं अधिकारिता विभाग की ओर चल रही विभिन्न योजनाओं के तहत संचालित कार्यक्रमों के द्वारा समुदाय को अनेक सुविधाएं मिल रही हैं। आर्थिक सुरक्षा के लिए खादी ग्रामोद्योग, जिला उद्योग केन्द्र, रूडा तथा विभिन्न बैंकों के साथ ही समय-समय पर लागू होने वाली केन्द्र या राज्य सरकारी की रोजगार योजनाएं लाभार्थी के लिए सहायक होती हैं। समन्वय: (गैर सरकारी प्रमुख कार्यक्रम) शिक्षा- यूनिसेेफ, क्राइ, विभा। स्वास्थ्य- यूनिसेफ, लायंस क्लब, रोटरी क्लब। पोषण- अक्षय-पात्र, उत्तराफीड्स, बंगाली बाबा। (प्रभावशाली समन्वय और समुदाय के लिए किए जा रहे कल्याणकारी कार्य समन्वय के लिए संबंधित सरकारी और गैर सरकारी योजनाओं की विस्तृत जानकारी और उनके कार्यकर्ताओं के कार्य और उत्तरदायित्व का विवरण 'शुभदा' कार्यकर्ता को उनके परिक्षेत्र के अनुरूप अलग से उपलब्ध कराया जाता है।) caciqzwos5ri2ghbmvzgbfzo7w2rcji 6595499 6595498 2026-08-04T15:27:31Z Nicolaj Bernardinell 940367 /* */ 6595499 wikitext text/x-wiki {{wikify}} 'शुभदा' मानसिक रूप से विमंदित लोगों के लिए कार्यरत एक गैर सरकारी संस्था है। इस संस्था का मुख्यालय भारत देश के राजस्थान प्रदेश के अजमेर शहर में है। फिलहाल इसका कार्यक्षेत्र केवल राजस्थान प्रदेश तक ही सिमटा है, लेकिन तेजी से फैलते इंटरनेट कार्य के कारण इसका दायरा लगातार बढ़ रहा है। 'शुभदा' द्वारा वर्तमान में मानसिक विमंदित बच्चों के लिए एक विशेष विद्यालय संचालित किया जा रहा है। इसी के साथ बच्चों और उनके अभिभावकों के लिए एक बहुउद्देशीय प्रशिक्षण केन्द्र भी संचालित है, जिसमें कला और हस्तशिल्प के जरिए स्वरोजगार के उपाय किये जाते हैं। संस्था के संबंध में पूरी जानकारी प्राप्त करने के लिए संस्था की वेबसाइट और ब्लॉग तक पहुंचा जा सकता है। इसका पता है: https://web.archive.org/web/20120321080449/http://shubhdashakti.blogspot.com/ अवधारणा अंतरराष्ट्रीय स्तर पर किए गए विभिन्न अध्ययनों से यह स्पस्ट हो चुका है कि दुनियां में हर सौ लोगों के बीच 3 जन मानसिक विमंदित हैं। भारत में यह आंकड़ा 4 प्रतिशत तक माना जाता है। भारत में इन विमंदितों हेतु अनेक स्तरों पर शिक्षण, प्रशिक्षण और पुनर्वास के लिए कार्य किए जा रहे हैं। यह कार्य सरकारी और गैर सरकारी स्तर पर संचालित हैं। विमंदितों की संख्या को देखते हुए यह कार्य और प्रयास पर्याप्त नहीं हैं। यही कारण है कि सफलता और उपलब्धि का प्रतिशत संतोषजनक नहीं है। अगर यह माना जाए कि हम शत प्रतिशत उपलब्धि पा सकते हैं। फिर भी हम इसे अपनी सफलता नहीं कह सकते, क्योंकि दूसरी ओर विमंदितों की संख्या अपनी निर्धारित दर से लगातार बढ़ रही है। 'शुभदा' समर्थित अवधारणा यह है कि जब हम मानसिक विकलांगता के अधिकांश कारणों से अवगत हैं तो क्यों न अपने संसाधनों और क्षमता का एक निश्चित भाग इसी के निवारण में लगाया जाए। अगर हम मानसिक विमंदिता की बरसों से स्थिर चली आ रही दर को कम कर सकें तो शिक्षण, प्रशिक्षण और पुनर्वास के लिए किए जा रहे कार्य का बोझ कम हो सकता है। यह भी संभव है कि एक दिन हम चेचक, मलेरिया और पोलियो की तरह इस समस्या पर भी पूरी तरह अंकुश लगाने में कामयाब हों जाएं और विमंदितों के पुनर्वास के कार्य की जरूरत ही न रहे। उपयुक्त बातों को स्वीकार करते हुए 'शुभदा' ने एक सुरक्षा कार्यक्रम तैयार किया है। समुदाय के सहयोग से गर्भवती महिलाओं की स्वास्थ्य और पोषण संबंधी बेहतर देखभाल, फिर सुरक्षित प्रसव और बाद में शिशु की सुरक्षा से यह आसानी से संभव है। आसानी से इसलिए क्यों कि इस क्षेत्र में सरकारी और गैर सरकारी क्षेत्र में अनेक कार्यक्रम पहले से संचालित है। आवश्यकता है, उसमें बेहतर तालमेल बैठाना और मानसिक विमंदिता के मसले को प्रमुखता से नजर में रखना। माता के गर्भ में आकर प्राणवान होने के तत्काल बाद से ही भ्रूण को बिना किसी लिंग भेदभाव के सुरक्षित रूप से जीवित रहने, विकास और सुरक्षा प्राप्त करने का अधिकार मिल जाता है। ऐसे में उनकी शारीरिक, मानसिक, संज्ञानात्मक, भावनात्मक और सामाजिक विकास की जरूरतों व अधिकारों के लिए यह सुरक्षा कार्यक्रम अपेक्षित है। समाज में यह समझ विकसित होनी चाहिए कि बचपन से ही नहीं, गर्भकाल से सही विकास ही समूचे विकास का आधार है। गर्भकाल के जीवन का शुरूआती समय शारीरिक और मानसिक स्वास्थ्य और पोषण के लिए बहुत महत्वपूर्ण होता है, इस सुरक्षा कार्यक्रम का सर्वाधिक जोर इसी बात पर है। गर्भवती माता और उसकी कोख में पल रहा एक और जीवन कुपोषण, रुग्णता एवं इससे पैदा होने वाली विकलांगता और मृत्यु का शिकार हो जाते हैं। इस कार्यक्रम से उन्हें सुरक्षा प्रदान की जाती है। यह सुरक्षा कार्यक्रम गर्भवती महिलाओं और छोटे बच्चों की स्वास्थ्य संबंधी बेहतर देखभाल और अंत में शिक्षा सेवाओं तक उनकी पहुंच बनाने का समन्वित नजरिया उपलब्ध कराता है। यह विशेष रूप से गरीब समुदाय की गर्भवती महिलाओं और बच्चों का स्वयं उन्हीं के वातावरण और अपने ही परिचित लोगों के बीच सर्वांगीण विकास का एक सुरक्षा कार्यक्रम है। इस कार्यक्रम के द्वारा कम आय वर्ग वाले साधन विहीन वर्ग तक सुविधाओं की उपलब्धता और समझ पहुंचाना प्रमुख लक्ष्य है। 'शुभदा' की मान्यता है कि प्रसव से पूर्व की बेहतर देखभाल व तैयारी, प्रसव के समय की सावधानियां व प्रसव के बाद की सुरक्षा से मानसिक विकलांगता की दर पर अंकुश लगाया जा सकता है। उद्देश्य: 1. गर्भवती महिलाओं और प्रसव के बाद उनके तीन वर्ष तक के बच्चों के मानसिक और शारीरिक पोषण, स्वास्थ्य सुरक्षा। 2. गर्भकाल से ही बच्चे की उचित मानसिक, शारीरिक और सामाजिक विकास की नींव रखना। 3. मानसिक विकलांगता दर, मातृ एवं शिशु मृत्यु दर, रुगणता और कुपोषण में कमी लाना। 4. उचित शारीरिक व मानसिक स्वास्थ्य तथा पोषण संबंधी शिक्षा के माध्यम से बच्चों की सामान्य व विशेष आवश्यकताओं की देखभाल व भरण-पोषण के लिए अभिभावकों की सामाजिक और आर्थिक क्षमता बढ़ाना। 5. गर्भवती महिलाओं हेतु आवश्यक आयोडीन की पूर्ती सुनिश्चित करना। 6. प्रसव से पूर्व की तैयारियां, प्रसव के समय की सावधानियां और प्रसव के बाद जच्चा-बच्चा की देखभाल सुनिश्चित करना। 7. नवजात शिशु को जन्म के बाद माता का प्रथम दूध (कोलोस्ट्रम) पिलवाने की व्यवस्था सुनिश्चित करना। 8. छह माह तक के बच्चों को केवल माता का दूध पिलाने की व्यवस्था सुनिश्चित करना। 9. बच्चों के वृद्धि विकास पर समयबद्ध निगरानी रखना व सभी प्रकार के टीके समय पर लगना सुनिश्चित करना। 10. बच्चों के शारीरिक व मानसिक स्वास्थ्य, पोषण, जीवन-कौशल तथा शिक्षा संबंधी सुविधाएं प्रदान करना। 11. तीन वर्ष का होने पर बच्चे के विद्यालय प्रवेश की व्यवस्था कराना। 12. बाल विवाह जैसी कुरीतियों के बुरे प्रभाव से अवगत कराना और अभिभावकों को जागरुक करना। 13. सुरक्षित प्रसव की संख्या में बढ़ोतरी करना। 14. समुदाय की सहायता और विकास के लिए विभिन्न सरकारी विभागों और गैर सरकारी संस्थाओं द्वारा प्रदत्त सेवाओं का प्रचार कर जरूरतमंदों तक इनका लाभ पहुंचाने में सहायता करना। 15. सरकारी व गैर सरकारी क्षेत्र में महिला एवं बाल विकास व पोषण को बढ़ावा देने के लिए शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक न्याय एवं अधिकारिता, आर्थिक उत्थान तथा शारीरिक और मानसिक विकलांगता से जुड़े शिक्षण, प्रशिक्षण, पोषण व पुनर्वास कार्यक्रमों में जुटी संस्थाओं व विभागों के कार्यक्रम लागू करने में आवश्यक समन्वय स्थापित करना। 'शुभदा' सुरक्षा कार्यक्रम का महत्व: 'शुभदा' सुरक्षा कार्यक्रम का राजस्थान राज्य में मातृ, शिशु व बाल मृत्यु दर नियंत्रित करने और शारीरिक, मानसिक विकलांगता की दर पर अंकुश लगाने में अत्यधिक महत्व है। इसी के साथ जरूरतमंद परिवारों को स्वास्थ्य जांच, टीकाकरण, पोषण और स्वास्थ्य शिक्षा, सामाजिक और आर्थिक सुरक्षा, संदर्भ सेवाएं, औपचारिक शिक्षा व विभिन्न सरकारी व गैर सरकारी क्षेत्र की सेवाओं के बीच समन्वय स्थापित कर विभिन्न कल्याणकारी योजनाओं का लाभ उनके वास्तविक जरूरतमंदों तक पहुंचाने में 'शुभदाÓ सुरक्षा कार्यक्रम की महत्वपूर्ण भूमिका है। 'शुभदा' कार्यकर्ता का स्वरूप: 1. 'शुभदा' कार्यकर्ता एक सेवाभावी स्त्री या पुरुष है, जिसने स्वेच्छा से कार्य करना स्वीकार किया है। 2. 'शुभदा' कार्यकर्ता संबंधित सरकारी विभागों और गैर सरकारी संस्थाओं द्वारा प्रदत सेवाओं के बीच समन्वय स्थापित कर सभी तक इनका लाभ पहुंचाते हैं। 3.'शुभदा' कार्यकर्ता समुदाय को शिक्षा, स्वास्थ्य व पोषण सहित सामाजिक और आर्थिक सुरक्षा के बारे में उचित परामर्श देते हंै और समाजोपयोगी बातों को पर्याप्त प्रभावी ढंग से समाज को समझाते हैं। 4. 'शुभदा' कार्यकर्ता समुदाय में शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण, विकलांगता निवारण तथा सामाजिक और आॢथक सुंरक्षा व पुनर्वास के क्षेत्र में उचित नेतृत्व प्रदान करते हैं। 5. समुदाय को इस बात की नवीनतम जानकारी उपलब्ध कराते हैं कि किस सरकारी विभाग या गैर सरकारी संस्था की ओर से समुदाय के हित में क्या-क्या सेवाएं उपलब्ध कराई जा रही हैं और उन्हें कैसे प्राप्त किया जा सकता है। शिक्षा, स्वास्थ्य और पोषण से जुड़े जो अच्छे कार्य और व्यवहार हो रहे हैं, 'शुभदा' कार्यकर्ता उनकी भरपूर सराहना, प्रचार और सहयोग करते हैं। जो उचित कार्य नहीं हो रहे हैं या गलत हो रहे हैं, उनके विषय में संबंधित विभाग या संस्था को उचित परामर्श देते हैं। समन्वय: (प्रमुख सरकारी योजनाएं) शिक्षा- सर्व शिक्षा अभियान के तहत चल रहे विभिन्न कार्यक्रम। स्वास्थ्य- राष्ट्रीय ग्रामीण स्वास्थ्य मिशन के तहत 'जजनी सुरक्षा योजनाÓ में आशा कार्यकताओं के सहयोग से चिकित्सालय में सुरक्षित प्रसव एवं नगद सहायता। प्राथमिक स्वास्थ्य केन्दों से जुड़े ए.एन.एम. या एल.एच.वी. द्वारा प्रदत्त स्वास्थ्य सेवाएं तथा टीकाकरण सुविधाएं। पोषण- महिला एवं बाल विकास विभाग की और से संचालित समेकित बाल विकास सेवा कार्यक्रम (आई.सी.डी.एस.) द्वारा पोषण शिक्षा और पूरक पोषाहार के लिए राजस्थान के सभी जिलों में वर्तमान में लगभग 36 हजार आंगनबाड़़ी केन्द्रों के माध्यम से बहुत बड़ा और महत्वपूर्ण कार्यक्रम संचालित है। जल्द ही 6 हजार नए केन्द्र खोले जाने की योजना है। इन केन्द्रों में कार्यरत आंगनबाड़ी कार्यकर्ता पोषण के साथ ही स्वास्थ्य जांच, टीकाकरण जैसी सेवाओं में भी सहायक हैं। इसी के साथ राजस्थान सरकार की ओर से 'मिड-डे-मीलÓ योजना भी बड़े पैमाने पर चलने वाली योजना है। सुरक्षा- सामाजिक और आर्थिक सुरक्षा के लिए केन्द्र और राज्य सरकार द्वारा सामाजिक न्याय एवं अधिकारिता विभाग की ओर चल रही विभिन्न योजनाओं के तहत संचालित कार्यक्रमों के द्वारा समुदाय को अनेक सुविधाएं मिल रही हैं। आर्थिक सुरक्षा के लिए खादी ग्रामोद्योग, जिला उद्योग केन्द्र, रूडा तथा विभिन्न बैंकों के साथ ही समय-समय पर लागू होने वाली केन्द्र या राज्य सरकारी की रोजगार योजनाएं लाभार्थी के लिए सहायक होती हैं। समन्वय: (गैर सरकारी प्रमुख कार्यक्रम) शिक्षा- यूनिसेेफ, क्राइ, विभा। स्वास्थ्य- यूनिसेफ, लायंस क्लब, रोटरी क्लब। पोषण- अक्षय-पात्र, उत्तराफीड्स, बंगाली बाबा। (प्रभावशाली समन्वय और समुदाय के लिए किए जा रहे कल्याणकारी कार्य समन्वय के लिए संबंधित सरकारी और गैर सरकारी योजनाओं की विस्तृत जानकारी और उनके कार्यकर्ताओं के कार्य और उत्तरदायित्व का विवरण 'शुभदा' कार्यकर्ता को उनके परिक्षेत्र के अनुरूप अलग से उपलब्ध कराया जाता है।) mm5y1huvnqpedijboq91ry7xwbmlres गंगा सूंस (डॉल्फिन) 0 96608 6595552 6594353 2026-08-04T20:30:52Z CommonsDelinker 743 "National_aquatic_marine_mammal_of_Pakistan.jpg" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:Yann|Yann]] ने हटा दिया है। कारण: per [[:c:COM:NETCOPYVIO|]] 6595552 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = गंगा एवं सिंधु नदी डॉल्फिन | status = en | trend = down | status_system = iucn3.1 | image = | status_ref =<ref name=iucn>{{IUCN2008|assessors=Smith, B. D. and G. T. Braulik''|year=2008|id=41758|title=Platanista gangetica|downloaded=14 दिसम्बर 2008}} Database entry includes justification for why this species is endangered</ref> | image_width = 250px | image_caption = Ganges River Dolphin<br />Photographer:Brian D. Smith | image2 = Ganges and Indus river dolphin size.svg | image2_width = 250px | image2_caption = Size comparison against an average human | regnum = [[प्राणी|जंतु]] | phylum = [[कशेरुकी प्राणी|कशेरुकी]] | classis = [[स्तनधारी|स्तनपायी]] | subclassis = [[Eutheria]] | ordo = [[Cetacea]] | subordo = [[Odontoceti]] | superfamilia = [[Platanistoidea]] | familia = '''Platanistidae''' | familia_authority = [[John Edward Gray|Gray]], 1846 | genus = '''''Platanista''''' | genus_authority = Wagler, 1830 | species = '''''P. gangetica''''' | binomial = ''Platanista gangetica'' | binomial_authority = (Lebeck, 1801); (Roxburgh, 1801) | subdivision_ranks = [[Subspecies]] | subdivision = ''Platanista gangetica gangetica''<br /> ''Platanista gangetica minor'' | range_map = Cetacea_range_map_Indus_and_Ganges_River_Dolphin_2.png | range_map_width = 250px | range_map_caption = Ranges of the <font color="blue">Ganges River Dolphin</font> and of the <font color="#0cdbf7">Indus River Dolphin</font> }} '''गंगा नदी डॉल्फिन''' (''Platanista gangetica gangetica'') व '''सिंधु नदी डॉल्फिन''' (''Platanista minor minor'') मीठे पानी की [[डॉल्फिन]] की दो प्रजातियां हैं। ये [[भारत]], [[बांग्लादेश]], [[नेपाल]] तथा [[पाकिस्तान]] में पाई जाती हैं। ये मुख्यतः गंगा नदी में तथा सिंधु नदी, पाकिस्तान के [[सिंधु नदी]] के जल में पाई जाती हैं। केंद्र सरकार ने 18 मई 2009 को गंगा डॉल्फिन को भारत का राष्ट्रीय जलीय जीव घोषित किया है। गंगा नदी में पाई जाने वाली गंगा डॉल्फिन एक नेत्रहीन जलीय जीव है जिसकी घ्राण शक्ति अत्यंत तीव्र होती है। विलुप्त प्राय इस जीव की वर्तमान में भारत में 2000 से भी कम संख्या रह गयी है जिसका मुख्य कारण गंगा का बढ़ता प्रदूषण, बांधों का निर्माण एवं शिकार है। इनका शिकार मुख्यतः तेल के लिए किया जाता है जिसे अन्य मछलियों को पकड़ने के लिए चारे के रूप में प्रयोग किया जाता है। एस समय [[उत्तर प्रदेश]] के नरोरा और बिहार के पटना साहिब भागलपुर से सुल्तानगंज के बहुत थोड़े से क्षेत्र में गंगा डॉल्फिन बचीं हैं। बिहार व उत्तर प्रदेश में इसे 'सोंस' जबकि आसामी भाषा में 'शिहू' के नाम से जाना जाता है। यह इकोलोकेशन (प्रतिध्वनि निर्धारण) और सूंघने की अपार क्षमताओं से अपना शिकार और भोजन तलाशती है। यह मांसाहारी जलीय जीव है। यह प्राचीन जीव करीब 10 करोड़ साल से भारत में मौजूद है। यह मछली नहीं दरअसल एक [[स्तनधारी]] जीव है। मादा की औसत लम्बाई नर डोल्फिन से अधिक होती है। इसकी औसत आयु 28 वर्ष रिकार्ड की गयी है। 'सन ऑफ़ रिवर' कहने वाले डोल्फिन के संरक्षण के लिए सम्राट अशोक ने कई सदी पूर्व कदम उठाये थे। केंद्र सरकार ने 1972 के भारतीय [[वन्य जीव संरक्षण]] कानून के दायरे में भी गंगा डोल्फिन को शामिल किया था। 1996 में ही इंटर्नेशनल यूनियन ऑफ़ कंजर्वेशन ऑफ़ नेचर भी इन डॉल्फिनों को विलुप्त प्राय जीव घोषित कर चुका था। गंगा में डॉल्फिनों की संख्या में वृद्धि 'मिशन क्लीन गंगा' के प्रमुख आधार स्तम्भ में होगी, क्योंकि केन्द्रीय पर्यावरण एवं वन मंत्री [[जयराम रमेश]] के अनुसार जिस तरह बाघ जंगल की सेहत का प्रतीक है उसी प्रकार डॉल्फिन गंगा नदी के स्वास्थ्य की निशानी है। {{भारत के राष्ट्रीय प्रतीक}} कानपुर में डॉल्फिन की बॉडी 2 जनवरी 2026 को गंगा के पानी में उतराती हुई मिली। जाजमऊ पुल के नीचे डॉल्फिन की मौत के बाद 2 सवाल सबसे पहले उठे। पहला- गंगा का पानी जलीय जंतुओं के लिए सांस लेने लायक नहीं। दूसरा- नमामि गंगे अभियान के बावजूद गंगा स्वच्छ क्यों नहीं हुईं? गंगा में जहां डॉल्फिन मरी, वहां 7 नाले गिरते हैं:कानपुर में 2 घाट पर काला-बदबूदार पानी मिला, पीने लायक भी नहीं == सन्दर्भ == {{reflist}} {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{wikispecies}} {{commons}} * [https://web.archive.org/web/20071124030514/http://video.google.com/videoplay?docid=677986969455922998&pr=goog-sl Video of 10 Dolphin Sitings by Humbal] * ARKive - [https://web.archive.org/web/20081010170430/http://www.arkive.org/species/GES//mammals/Platanista_gangetica/ images and movies of the ganges river dolphin ''(Platanista gangetica)''] * [https://web.archive.org/web/20030707180355/http://www.wcmc.org.uk/cms/reports/small_cetaceans/data/P_gangetica/p_gangetica.htm Convention on Migratory Species page on the Ganges River Dolphin] * [https://web.archive.org/web/20041010060005/http://www.press.jhu.edu/books/walkers_mammals_of_the_world/cetacea/cetacea.platanistidae.platanista.html Walker's Mammals of the World Online - Ganges River Dolphin] * [https://web.archive.org/web/20110724173058/http://www.wdcs.org/ Whale & Dolphin Conservation Society (WDCS)] * [http://www.panda.org/what_we_do/endangered_species/endangered_species_list/cetaceans/about/river_dolphins/ganges_river_dolphin/ World Wide Fund for Nature (WWF) - species profile for the Ganges River dolphin] * [https://web.archive.org/web/20090510215856/http://www.wdcs.org/international_regions/west_indian_ocean/index.php WDCS: dolphins and whales of west indi ocean] <!-- [[श्रेणी:River dolphins]] [[श्रेणी:Mammals of Asia]] [[श्रेणी:Mammals of Pakistan]] [[श्रेणी:Mammals of India]] [[श्रेणी:EDGE Species]] [[श्रेणी:Monotypic animal genera]] --> [[श्रेणी:गंगा नदी]] [[श्रेणी:स्तनधारी]] 8d4rl6x7tf0cp4xtrqu1menxxk4ra8q वामन शिवराम आप्टे 0 96671 6595451 6239096 2026-08-04T13:14:26Z Dr.jagdish 3543 /* जीवनी */ 6595451 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Vaman-Shivaram-Apte.jpg|right|200px|thumb|वामन शिवराम आप्टे]] '''वामन शिवराम आप्टे''' (1858-1892) [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] के महान पंडित एवं शिक्षाविद थे। उनके द्वारा रचित ग्रन्थों में "स्टूडेंट्स् गाइड टु संस्कृत कांपोज़ीशन" तथा इंग्लिश-संस्कृत और संस्कृत-इंग्लिश कोश विशेष प्रसिद्ध हैं। इनमें प्रथम पुस्तक के रूप में उनकी कीर्ति चिरस्थायी है। इस पुस्तक में संस्कृत वाक्यरचना के संबंध में उनके विचार नवीन हैं और उनकी बुद्धिमत्ता के परिचायक हैं। यह पुस्तक [[भारत]] में ही नहीं, बाहर भी सर्वत्र मान्य है। == जीवनी == वामन शिवराम आप्टे का जन्म सन् १८५८ में कोंकण के [[सावन्तवाड़ी रियासत]] के आसोलीपाल (Asolopal (Banda Pets)) नामक एक छोटे से गाँव में एक समृद्ध परिवार में हुआ था। उनकी प्राथमिक शिक्षा गाँव में ही हुई। उनके पिताजी एक अत्यन्त सज्जन पण्डित थे। जब वे आठ वर्ष के थे तभी उनके पिताजी का देहान्त हो गया। उनकी माताजी अपने दोनों बेटों (वामन और उनके बड़े भाई) के साथ [[कोल्हापुर]] आ गयीं और बड़ी कठिनाई से अपने दोनो बेटों का पालन-पोषण किया। किन्तु तीन वर्ष के भीतर ही उनका और उनके बड़े बेटे का भी देहान्त हो गया और इस प्रकार वामन अनाथ हो गये। वामन बड़े ही मेधावी एवं बुद्धिमान थे। उनकी मेधा से प्रभावित राजाराम हाई स्कूल के प्रधानाध्यापक श्री एम एम् कुन्टे ने उनकी सहायता की। इस प्रकार वामन का स्कूली जीवन बिना कठिनाई के पार हो गया। उन्होने सन् १९७३ में मैट्रिक की परीक्षा ९०% से भी अधिक अंकों से उत्तीर्ण की। प्रो कीलहोर्न (Prof. Kielhorn) चाहते थे कि वामन सीधे उनके साथ रहकर [[डेकन कॉलेज]] में पढ़ें। वहाँ भी वामन ने अपनी प्रतिभा प्रदर्शित की और सन् १८७७ में बीए की परीक्षा में भाऊ दाई संस्कृत पुरस्कार जीता। इसके बाद [[गणित]] में एम ए की परीक्षा सन् १८७९ में प्रथम श्रेणी में उत्तीर्ण की और भगवानदास छात्रवृत्ति पाई। इनती योग्यता और प्रतिभा के बल पर वामन चाहते तो उन्हे बहुत अच्छी सरकारी नौकरी मिल जाती। किन्तु उनके मन में देशभक्ति की प्रबल भावना थी। आधुनिक [[मराठी भाषा|मराठी]] एवं [[बुनियादी शिक्षा|राष्ट्रीय शिक्षा]] के जनक [[विष्णु कृष्ण चिपलूणकर|विष्णु शास्त्री चिपलूणकर]] ने उनकी इस भावना को और भी प्रबल किया। इस प्रकार वामन जी ने निश्चय किया कि वे राष्ट्रीय शिक्षा के लिये काम करेंगे। उन्होने सन् १८८० में न्यू इंग्लिश स्कूल के संस्थापकों के साथ मिलकर इसका काम आगे बढ़ाया। 1881 में "[[केसरी]]" और "[[मराठा]]" पत्रों का जन्म हुआ। उन्होंने इन पत्रों तथा न्यू इंग्लिश स्कूल के चलाने में [[विष्णु कृष्ण चिपलूणकर|विष्णु शास्त्री चिपलूणकर]], [[बाल गंगाधर तिलक|लोकमान्य तिलक]], [[गोपाल गणेश आगरकर|गोपालराव आगरकर]] तथा महादेवराव नामजोशी के साथ मिलकर कार्य किया था। न्यू इंग्लिश स्कूल की सेवा आपने अध्यापक और व्यवस्थापक के रूप में की। इस स्कूल के अनुशासन की ख्याति सर्वत्र थी। 1882 में सरकारी शिक्षा आयोग के सम्मुख उन्होंने अपने विचार प्रस्तुत किए थे। 1885 में वे फर्ग्यूसन कॉलेज के प्रधानाध्यपक नियुक्त हुए। इस कॉलेज की वर्धमान प्रतिष्ठा और कीर्ति के पीछे उनका निरन्तर उद्योग और प्रयत्न था। ९ अगस्त १८९२ में ३४ वर्ष की अल्पायु में उनका निधन हो गया। ===पारिवारिक जीवन=== उनके पारिवारिक जीवन के विषय में बहुत कम ज्ञात है। सन १८७६ में १९ वर्ष की अवस्था में उनका [[विवाह]] हुआ। उनकी पत्नी प्रसिद्ध अर्थशास्त्री [[गणेश व्यंकटेश जोशी|जी वी जोशी]] (उपाख्य 'सार्वजनिक काका' ; 1851-1911) की पुत्री थीं और विवाह के समय उनकी आयु ८ वर्ष थी। श्री आपटे की एक ही कन्या थी जिसका नाम 'गोदावरी' था। बचपन में ही गोदावरी का विवाह [[तासगाँव]] के परशुराम दामोदर जोग के साथ हुआ। ==कृतियाँ== * द स्टुडेण्ट्स गाइड टू संस्कृत कम्पोजिशन (1881) * द स्टुडेण्ट्स हैण्डबुक ऑफ प्रोग्रेसिव इक्सरसाइजेज, भाग-१, भाग-२ * द स्टुडेण्ट्स इंग्लिश-संस्कृत डिक्शनरी (1884) : ISBN 9788120800458. * द स्टुडेण्ट्स संस्कृत-इंग्लिश डिक्शनरी * द प्रैक्टिकल संस्कृत-इंग्लिश डिक्शनरी (1890) : ISBN 9788120815681 * कुसुम-माला (1891) ==शिक्षणविषयक विचार== वामन शिवराम आप्टे के शिक्षण से सम्बन्धित कुछ विचार ये हैं- * शिक्षण उत्तरोत्तर निःशुल्क किया जाना चाहिये। * सरकारी शिक्षण पद्धति में परिवर्तन और प्रगति होनी चाहिये। * अशासकीय विद्यालयों में शैक्षणिक स्वतन्त्रता होनी चाहिये। * सरकार के अनुदान से चलने वाले संस्थानों के आन्तरिक प्रशासन में सरकार का हस्तक्षेप नहीं होना चाहिये। * शिक्षण का माध्यम [[मातृभाषा]] ही होनी चाहिये। * शिक्षण का आदर्श भारतीय हो। * पाठ्यपुस्तकें भारतीय विद्याओं से परिपूर्ण होनी चाहिये। * [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] आदि विषयों का शिक्षण भारतीयों के अधीन होना चाहिये। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20121215052458/http://books.google.co.in/books?id=bsSZ27z5fSYC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false '''संस्कृत-हिन्दी कोश''' (राज संस्करण)] (गूगल पुस्तक ; रचनाकार - वामन शिवराम आप्टे) * [https://web.archive.org/web/20160306071546/https://books.google.co.in/books?id=4ArxvCxV1l4C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false द स्टुडेण्ट्स संस्कृत-इंग्लिश डिक्शनरी] (गूगल पुस्तक) * [https://github.com/sanskrit-coders/stardict-sanskrit/blob/master/sa-head/apte-sa/apte-sa.babylon आप्टे संस्कृत-अंग्रेजी कोश]{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} (१६ एम बी ; टेक्स्ट फाइल ; बेबीलोन शैली) * [https://web.archive.org/web/20180227145944/http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/aequery/index.html आप्टे अंग्रेजी-संस्कृत शब्दकोश] (आनलाइन) * [http://books.google.co.in/books?id=RdVwfC0Dl7wC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false The Student's English-Sanskrit Dictionary] (गूगल पुस्तक ; लेखक - Vaman Shivaram Apte) * [https://web.archive.org/web/20160305010358/https://archive.org/details/studentsenglishs00apterich The student's English-Sanskrit dictionary] * [https://web.archive.org/web/20160418211740/https://archive.org/details/practicalsanskri00apteuoft द प्रैक्टिकल इंग्लिश-संस्कृत डिक्शनरी] (archive.org) * [https://web.archive.org/web/20100226164543/http://www.payer.de/apte/apte00.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Preface and Introductory] ** [https://web.archive.org/web/20111021025423/http://www.payer.de/apte/apte01.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson I] ** [https://web.archive.org/web/20111021034237/http://www.payer.de/apte/apte02.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson II] ** [https://web.archive.org/web/20111021032731/http://www.payer.de/apte/apte03.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson III] ** [https://web.archive.org/web/20111021033418/http://www.payer.de/apte/apte04.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson IV] ** [https://web.archive.org/web/20110727232751/http://www.payer.de/apte/apte05.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson V] ** [https://web.archive.org/web/20111021024800/http://www.payer.de/apte/apte06.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson VI] ** [https://web.archive.org/web/20110828042611/http://www.payer.de/apte/apte07.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson VII] [[श्रेणी:कोशकार]] [[श्रेणी:संस्कृत]] l44fam30wll89ed92d1v1g47u3e24kw 6595452 6595451 2026-08-04T13:14:54Z Dr.jagdish 3543 /* जीवनी */ 6595452 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Vaman-Shivaram-Apte.jpg|right|200px|thumb|वामन शिवराम आप्टे]] '''वामन शिवराम आप्टे''' (1858-1892) [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] के महान पंडित एवं शिक्षाविद थे। उनके द्वारा रचित ग्रन्थों में "स्टूडेंट्स् गाइड टु संस्कृत कांपोज़ीशन" तथा इंग्लिश-संस्कृत और संस्कृत-इंग्लिश कोश विशेष प्रसिद्ध हैं। इनमें प्रथम पुस्तक के रूप में उनकी कीर्ति चिरस्थायी है। इस पुस्तक में संस्कृत वाक्यरचना के संबंध में उनके विचार नवीन हैं और उनकी बुद्धिमत्ता के परिचायक हैं। यह पुस्तक [[भारत]] में ही नहीं, बाहर भी सर्वत्र मान्य है। == जीवनी == वामन शिवराम आप्टे का जन्म सन् १८५८ में कोंकण के [[सावन्तवाड़ी रियासत]] के आसोलीपाल (Asolopal (Banda Pets)) नामक एक छोटे से गाँव में एक समृद्ध परिवार में हुआ था। उनकी प्राथमिक शिक्षा गाँव में ही हुई। उनके पिताजी एक अत्यन्त सज्जन पण्डित थे। जब वे आठ वर्ष के थे तभी उनके पिताजी का देहान्त हो गया। उनकी माताजी अपने दोनों बेटों (वामन और उनके बड़े भाई) के साथ [[कोल्हापुर]] आ गयीं और बड़ी कठिनाई से अपने दोनो बेटों का पालन-पोषण किया। किन्तु तीन वर्ष के भीतर ही उनका और उनके बड़े बेटे का भी देहान्त हो गया और इस प्रकार वामन अनाथ हो गये। वामन बड़े ही मेधावी एवं बुद्धिमान थे। उनकी मेधा से प्रभावित राजाराम हाई स्कूल के प्रधानाध्यापक श्री एम एम् कुन्टे ने उनकी सहायता की। इस प्रकार वामन का स्कूली जीवन बिना कठिनाई के पार हो गया। उन्होंने सन् १९७३ में मैट्रिक की परीक्षा ९०% से भी अधिक अंकों से उत्तीर्ण की। प्रो कीलहोर्न (Prof. Kielhorn) चाहते थे कि वामन सीधे उनके साथ रहकर [[डेकन कॉलेज]] में पढ़ें। वहाँ भी वामन ने अपनी प्रतिभा प्रदर्शित की और सन् १८७७ में बीए की परीक्षा में भाऊ दाई संस्कृत पुरस्कार जीता। इसके बाद [[गणित]] में एम ए की परीक्षा सन् १८७९ में प्रथम श्रेणी में उत्तीर्ण की और भगवानदास छात्रवृत्ति पाई। इनती योग्यता और प्रतिभा के बल पर वामन चाहते तो उन्हे बहुत अच्छी सरकारी नौकरी मिल जाती। किन्तु उनके मन में देशभक्ति की प्रबल भावना थी। आधुनिक [[मराठी भाषा|मराठी]] एवं [[बुनियादी शिक्षा|राष्ट्रीय शिक्षा]] के जनक [[विष्णु कृष्ण चिपलूणकर|विष्णु शास्त्री चिपलूणकर]] ने उनकी इस भावना को और भी प्रबल किया। इस प्रकार वामन जी ने निश्चय किया कि वे राष्ट्रीय शिक्षा के लिये काम करेंगे। उन्होने सन् १८८० में न्यू इंग्लिश स्कूल के संस्थापकों के साथ मिलकर इसका काम आगे बढ़ाया। 1881 में "[[केसरी]]" और "[[मराठा]]" पत्रों का जन्म हुआ। उन्होंने इन पत्रों तथा न्यू इंग्लिश स्कूल के चलाने में [[विष्णु कृष्ण चिपलूणकर|विष्णु शास्त्री चिपलूणकर]], [[बाल गंगाधर तिलक|लोकमान्य तिलक]], [[गोपाल गणेश आगरकर|गोपालराव आगरकर]] तथा महादेवराव नामजोशी के साथ मिलकर कार्य किया था। न्यू इंग्लिश स्कूल की सेवा आपने अध्यापक और व्यवस्थापक के रूप में की। इस स्कूल के अनुशासन की ख्याति सर्वत्र थी। 1882 में सरकारी शिक्षा आयोग के सम्मुख उन्होंने अपने विचार प्रस्तुत किए थे। 1885 में वे फर्ग्यूसन कॉलेज के प्रधानाध्यपक नियुक्त हुए। इस कॉलेज की वर्धमान प्रतिष्ठा और कीर्ति के पीछे उनका निरन्तर उद्योग और प्रयत्न था। ९ अगस्त १८९२ में ३४ वर्ष की अल्पायु में उनका निधन हो गया। ===पारिवारिक जीवन=== उनके पारिवारिक जीवन के विषय में बहुत कम ज्ञात है। सन १८७६ में १९ वर्ष की अवस्था में उनका [[विवाह]] हुआ। उनकी पत्नी प्रसिद्ध अर्थशास्त्री [[गणेश व्यंकटेश जोशी|जी वी जोशी]] (उपाख्य 'सार्वजनिक काका' ; 1851-1911) की पुत्री थीं और विवाह के समय उनकी आयु ८ वर्ष थी। श्री आपटे की एक ही कन्या थी जिसका नाम 'गोदावरी' था। बचपन में ही गोदावरी का विवाह [[तासगाँव]] के परशुराम दामोदर जोग के साथ हुआ। ==कृतियाँ== * द स्टुडेण्ट्स गाइड टू संस्कृत कम्पोजिशन (1881) * द स्टुडेण्ट्स हैण्डबुक ऑफ प्रोग्रेसिव इक्सरसाइजेज, भाग-१, भाग-२ * द स्टुडेण्ट्स इंग्लिश-संस्कृत डिक्शनरी (1884) : ISBN 9788120800458. * द स्टुडेण्ट्स संस्कृत-इंग्लिश डिक्शनरी * द प्रैक्टिकल संस्कृत-इंग्लिश डिक्शनरी (1890) : ISBN 9788120815681 * कुसुम-माला (1891) ==शिक्षणविषयक विचार== वामन शिवराम आप्टे के शिक्षण से सम्बन्धित कुछ विचार ये हैं- * शिक्षण उत्तरोत्तर निःशुल्क किया जाना चाहिये। * सरकारी शिक्षण पद्धति में परिवर्तन और प्रगति होनी चाहिये। * अशासकीय विद्यालयों में शैक्षणिक स्वतन्त्रता होनी चाहिये। * सरकार के अनुदान से चलने वाले संस्थानों के आन्तरिक प्रशासन में सरकार का हस्तक्षेप नहीं होना चाहिये। * शिक्षण का माध्यम [[मातृभाषा]] ही होनी चाहिये। * शिक्षण का आदर्श भारतीय हो। * पाठ्यपुस्तकें भारतीय विद्याओं से परिपूर्ण होनी चाहिये। * [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] आदि विषयों का शिक्षण भारतीयों के अधीन होना चाहिये। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20121215052458/http://books.google.co.in/books?id=bsSZ27z5fSYC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false '''संस्कृत-हिन्दी कोश''' (राज संस्करण)] (गूगल पुस्तक ; रचनाकार - वामन शिवराम आप्टे) * [https://web.archive.org/web/20160306071546/https://books.google.co.in/books?id=4ArxvCxV1l4C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false द स्टुडेण्ट्स संस्कृत-इंग्लिश डिक्शनरी] (गूगल पुस्तक) * [https://github.com/sanskrit-coders/stardict-sanskrit/blob/master/sa-head/apte-sa/apte-sa.babylon आप्टे संस्कृत-अंग्रेजी कोश]{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} (१६ एम बी ; टेक्स्ट फाइल ; बेबीलोन शैली) * [https://web.archive.org/web/20180227145944/http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/aequery/index.html आप्टे अंग्रेजी-संस्कृत शब्दकोश] (आनलाइन) * [http://books.google.co.in/books?id=RdVwfC0Dl7wC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false The Student's English-Sanskrit Dictionary] (गूगल पुस्तक ; लेखक - Vaman Shivaram Apte) * [https://web.archive.org/web/20160305010358/https://archive.org/details/studentsenglishs00apterich The student's English-Sanskrit dictionary] * [https://web.archive.org/web/20160418211740/https://archive.org/details/practicalsanskri00apteuoft द प्रैक्टिकल इंग्लिश-संस्कृत डिक्शनरी] (archive.org) * [https://web.archive.org/web/20100226164543/http://www.payer.de/apte/apte00.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Preface and Introductory] ** [https://web.archive.org/web/20111021025423/http://www.payer.de/apte/apte01.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson I] ** [https://web.archive.org/web/20111021034237/http://www.payer.de/apte/apte02.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson II] ** [https://web.archive.org/web/20111021032731/http://www.payer.de/apte/apte03.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson III] ** [https://web.archive.org/web/20111021033418/http://www.payer.de/apte/apte04.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson IV] ** [https://web.archive.org/web/20110727232751/http://www.payer.de/apte/apte05.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson V] ** [https://web.archive.org/web/20111021024800/http://www.payer.de/apte/apte06.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson VI] ** [https://web.archive.org/web/20110828042611/http://www.payer.de/apte/apte07.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson VII] [[श्रेणी:कोशकार]] [[श्रेणी:संस्कृत]] pax717uo61fncrs8auymdtpzw1adn3d 6595454 6595452 2026-08-04T13:15:55Z Dr.jagdish 3543 /* जीवनी */ 6595454 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Vaman-Shivaram-Apte.jpg|right|200px|thumb|वामन शिवराम आप्टे]] '''वामन शिवराम आप्टे''' (1858-1892) [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] के महान पंडित एवं शिक्षाविद थे। उनके द्वारा रचित ग्रन्थों में "स्टूडेंट्स् गाइड टु संस्कृत कांपोज़ीशन" तथा इंग्लिश-संस्कृत और संस्कृत-इंग्लिश कोश विशेष प्रसिद्ध हैं। इनमें प्रथम पुस्तक के रूप में उनकी कीर्ति चिरस्थायी है। इस पुस्तक में संस्कृत वाक्यरचना के संबंध में उनके विचार नवीन हैं और उनकी बुद्धिमत्ता के परिचायक हैं। यह पुस्तक [[भारत]] में ही नहीं, बाहर भी सर्वत्र मान्य है। == जीवनी == वामन शिवराम आप्टे का जन्म सन् १८५८ में कोंकण के [[सावन्तवाड़ी रियासत]] के आसोलीपाल (Asolopal (Banda Pets)) नामक एक छोटे से गाँव में एक समृद्ध परिवार में हुआ था। उनकी प्राथमिक शिक्षा गाँव में ही हुई। उनके पिताजी एक अत्यन्त सज्जन पण्डित थे। जब वे आठ वर्ष के थे तभी उनके पिताजी का देहान्त हो गया। उनकी माताजी अपने दोनों बेटों (वामन और उनके बड़े भाई) के साथ [[कोल्हापुर]] आ गयीं और बड़ी कठिनाई से अपने दोनो बेटों का पालन-पोषण किया। किन्तु तीन वर्ष के भीतर ही उनका और उनके बड़े बेटे का भी देहान्त हो गया और इस प्रकार वामन अनाथ हो गये। वामन बड़े ही मेधावी एवं बुद्धिमान थे। उनकी मेधा से प्रभावित राजाराम हाई स्कूल के प्रधानाध्यापक श्री एम एम् कुन्टे ने उनकी सहायता की। इस प्रकार वामन का स्कूली जीवन बिना कठिनाई के पार हो गया। उन्होंने सन् १९७३ में मैट्रिक की परीक्षा ९०% से भी अधिक अंकों से उत्तीर्ण की। प्रो कीलहोर्न (Prof. Kielhorn) चाहते थे कि वामन सीधे उनके साथ रहकर [[डेकन कॉलेज]] में पढ़ें। वहाँ भी वामन ने अपनी प्रतिभा प्रदर्शित की और सन् १८७७ में बीए की परीक्षा में भाऊ दाई संस्कृत पुरस्कार जीता। इसके बाद [[गणित]] में एम ए की परीक्षा सन् १८७९ में प्रथम श्रेणी में उत्तीर्ण की और भगवानदास छात्रवृत्ति पाई। इनती योग्यता और प्रतिभा के बल पर वामन चाहते तो उन्हें बहुत अच्छी सरकारी नौकरी मिल जाती। किन्तु उनके मन में देशभक्ति की प्रबल भावना थी। आधुनिक [[मराठी भाषा|मराठी]] एवं [[बुनियादी शिक्षा|राष्ट्रीय शिक्षा]] के जनक [[विष्णु कृष्ण चिपलूणकर|विष्णु शास्त्री चिपलूणकर]] ने उनकी इस भावना को और भी प्रबल किया। इस प्रकार वामन जी ने निश्चय किया कि वे राष्ट्रीय शिक्षा के लिये काम करेंगे। उन्होंने सन् १८८० में न्यू इंग्लिश स्कूल के संस्थापकों के साथ मिलकर इसका काम आगे बढ़ाया। 1881 में "[[केसरी]]" और "[[मराठा]]" पत्रों का जन्म हुआ। उन्होंने इन पत्रों तथा न्यू इंग्लिश स्कूल के चलाने में [[विष्णु कृष्ण चिपलूणकर|विष्णु शास्त्री चिपलूणकर]], [[बाल गंगाधर तिलक|लोकमान्य तिलक]], [[गोपाल गणेश आगरकर|गोपालराव आगरकर]] तथा महादेवराव नामजोशी के साथ मिलकर कार्य किया था। न्यू इंग्लिश स्कूल की सेवा आपने अध्यापक और व्यवस्थापक के रूप में की। इस स्कूल के अनुशासन की ख्याति सर्वत्र थी। 1882 में सरकारी शिक्षा आयोग के सम्मुख उन्होंने अपने विचार प्रस्तुत किए थे। 1885 में वे फर्ग्यूसन कॉलेज के प्रधानाध्यपक नियुक्त हुए। इस कॉलेज की वर्धमान प्रतिष्ठा और कीर्ति के पीछे उनका निरन्तर उद्योग और प्रयत्न था। ९ अगस्त १८९२ में ३४ वर्ष की अल्पायु में उनका निधन हो गया। ===पारिवारिक जीवन=== उनके पारिवारिक जीवन के विषय में बहुत कम ज्ञात है। सन १८७६ में १९ वर्ष की अवस्था में उनका [[विवाह]] हुआ। उनकी पत्नी प्रसिद्ध अर्थशास्त्री [[गणेश व्यंकटेश जोशी|जी वी जोशी]] (उपाख्य 'सार्वजनिक काका' ; 1851-1911) की पुत्री थीं और विवाह के समय उनकी आयु ८ वर्ष थी। श्री आपटे की एक ही कन्या थी जिसका नाम 'गोदावरी' था। बचपन में ही गोदावरी का विवाह [[तासगाँव]] के परशुराम दामोदर जोग के साथ हुआ। ==कृतियाँ== * द स्टुडेण्ट्स गाइड टू संस्कृत कम्पोजिशन (1881) * द स्टुडेण्ट्स हैण्डबुक ऑफ प्रोग्रेसिव इक्सरसाइजेज, भाग-१, भाग-२ * द स्टुडेण्ट्स इंग्लिश-संस्कृत डिक्शनरी (1884) : ISBN 9788120800458. * द स्टुडेण्ट्स संस्कृत-इंग्लिश डिक्शनरी * द प्रैक्टिकल संस्कृत-इंग्लिश डिक्शनरी (1890) : ISBN 9788120815681 * कुसुम-माला (1891) ==शिक्षणविषयक विचार== वामन शिवराम आप्टे के शिक्षण से सम्बन्धित कुछ विचार ये हैं- * शिक्षण उत्तरोत्तर निःशुल्क किया जाना चाहिये। * सरकारी शिक्षण पद्धति में परिवर्तन और प्रगति होनी चाहिये। * अशासकीय विद्यालयों में शैक्षणिक स्वतन्त्रता होनी चाहिये। * सरकार के अनुदान से चलने वाले संस्थानों के आन्तरिक प्रशासन में सरकार का हस्तक्षेप नहीं होना चाहिये। * शिक्षण का माध्यम [[मातृभाषा]] ही होनी चाहिये। * शिक्षण का आदर्श भारतीय हो। * पाठ्यपुस्तकें भारतीय विद्याओं से परिपूर्ण होनी चाहिये। * [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] आदि विषयों का शिक्षण भारतीयों के अधीन होना चाहिये। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20121215052458/http://books.google.co.in/books?id=bsSZ27z5fSYC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false '''संस्कृत-हिन्दी कोश''' (राज संस्करण)] (गूगल पुस्तक ; रचनाकार - वामन शिवराम आप्टे) * [https://web.archive.org/web/20160306071546/https://books.google.co.in/books?id=4ArxvCxV1l4C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false द स्टुडेण्ट्स संस्कृत-इंग्लिश डिक्शनरी] (गूगल पुस्तक) * [https://github.com/sanskrit-coders/stardict-sanskrit/blob/master/sa-head/apte-sa/apte-sa.babylon आप्टे संस्कृत-अंग्रेजी कोश]{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} (१६ एम बी ; टेक्स्ट फाइल ; बेबीलोन शैली) * [https://web.archive.org/web/20180227145944/http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/aequery/index.html आप्टे अंग्रेजी-संस्कृत शब्दकोश] (आनलाइन) * [http://books.google.co.in/books?id=RdVwfC0Dl7wC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false The Student's English-Sanskrit Dictionary] (गूगल पुस्तक ; लेखक - Vaman Shivaram Apte) * [https://web.archive.org/web/20160305010358/https://archive.org/details/studentsenglishs00apterich The student's English-Sanskrit dictionary] * [https://web.archive.org/web/20160418211740/https://archive.org/details/practicalsanskri00apteuoft द प्रैक्टिकल इंग्लिश-संस्कृत डिक्शनरी] (archive.org) * [https://web.archive.org/web/20100226164543/http://www.payer.de/apte/apte00.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Preface and Introductory] ** [https://web.archive.org/web/20111021025423/http://www.payer.de/apte/apte01.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson I] ** [https://web.archive.org/web/20111021034237/http://www.payer.de/apte/apte02.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson II] ** [https://web.archive.org/web/20111021032731/http://www.payer.de/apte/apte03.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson III] ** [https://web.archive.org/web/20111021033418/http://www.payer.de/apte/apte04.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson IV] ** [https://web.archive.org/web/20110727232751/http://www.payer.de/apte/apte05.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson V] ** [https://web.archive.org/web/20111021024800/http://www.payer.de/apte/apte06.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson VI] ** [https://web.archive.org/web/20110828042611/http://www.payer.de/apte/apte07.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson VII] [[श्रेणी:कोशकार]] [[श्रेणी:संस्कृत]] cht2687pegmukakkw3vvce9ck4q1qy8 6595455 6595454 2026-08-04T13:16:45Z Dr.jagdish 3543 /* पारिवारिक जीवन */ 6595455 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Vaman-Shivaram-Apte.jpg|right|200px|thumb|वामन शिवराम आप्टे]] '''वामन शिवराम आप्टे''' (1858-1892) [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] के महान पंडित एवं शिक्षाविद थे। उनके द्वारा रचित ग्रन्थों में "स्टूडेंट्स् गाइड टु संस्कृत कांपोज़ीशन" तथा इंग्लिश-संस्कृत और संस्कृत-इंग्लिश कोश विशेष प्रसिद्ध हैं। इनमें प्रथम पुस्तक के रूप में उनकी कीर्ति चिरस्थायी है। इस पुस्तक में संस्कृत वाक्यरचना के संबंध में उनके विचार नवीन हैं और उनकी बुद्धिमत्ता के परिचायक हैं। यह पुस्तक [[भारत]] में ही नहीं, बाहर भी सर्वत्र मान्य है। == जीवनी == वामन शिवराम आप्टे का जन्म सन् १८५८ में कोंकण के [[सावन्तवाड़ी रियासत]] के आसोलीपाल (Asolopal (Banda Pets)) नामक एक छोटे से गाँव में एक समृद्ध परिवार में हुआ था। उनकी प्राथमिक शिक्षा गाँव में ही हुई। उनके पिताजी एक अत्यन्त सज्जन पण्डित थे। जब वे आठ वर्ष के थे तभी उनके पिताजी का देहान्त हो गया। उनकी माताजी अपने दोनों बेटों (वामन और उनके बड़े भाई) के साथ [[कोल्हापुर]] आ गयीं और बड़ी कठिनाई से अपने दोनो बेटों का पालन-पोषण किया। किन्तु तीन वर्ष के भीतर ही उनका और उनके बड़े बेटे का भी देहान्त हो गया और इस प्रकार वामन अनाथ हो गये। वामन बड़े ही मेधावी एवं बुद्धिमान थे। उनकी मेधा से प्रभावित राजाराम हाई स्कूल के प्रधानाध्यापक श्री एम एम् कुन्टे ने उनकी सहायता की। इस प्रकार वामन का स्कूली जीवन बिना कठिनाई के पार हो गया। उन्होंने सन् १९७३ में मैट्रिक की परीक्षा ९०% से भी अधिक अंकों से उत्तीर्ण की। प्रो कीलहोर्न (Prof. Kielhorn) चाहते थे कि वामन सीधे उनके साथ रहकर [[डेकन कॉलेज]] में पढ़ें। वहाँ भी वामन ने अपनी प्रतिभा प्रदर्शित की और सन् १८७७ में बीए की परीक्षा में भाऊ दाई संस्कृत पुरस्कार जीता। इसके बाद [[गणित]] में एम ए की परीक्षा सन् १८७९ में प्रथम श्रेणी में उत्तीर्ण की और भगवानदास छात्रवृत्ति पाई। इनती योग्यता और प्रतिभा के बल पर वामन चाहते तो उन्हें बहुत अच्छी सरकारी नौकरी मिल जाती। किन्तु उनके मन में देशभक्ति की प्रबल भावना थी। आधुनिक [[मराठी भाषा|मराठी]] एवं [[बुनियादी शिक्षा|राष्ट्रीय शिक्षा]] के जनक [[विष्णु कृष्ण चिपलूणकर|विष्णु शास्त्री चिपलूणकर]] ने उनकी इस भावना को और भी प्रबल किया। इस प्रकार वामन जी ने निश्चय किया कि वे राष्ट्रीय शिक्षा के लिये काम करेंगे। उन्होंने सन् १८८० में न्यू इंग्लिश स्कूल के संस्थापकों के साथ मिलकर इसका काम आगे बढ़ाया। 1881 में "[[केसरी]]" और "[[मराठा]]" पत्रों का जन्म हुआ। उन्होंने इन पत्रों तथा न्यू इंग्लिश स्कूल के चलाने में [[विष्णु कृष्ण चिपलूणकर|विष्णु शास्त्री चिपलूणकर]], [[बाल गंगाधर तिलक|लोकमान्य तिलक]], [[गोपाल गणेश आगरकर|गोपालराव आगरकर]] तथा महादेवराव नामजोशी के साथ मिलकर कार्य किया था। न्यू इंग्लिश स्कूल की सेवा आपने अध्यापक और व्यवस्थापक के रूप में की। इस स्कूल के अनुशासन की ख्याति सर्वत्र थी। 1882 में सरकारी शिक्षा आयोग के सम्मुख उन्होंने अपने विचार प्रस्तुत किए थे। 1885 में वे फर्ग्यूसन कॉलेज के प्रधानाध्यपक नियुक्त हुए। इस कॉलेज की वर्धमान प्रतिष्ठा और कीर्ति के पीछे उनका निरन्तर उद्योग और प्रयत्न था। ९ अगस्त १८९२ में ३४ वर्ष की अल्पायु में उनका निधन हो गया। ===पारिवारिक जीवन=== उनके पारिवारिक जीवन के विषय में बहुत कम ज्ञात है। सन १८७६ में १९ वर्ष की अवस्था में उनका [[विवाह]] हुआ। उनकी पत्नी प्रसिद्ध अर्थशास्त्री [[गणेश व्यंकटेश जोशी|जी वी जोशी]] (उपाख्य 'सार्वजनिक काका' ; 1851-1911) की पुत्री थीं और विवाह के समय उनकी आयु ८ वर्ष थी। श्री आप्टे की एक ही कन्या थी जिसका नाम 'गोदावरी' था। बचपन में ही गोदावरी का विवाह [[तासगाँव]] के परशुराम दामोदर जोग के साथ हुआ। ==कृतियाँ== * द स्टुडेण्ट्स गाइड टू संस्कृत कम्पोजिशन (1881) * द स्टुडेण्ट्स हैण्डबुक ऑफ प्रोग्रेसिव इक्सरसाइजेज, भाग-१, भाग-२ * द स्टुडेण्ट्स इंग्लिश-संस्कृत डिक्शनरी (1884) : ISBN 9788120800458. * द स्टुडेण्ट्स संस्कृत-इंग्लिश डिक्शनरी * द प्रैक्टिकल संस्कृत-इंग्लिश डिक्शनरी (1890) : ISBN 9788120815681 * कुसुम-माला (1891) ==शिक्षणविषयक विचार== वामन शिवराम आप्टे के शिक्षण से सम्बन्धित कुछ विचार ये हैं- * शिक्षण उत्तरोत्तर निःशुल्क किया जाना चाहिये। * सरकारी शिक्षण पद्धति में परिवर्तन और प्रगति होनी चाहिये। * अशासकीय विद्यालयों में शैक्षणिक स्वतन्त्रता होनी चाहिये। * सरकार के अनुदान से चलने वाले संस्थानों के आन्तरिक प्रशासन में सरकार का हस्तक्षेप नहीं होना चाहिये। * शिक्षण का माध्यम [[मातृभाषा]] ही होनी चाहिये। * शिक्षण का आदर्श भारतीय हो। * पाठ्यपुस्तकें भारतीय विद्याओं से परिपूर्ण होनी चाहिये। * [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] आदि विषयों का शिक्षण भारतीयों के अधीन होना चाहिये। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20121215052458/http://books.google.co.in/books?id=bsSZ27z5fSYC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false '''संस्कृत-हिन्दी कोश''' (राज संस्करण)] (गूगल पुस्तक ; रचनाकार - वामन शिवराम आप्टे) * [https://web.archive.org/web/20160306071546/https://books.google.co.in/books?id=4ArxvCxV1l4C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false द स्टुडेण्ट्स संस्कृत-इंग्लिश डिक्शनरी] (गूगल पुस्तक) * [https://github.com/sanskrit-coders/stardict-sanskrit/blob/master/sa-head/apte-sa/apte-sa.babylon आप्टे संस्कृत-अंग्रेजी कोश]{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} (१६ एम बी ; टेक्स्ट फाइल ; बेबीलोन शैली) * [https://web.archive.org/web/20180227145944/http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/aequery/index.html आप्टे अंग्रेजी-संस्कृत शब्दकोश] (आनलाइन) * [http://books.google.co.in/books?id=RdVwfC0Dl7wC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false The Student's English-Sanskrit Dictionary] (गूगल पुस्तक ; लेखक - Vaman Shivaram Apte) * [https://web.archive.org/web/20160305010358/https://archive.org/details/studentsenglishs00apterich The student's English-Sanskrit dictionary] * [https://web.archive.org/web/20160418211740/https://archive.org/details/practicalsanskri00apteuoft द प्रैक्टिकल इंग्लिश-संस्कृत डिक्शनरी] (archive.org) * [https://web.archive.org/web/20100226164543/http://www.payer.de/apte/apte00.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Preface and Introductory] ** [https://web.archive.org/web/20111021025423/http://www.payer.de/apte/apte01.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson I] ** [https://web.archive.org/web/20111021034237/http://www.payer.de/apte/apte02.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson II] ** [https://web.archive.org/web/20111021032731/http://www.payer.de/apte/apte03.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson III] ** [https://web.archive.org/web/20111021033418/http://www.payer.de/apte/apte04.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson IV] ** [https://web.archive.org/web/20110727232751/http://www.payer.de/apte/apte05.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson V] ** [https://web.archive.org/web/20111021024800/http://www.payer.de/apte/apte06.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson VI] ** [https://web.archive.org/web/20110828042611/http://www.payer.de/apte/apte07.htm The Student`s Guide to Sanskrit Composition : Lesson VII] [[श्रेणी:कोशकार]] [[श्रेणी:संस्कृत]] 34gzt5uyklfhwz2chfvripn6fe1u0u7 गुरु गोबिन्द सिंह इन्द्रप्रस्थ विश्वविद्यालय 0 98009 6595511 6595361 2026-08-04T15:43:06Z TypeInfo 719692 [[विशेष:योगदान/Rahulgupta1133|Rahulgupta1133]] ([[सदस्य वार्ता:Rahulgupta1133|वार्ता]]) द्वारा अच्छी नीयत से किये गये बदलाव प्रत्यावर्तित किये गये 6595511 wikitext text/x-wiki {{Infobox University |name = गुरु गोबिन्द सिंह इन्द्रप्रस्थ विश्वविद्यालय |native_name = |image_name = Univlog12.gif |image_size = |caption = |latin_name = |motto = '''ज्योतिर्वृणीत तमसो विजानन्''' |mottoeng = |established = १९९८ |closed = |type = [[सार्वजनिक विश्वविद्यालय|सार्वजनिक]] |affiliation = [[विश्‍वविद्यालय अनुदान आयोग (भारत)|विश्वविद्यालय अनुदान आयोग]] |endowment = |officer_in_charge = |chairman = |chancellor = [[तेजेन्द्र खन्ना|तेजेंदर खन्ना]] |president = |vice-president = |superintendent = |provost = |vice_chancellor = |rector = |principal = |dean = |director = |head_label = |head = |faculty = |staff = |students = ५६,०००+ |undergrad = |postgrad = |doctoral = |other = |city = [[दिल्ली]] |state = [[दिल्ली]] |province = |country = [[भारत]] |coor = |campus = [[शहरी क्षेत्र|शहरी]] |former_names = |free_label = उप-कुलपति |free = [[डॉ॰ डी.के. बंदोपाध्याय]] |sports = |colors = |colors = लाल तथा नीला {{color box|maroon}}{{color box|blue}} |nickname = |mascot = |athletics = |affiliations = |website = [http://www.ipu.ac.in www.ipu.ac.in] |logo = |footnotes = }} '''गुरु गोबिंद सिंह इन्द्रप्रस्थ विश्वविद्यालय''' (अनौपचारिक रूप से, '''इन्द्रप्रस्थ विश्वविद्यालय''' अथवा '''आई.पी.''') [[दिल्ली]] में एक सार्वजानिक, वृतिक [[विश्वविद्यालय]] है। १९९८ में यह संस्थापित की गयी थी, जो की अब १२० से भी अधिक महाविद्यालयों को संबद्ध करती है जो [[राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र]] तक फैले हुए है। विश्वविद्यालय के कैम्पस में १५ शिक्षालय और एक संघटक महाविद्यालय - इंदिरा गाँधी प्रौद्योगिकी संसथान है। गुरु गोबिंद सिंह इन्द्रप्रस्थ विश्वविद्यालय को देश के शिक्षा के क्षेत्र में प्रवर्तकों में गिना जाता है। यह पहली और एकमात्र भारतीय और एशिआइ विश्वविद्यालय है जिसको "प्लाटिनम टेकनोलौजी अवार्ड फॉर क्वालिटी एंड एक्सीलेंस", जीनीवा, स्वीजरलैंड में शिक्षा के क्षेत्र में मिला है। यह पुरस्कार "अदरवेज मैनेजमेंट एंड कनसलटिंग", पैरिस द्वारा दिया गया है। विश्वविद्यालय, [[राष्ट्रमंडल विश्वविद्यालय संघ]],<ref name="acu">{{cite web | url=http://www.acu.ac.uk/institutions/search?code=IN&member_search_x=31&member_search_y=11&pageID=3 | title=Members by country | accessdate=2011-02-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120312075145/http://www.acu.ac.uk/institutions/search?code=IN&member_search_x=31&member_search_y=11&pageID=3 | archive-date=12 मार्च 2012 | url-status=dead }}</ref> [[भारतीय विश्वविद्यालय संघ]],<ref name="aiu">{{cite web | url=http://www.aiuweb.org/Members/MembersG.asp | title=AIU-Members | accessdate=2011-02-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150722050728/http://www.aiuweb.org/Members/MembersG.asp | archive-date=22 जुलाई 2015 | url-status=dead }}</ref> [[भारतीय चिकित्सा परिषद]], [[दूरशिक्षा परिषद]] का एक सदस्य है।<ref name="4icu ">{{cite web | url=http://www.4icu.org/reviews/7330.htm | title=Affiliations and Memberships | accessdate=2011-02-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151208072204/http://www.4icu.org/reviews/7330.htm | archive-date=8 दिसंबर 2015 | url-status=dead }}</ref> == परिचय == गुरु गोबिंद सिंह इन्द्रप्रस्थ विश्वविद्यालय २८ मार्च १९९८ को संस्थापित की गयी थी और प्रोफ. के. के. अग्रवाल उप-कुलपति बनाये गए थे। विश्वविद्यालय का नाम प्राचीन और पौराणिक शहर [[इन्द्रप्रस्थ]], के नाम पर रखा गया था। बाद में २००१ में इसका औपचारिक नाम [[सिख|सिखों]] के दसवे गुरु, [[गुरु गोबिन्द सिंह|गुरु गोबिंद सिंह]] के नाम पर रखा गया। यद्यपि विश्वविद्यालय एक धर्मनिरपेक्ष संस्था है और इसकी कोई धार्मिक सम्बद्धता नहीं है। १९९७ में दिल्ली में चार केंद्रीय विश्वविद्यालय थे - [[दिल्ली विश्वविद्यालय]], [[जवाहर लाल नेहरु विश्वविद्यालय]], [[जामिया मिल्लिया इस्लामिया विश्वविद्यालय]] और [[इंदिरा गाँधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय]]। दिल्ली विश्वविद्यालय एक मात्र सम्बद्ध करने वाली विश्वविद्यालय थी। उस समय दिल्ली विश्वविद्यालय कोई भी नया महाविद्यालय खोलने या राजकीय महाविद्यालयों को सम्बद्ध करने की स्तिथि में नहीं थी। अतः दिल्ली विश्वविद्यालय और बाकि के अन्य विश्वविद्यालयो पर आवश्यकता से अधिक छात्रों से पड़ रहे बोझ को कम करने के लिए गुरु गोबिंद सिंह इन्द्रप्रस्थ विश्वविद्यालय का निर्माण किया गया था, परन्तु अब यह विश्वविद्यालय एक काफी अच्छा विकल्प बन चुका है। विश्वविद्यालय के ८५ प्रतिशत सीटें, दिल्ली के छात्रों के लिए आरक्षित की गयी थी। इस आरक्षण से छात्रों को काफी राहत मिली, क्योंकि अब उन्हें अन्य राज्यों में दाखिले के लिए जाने की ज़रूरत नहीं थी। उस समय ५००० सीटें अलग अलग क्षेत्रो में बनायीं गयी थी, जो की अब ५०००० से भी अधिक को पार कर गयी है। == परिसर == विश्वविद्यालय के दो परिसर है - एक कश्मीरी गेट और एक द्वारका में. कश्मीरी गेट परिसर विश्वविद्यालय का पहला परिसर था जहा इसका संस्थापन किया गया था। द्वारका परिसर, विश्वविद्यालय का नया परिसर है। विश्वविद्यालय, वर्त्तमान में द्वारका से कार्यशील है। लगभग सभी विभाग, कश्मीरी गेट से विस्थापन कर चुके है, कुछ को छोड़ कर जो की जुलाई २०११ तक विस्थापन कर लेंगे. द्वारका परिसर में विश्वविद्यालय के १० शिक्षालय कार्यशील है, जो की ३००० से भी अधिक स्नातक और स्नातकोत्तर छात्रों को वृतिक शिक्षा प्रदान कर रहे है। कश्मीरी गेट परिसर में इंदिरा गाँधी प्रौद्योगिकी संसथान और अम्बेडकर विश्वविद्यालय कार्यशील ह. अन्तरराष्ट्रीय स्तर के अनुसन्धान और आविष्कार सुविधा से लैस, के लक्ष्य के साथ, विश्वविद्यालय ने पूर्वी दिल्ली में भारतीय सूचना प्रौद्योगिकी संसथान को स्थापित करने का निर्णय लिया है। यह सूरजमल विहार में १९ एकड़ के भूमि पर बनेगा और इसे विश्वविद्यालय का पूर्वी परिसर कहा जायेगा जिस पर जल्द ही निर्माण कार्य शुरू होगा. == विश्वविद्यालय सूचना और संसाधन केंद्र == '''विश्वविद्यालय सूचना और संसाधन केन्द्र''', विश्वविद्यालय का प्राथमिक पुस्तकालय है, == अकादमिक == विश्वविद्यालय से निम्नलिखित प्रमुख कोर्स संबध है * पी. एचडी * बी. टेक * एम्. टेक * एम्. सी. ए. * बी. सी. ए. * बी.बी.ऐ. == विश्वविद्यालय के अध्ययन और शिक्षा के केंद्र == * विश्वविद्यालय के अध्ययन की पाठशालाएं (मुख्य परिसर में स्थित) * इंदिरा गाँधी प्रौद्योगिकी संसथान * जे.एस.एस. अकेडमी फॉर टेक्नीकल एजूकेशन, नॉएडा * डी.ऐ.वी. इंस्टिट्यूट ऑफ़ मैनेजमेंट, फरीदाबाद == संबद्ध महाविद्यालय == * यूनीवर्सिटी स्कूल ऑफ़ इन्फोर्मेशन टेक्नोलॉजी * एपीजे स्कूल ऑफ़ मार्केटिंग * अम्बेदकर प्रौद्योगिकी संसथान * अमिटी इंस्टीत्युट ऑफ़ एजूकेशन * अमिटी फीसिओथेरपी कॉलेज * अमिटी स्कूल ऑफ़ इंजीनियरिंग एंड टेक्नोलॉजी * अमिटी ला स्कूल * अंसल इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी * आर्मी इंस्टिट्यूट ऑफ़ एजूकेशन * आर्मी इंस्टिट्यूट ऑफ़ मैनेजमेंट एंड टेक्नोलॉजी * बक्सन होमेओपथिक मेडिकल कॉलेज * बनारसीदास चांदीवाला इंस्टिट्यूट ऑफ़ होटल मैनेजमेंट एंड कैटरिंग टेक्नोलॉजी * बनारसीदास चांदीवाला इंस्टिट्यूट ऑफ़ फीसिओथेरपी * बनारसीदास चांदीवाला इंस्टिट्यूट ऑफ़ इन्फोर्मेशन टेक्नोलॉजी * बेरी इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी * भारती विद्यापीठ कॉलेज ऑफ़ इंजीनियरिंग * भारती विद्यापीठ इंस्टिट्यूट ऑफ़ कंप्यूटर ऍप्लिकेशन एंड मैनेजमेंट * भगवन परशुराम प्रौद्योगिकी संसथान * बी.एल.एस. इंस्टिट्यूट ऑफ़ मैनेजमेंट * सी.ई.एस. कॉलेज ऑफ़ एदुकाशनल रिसर्च एंड ट्रेनिंग * कम-आईटी करियर अकेडमी * सी-डैक (सेण्टर फॉर देवेलोप्मेंट ऑफ़ अड़वांसद कंप्यूटिंग * दिल्ली कॉलेज ऑफ़ अड़वांसद स्टडीज * दिल्ली कॉलेज ऑफ़ रुरल देवेलोप्मेंट * दिल्ली इंस्टिट्यूट ऑफ़ अद्वंसद स्टडीज * दिल्ली स्कूल ऑफ़ प्रोफेशनल स्टडीज एंड रिसर्च * फोर स्कूल ऑफ़ मैनेजमेंट * जी. बी. पन्त राजकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय * गितारात्तन इंस्टिट्यूट ऑफ़ अद्वंसद स्टडीज एंड ट्रेनिंग * गितारात्तन इंटरनेशनल बिज़नस स्कूल * [[राजकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, जाफरपुर|राजकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय]] * गुरु नानक कॉलेज ऑफ़ एजूकेशन * गुरु नानक इंस्टिट्यूट ऑफ़ मैनेजमेंट * गुरु प्रेमसुख मेमोरियल कॉलेज ऑफ़ एन्ग्गिनीरिंग * गुरु तेघ बहादुर प्रौद्योगिकी संसथान * हमर इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी एंड मैनेजमेंट * इदेअल इंस्टिट्यूट ऑफ़ मैनेजमेंट एंड टेक्नोलॉजी * इंदिरा गाँधी प्रौद्योकी संसथान * इंस्टिट्यूट ऑफ़ हायर एजूकेशन * इंस्टिट्यूट ऑफ़ इन्फोराम्शन टेक्नोलॉजी एंड मैनेजमेंट * इन्स्तितितुते ऑफ़ रहबिलिटेशन मेडीसिन एंड अल्लाईद साइंसेस * इंस्टिट्यूट ऑफ़ वोकेशनल स्टडीज * आई. एस. आई. सी. इंस्टिट्यूट ऑफ़ रहबिलिटेशन साइंसेस * जगन इंस्टिट्यूट ऑफ़ मैनेजमेंट स्टडीज * गन्नाथ इंटरनेशनल मैनेजमेंट स्कूल * जगन्नाथ इंस्टिट्यूट ऑफ़ कम्युनिकेशन एंड डिजाईन * कालका इंस्टिट्यूट फॉर रिसर्च एंड अड़वांसद स्टडीज * कस्तूरी राम कॉलेज ऑफ़ हायर एजूकेशन * लाल बहादुर शास्त्री इंस्टिट्यूट ऑफ़ मैनेजमेंट * लक्ष्मी बाई बत्रा कॉलेज ऑफ़ नर्सिंग * ललिता देवी इंस्टिट्यूट ऑफ़ मैनेजमेंट एंड साइंस * मधु बाला इंस्टिट्यूट ऑफ़ कम्युनिकेशन एंड इलेक्ट्रॉनिक मीडिया * महाराजा अग्रसेन प्रौद्योगिकी संसथान * महाराजा अग्रसेन इंस्टिट्यूट ऑफ़ मैनेजमेंट स्टडीज * महाराजा सूरजमल इंस्टिट्यूट * महाराजा सूरजमल प्रौद्योगिकी संसथान * महाराजा सूरजमल इंस्टिट्यूट ऑफ़ फार्मसी * मैनेजमेंट एजूकेशन एंड रिसर्च इंस्टिट्यूट * मदर टेरेसा इंस्टिट्यूट ऑफ़ मैनेजमेंट * न्यू दिल्ली इंस्टिट्यूट फॉर इन्फोर्मेशन टेक्नोलॉजी * न्यू दिल्ली इंस्टिट्यूट ऑफ़ मैनेजमेंट * नोर्ठेर्ण इंडिया इंजीनियरिंग कॉलेज * नेशनल इंस्टिट्यूट ऑफ़ कोम्मुनिसब्ल डीसीस * नेशनल पॉवर ट्रेनिंग इंस्टिट्यूट * प्रदीप मेमोरियल कोप्रेहेंसिवे कॉलेज ऑफ़ एजूकेशन * आर. सी. इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी * रुक्मिणी देवी इंस्टिट्यूट ऑफ़ अद्वंसद स्टडीज * स्कूल ऑफ़ कंप्यूटर साइंस * सिरीफोर्ट कॉलेज ऑफ़ कंप्यूटर टेक्नोलॉजी एंड मैनेजमेंट * St. जों कॉलेज ऑफ़ वोकेशनल स्टडीज * St. लाव्रेंस फार्मसी कॉलेज * सुशांत स्कूल ऑफ़ आर्ट एंड आकिर्टेक्टर * तेक्निया इंस्टिट्यूट ऑफ़ अडवांस स्टडीज * तितिक्षा इंस्टिट्यूट ऑफ़ एजूकेशन * ट्रिनिटी इंस्टिट्यूट ऑफ़ हायर एजूकेशन * टी.वी.बी. स्कूल ऑफ़ हबितात स्टडीज * वास्तु कला अकेडमी * विवेकनान्दा इंस्टिट्यूट ऑफ़ प्रोफेशनल स्टडीज * वी.डी. इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:दिल्ली के विश्वविद्यालय]] 6ny0lk2jtuz0m6mm5d52bp09lvrk3z5 भीमदेव प्रथम 0 98175 6595663 6279472 2026-08-05T07:41:09Z Mundhalia746 934684 6595663 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Modhera SunTemple.JPG|thumb|200px|[[मोढेरा सूर्य मंदिर]], भीमदेव-प्रथम द्वारा बनवाया गया सूर्य मंदिर]] '''भीमदेव प्रथम''' [[गुजरात]] के [[सोलंकी वंश]] का शासक थे। इसने वडनगर पर [[१०२१]]-[[१०६३]] ई० तक शासन किया। यह नागराज का पुत्र एवं दुर्लभराज का भतीजा था।{{sfn|Asoke Kumar Majumdar|1956|p=43}} ==इन्हें भी देखें== *[[रानी की वाव]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:गुजरात का इतिहास]] [[श्रेणी:सोलंकी वंश]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] g58k4h4tlgrq6u73e3v8bsdvbauthz2 नैमिषारण्य 0 100885 6595541 6334521 2026-08-04T18:34:24Z Purushottam Shastri 940404 /* दर्शनीय स्थल */ 6595541 wikitext text/x-wiki '''नैमिषारण्य''' [[लखनऊ]] से ८० किमी दूर लखनऊ क्षेत्र के अर्न्तगत [[सीतापुर जिला]] में [[गोमती नदी]] के बाएँ तट पर स्थित एक प्रसिद्ध [[हिन्दू]] [[तीर्थ]] है। [[मार्कण्डेय पुराण]] में अनेक बार इसका उल्लेख ८८००० ऋषियों की तपःस्थली के रूप में आया है। [[वायु पुराण|वायु पुराणान्तर्गत]] माघ माहात्म्य तथा बृहद्धर्मपुराण, पूर्व-भाग के अनुसार इसके किसी गुप्त स्थल में आज भी ऋषियों का स्वाध्यायानुष्ठान चलता है। लोमहर्षण के पुत्र सौति उग्रश्रवा ने यहीं ऋषियों को पौराणिक कथाएं सुनायी थीं। [[वाराह पुराण]] के अनुसार<ref>[[वाराह पुराण]] अध्याय:११। श्लोक:१०८</ref> यहां भगवान द्वारा निमिष मात्र में [[दानव|दानवों]] का संहार होने से यह 'नैमिषारण्य' कहलाया। [[वायु पुराण|वायु]], [[कूर्म पुराण|कूर्म]] आदि [[पुराण|पुराणों]] के अनुसार भगवान के मनोमय चक्र की नेमि (हाल) यहीं विशीर्ण हुई (गिरी) थी, अतएव यह नैमिषारण्य कहलाया। :'''प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिर्व्यशीर्यत।''' :'''तद् वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम्॥''' == नाम व्युत्पत्ति == 'नैमिष' की व्युत्पत्ति 'निमिष' शब्द से बताई जाती है, क्योंकि गौरमुख ने एक निमिष में [[असुर|असुरों]] की सेना का संहार किया था (कर्निघम, आ.स.रि. भाग १)। एक अन्य अनुश्रुति के अनुसार इस स्थान पर अधिक मात्रा में पाए जानेवाले फल निमिष के कारण इसका नाम नैमिष पड़ा। व्युत्पत्ति के विषय में तीसरा मत है कि असुरों के दलन के अवसर पर [[विष्णु]] के [[चक्र]] की निमि नैमिष में गिरी थी ([[मत्स्य पुराण|मत्स्य]] २२/१२/१४, वायुपुराण १/१५, [[ब्रह्माण्ड पुराण]] १/२/८)। किंतु दूसरे आख्यान के अनुसार जब देवताओं का दल महादेव के नेतृत्व में [[ब्रह्मा]] के पास असुरों के आतंक से पीड़ित होकर पहुँचा, तो ब्रह्मा ने अपना चक्र छोड़ा और उन्हें वह स्थान तपस्या के लिए निर्देशित किया जहाँ चक्र गिरे। नैमिष में चक्र गिरा अत: वह स्थल आज भी चक्रतीर्थ के नाम से प्रसिद्ध है। चक्रतीर्थ षट्कोणीय है। व्यास १२० फुट है। पवित्र जल नीचे के सोंतों से आता है और एक नाले के द्वारा बाहर की ओर बहता रहता है, जिसे 'गोदावरी नाला' कहते हैं। चक्र तीर्थ के अतिरिक्त व्यासगद्दी, ललिता देवी का मंदिर, भूतनाथ का मंदिर, कुशावर्त, ब्रह्मकुंड, जानकीकुंड और पंचप्रयाग आदि आकर्षक स्थल हैं। == पौराणिक सन्दर्भ == [[नैमिषारण्य]] का प्रायः प्राचीनतम उल्लेख [[वाल्मीकि रामायण]] के युद्ध-काण्ड की पुष्पिका में प्राप्त होता है। पुष्पिका में उल्लेख है कि [[लव और कुश]] ने [[गोमती नदी|गोमती]] नदी के किनारे [[राम]] के [[अश्वमेध यज्ञ]] में सात दिनों में [[वाल्मीकि]] रचित काव्य का गायन किया। महर्षि [[शौनक]] के मन में दीर्घकाल तक ज्ञान सत्र करने की इच्छा थी। उनकी आराधना से प्रसन्न होकर ब्रह्माजी ने उन्हें एक चक्र दिया और कहा- `इसे चलाते हुए चले जाओ। जहां इस चक्र की `नेमि' (बाहरी परिधि) गिर जाय, उसी स्थल को पवित्र समझकर वहीं आश्रम बनाकर ज्ञान सत्र करो।' शौनकजी के साथ अदृसी सहस्र ऋषि थे। वे सब लोग उस चक्र को चलाते हुए भारत में घूमने लगे। गोमती नदी के किनारे एक तपोवन में चक्र की नेमि गिर गयी और वही वह चक्र भूमि में प्रवेश कर गया। चक्र की नेमि गिरने से वह तीर्थ 'नैमिष' कहा गया। जहां चक्र भूमि में प्रवेश कर गया, वह स्थान चक्रतीर्थ कहा जाता है। यह तीर्थ गोमती नदी के वाम तट पर है और ५१ पितृस्थानों में से एक स्थान माना जाता है। यहां [[सोमवती अमावस्या]] को मेला लगता है। शौनकजी को इसी तीर्थ में सूतजी ने अठारहों पुराणों की कथा सुनायी। द्वापर में श्रीबलरामजी यहां पधारे थे। भूल से उनके द्वारा लोमहर्षण सूत की मृत्यु हो गयी। बलराम जी ने उनके पुत्र उग्रश्रवा को वरदान दिया कि वे पुराणों के वक्ता हों। और ऋषियों को सतानेवाले राक्षस बल्वल का वध किया। संपूर्ण भारत की तीर्थयात्रा करके बलराम जी फिर नैमिषारण्य आये और यहां उन्होंने यज्ञ किया। == दर्शनीय स्थल == नैमिषारण्य तीर्थ अंतर्गत कई प्राचीन पौराणिक धर्मस्थल/देवस्थल है जिनमे मुख्यतः चक्रतीर्थ,माँ ललिता देवी मंदिर , भूतेश्वर नाथ मंदिर ,व्यास गद्दी,सूत गद्दी, मनु-सतरूपा तपस्थली , हनुमान गढ़ी, चारधाम मंदिर , काशी कुंड तीर्थ , देवपुरी ,काशी विश्वनाथ मंदिर , रुद्रावर्त तीर्थ , देवदेवेश्वर , संत आपानारायण स्वामी समाधि स्थल , बालाजी मंदिर,त्रिशक्ति धाम, हत्या हरण तीर्थ, कालिका देवी,काली पीठ, प्रमुख दर्शनीय स्थल हैं। नैमिषारण्यसे कुछ दूरी पर मिश्रिख है- दधीचि कुंड। [[वृत्तासुर]] राक्षस के वध के लिए वज्रायुध के निर्माण हेतु फाल्गुनी पूर्णिमा को जब [[इन्द्र|इन्द्रादि]] देवताओं ने महर्षि [[दधीचि]] से उनकी अस्थियों निवेदन किया तो महर्षि दधीचि ने कहा मैं समस्त तीर्थों में स्नान कर देवताओं के दर्शन करना चाहता हूं तो इन्द्र ने विश्व के समस्त तीर्थों और समस्त देवताओं का आव्हान किया तो समस्त तीर्थों और पवित्र नदियों ने एक सरोवर में मिश्रण हुए महर्षि दधीचि ने स्नान किया तब से इस कुण्ड का नाम 'दधीचि कुण्ड'या 'मिश्रित तीर्थ' के नाम से जाना जाता है और समस्त देवताओं ने 84 कोस के नैमिषारण्य में अपना स्थान ग्रहण किया दधीचि जी ने सभी देवताओं का दर्शन किया परिक्रमा करने के बाद अपनी अस्थियों को दान में दे दिया तब से समस्त तीर्थ '35000000'साढे तीन करोड़ तीर्थ' एवं समस्त देवता '(33) तेंतीस कोटि देवता नैमिषारण्य में वास करते हैं और आज भी भक्त समस्त तीर्थों और देवताओं का दर्शन 84कोश परिक्रमा करने के लिए देश विदेश से आते हैं । === चक्रतीर्थ === नैमिषारण्य स्टेशन से लगभग एक मील दूर चक्रतीर्थ है। यहां एक सरोवर है, जिसका मध्यभाग गोलाकार है और उससे बराबर जल निकलता रहता है। उस मध्य के घेरे के बाहर स्नान करने का घेरा है। यहीं नैमिषारण्य का मुख्य तीर्थ है। इसके किनारे अनेक मंदिर हैं। मुख्य मंदिर भूतनाथ महादेव का है। चक्रतीर्थ का बड़ी महिमा है। एक बार अट्ठासी हजार ऋषि-मुनियों ने ब्रह्मा जी से निवेदन कि जगत कल्याण के लिये तपस्या हेतु विश्व में सौम्य और शांन्त भूमि का निर्देश करें। उस समय ब्रह्मा जी ने अपने मन से एक चक्र उत्पन्न करके ऋषियों कहा कि इस चक्र के पीछे चलकर उसका अनुकरण करो, जिस भूमि पर इस चक्र की नेमि (अर्थात मध्य भाग) स्वतः गिर जाये तो समझ लेना कि, पॄथ्वी का मध्य भाग वही है, तथा विश्व की सबसे दिव्य भूमि भी वही है। इस परम पवित्र भूमि के दर्शन विना जीव का जीवन भी कभी सफल नहीं होता। === परिक्रमा व दर्शनीय स्थल === नैमिषारण्य की परिक्रमा ८४ कोस की है। यह परिक्रमा प्रतिवर्ष [[फाल्गुन]]मास की [[अमावस्या]] के बाद की प्रतिपदा को प्रारंभ होकर [[पूर्णिमा]] को पूर्ण होती है । नैमिषारण्य की छोटी (अंतर्वेदी) में यहां के सभी तीर्थ आ जाते हैं। यहां के प्रमुख तीर्थों में: * '''पंचप्रयाग''' - यह पक्का सरोवर है। इसके किनारे अक्षयवट नामक वृक्ष हैं। * '''ललितादेवी'''- पुराणों में नैमिषारण्य में लिंग धारिणी नाम से देवी का वर्णन है, लेकिन अब यह ललिता देवी के नाम से विख्यात है। देवी भागवत में भी श्लोक है कि वाराणस्यां विशालाक्षी नैमिषेलिंग धारिणी, प्रयागे ललिता देवी कामुका गंध मादने...। नैमिषारण्य में ललिता देवी का वर्णन 108 देवी पीठाें में आता है। देवी भागवत में लिखा है कि दक्ष द्वारा अपने पति के अपमान को न सह सकीं और आहत होकर अपने प्राणों की आहुति दे दी। तब शंकर जी ने अपने गणों के साथ यज्ञ को नष्ट कर डाला और सती के शव को लेकर इधर-उधर विचरण करने लगे। उनके नरसंहार से विरत न होते देखकर विष्णु भगवान ने अपने सुदर्शन चक्र से सती के शव के 108 टुकड़े कर डाले। शव के अंश जिन-जिन स्थानों पर गिरे, वहां पर देवी पीठ बने। नैमिषारण्य में सती जी का हृदय गिरा था, जिससे यह स्थान भी सिद्ध पीठ के नाम से विख्यात है * चक्रतीर्थ- नैमिषारण्य में सबसे लोकप्रिय हिंदू तीर्थ स्थलों में से एक है। एक पौराणिक कथा के अनुसार, यह वही स्थान है जहां भगवान ब्रह्मा के चक्र ने पृथ्वी में एक छेद किया था, जिसके परिणामस्वरूप पानी का एक विशाल भंडार उत्पन्न हुआ था। माना जाता है कि इस तालाब के पानी में डुबकी लगाने से व्यक्ति का मन, शरीर और आत्मा पवित्र हो जाती है। * हनुमान गढ़ी - भगवान हनुमान को समर्पित, यह नैमिषारण्य में समृद्ध पौराणिक महत्व वाला एक प्राचीन पवित्र स्थल है। इस मंदिर का विषय एक पौराणिक घटना है जिसमें भगवान हनुमान के पाताल लोक से उद्भव को दर्शाया गया है। इसे बड़े हनुमान के नाम से भी जाना जाता है क्योंकि भगवान हनुमान की विशाल प्रतिमा 12 फीट ऊंची है। इस प्रसिद्ध हिंदू मंदिर का एक मुख्य आकर्षण भगवान हनुमान की पत्थर की मूर्ति है, जो भगवान राम और लक्ष्मण को अपने कंधे पर ले जाती है। अपने धार्मिक महत्व के अलावा, मंदिर अपनी शांतिपूर्ण आभा के कारण कई पर्यटकों को आकर्षित करता है। हनुमान गढ़ी को अक्सर दक्षिणेश्वर मंदिर के रूप में जाना जाता है क्योंकि मंदिर के इष्टदेव का मुख दक्षिण दिशा की ओर है। यह चक्रतीर्थ से लगभग 500 मीटर की ऊँचाई पर स्थित है। यह मंदिर रामायण काल ​​का माना जाता है और हनुमान गढ़ी मंदिर भी नैमिषारण्य के सबसे प्रसिद्ध मंदिरों में से एक है * '''काशीविश्वनाथ मंदिर''' ( '''विश्वेश्वर महादेव''' ) - चक्रतीर्थ ललिता देवी मार्ग से आधा किलोमीटर की दूरी पर एक प्राचीन शिवधाम है इस पावन स्थल के बारे में काशीक्षेत्र पीठाधीश पुरुषोत्तम शास्त्री बताते है कि सावन मास में एक माह तक यहां निरन्तर दर्शन करने से सारे कार्य सिद्ध होते हैं , नैमिष स्थित काशी तीर्थ के निकट स्थित भोले बाबा का पवित्र धाम काशीविश्वनाथ मंदिर स्थित है , इस देवस्थल की महिमा ऐसी है कि जो व्यक्ति वाराणसी जाकर बाबा काशीविश्वनाथ के दर्शन न कर सके उसे यहाँ दर्शन करने से पूरा फल मिलता है ये बेहद प्राचीन शिवालय को शिवपुराण में '''विश्वेश्वर''' के नाम से भी सम्बोधित किया गया है , वर्णन है कि धर्मराज के तप से प्रसन्न होकर भगवान शिव विश्वेश्वर महादेव के रूप में विराजमान हैं इसी क्रम में चक्रतीर्थ के पूर्व में स्थित काशी क्षेत्र में काशीकुण्ड के निकट द्वादश ज्योतिर्लिंगों में से प्रमुख प्रभु काशी विश्वनाथ जी का आगमन हुआ है उनके स्वरूप की प्रतिकृति यहाँ आज भी विद्यमान है मान्यता है कि इस शिवलिंग के दर्शन पूजन से वाराणसी के काशी विश्वनाथ के समकक्ष पुण्य अर्जित होता है ये शिवालय इसके अलावा इस स्थान पर मां अन्नपूर्णा देवी का भी मंदिर है जो वाराणसी में अन्नपूर्णा दर्शन के समान ही फल प्रदान करता है । * '''परमसंत आपा नारायण स्वामी समाधि स्थल''' काशीविश्वनाथ मंदिर के निकट नैमिष के परमसंत आपा नारायण स्वामी की समाधि स्थल है । यह नैमिष के परम् विरक्त सन्त हुए । आपा नारायण स्वामी ने यहां तपस्या रत रहते हुए विश्व कल्याण के लिए जीवित समाधि ली और चिरनिद्रा में लीन हुए।देवों ऋषियों से ईश्वर की भक्ति और पापकर्मो , पुनर्जन्म से मुक्ति मांगिये क्योंकि इसी से मानव जीवन का कल्याण है वहीं नैमिष में जो मनुष्य आकर धन, संपदा का लोभ करता है पाप करता है उसका सर्वनाश हो जाता है । * दशाश्वमेध टीला- टीले पर एक मंदिर में श्रीकृष्ण और पाण्डावों की मूर्तियां हैं। पाण्डव किला- एक टीले पर मंदिर में श्रीकृष्ण तथा पाण्डवों की मूर्तियां हैं। * चार धाम मंदिर - भारत के चारों दिशाओं में आदिशंकराचार्य जी के द्वारा स्थापित चारों धाम मंदिर नैमिषारण्य में महर्षि गोपाल दास जी के द्वारा स्थापित चारों धाम १ जगन्नाथ धाम २ बद्रीनाथ धाम ३ द्वारिकाधीश धाम ४ रामेश्वरम धाम दर्शन मान्यता है जो चार धाम दर्शन करने नहीं जा सकते वह भक्त यहां पर नैमिषारण्य में चारधाम दर्शन कर लेने से ही समस्त पुण्य फल प्राप्त होता है * सूत गद्दी- एक मंदिर में सूतजी की गद्दी है। यहां पर बैठकर सूत जी ने  शौनक आदि 88 हजार ऋषियों  को श्रीमद् भागवत महापुराण की कथा सुनाई थी वहीं राधा-कृष्ण तथा बलरामजी का  मंदिर है * देवपुरी मंदिर - यहां पर 111 मंदिर एक साथ दर्शन  यहां स्वामी श्रीनारदनंदजी महाराज का आश्रम तथा एक ब्रह्मचर्याश्रम भी है, जहां ब्रह्मचारी प्राचीन पद्धति से शिक्षा प्राप्त करते हैं। आश्रम में साधक लोग साधना की दृष्टि से रहते हैं। धारणा है कि कलियुग में समस्त तीर्थ नैमिष क्षेत्र में ही निवास करते हैं। त्रि शक्ति मंदिर भी देखने योग्य है। इसमें दक्षिण भारत की कलाकृति देखने लायक है। == सन्दर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20190509162428/http://naimishtirth.com/ नैमिष तीर्थ] {{महाभारत}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश]] [[श्रेणी:सीतापुर ज़िला]] 0n58hl4ki1g9h7j0n6o0uhlzmrxs8fs कामवन 0 102400 6595441 6506654 2026-08-04T12:55:16Z ~2026-42908-56 940337 6595441 wikitext text/x-wiki {{सफ़ाई|reason=विकिशैली और सन्दर्भों का ठीक प्रयोग नहीं |date=मई 2016}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = राजस्थान का एक नगर |native_name = कामां |other_name = कामवन, काम्यवन |state_name = राजस्थान |district = भरतपुर | skyline = श्री_विमल_बिहारी_2014-05-15_08-28.jpg | skyline_caption = कामां स्थित श्री विमल बिहारी के मंदिर का विग्रह | latd = 27 | latm = 39 | lats = 13 | latNS = N | longd = 77 | longm = 16 | longs = 11 | longEW = E |area_total = |area_magnitude = |altitude = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |leader_title_2 = |leader_name_2 = |footnotes = }} '''कामां''' या '''कामवन''' [[राजस्थान]] के [[भरतपुर]] जिले अब डीग का एक [[प्रशासनिक प्रभाग|उपखंड]] और [[तहसील]] मुख्यालय है। इसका वर्तमान नाम 'कामां' है। लेकिन अब यह उपखंड क्षेत्र भरतपुर जिले से हटकर नए बनाए गए जिले '''डीग''' के अंतर्गत आता है लेकिन कामां एक बड़ा ही प्राचीन और ऐतिहासिक क़स्बा है। आसपास के क़स्बे/ शहर हैं : [[शहर|नगर]], [[नंदगाँव]], [[पुनहाना]], [[पलवल]] और [[अलवर]] '''सत्यभामा धाम सतवास''' आदि। '''इसके ध्रुवीय निर्देशांक हैं : 27°39'13"N 77°16'11"E''' == पौराणिक महत्ता == '''कामवन''' [[बृज|ब्रज]] का प्रसिद्ध तीर्थ भी है। इसका पौराणिक नाम काम्यकवन, कामवन था। ब्रज की [[चौरासी कोस परिक्रमा]] मार्ग में इस स्थान का अपना महत्त्व है। [[इन्द्र|इंद्र]] स्तुति करते हैं कि 'हे श्रीकृष्ण! आपके ब्रज में अति रमणीक स्थान हैं। उन में हम सभी जाने की इच्छा करते हैं पर जा नहीं सकते। (कारण, 'अहो मधुपुरीधन्या वैकुण्ठाच्चगरीयसी। विनाकृष्णप्रसादेन क्षणमेकं न तिष्ठति॥' यानी यह मधुपुरी ब्रज धन्य और वैकुण्ठ से भी श्रेष्ठ है, क्योंकि वैकुण्ठ में तो मनुष्य अपने पुरुषार्थ से पहुँच सकता है पर यहाँ श्रीकृष्ण की आज्ञा के बिना कोई एक क्षण भी नहीं ठहर सकता)। बृज के 12 प्राचीनतम वनों में कामवन '''पांचवा वन''' है। पौराणिक,धार्मिक,सांस्कृतिक व शास्त्र सम्मत कामां का प्राचीन नाम कामवन ही है। जिसे हर जनमानस भावों के साथ जीवन्त करता है। मंदिरों व प्राचीन स्थलों के साथ यहां की संस्थाओं में भी कामवन ही जुड़ा हुआ है। प्रत्येक जनमानस इसी कामवन नाम को अपने ह्रदय में समाहित कर भगवानं श्री कृष्ण की बाल लीला स्थली से भाव विभोर रहकर राधे राधे का जाप्य करता हुआ स्वयं को कृतार्थ करता है। मथुरा से 65 किमी पश्चिम दिशा में गोवर्धन और डीग होते हुए सड़क मार्ग से कामवन (कामां) पंहुचा जा सकता है। == प्रमुख दर्शनीय स्थल == 1. ''विमल कुण्ड'' : यहां सरोवर मात्र न होकर लोक-समाज के लिए आज भी तीर्थ स्थल की तरह है। आज भी यहां यह लोक मान्यता है कि आप चाहे चारों धाम की तीर्थ-यात्रा कर आएं, यदि आप विमल कुण्ड में नहीं नहाये तो आपकी तीर्थ-भावना अपूर्ण रहेगी। 2. ''विमल बिहारी मंदिर'' 3. ''कामेश्वर महादेव'' 4. ''चरण पहाडी'' 5. ''भोजन थाली'' 6. ''कदम्ब खंडी'' 7. ''प्राचीन महलों के भग्नावशेष'' '''8. श्री सूर्यनारायण मन्दिर सतवास''' '''9. कल्प वृक्ष दर्शन सतवास''' === कामां के अन्य मंदिर === कामां, जिसे पौराणिक नगरी होने का गौरव हासिल है, मध्यकाल से पूर्व की बहुत प्राचीन नगरी है। इसका ब्रज के वनों में केंद्रीय स्थान रहा है। कोकिलावन भी इसके बहुत नज़दीक है। वहाँ नंदगांव हो कर जाते हैं। [[नंदगाँव, मथुरा|नंदगांव]], कामां के पास ही सीमावर्ती कस्बा है, यद्यपि वह उत्तर प्रदेश के मथुरा जनपद में आता है। ब्रज-संस्कृति में प्रेम तत्त्व ही प्रधान रहा है, जिसके प्रति [[रसखान]] जैसा पठान कवि इतना सम्मोहित हो गया कि उसने जन्म जन्मान्तर तक हर रूप में यहीं का होकर रहने की कामना की। [[शुद्धाद्वैत दर्शन]] के प्रणेता, [[पुष्टिमार्ग]] के प्रवर्तक तथा सूर सरीखे महान कवि के प्रेरणा स्रोत [[वल्लभाचार्य]] के पुत्र गुसाईं जी विट्ठलनाथ ने जब [[अष्टछाप]] का गठन किया तो जिन वात्सल्य रूप कृष्ण अर्चना की नयी भक्ति-पद्धति विकसित की उसमें सवर्णों के साथ दलितों और स्त्रियों तक को जगह दी गयी, यद्यपि मीरा जैसी स्वाधीनचेता कवि आग्रह के बावजूद इसमें शामिल नहीं हुई, इस नगर कामवन में शुद्धाद्वैत पुष्टिमार्ग की दो प्रधान पीठ (तीसरी) और (सातवीं) स्थापित है- एक '''गोकुलचन्द्रमा जी''' और दूसरी '''मदनमोहन जी।'''| कामवन में आचार्य वल्लभाचार्य की बैठक भी भक्त वैष्णवों में पूज्य है। कामां में '''चौरासी खम्भा''' नामक हिंदू मंदिर के ध्वंसावशेषों से निर्मित जान पड़ती है। हिंदू मंदिर के स्तंभ घट- पल्लव के अलंकरण तथा प्रतिमाओं से युक्त हैं। इन प्रतिमाओं से ही यह निश्चयपूर्वक कहा जा सकता है कि ये स्तंभ वैष्णव और शैव मंदिरों के सभा मण्डप के अंग थे। एक स्तंभ पर अंकित "नमः शिवाय" अभिलेख इस तथ्य की पुष्टि करता है। अभिलेख के लिपि के अनुसार यह मंदिर आठवीं शताब्दी ईस्वी का प्रतीत होता है। इसके अतिरिक्त एक अन्य अभिलेख युक्त स्तंभ से विष्णु मंदिर के निर्माण का पता चलता है। शूरसेन वंश के दुर्गगण की पत्नी ''विच्छिका'' ने एक विष्णु मंदिर बनवाया था।[https://web.archive.org/web/20150924033409/http://www.ignca.nic.in/coilnet/rj220.htm] काम्यवन को ब्रज के बारह वनों में से एक उत्तम वन कहा गया है। काम्यवन के आस-पास के क्षेत्र में तुलसी जी की प्रचुरता के कारण इसे कहीं '''आदि-वृन्दावन''' भी कहा जाता है। (वृन्दा तुलसी जी का ही पर्याय है।) वृन्दावन की सीमा का विस्तार पहले दूर-दूर तक फ़ैला हुआ था, गिरिराज-पर्वत, बरसाना, नन्दगाँव आदि स्थलियाँ वृन्दावन की सीमा के अन्तर्गत ही मानी गयीं थीं। महाभारत में वर्णित काम्यवन भी यही माना गया है जहाँ कुछ वक़्त पाण्डवों ने अज्ञातवास किया था। वर्तमान में यहाँ अनेक ऐसे स्थल मौजूद हैं जिससे इसे महाभारत से सम्बन्धित माना जा सकता है। पाँचों पाण्डवों की मूर्तियाँ, धर्मराज [[युधिष्ठिर]] के नाम से धर्मकूप तथा धर्मकुण्ड भी यहाँ प्रसिद्ध है। [[विष्णु पुराण]] के अनुसार यहाँ कामवन की परिधि में छोटे-बड़े असंख्य तीर्थ हैं। कामवन अपने चौरासी कुंडों, चौरासी खम्भों और चौरासी मंदिरों के लिए जाना जाता है। 84 तीर्थ, 84 मन्दिर, 84 खम्भे आदि राजा कामसेन ने बनवाये थे, जो यहाँ की अमूल्य धरोहर हैं। यहाँ कामेश्वर महादेव, श्री गोपीनाथ जी, श्रीगोकुल चंद्रमा जी, श्री राधावल्लभ जी, श्री मदन मोहन जी, श्रीवृन्दा देवी आदि aमन्दिर हैं। यद्यपि अनुरक्षण के अभाव में यहाँ के अनेक मंदिर नष्ट भी होते जा रहे हैं, फ़िर भी यहाँ के कुछ तीर्थ आज भी अपना गौरव और श्रीकृष्ण की लीलाओं को दर्शाते हैं। कामवन को ''सप्तद्वारों'' के लिये भी जाना जाता है। '''काम्यवन में सात दरवाज़े''' हैं– *'''डीग दरवाज़ा'''– काम्यवन के अग्नि कोण में (दक्षिण–पूर्व दिशा में) अवस्थित है। यहाँ से डीग (दीर्घपुर) और भरतपुर जाने का रास्ता है। *'''लंका दरवाज़ा'''– यह काम्यवन गाँव के दक्षिण कोण में अवस्थित है। यहाँ से सेतुबन्ध कुण्ड की ओर जाने का मार्ग है। *'''आमेर दरवाज़ा'''– काम्यवन गाँव के नैऋत कोण में (दक्षिण–पश्चिम दिशा में) अवस्थित है। यहाँ से चरणपहाड़ी जाने का मार्ग है। *'''देवी दरवाज़ा'''– यह काम्यवन गाँव के पश्चिम में अवस्थित है। यहाँ से वैष्णवीदेवी (पंजाब) जाने का मार्ग है। *'''दिल्ली दरवाज़ा''' –यह काम्यवन के उत्तर में अवस्थित है। यहाँ से दिल्ली जाने का मार्ग है। *'''रामजी दरवाज़ा'''– गाँव के ईशान कोण में अवस्थित है। यहाँ से नन्दगांव जाने का मार्ग है। *'''मथुरा दरवाज़ा'''– यह गाँव के पूर्व में अवस्थित है। यहाँ से बरसाना हो कर मथुरा जाने का मार्ग है। एक अन्य अभिलेख कामां में '''काम्यकेश्वर''' नाम से प्रख्यात शिवायतन का उल्लेख करता है। इस दान अभिलेख से यह भी ज्ञात होता है कि इस मंदिर में शिव के साथ- साथ विष्णु एवं चामुण्डा आदि देवताओं की पूजा भी होती थी। यहाँ से प्राप्त चतुर्मुख शिवलिंग के चारों ओर उत्कीर्ण प्रमुख देवों की प्रतिमाएँ भी इसी तथ्य की पुष्टि करते हैं। काम्यकेश्वर मंदिर में ७८६ और ८९६ ई. के बीच के काल में ही शिव- पार्वती और विष्णु की प्रतिमाएँ प्रस्थापित कर दी गई थीं। शूरसेन राजाओं के आश्रम में कामां में चामुण्डा, शिव और विष्णु के मंदिरों के साथ श्वेताम्बर संप्रदाय के काम्यक गच्छ के जैन मंदिरों के निर्माण का भी उल्लेख मिलता है।[https://web.archive.org/web/20150924033409/http://www.ignca.nic.in/coilnet/rj220.htm] कामां में '''यक्ष सरोवर''' के अलावा चार शिवलिंगों के भी दर्शन किए जा सकते हैं। इन शिवलिंगों को पांचाली ने अपने पतियों की कुशलकामना के लिए स्थापित किया था। यहां उस इमारत के खंडहर आज भी मौजूद हैं, जहां पांडवों ने विश्राम किया था। [https://web.archive.org/web/20140728042603/http://aajtak.intoday.in/video/-1-9380.html] इस नगरी का जयपुर रियासत से अठारहवीं सदी में रिश्ता तब हुआ, जब [[जय सिंह द्वितीय|सवाई जयसिंह]] ने यहाँ अपने एक सूबेदार कीरत सिंह को भेजा, जिसका परिणाम भरतपुर रियासत के जन्म के रूप में हुआ। '''कामवन के निकट गांव''' === कामवन निकट के गाँव === कामां के निकटवर्ती गाँव कनवारा हैं जिसमे कर्ण कुंड स्थित हैं तथा इससे थोड़ा आगे कदमखंडी वन क्षेत्र हैं जहां श्री नागा जी की प्रतिमा है और नागा जी की समाधि स्थल स्थित है तथा इस वन में अनेक साधु तपस्या करते हैं। '''1.''' '''सत्यभामा धाम सतवास।''' == भौगोलिक स्थिति == {{Geographic Location |Northwest = [[अलवर]] |North = [[दिल्ली]], [[पलवल]], [[फरीदाबाद]] |Northeast = |West = [[जयपुर]] |Centre = कामां |East = [[मथुरा]] |Southwest = |South = [[आगरा]] |Southeast = }}कामां क्षेत्र उत्तरप्रदेश व हरियाणा की सीमाओं से जुड़ा हुआ है अगर ब्रज क्षेत्र की बात करें तो 84 कोस यात्रा में इसका प्रमुख महत्व है क्योंकि इसे आदि वृंदावन के नाम से भी जाना जाता है। == बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20140810042050/http://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%A8 '''काम्यवन'''] (भारत डिस्कवरी) [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:राजस्थान के पौराणिक स्थान]] [[श्रेणी:हिन्दू तीर्थ स्थल]] [[श्रेणी:ब्रज]] [[श्रेणी:भारत के तीर्थ]] d68cywmwfvun1g39ticgn9pgodb5w9y 6595462 6595441 2026-08-04T13:25:47Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/संजीव कुमार|संजीव कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार|वार्ता]]) के अवतरण 6301606 पर पुनर्स्थापित : पूर्ववत किया 6595462 wikitext text/x-wiki {{सफ़ाई|reason=विकिशैली और सन्दर्भों का ठीक प्रयोग नहीं |date=मई 2016}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = राजस्थान का एक नगर |native_name = कामां |other_name = कामवन, काम्यवन |state_name = राजस्थान |district = भरतपुर | skyline = श्री_विमल_बिहारी_2014-05-15_08-28.jpg | skyline_caption = कामां स्थित श्री विमल बिहारी के मंदिर का विग्रह | latd = 27 | latm = 39 | lats = 13 | latNS = N | longd = 77 | longm = 16 | longs = 11 | longEW = E |area_total = |area_magnitude = |altitude = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |leader_title_2 = |leader_name_2 = |footnotes = }} '''कामां''' या '''कामवन''' [[राजस्थान]] के [[भरतपुर]] जिले का एक [[प्रशासनिक प्रभाग|उपखंड]] और [[तहसील]] मुख्यालय है। इसका वर्तमान नाम 'कामां' है। लेकिन अब यह उपखंड क्षेत्र भरतपुर जिले से हटकर नए बनाए गए जिले '''डीग''' के अंतर्गत आता है लेकिन कामां एक बड़ा ही प्राचीन और ऐतिहासिक क़स्बा है। आसपास के क़स्बे/ शहर हैं : [[शहर|नगर]], [[नंदगाँव]], [[पुनहाना]], [[पलवल]] और [[अलवर]] '''सत्यभामा धाम सतवास''' आदि। '''इसके ध्रुवीय निर्देशांक हैं : 27°39'13"N 77°16'11"E''' == पौराणिक महत्ता == '''कामवन''' [[बृज|ब्रज]] का प्रसिद्ध तीर्थ भी है। इसका पौराणिक नाम काम्यकवन, कामवन था। ब्रज की [[चौरासी कोस परिक्रमा]] मार्ग में इस स्थान का अपना महत्त्व है। [[इन्द्र|इंद्र]] स्तुति करते हैं कि 'हे श्रीकृष्ण! आपके ब्रज में अति रमणीक स्थान हैं। उन में हम सभी जाने की इच्छा करते हैं पर जा नहीं सकते। (कारण, 'अहो मधुपुरीधन्या वैकुण्ठाच्चगरीयसी। विनाकृष्णप्रसादेन क्षणमेकं न तिष्ठति॥' यानी यह मधुपुरी ब्रज धन्य और वैकुण्ठ से भी श्रेष्ठ है, क्योंकि वैकुण्ठ में तो मनुष्य अपने पुरुषार्थ से पहुँच सकता है पर यहाँ श्रीकृष्ण की आज्ञा के बिना कोई एक क्षण भी नहीं ठहर सकता)। बृज के 12 प्राचीनतम वनों में कामवन '''पांचवा वन''' है। मथुरा से 65 किमी पश्चिम दिशा में गोवर्धन और डीग होते हुए सड़क मार्ग से कामवन (कामां) पंहुचा जा सकता है। == प्रमुख दर्शनीय स्थल == 1. ''विमल कुण्ड'' : यहां सरोवर मात्र न होकर लोक-समाज के लिए आज भी तीर्थ स्थल की तरह है। आज भी यहां यह लोक मान्यता है कि आप चाहे चारों धाम की तीर्थ-यात्रा कर आएं, यदि आप विमल कुण्ड में नहीं नहाये तो आपकी तीर्थ-भावना अपूर्ण रहेगी। 2. ''विमल बिहारी मंदिर'' 3. ''कामेश्वर महादेव'' 4. ''चरण पहाडी'' 5. ''भोजन थाली'' 6. ''कदम्ब खंडी'' 7. ''प्राचीन महलों के भग्नावशेष'' '''8. श्री सूर्यनारायण मन्दिर सतवास''' '''9. कल्प वृक्ष दर्शन सतवास''' === कामां के अन्य मंदिर === कामां, जिसे पौराणिक नगरी होने का गौरव हासिल है, मध्यकाल से पूर्व की बहुत प्राचीन नगरी है। इसका ब्रज के वनों में केंद्रीय स्थान रहा है। कोकिलावन भी इसके बहुत नज़दीक है। वहाँ नंदगांव हो कर जाते हैं। [[नंदगाँव, मथुरा|नंदगांव]], कामां के पास ही सीमावर्ती कस्बा है, यद्यपि वह उत्तर प्रदेश के मथुरा जनपद में आता है। ब्रज-संस्कृति में प्रेम तत्त्व ही प्रधान रहा है, जिसके प्रति [[रसखान]] जैसा पठान कवि इतना सम्मोहित हो गया कि उसने जन्म जन्मान्तर तक हर रूप में यहीं का होकर रहने की कामना की। [[शुद्धाद्वैत दर्शन]] के प्रणेता, [[पुष्टिमार्ग]] के प्रवर्तक तथा सूर सरीखे महान कवि के प्रेरणा स्रोत [[वल्लभाचार्य]] के पुत्र गुसाईं जी विट्ठलनाथ ने जब [[अष्टछाप]] का गठन किया तो जिन वात्सल्य रूप कृष्ण अर्चना की नयी भक्ति-पद्धति विकसित की उसमें सवर्णों के साथ दलितों और स्त्रियों तक को जगह दी गयी, यद्यपि मीरा जैसी स्वाधीनचेता कवि आग्रह के बावजूद इसमें शामिल नहीं हुई, इस नगर कामवन में शुद्धाद्वैत पुष्टिमार्ग की दो प्रधान पीठ (तीसरी) और (सातवीं) स्थापित है- एक '''गोकुलचन्द्रमा जी''' और दूसरी '''मदनमोहन जी।'''| कामवन में आचार्य वल्लभाचार्य की बैठक भी भक्त वैष्णवों में पूज्य है। कामां में '''चौरासी खम्भा''' नामक मस्जिद हिंदू मंदिर के ध्वंसावशेषों से निर्मित जान पड़ती है। मस्जिद के स्तंभ घट- पल्लव के अलंकरण तथा प्रतिमाओं से युक्त हैं। इन प्रतिमाओं से ही यह निश्चयपूर्वक कहा जा सकता है कि ये स्तंभ वैष्णव और शैव मंदिरों के सभा मण्डप के अंग थे। एक स्तंभ पर अंकित "नमः शिवाय" अभिलेख इस तथ्य की पुष्टि करता है। अभिलेख के लिपि के अनुसार यह मंदिर आठवीं शताब्दी ईस्वी का प्रतीत होता है। इसके अतिरिक्त एक अन्य अभिलेख युक्त स्तंभ से विष्णु मंदिर के निर्माण का पता चलता है। शूरसेन वंश के दुर्गगण की पत्नी ''विच्छिका'' ने एक विष्णु मंदिर बनवाया था।[https://web.archive.org/web/20150924033409/http://www.ignca.nic.in/coilnet/rj220.htm] काम्यवन को ब्रज के बारह वनों में से एक उत्तम वन कहा गया है। काम्यवन के आस-पास के क्षेत्र में तुलसी जी की प्रचुरता के कारण इसे कहीं '''आदि-वृन्दावन''' भी कहा जाता है। (वृन्दा तुलसी जी का ही पर्याय है।) वृन्दावन की सीमा का विस्तार पहले दूर-दूर तक फ़ैला हुआ था, गिरिराज-पर्वत, बरसाना, नन्दगाँव आदि स्थलियाँ वृन्दावन की सीमा के अन्तर्गत ही मानी गयीं थीं। महाभारत में वर्णित काम्यवन भी यही माना गया है जहाँ कुछ वक़्त पाण्डवों ने अज्ञातवास किया था। वर्तमान में यहाँ अनेक ऐसे स्थल मौजूद हैं जिससे इसे महाभारत से सम्बन्धित माना जा सकता है। पाँचों पाण्डवों की मूर्तियाँ, धर्मराज [[युधिष्ठिर]] के नाम से धर्मकूप तथा धर्मकुण्ड भी यहाँ प्रसिद्ध है। [[विष्णु पुराण]] के अनुसार यहाँ कामवन की परिधि में छोटे-बड़े असंख्य तीर्थ हैं। कामवन अपने चौरासी कुंडों, चौरासी खम्भों और चौरासी मंदिरों के लिए जाना जाता है। 84 तीर्थ, 84 मन्दिर, 84 खम्भे आदि राजा कामसेन ने बनवाये थे, जो यहाँ की अमूल्य धरोहर हैं। यहाँ कामेश्वर महादेव, श्री गोपीनाथ जी, श्रीगोकुल चंद्रमा जी, श्री राधावल्लभ जी, श्री मदन मोहन जी, श्रीवृन्दा देवी आदि aमन्दिर हैं। यद्यपि अनुरक्षण के अभाव में यहाँ के अनेक मंदिर नष्ट भी होते जा रहे हैं, फ़िर भी यहाँ के कुछ तीर्थ आज भी अपना गौरव और श्रीकृष्ण की लीलाओं को दर्शाते हैं। कामवन को ''सप्तद्वारों'' के लिये भी जाना जाता है। '''काम्यवन में सात दरवाज़े''' हैं– *'''डीग दरवाज़ा'''– काम्यवन के अग्नि कोण में (दक्षिण–पूर्व दिशा में) अवस्थित है। यहाँ से डीग (दीर्घपुर) और भरतपुर जाने का रास्ता है। *'''लंका दरवाज़ा'''– यह काम्यवन गाँव के दक्षिण कोण में अवस्थित है। यहाँ से सेतुबन्ध कुण्ड की ओर जाने का मार्ग है। *'''आमेर दरवाज़ा'''– काम्यवन गाँव के नैऋत कोण में (दक्षिण–पश्चिम दिशा में) अवस्थित है। यहाँ से चरणपहाड़ी जाने का मार्ग है। *'''देवी दरवाज़ा'''– यह काम्यवन गाँव के पश्चिम में अवस्थित है। यहाँ से वैष्णवीदेवी (पंजाब) जाने का मार्ग है। *'''दिल्ली दरवाज़ा''' –यह काम्यवन के उत्तर में अवस्थित है। यहाँ से दिल्ली जाने का मार्ग है। *'''रामजी दरवाज़ा'''– गाँव के ईशान कोण में अवस्थित है। यहाँ से नन्दगांव जाने का मार्ग है। *'''मथुरा दरवाज़ा'''– यह गाँव के पूर्व में अवस्थित है। यहाँ से बरसाना हो कर मथुरा जाने का मार्ग है। एक अन्य अभिलेख कामां में '''काम्यकेश्वर''' नाम से प्रख्यात शिवायतन का उल्लेख करता है। इस दान अभिलेख से यह भी ज्ञात होता है कि इस मंदिर में शिव के साथ- साथ विष्णु एवं चामुण्डा आदि देवताओं की पूजा भी होती थी। यहाँ से प्राप्त चतुर्मुख शिवलिंग के चारों ओर उत्कीर्ण प्रमुख देवों की प्रतिमाएँ भी इसी तथ्य की पुष्टि करते हैं। काम्यकेश्वर मंदिर में ७८६ और ८९६ ई. के बीच के काल में ही शिव- पार्वती और विष्णु की प्रतिमाएँ प्रस्थापित कर दी गई थीं। शूरसेन राजाओं के आश्रम में कामां में चामुण्डा, शिव और विष्णु के मंदिरों के साथ श्वेताम्बर संप्रदाय के काम्यक गच्छ के जैन मंदिरों के निर्माण का भी उल्लेख मिलता है।[https://web.archive.org/web/20150924033409/http://www.ignca.nic.in/coilnet/rj220.htm] कामां में '''यक्ष सरोवर''' के अलावा चार शिवलिंगों के भी दर्शन किए जा सकते हैं। इन शिवलिंगों को पांचाली ने अपने पतियों की कुशलकामना के लिए स्थापित किया था। यहां उस इमारत के खंडहर आज भी मौजूद हैं, जहां पांडवों ने विश्राम किया था। [https://web.archive.org/web/20140728042603/http://aajtak.intoday.in/video/-1-9380.html] इस नगरी का जयपुर रियासत से अठारहवीं सदी में रिश्ता तब हुआ, जब [[जय सिंह द्वितीय|सवाई जयसिंह]] ने यहाँ अपने एक सूबेदार कीरत सिंह को भेजा, जिसका परिणाम भरतपुर रियासत के जन्म के रूप में हुआ। '''कामवन के निकट गांव''' === कामवन निकट के गाँव === कामां के निकटवर्ती गाँव कनवारा हैं जिसमे कर्ण कुंड स्थित हैं तथा इससे थोड़ा आगे कदमखंडी वन क्षेत्र हैं जहां श्री नागा जी की प्रतिमा है और नागा जी की समाधि स्थल स्थित है तथा इस वन में अनेक साधु तपस्या करते हैं। '''1.''' '''सत्यभामा धाम सतवास।''' == भौगोलिक स्थिति == {{Geographic Location |Northwest = [[अलवर]] |North = [[दिल्ली]], [[पलवल]], [[फरीदाबाद]] |Northeast = |West = [[जयपुर]] |Centre = कामां |East = [[मथुरा]] |Southwest = |South = [[आगरा]] |Southeast = }}कामां क्षेत्र उत्तरप्रदेश व हरियाणा की सीमाओं से जुड़ा हुआ है अगर ब्रज क्षेत्र की बात करें तो 84 कोस यात्रा में इसका प्रमुख महत्व है क्योंकि इसे आदि वृंदावन के नाम से भी जाना जाता है। == बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20140810042050/http://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%A8 '''काम्यवन'''] (भारत डिस्कवरी) [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:राजस्थान के पौराणिक स्थान]] [[श्रेणी:हिन्दू तीर्थ स्थल]] [[श्रेणी:ब्रज]] [[श्रेणी:भारत के तीर्थ]] 4h17truce2iqoykkmcfe5jx8havz10v सदस्य वार्ता:रोहित रावत 3 157883 6595724 6560318 2026-08-05T10:42:16Z अमर तिवारी 932885 6595724 wikitext text/x-wiki '''अति महत्वपूर्ण सूचना:''' सभी सदस्य कृपया इस वार्ता पृष्ठ पर कोई भी वार्ता लिखने से पहले यह सुनिश्चित कर लें कि वह हिन्दी भाषा और देवनागरी लिपि में है। हिन्दी के अतिरिक्त अन्य किसी भी भाषा में लिखी गई वार्ता का ना तो कोई उत्तर दिया जाएगा और नाही कोई अन्य कार्यवाही की जाएगी। इसके अतिरिक्त अहिन्दी वार्ताओं को हटा भी लिया जएगा। धन्यवाद। ----- {{Archives|archivelist=सदस्य वार्ता:रोहित रावत/पुरालेख}} <!-------- वार्ताएँ आरम्भ -------> == 2012 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक तालिका == रोहित जी, कृपया सम्बन्धित लेख में {{t1|RankedMedalTable}} साँचे का प्रयोग न करें क्योंकि इस साँचे की वजह से नेत्रहीन पाठक सूची को ठीक से पढ़ नहीं पाते, धन्यवाद।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 10:40, 29 जुलाई 2012 (UTC) :रोहित जी, आप इतना गुस्सा क्यों हो रहें हैं? आराम से भी बात की जा सकती है। सर्वप्रथम, आपको अगर इस बात का ज्ञान न हो तो बता दूँ कि दुनिया में स्क्रीन रीडर जैसी भी कुछ चीज होती है, जिसके द्वारा नेत्रहीन व्यक्ति लेख पढ़ता है। दूसरा, जिसे आप अंग्रेज़ी विकिपीडिया की नकल बता रहें हैं उसे मैं पिछले दो वर्ष से इस्तेमाल करता आ रहा हूँ और इस प्रकार की सूची का इस्तेमाल करने के निर्णय में मैं भी शामिल था, तो यह नकल तो कही से हुई ही नहीं। तीसरा, विकिपीडिया का मूल उद्देश्य हर किसी तक ज्ञान का प्रसार करना है और इसमें वे व्यक्ति भी आते हैं जो देख नहीं सकते। मेरी और आपकी सूची में यह अंतर है कि आपकी सूची में स्क्रीन रीडर पदक तालिका को ठीक से पढ़ ही नहीं सकता जबकि मेरी सूची बनाई ही स्क्रीन रीडर की सहूलियत के लिए है। आप जो सूची लगा रहें हैं वो कहा से पूर्ण है? मुझे तो इसमें कुछ ठीक या विशेष दिखा ही नहीं। इलसिए या तो आप इसे बदल दें नहीं तो मैं बदल दूँगा, धन्यवाद।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 18:02, 29 जुलाई 2012 (UTC) ::एक ही विषय के दो लेख बनाने कि आवश्यकता नहीं है। चर्चा को लेख के वार्ता पृष्ठ पर ज़ारी रखें जबतक कोई अंतिम निर्णय नहीं लिया जाता तब तक मैं लेख में कोई बदलाव नहीं करूँगा।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 18:57, 29 जुलाई 2012 (UTC) ==सन्देश== {{सन्देश|वार्ता:पांडीचेरी विश्वविद्यालय|लेख का सही नाम}} [[User:Rahul07|Rahul07]] ([[User talk:Rahul07|वार्ता]]) 10:10, 31 जुलाई 2012 (UTC) == पदक तालिका में बदलाव == रोहित जी नमस्कार, मैने देखा कि आपको पदक तालिका दोनों जगह बदलनी पड़ती है। आपका कार्य थोड़ा आसान बनाने के लिए मैने तालिका को मुख्य लेख में ट्रांसकल्यूड कर दिया है। इसमें अगर कोई उचित बदलाव करना हो तो अवश्य करें, धन्यवाद।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 15:59, 3 अगस्त 2012 (UTC) ==Medal Table Not Updated== You have protected the Medal table as "edit=sysop" however as of now the ''United States of America'' now has <big> '''21''' </big> Gold Medals and is first place ahead of China. --[[User:J.M.Douglas|J.M.Douglas]] ([[User talk:J.M.Douglas|वार्ता]]) 22:50, 3 अगस्त 2012 (UTC) == [[:चित्र:जिमनास्टिक - आर्टिस्टिक.jpg|चित्र:जिमनास्टिक - आर्टिस्टिक.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:जिमनास्टिक - आर्टिस्टिक.jpg|चित्र:जिमनास्टिक - आर्टिस्टिक.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/जिमनास्टिक - आर्टिस्टिक.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/जिमनास्टिक - आर्टिस्टिक.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>ये चित्र ग़ैर-मुक्त मीडिया के मापदंड को सफल करने में विफल है। ग़ैर-मुक्त मीडिया पहचान के संकस्र्प के लिए उपयुक्त नही होनी चाहिए।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">वैभव जैन</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>वार्ता</small></span></sup>]] [[Special:EmailUser/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>ईमेल</small></span></sup>]] 17:40, 9 अगस्त 2012 (UTC) == [[:चित्र:टॅनिस पदक.jpg|चित्र:टॅनिस पदक.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:टॅनिस पदक.jpg|चित्र:टॅनिस पदक.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Victoria Azarenka, Serena Williams and Maria Sharapova with medals 2012.jpg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:टॅनिस पदक.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[User:Lovysinghal|लवी सिंघल]] ([[User talk:Lovysinghal|वार्ता]]) 05:59, 10 अगस्त 2012 (UTC) == Translation request == Hello, You earlier helped me with translating templates for Wiki Loves Monuments into Hindi. Can you translate another template also? It is [[Commons:Template:Upload campaign use Wiki Loves Monuments]] and see the English one as example. Thanks! [[User:Romaine|Romaine]] ([[User talk:Romaine|वार्ता]]) 16:08, 31 अगस्त 2012 (UTC) :Thanks! [[User:Romaine|Romaine]] ([[User talk:Romaine|वार्ता]]) 16:47, 31 अगस्त 2012 (UTC) == आपके लिये एक सम्मान! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''अथक परिश्रम बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | रोहित जी, आपके कार्य की जितनी प्रशंसा की जाए उतनी कम है। मैं सबसे अधिक आपके द्वारा विभिन्न देशों, नगरों व राज्यों, आदि पर बनाए लेखों से काफ़ी प्रभावित हूँ और हाल ही में आपके द्वारा बनाए व सुधारे गए भारतीय राजभवनों के लेख भी उत्तम हैं। ऐसे ही हिन्दी विकि को अपना अमूल्य योगदान देते रहें, धन्यवाद। [[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 12:38, 2 सितंबर 2012 (UTC) |} == बहुत-बहुत धन्यवाद! == रोहित जी, आपका दिया सम्मान मेरे लिए बहुत महत्व रखता है। आप हमेशा से हिन्दी विकिपीडिया के एक ध्रुव रहे हैं और आपके द्वरा इस सम्मान का मिलना मेरे लिए बहुत ही बड़ा प्रेरणा का स्रोत है! --[[User:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[User talk:Hunnjazal|वार्ता]]) 18:33, 14 अक्टूबर 2012 (UTC) == विक्षनरी सहायता == कृपया [[:wikt:विक्षनरी:चौपाल#Cleanup]] में सहायता प्रदान करें। ये कार्य विक्षनरी का कोई प्रबंधक/प्रशासक ही कर सकता है। धन्यवाद--[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 19:17, 17 अक्टूबर 2012 (UTC) == सम्मान के लिए धन्यवाद == रोहित जी, आपके द्वारा दिए गए सम्मान के लिए धन्यवाद। ऐसे सम्मान द्वारा संपादक विकिपीडिया पर परिश्रम करने के लिए प्रोत्साहित होते हैं।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 19:08, 22 अक्टूबर 2012 (UTC) ==सन्देश== {{सन्देश|विकिपीडिया:चौपाल|प्रबन्धक पद से हटाया जाना|ts=10:19, 3 नवम्बर 2012 (UTC)}} [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 10:19, 3 नवम्बर 2012 (UTC) ==सन्देश== {{सन्देश|विकिपीडिया:प्रबन्धन_अधिकार_हेतु_निवेदन|टिप्पणी_3|ts=10:21, 3 नवम्बर 2012 (UTC)}} [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 10:21, 3 नवम्बर 2012 (UTC) == [[:चित्र:नीलम चक्रवात.png|चित्र:नीलम चक्रवात.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:नीलम चक्रवात.png|चित्र:नीलम चक्रवात.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[User:Lovysinghal|लवी सिंघल]] ([[User talk:Lovysinghal|वार्ता]]) 05:25, 10 नवम्बर 2012 (UTC) == आपके लिये जलेबी == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Jalebi 2.jpg|135px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आपके सदस्य पृष्ठ को देखकर मैं काफी प्रभावित हूं| आपके लिए एक प्लेट जलेबी मेरी तरफ से| ;) [[User:AJ.iitm|<font face="Garamond" size="4" style="color:#920707;">AJ</font><font face="calibri" size="3.5" style="color:#116902;"><b>&trade;</b></font>]]<sup>[[user_talk:AJ.iitm|(वार्ता]]•[[special:EmailUser/AJ.iitm|ई-मेल)]]</sup> 10:47, 5 दिसम्बर 2012 (UTC) |} == [[:चित्र:Lal Bahadur Shastri.JPG|चित्र:Lal Bahadur Shastri.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Lal Bahadur Shastri.JPG|चित्र:Lal Bahadur Shastri.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[User:Lovysinghal|लवी सिंघल]] ([[User talk:Lovysinghal|वार्ता]]) 07:15, 15 दिसम्बर 2012 (UTC) == [[:श्रेणी:भारत सरकर|श्रेणी:भारत सरकर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:भारत सरकर|श्रेणी:भारत सरकर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के निम्न मापदंडों के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। * '''[[वि:हटाना#व1|व1]]. अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ''' * '''[[वि:हटाना#व5|व5]]. ख़ाली पृष्ठ''' यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<font color="orange">☍</font>[[User Talk:Manojkhurana|'''<u><font color="green"> मनोज खुराना </font></u>''']] <sup>([[u:Manojkhurana| <font color="orange">सदस्यपृष्ठ</font>]]) </sup> 09:58, 7 अक्टूबर 2013 (UTC) == [[:बराहवी (ज़बान)|बराहवी (ज़बान)]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बराहवी (ज़बान)|बराहवी (ज़बान)]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। जिसपर अनुप्रेषित वो मौजूद नहीं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<b>[[User:हिंदुस्थान वासी|<font color="sky blue">पीयूष मौर्या</font>]]</b><sup>[[User talk:हिंदुस्थान वासी|<font color="kesari">वार्ता</font>]]</sup> 16:22, 4 अक्टूबर 2014 (UTC) == [[:चित्र:Socl logo.jpg|चित्र:Socl logo.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Socl logo.jpg|चित्र:Socl logo.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़4|मापदंड फ़4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़4|फ़4]]{{*}} ग़ैर मुक्त उचित उपयोग उपयोग फ़ाइल जिसपर कोई उचित उपयोग औचित्य न दिया हो'''</center> ऐसी कॉपीराइट सुरक्षित फ़ाइलें जिनपर 7 दिन तक कोई उचित उपयोग औचित्य न दिया हो, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत हटाया जा सकता है। यदि आपने इस फ़ाइल को किसी लेख में प्रयोग करने हेतु अपलोड किया था तो कृपया उस लेख में उपयोग उचित उपयोग (fair use) में क्यों आता है, इसके लिये एक औचित्य (fair use rationale) फ़ाइल पृष्ठ पर लिखें। विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित फ़ाइलों को तभी रखा जा सकता है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) के अंतर्गत आता हो और उनपर एक उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) दिया हो। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u>'''<span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span>'''</u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:59, 20 अक्टूबर 2014 (UTC) == Article request: F.A.L.T.U == Are you interested in starting a Hindi article on [[:en:F.A.L.T.U]]? It is a Bollywood film with no Hindi article. Thanks [[सदस्य:WhisperToMe|WhisperToMe]] ([[सदस्य वार्ता:WhisperToMe|वार्ता]]) 07:05, 28 अक्टूबर 2014 (UTC) == [[:चित्र:भुवन चन्द्र खण्डूरी.jpg|चित्र:भुवन चन्द्र खण्डूरी.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:भुवन चन्द्र खण्डूरी.jpg|चित्र:भुवन चन्द्र खण्डूरी.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6फ़|मापदंड व6फ़]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6फ़|व6फ़]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन - फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड में वे सभी फ़ाइलें आती हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे सभी फ़ाइलें भी आती हैं जो अंतरजाल पर किसी ऐसी वेबसाइट से लिये गए हैं जो साफ़-साफ़ फ़ाइल को मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं देती है। इसमें वे सभी फ़ाइलें भी आती हैं जिनपर साफ़-साफ़ गलत लाइसेंस का प्रयोग किया गया है। इसमें वे फ़ाइलें भी आती हैं जिनका कॉपीराइट स्वयं अपलोड करने वाले सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है (यदि कॉपीराइट आपके ही पास है और आप इसे पहले कहीं प्रकाशित कर चुके हैं तो कृपया [[:m:OTRS|ओ॰टी॰आर॰एस]] से संपर्क करें)। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u>'''<span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span>'''</u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:56, 13 नवम्बर 2014 (UTC) == आपके लिये बर्फ़ी == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Barfi.JPG|135px]] |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | रोहित जी नमस्कार! आप काफ़ी दिनों बाद पुनः सक्रिय हुए हैं, इस वापसी पर आपको बहुत ढेरों शुभकामनाएँ और पुनरागम पर बहुत-बहुत स्वागत! मेरी ओर से कुछ मीठा! <b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 10:09, 13 जुलाई 2015 (UTC) |} == आपके लिए कॉफ़ी का कप! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Cup-o-coffee-simple.svg|120px]] |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | पुनरागमन पर हार्दिक स्वागत !!! [[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 10:33, 13 जुलाई 2015 (UTC) |} == [[:श्रेणी:एशिया में सुरंगे|श्रेणी:एशिया में सुरंगे]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:एशिया में सुरंगे|श्रेणी:एशिया में सुरंगे]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 06:40, 17 जुलाई 2015 (UTC) == विकिपरियोजना भूगोल से जुड़ने का आग्रह == नमस्ते रोहित जी, मुझे आपके द्वारा बनाये भूगोल सम्बन्धी लेखों को देखकर काफ़ी खुशी हुई और इसीलिए यह आग्रह कर रहा हूँ। मैं पिछले कुछ दिनों से इस परियोजना को फिर से चालू करने के बारे में सोच रहा था (हालाँकि या घोषित रूप से तो चालू ही है, लेकिन कोई सक्रियता नहीं है!)। आपको लेख बनाते देखा तो मुझे लगा कि आप यदि सहयोग करें तो इसे सक्रिय भी किया जा सकता है। आपको बहुत कुछ अतिरिक्त नहीं करना है, बल्कि बस अपने द्वारा बनाये लेखों को इसके "कार्य प्रगति" पन्ने पर जोड़ते भर जाना है, लेख तो आप बना ही रहे हैं। इससे कम से कम इतना तो हो जायेगा कि यह परियोजना मृतप्राय नहीं दिखेगी। जैसी भी राय हो मुझे अवश्य बतायें! धन्यवाद ! --<b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 07:12, 3 अगस्त 2015 (UTC) == विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन पर आपका सम्पादन == नमस्ते रोहित जी, [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] पर Hunnjazal जी के समर्थन में आपके द्वारा किये गये सम्पादन को मैंने पूर्ववत कर दिया है क्योंकि यह नामांकन उन्होंने वापस ले लिया है और चर्चा पहले ही समाप्त हो चुकी है। अतः वहाँ पर समर्थन अथवा विरोध का कोई अर्थ नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:57, 6 अगस्त 2015 (UTC) रोहित जी, मेरा समर्थन करने के लिये बहुत-बहुत धन्यवाद। आपका हिन्दी विकि पर योगदान शुरुआत से ही मेरे लिये प्रेरणा रहा है। मुझे कभी नहीं भूलेगा कि जब अपने विकि-आरम्भ के दो दिनों के पश्चात ही निराश होकर मैं जाने लगा था तब आपने, अपसी मतभेद के बावजूद, मुझे रोका था। ऐसी चीज़ें आदमी की माहनता दिखलाती हैं। अगर मैं विकि पर गत वर्षों में कुछ कर पाया हूँ तो वह इसलिये क्योंकि मुझे आपने बैठने की जगह दी। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 08:59, 23 अगस्त 2015 (UTC) == [[:चित्र:चीनीनववर्ष.png|चित्र:चीनीनववर्ष.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:चीनीनववर्ष.png|चित्र:चीनीनववर्ष.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:35, 31 अगस्त 2015 (UTC) == आपके द्वारा अपलोड किये गये चित्र == नमस्ते रोहित जी, आपने हिन्दी विकिपीडिया पर हाल ही में कुछ चित्र अपलोड किये हैं जिनमें से मैं एक चित्र को देख रहा था। [[:चित्र:मप्रौस-लोगो.png]] में आपने {{tlx|ग़ैर मुक्त लोगो प्रयोग औचित्य}} साँचे को काम में लिया है लेकिन इसके किसी भी प्राचल का मान नहीं लिखा। इसका परिणाम यह है कि हमें न ही तो चित्र के स्रोत का ज्ञान है और न ही चित्र का औचित्य क्या है, इसकी जानकारी है। कृपया इन भागों को चित्रों में जोड़ें अन्यथा चित्र को हटाया जा सकता है। चित्र हटाने की नीति के लिए कृपया [[वि:हटाना#फ़ाइलें|नियमावली]] देखें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:30, 31 अगस्त 2015 (UTC) == साँचा {{tl|स्रोतहीन}} में बदलाव == नमस्ते रोहित जी! आपने उपरोक्त साँचे में बदलाव करके प्राचल का नाम "date" से "तिथि" किया है। परिणाम ये हुआ है कि जिन पृष्ठों पर यह प्राचल नाम date के साथ प्रयुक्त हुआ है (और चूँकि अभी तक हमेशा यह ऐसे ही प्रयुक्त हुआ है) वे सारे तिथि आधारित वर्गीकरण से विहीन हो गए हैं। date उस प्राचल का मूल्य नहीं है जिसे बदल देने से वह सभी जगह बदल जायेगा बल्कि तब ऐसे सभी पृष्ठों को खोजकर उनमे यह बदलाव करना पड़ेगा जहाँ यह साँचा इसी date नामके प्राचल के साथ इस्तेमाल हुआ है। यानि हर उस पन्ने पर, जहाँ यह साँचा इस्तेमाल हुआ है, date की जगह तिथि लिखना पड़ेगा। अन्यथा यदि कोई लेख <nowiki>{{स्रोतहीन|date=सितम्बर 2015}}</nowiki> द्वारा टैग किया हुआ है तो वह [[:श्रेणी:लेख जो सितम्बर 2015 से स्रोतहीन हैं]] में श्रेणीबद्ध ही नहीं होगा। यह समस्या इसबदलाव से पूर्व इस साँचे द्वारा टैग किये गए सभी लेखों में आएगी। आगे भी यदि कोई सदस्य इसका प्रयोग date के साथ करेगा तो आगे भी यही स्थिति होगी। ट्विंकल डिफ़ॉल्ट रूप से date नाम का इस्तेमाल करता है अतः इसके द्वारा टैग करने पर भी यह समस्या आएगी। अतः आपसे अनुरोध है कि इस बदलाव को अन्य सदस्यों के साथ चर्चा के बाद करें। सादर धन्यवाद! --<b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 06:15, 18 सितंबर 2015 (UTC) == क्या आप जानते हैं == {{आपका लेख|25 सितंबर|2015|एलिज़ाबेथ द्वितीय}} == आपके विचार चाहिए == रोहित रावत जी, मैं [[गणेश चतुर्थी]] के अवसर पर आपको हार्दिक शुभकामनाएँ देना चाहूँगा। कुछ समय पूर्व मैं [[:ne:डोटेली भाषा]] की इन्क्यूबेटर विकिपीडिया के योगदानकर्ताओं का इन्टरव्य्यू ले रहा था। ऐसे में एक सदस्य ने आपके बारे में यूँ टिप्पणी की: "ईस हिसाबसे कुमाउ और गढवालके भाषा बिज्ञौसे सहकार्य करके आगे बढ सकते है | रोहित राउत नामका व्यक्ति जो एक बार हिन्दि विकिपीडियाके प्रबन्धकभी थे और वो कुमाउनी भाषी भी है | येसे बक्तित्वोसे सहकार्य करके हम आगे बढ सकते है |" इस बारे में आपके विचार जानने का मैं इच्छुक हूँ। कृपया इस टिप्पणी पर या डोटेली भाषा की इन्क्यूबेटर विकिपीडिया पर अपनी सम्भावित सदस्यता पर प्रकाश डालें। धन्यवाद। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:16, 25 सितंबर 2015 (UTC) == Translation request into Hindi == Hi! İ want to have my userpage and my profile translated in different languages, the maximum of languages possible, and one of them is Hindi. So can you translate these two sentences into Hindi, please? {{quote|İ’m from Barcelona, Catalonia, so İ’m Catalan and İ hope for an independent Catalonia. İ also speak Spanish and Portuguese too, because İ have been in Portugal for a while. İ especially like these three series: Star Trek, Code Lyoko and Winx Club, and İ have wikis of these series in several languages. İf you want İ do a translation or correction in [[File:Flag of Catalonia.svg|20px|link=|border]], [[File:Flag of Spain.svg|20px|link=|border]], [[File:Flag of Portugal.svg|20px|link=|border]], [[File:Flag of Galicia.svg|20px|link=|border]] or [[File:Flag of Italy.svg|20px|link=|border]], leave me a message with your request and İ’ll do it, only you have to write a message in my Message Wall.}} Please, make the most accurate translation possible. Note that at the end of the second paragraph, İ’m talking about my wikis on [[:en:Wikia|Wikia]] which İ have in several languages. Thanks! --[[सदस्य:Josep Maria Roca Peña|Josep Maria Roca Peña]] ([[सदस्य वार्ता:Josep Maria Roca Peña|वार्ता]]) 20:48, 22 दिसम्बर 2015 (UTC) :Thanks a lot for your translation! --[[सदस्य:Josep Maria Roca Peña|Josep Maria Roca Peña]] ([[सदस्य वार्ता:Josep Maria Roca Peña|वार्ता]]) 23:0, 26 दिसम्बर 2015 (UTC) == गणतन्त्र दिवस == नमस्ते! मैं आपको और आपके परिवार के सदस्यों को गणतन्त्र दिवस की हार्दिक शुभकामनाएँ देना चाहूँगा। आशा है कि इस वर्ष हिन्दी विकिपीडिया पर कई सकारात्मक लेख जुड़ेंगे और कई अच्छी परियोजनाओं को हम पूरा कर पाएँगे। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 11:59, 26 जनवरी 2016 (UTC) == [[:चित्र:बीजिंग-२०२२-बोली-लोगो.png|चित्र:बीजिंग-२०२२-बोली-लोगो.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:बीजिंग-२०२२-बोली-लोगो.png|चित्र:बीजिंग-२०२२-बोली-लोगो.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:36, 24 अप्रैल 2016 (UTC) == [[:प्रवेशद्वारःअरुणाचल प्रदेश|प्रवेशद्वारःअरुणाचल प्रदेश]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रवेशद्वारःअरुणाचल प्रदेश|प्रवेशद्वारःअरुणाचल प्रदेश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:34, 18 मई 2016 (UTC) == [[:चित्र:ज़िप महाशय.png|चित्र:ज़िप महाशय.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:ज़िप महाशय.png|चित्र:ज़िप महाशय.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6फ़|मापदंड व6फ़]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6फ़|व6फ़]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन - फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड में वे सभी फ़ाइलें आती हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे सभी फ़ाइलें भी आती हैं जो अंतरजाल पर किसी ऐसी वेबसाइट से लिये गए हैं जो साफ़-साफ़ फ़ाइल को मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं देती है। इसमें वे सभी फ़ाइलें भी आती हैं जिनपर साफ़-साफ़ गलत लाइसेंस का प्रयोग किया गया है। इसमें वे फ़ाइलें भी आती हैं जिनका कॉपीराइट स्वयं अपलोड करने वाले सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है (यदि कॉपीराइट आपके ही पास है और आप इसे पहले कहीं प्रकाशित कर चुके हैं तो कृपया [[:m:OTRS|ओ॰टी॰आर॰एस]] से संपर्क करें)। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:14, 20 मई 2016 (UTC) == [[:नरेश|नरेश]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:नरेश|नरेश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नरेश|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नरेश]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>शब्दार्थ मात्र</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 06:20, 6 अगस्त 2016 (UTC) == [[:साँचा:नाम आधार|साँचा:नाम आधार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:नाम आधार|साँचा:नाम आधार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। सा१ - अप्रयुक्त आधार सन्देश साँचा; किसी अन्य आधार सन्देश साँचे द्वारा प्रतिस्थापन की आवश्यकता नहीं है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 06:22, 6 अगस्त 2016 (UTC) == [[:चित्र:२०१६ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक मानचित्र नए देश ३.png|चित्र:२०१६ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक मानचित्र नए देश ३.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:२०१६ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक मानचित्र नए देश ३.png|चित्र:२०१६ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक मानचित्र नए देश ३.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:12, 7 अक्टूबर 2016 (UTC) == [[:चित्र:२०१६ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक मानचित्र नए देश २.png|चित्र:२०१६ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक मानचित्र नए देश २.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:२०१६ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक मानचित्र नए देश २.png|चित्र:२०१६ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक मानचित्र नए देश २.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:13, 7 अक्टूबर 2016 (UTC) == [[:चित्र:2016 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक मानचित्र नए देश १.png|चित्र:2016 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक मानचित्र नए देश १.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:2016 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक मानचित्र नए देश १.png|चित्र:2016 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक मानचित्र नए देश १.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:14, 7 अक्टूबर 2016 (UTC) == [[:चित्र:2016 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक मानचित्र.png|चित्र:2016 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक मानचित्र.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:2016 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक मानचित्र.png|चित्र:2016 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक पदक मानचित्र.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:14, 7 अक्टूबर 2016 (UTC) == [[:श्रेणी:महा-महाद्वीप|श्रेणी:महा-महाद्वीप]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:महा-महाद्वीप|श्रेणी:महा-महाद्वीप]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करम्बेलकर]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 07:02, 15 जनवरी 2017 (UTC) == [[:रोहित (नाम)|रोहित (नाम)]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:रोहित (नाम)|रोहित (नाम)]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रोहित (नाम)|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रोहित (नाम)]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विकिपीडिया एक ज्ञानकोष है,अगर ऐसे ही नामो पर लेख बनने लग गए तो भारत में तो बहुत सारे नाम है जिससे विकिपीडिया नष्ठ हो जाएगा।कृपया सभी सदस्य इस बारे में अपने मत जरूर रखे।धन्यवाद</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[User:TheINDIA|<span style="color:#448C67;">'''''द इंडिया'''''</span>]]&nbsp;''([[User talk:TheINDIA|<span style="color:#555;">'''बात'''</span>]] ) 06:28, 4 जून 2017 (UTC) == [[:श्रेणी:भारतीय राज्य सरकार|श्रेणी:भारतीय राज्य सरकार]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:भारतीय राज्य सरकार|श्रेणी:भारतीय राज्य सरकार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है।<br/>यह सुझाया गया है कि इस पृष्ठ को [[:भारत की राज्य सरकारें|भारत की राज्य सरकारें]] पृष्ठ के साथ विलय कर दिया जाए।<br/> इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/भारतीय राज्य सरकार|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/भारतीय राज्य सरकार]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>समान श्रेणीया।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 05:27, 13 जुलाई 2017 (UTC) == [[:साँचा:भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर|साँचा:भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर|साँचा:भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[साँचा:भारतीय राज्यों के वर्तमान राज्यपाल]] जो राज्य नाम एवं वर्तमान राज्यपाल का नाम बताता था, अब सम्पादित करके राज्यपालों की सूचीयां भी बताता है। ये सूची का अलग साँचा अब अनावश्यक है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 06:09, 27 सितंबर 2017 (UTC) == [[:साँचा:भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर|साँचा:भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर|साँचा:भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[:साँचा:भारतीय राज्यों के वर्तमान राज्यपाल]] जो राज्य नाम एवं वर्तमान राज्यपाल का नाम बताता था, अब सम्पादित करके राज्यपालों की सूचीयां भी बताता है। ये सूची का अलग साँचा अब अनावश्यक है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 06:21, 27 सितंबर 2017 (UTC) == [[:साँचा:भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर|साँचा:भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर|साँचा:भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>useless</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 12:44, 27 सितंबर 2017 (UTC) == [[:साँचा:भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर|साँचा:भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर|साँचा:भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत के राज्यों और संघक्षेत्रों के राज्यपाल और लॅफ़्टिनॅण्ट गवर्नर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>धर्माध्यक्ष जी के अनुरोध पर हटाने हेतु चर्चा का नामांकन।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 03:25, 28 सितंबर 2017 (UTC) == उत्तर की प्रतीक्षा == नमस्ते रोहित जी क्या आप यहाँ वार्ता कर सकते हैं ?--[[सदस्य:राजू जांगिड़|राजू जांगिड़]] ([[सदस्य वार्ता:राजू जांगिड़|वार्ता]]) 16:33, 12 दिसम्बर 2017 (UTC) == [[:वार्ता:हिंदी अंतर्जाल पत्रिकाओं की सूची|वार्ता:हिंदी अंतर्जाल पत्रिकाओं की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वार्ता:हिंदी अंतर्जाल पत्रिकाओं की सूची|वार्ता:हिंदी अंतर्जाल पत्रिकाओं की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। हटाए गए पृष्ठ को पुनर्प्रेषण यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 17:37, 19 जुलाई 2018 (UTC) == नए निर्मित साँचे को विकिडेटा से जोड़ना == नमस्ते रोहित जी, आपने [[:साँचा:ताजा घटना खेल]] निर्मित किया इसके लिए आपका आभार। अनुरोध है कि इस प्रकार नए साँचे बनाने के बाद उन्हें Wikidata पर अवश्य जोड़ दें तथा हो सके तो उनके अंग्रेजी नाम से अनुप्रेषण भी बना दिया करें। इससे ऐसे साँचो के दुहराव से बचा जा सकेगा, अन्यथा हो सकता है कोई इसे कुछ मामूली भिन्नता वाली वर्तनी के साथ बना दे या अंग्रेजी से आयात कर ले। आपके संपादनों हेतु शुभकामनाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:53, 19 अगस्त 2018 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''अथक उद्यमी बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | [[2018 एशियाई खेल पदक तालिका]] को सदैव अपडेट रखने के लिये। वैसे बहुत दिनों बाद देखकर बहुत ख़ुशी हुई। उम्मीद है आप आगे भी हमें इसी प्रकार लाभान्वित करते रहेंगे। [[सदस्य:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FFFF"> ''गॉड्रिक की कोठरी''</span>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FF00">मुझसे बातचीत करें</span>]]</sup> 07:54, 3 सितंबर 2018 (UTC) |} == [[:श्रेणी:लेख जो सितम्बर 2014 से स्रोतहीन हैं|श्रेणी:लेख जो सितम्बर 2014 से स्रोतहीन हैं]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:लेख जो सितम्बर 2014 से स्रोतहीन हैं|श्रेणी:लेख जो सितम्बर 2014 से स्रोतहीन हैं]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। https://hi.wikipedia.org/s/7o8q मौजूद यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 16:55, 16 फ़रवरी 2019 (UTC) == [[:श्रेणी:लेख जो सितम्बर 2015 से स्रोतहीन हैं|श्रेणी:लेख जो सितम्बर 2015 से स्रोतहीन हैं]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:लेख जो सितम्बर 2015 से स्रोतहीन हैं|श्रेणी:लेख जो सितम्बर 2015 से स्रोतहीन हैं]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। https://hi.wikipedia.org/s/8lem मौजूद यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 16:57, 16 फ़रवरी 2019 (UTC) == [[:चित्र:गढ़वाल मण्डल के जिले.PNG|चित्र:गढ़वाल मण्डल के जिले.PNG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:गढ़वाल मण्डल के जिले.PNG|चित्र:गढ़वाल मण्डल के जिले.PNG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 05:04, 23 अप्रैल 2020 (UTC) == [[:चित्र:गूगलसर्च२.jpg|चित्र:गूगलसर्च२.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:गूगलसर्च२.jpg|चित्र:गूगलसर्च२.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|मापदंड फ़5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|फ़5]]{{*}} ग़ैर मुक्त फ़ाइलें जिनका मुक्त विकल्प उपलब्ध हो'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो ग़ैर मुक्त हैं और जिनका कोई मुक्त विकल्प उपलब्ध है। यह आवश्यक नहीं कि मुक्त विकल्प हूबहू वही फ़ाइल हो। उदाहरण: यदि किसी व्यक्ति का मुक्त चित्र उपलब्ध है, तो उसके ग़ैर मुक्त चित्र इस मापदंड के अंतर्गत हटाए जा सकते हैं। आपके द्वारा अपलोड की इस कॉपीराइट सुरक्षित फ़ाइल की जगह अब एक मुक्त फ़ाइल&nbsp;[[:File:Google Homepage.svg]] ले सकती है। अतः, अब इस फ़ाइल का उपयोग उचित उपयोग (fair use) में नहीं गिना जा सकता। यदि आपको लगता है कि इसका विकिपीडिया पर किसी जगह उचित उपयोग के अंतर्गत अब भी प्रयोग संभव है, तो इसकी जानकारी फ़ाइल के वार्ता पृष्ठ पर दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 05:27, 23 अप्रैल 2020 (UTC) == [[:चित्र:Percentage population living on less than $1.25 per day 2009.png|चित्र:Percentage population living on less than $1.25 per day 2009.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Percentage population living on less than $1.25 per day 2009.png|चित्र:Percentage population living on less than $1.25 per day 2009.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[File:Emoji u1f4e7.svg|18px|link=User talk:CptViraj]]) 12:47, 5 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:ह्युस्टन स्थिति.png|चित्र:ह्युस्टन स्थिति.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:ह्युस्टन स्थिति.png|चित्र:ह्युस्टन स्थिति.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 06:45, 12 जून 2020 (UTC) {{WPWP सन्देश}} == [[:चित्र:मोस्ट का एक क्षेत्र.jpg|चित्र:मोस्ट का एक क्षेत्र.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:मोस्ट का एक क्षेत्र.jpg|चित्र:मोस्ट का एक क्षेत्र.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 14:22, 2 जुलाई 2020 (UTC) == [[:चित्र:कुमाऊँ मण्डल के जिले.PNG|चित्र:कुमाऊँ मण्डल के जिले.PNG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:कुमाऊँ मण्डल के जिले.PNG|चित्र:कुमाऊँ मण्डल के जिले.PNG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 20:50, 19 जुलाई 2020 (UTC) == [[:चित्र:रियो-2016-पदक-अगला-पिछला.png|चित्र:रियो-2016-पदक-अगला-पिछला.png]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:रियो-2016-पदक-अगला-पिछला.png|चित्र:रियो-2016-पदक-अगला-पिछला.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/रियो-2016-पदक-अगला-पिछला.png|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/रियो-2016-पदक-अगला-पिछला.png]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Found on the internet before uploaded here for example http://thumb.mais.uol.com.br/15895737.jpg from June 15, 2016.</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 10:34, 25 अक्टूबर 2020 (UTC) == पेज असुरक्षित करवाने हेतु अनुरोध == भैया रोहित रावत जी आपसे एक निवेदन है विकीपीडिया पर [[नन्दवंश ]] नाम का एक पेज है जिसमे सम्राट चन्द्रगुप्त मौर्य को नन्दवंशी महापद्मनंद का पुत्र बताया गया है जो कि सरासर गलत है आपसे निवेदन है पेज को असुरक्षित करने दीजिए या तो उस पेज पर सही जानकारी डाल दिजिए धन्यवाद [[सदस्य:Sonu saini ji|Sonu saini ji]] ([[सदस्य वार्ता:Sonu saini ji|वार्ता]]) 03:00, 14 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:१० करोड़ से अधिक प्रयोक्ताओं वाले आभासी समुदाय|१० करोड़ से अधिक प्रयोक्ताओं वाले आभासी समुदाय]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:१० करोड़ से अधिक प्रयोक्ताओं वाले आभासी समुदाय|१० करोड़ से अधिक प्रयोक्ताओं वाले आभासी समुदाय]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/१० करोड़ से अधिक प्रयोक्ताओं वाले आभासी समुदाय|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/१० करोड़ से अधिक प्रयोक्ताओं वाले आभासी समुदाय]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>लेख को रखने का कोई औचित्य नहीं है। लेख में भाषा भी हिन्दी नहीं है और इसके अद्यतन होने की भी कोई सम्भावना प्रतीत नहीं हो रही। अधिक जानकारी के लिए अंग्रेज़ी विकि पर [[:en:Wikipedia:Articles for deletion/List of virtual communities with more than 100 million active users|सम्बंधित चर्चा]] को देखा जा सकता है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 10 जून 2021 (UTC) == [[:भारत में विभिन्न धर्मों की सूची|भारत में विभिन्न धर्मों की सूची]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:भारत में विभिन्न धर्मों की सूची|भारत में विभिन्न धर्मों की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारत में विभिन्न धर्मों की सूची|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारत में विभिन्न धर्मों की सूची]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीयता संदिग्ध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 10:45, 20 जून 2021 (UTC) == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:33, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Hindi Wikinews in Wikimedia Incubator == Hi @[[सदस्य:रोहित रावत|रोहित रावत]],<br> I have recently created a page in Hindi Wikinews (wn/hi) - [[incubator:Wn/hi/भारतीय_प्रधान_मंत्री_नरेंद्र_मोदी_ने_तीन_कृषि_कानूनों_को_निरस्त_करने_का_वादा_किया|Wn/hi/भारतीय प्रधान मंत्री नरेंद्र मोदी ने तीन कृषि कानूनों को निरस्त करने का वादा किया]]. I request you to view this news article and give some suggestions regarding it. Thanks [[सदस्य:2006nishan178713|2006nishan178713]] ([[सदस्य वार्ता:2006nishan178713|वार्ता]]) 03:40, 24 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:साँचा:गूगल खोज|साँचा:गूगल खोज]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:गूगल खोज|साँचा:गूगल खोज]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:47, 20 जनवरी 2022 (UTC) == [[:चित्र:यूपीईएसदेहरादून.jpg|चित्र:यूपीईएसदेहरादून.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:यूपीईएसदेहरादून.jpg|चित्र:यूपीईएसदेहरादून.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|मापदंड फ़5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|फ़5]]{{*}} ग़ैर मुक्त फ़ाइलें जिनका मुक्त विकल्प उपलब्ध हो'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो ग़ैर मुक्त हैं और जिनका कोई मुक्त विकल्प उपलब्ध है। यह आवश्यक नहीं कि मुक्त विकल्प हूबहू वही फ़ाइल हो। उदाहरण: यदि किसी व्यक्ति का मुक्त चित्र उपलब्ध है, तो उसके ग़ैर मुक्त चित्र इस मापदंड के अंतर्गत हटाए जा सकते हैं। आपके द्वारा अपलोड की इस कॉपीराइट सुरक्षित फ़ाइल की जगह अब एक मुक्त फ़ाइल ले सकती है। अतः, अब इस फ़ाइल का उपयोग उचित उपयोग (fair use) में नहीं गिना जा सकता। यदि आपको लगता है कि इसका विकिपीडिया पर किसी जगह उचित उपयोग के अंतर्गत अब भी प्रयोग संभव है, तो इसकी जानकारी फ़ाइल के वार्ता पृष्ठ पर दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:25, 30 जुलाई 2022 (UTC) == रोहित रावत == 9510426845 [[विशेष:योगदान/2401:4900:5F13:8A74:B78A:F1F4:ADD5:23B9|2401:4900:5F13:8A74:B78A:F1F4:ADD5:23B9]] ([[सदस्य वार्ता:2401:4900:5F13:8A74:B78A:F1F4:ADD5:23B9|वार्ता]]) 03:14, 15 मई 2023 (UTC) == [[:चित्र:Hindiwikiuser.jpg|चित्र:Hindiwikiuser.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Hindiwikiuser.jpg|चित्र:Hindiwikiuser.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:{{{2}}}|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Hindiwikiuser.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:01, 19 सितंबर 2023 (UTC) == [[:साँचा:हीरा/doc|साँचा:हीरा/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:हीरा/doc|साँचा:हीरा/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:19, 29 अप्रैल 2024 (UTC) == [[:साँचा:Lang-id|साँचा:Lang-id]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-id|साँचा:Lang-id]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। टूटा पुनर्निर्देशन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। [[सदस्य:CptViraj|CptViraj]] ([[सदस्य वार्ता:CptViraj|वार्ता]]) 14:28, 23 फ़रवरी 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-hr|साँचा:Lang-hr]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-hr|साँचा:Lang-hr]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। टूटा पुनर्निर्देशन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। [[सदस्य:CptViraj|CptViraj]] ([[सदस्य वार्ता:CptViraj|वार्ता]]) 14:29, 23 फ़रवरी 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-az|साँचा:Lang-az]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-az|साँचा:Lang-az]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:साँचा:L az|साँचा:L az]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:L az|साँचा:L az]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:साँचा:भाषा-मराठी|साँचा:भाषा-मराठी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:भाषा-मराठी|साँचा:भाषा-मराठी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:साँचा वार्ता:भाषा-मराठी|साँचा वार्ता:भाषा-मराठी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा वार्ता:भाषा-मराठी|साँचा वार्ता:भाषा-मराठी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। हटाये जा चुके पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:55, 5 जून 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-vi|साँचा:Lang-vi]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-vi|साँचा:Lang-vi]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। साँचा:langx द्वारा प्रतिस्थापित यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:42, 5 अगस्त 2026 (UTC) qp6mm7qnu34i2mnk6xljzaa6s2fy7ag तेजपाल सिंह धामा 0 163942 6595688 6572259 2026-08-05T09:32:21Z ~2026-43177-52 940490 6595688 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]]--> | नाम = तेजपाल सिंह 'धामा' | image = Tejpal Dhama.tif | image_size = thumb|150px | caption = तेजपाल सिंह 'धामा' | pseudonym = 'धामा' | birth_date = {{birth date and age|1971|01|02|df=y}} | birth_place = नगर [[खेकड़ा]] जिला [[बागपत]], [[उत्तर प्रदेश]], ([[भारत]]) | death_date = | occupation = अवकाशप्राप्त [[पत्रकारिता]] संपादक, स्वतन्त्र लेखन | death_place = | genre = कविता, लेख, फिल्म पटकथा लेखन, निबन्ध, शोध एवं ऐतिहासिक उपन्यास | movement = | subject = [[हिंदी साहित्य|हिन्दी साहित्य]], [[इतिहास]] व [[राजनीति]] | alma_mater = | notablework = हमारी विरासत, अ​ग्नि की लपटें, गौ का गौरव (ऐतिहासिक शोध) एवं स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास | nationality = [[भारतीय]] | ethnicity = [[हिन्दू]] | children = प्रज्ञा आर्य (दत्तक पुत्री)<ref>{{cite web|url=http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|title=प्रज्ञा आर्य की पेशी|website=आर्य नीति|publisher=[[आर्य नीति]]|accessdate=25 नवंबर 2018|archive-date=7 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107033626/http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|url-status=dead}}</ref> | influenced = | signature = | awards = [[संस्कृति मनीषी|संस्कृति मनीषी सम्मान]] एवं [[रेड एंड व्हाइट ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड|ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड]] }} '''तेजपाल सिंह धामा''' (जन्म: 2 जनवरी 1971) पत्रकार<ref>{{cite web|url=http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|title=पत्रकारिता पर धामा के शोध ग्रंथ का ऐतिहासिक खुलासा|website=hindi.webdunia.com|publisher=वेबदुनिया एवं वार्ता न्यूज एजेंसी|accessdate=27 जून 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150323002715/http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|archive-date=23 मार्च 2015|url-status=dead}}</ref>, [[हिन्दी]] के लेखक एवं सामाजिक कार्यकर्ता हैं। 'हमारी विरासत' (शोध-ग्रंथ) उनकी चर्चित रचना है। इन्होंने हैदराबाद से प्रकाशित स्वतंत्र वार्ता एवं दिल्ली से प्रकाशित दैनिक जागरण एवं दैनिक [[वीर अर्जुन]] <ref>{{cite web|url=http://www.virarjun.com/news-389118|title=वीर अर्जुन के उप संपादक 'धामा' की पुस्तक आडवाणी द्वारा विमोचित|website=दैनिक वीर अर्जुन|publisher=[[वीर अर्जुन]]|accessdate=30 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140948/http://www.virarjun.com/news-389118|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref> के संपादकीय विभागों में दशकों तक कार्य किया। वे मुख्यतः [[इतिहास]] पर लिखने वाले साहित्यकार<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|title=क्रांतिकारी इतिहासकार की उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135040/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> हैं जिनकी [[इतिहास]] से सम्बन्धित कई पुस्तकें छप चुकी हैं। शहीदों पर लिखने<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title= आजाद हिंद फौज की पहली महिला जासूस के विषय में धामा का खुलासा |website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=नवभारत टाइम्स|accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref> के कारण इन्हें 2017 में संस्कृति मंत्रालय भारत सरकार ने संस्कृति मनीषी पुरस्कार से सम्मानित किया है। ==जीवन परिचय== तेजपाल सिंह धामा का जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के [[बागपत जिला|बागपत जिले]] के [[खेकड़ा]] नगर में हुआ था। कई समचार पत्रों में उप संपादक के अलावा तेजपाल सिंह धामा [[हिन्द पॉकेट बुक्स]] के वरिष्ठ संपादक<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/delhi-ncr/books-of-sachin-hitler-and-malala-in-world-book-fair|title=संपादक धामा का वक्तव्य|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=18 फरवरी 2014}}</ref> भी रहे। पेंगुइन रैंडम हाउस में एडिटर के रूप में भी अपनी सेवाएं दी। इन्होंने नीरा आर्य समेत कई स्वतंत्रता सेनानियों के साक्षात्कार लिए एवं उन पर लेखन कार्य किया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-azad-hind-fauj-first-female-spy-neera-arya-save-netaji-subhash-chand-bose-life-sacrificed-her-husband-jagran-special-22672714.html|title=स्वतंत्रता सेनानी की मदद|website=जागरण|publisher=www.jagran.com|accessdate=30 सितंबर 2022}}</ref> नीरा आर्य के जन्मस्थल खेकड़ा, बागपत में तेजपाल सिंह धामा ने व्यक्तिगत रूप से 70 लाख रुपए<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/raised-the-demand-for-the-memorial-of-veeranga-nira-arya-kahkra-news-mrt5717087147|title=नीरा आर्या का खेकड़ा में बनेगा स्मारक और संग्रहालय|website=www.amarujala.com|publisher= अमर उजाला|accessdate=2 जनवरी 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ddnews.gov.in/hi/Memorial%20first%20female%20detective%20Neera%20Arya%20ready|title=पहली महिला जासूस नीरा आर्य का स्मारक बनकर तैयार|website=ddnews.gov.in|publisher=डीडी न्यूज|accessdate=16 जनवरी 2024}}</ref> खर्च करके नीरा आर्य स्मारक की स्थापना की है, जिसमें एक भव्य पुस्तकालय भी है। खेकड़ा में वीरांगना नीरा आर्य की प्रतिमा के साथ-साथ 300 से अधिक स्वतंत्रता सेनानियों की जनकारी भी तेजपाल सिंह धामा द्वारा संग्रहित की गई है।<ref>{{cite web|url=https://panchjanya.com/2024/01/27/316069/bharat/country-first-female-detective-received-honour//|title=देश की पहली महिला जासूस को मिला सम्मान|website=panchjanya.com|publisher=पांचजन्य|accessdate=27 जनवरी 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/literature/sahitya-sansar-neera-arya-first-lady-spy-of-azad-hind-fauj-smarak-pustakalaya-chandraprakash-dwivedi-chandraprakash-dwivedi-khekra-in-baghpat-8024277.html/|title=महिला जासूस का स्मारक उद्घाटित, महेश योगी को सम्मान|website=hindi.news18.com|publisher=न्यजू 18|accessdate=28 जनवरी 2024}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>नीरा आर्य स्मारक के परिसर में निरक्षर होते हुए शिक्षा को बढ़ावा देने वाली सीताकौर देवी की प्रतिमा भी तेजपाल सिंह द्वारा स्थापित की गई है। == लेखन == अब तक उनके 35 ऐतिहासिक उपन्यास, 5 काव्य संग्रह, 1 महाकाव्य और विविध विषयों की कुछ अन्य पुस्तकें छप चुकी चुकी हैं। उनकी प्रथम काव्य रचना ''आँधी और तूफान'' है। तत्पश्चात् उन्होंने एक उपन्यास ''शान्ति मठ'' लिखा, जो एक सम्पादक ने अपने साप्ताहिक पत्र में उसे श्रृंखलाबद्ध प्रकाशित किया।<ref>हिन्दी साहित्य का गौरवशाली इतिहास, लेखिका फरहाना ताज,हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, पृष्ठ 98</ref>गायत्री कमलेश्वर के अनुरोध पर प्रख्यात लेखक कमलेश्वर की अंतिम एवं अधूरी पुस्तक इन्होंने ही पूरी की,<ref>{{cite web|url=https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|title=कमलेश्वर की अंतिम अधूरी रचना पूरी की|website=jivani.org|publisher=jivani.org|accessdate=10 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142423/https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref>जो हिन्द पाकेट बुक्स<ref>{{cite web|url=http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|title=हिन्द पाकेट बुक्स के श्रेष्ठ लेखकों की सूची में धामा|website=avnpost.com|publisher=avnpost.com|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705121350/http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|archive-date=5 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|title=प्रख्यात लेखकों की सूची में धामा|publisher=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707095711/http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref>से 'अंतिम सफर' के नाम से प्रकाशित हुई और बेस्ट सैलर रही। इन्होंने राजस्थान की दस प्रमुख रानियों पर खोजपरक उपन्यासों की एक श्रृंखला भी लिखी है, जिसमें रानी पद्मिनी पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|title=अनूप जलोटा ने किया अग्नि की लपटें का विमोचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707201608/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>अग्नि की लपटें,<ref>{{cite web|url=http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|title=तेजपाल सिंह धामा ने रानी पद्मिनी पर किया शोध|website=indiagatenews.com|publisher=इंडियागेट न्यूज|accessdate=16 नवंबर 2017|archive-date=18 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918231235/http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|url-status=dead}}</ref>रानी कर्मदेवी पर अजेय अग्नि, रानी चंपा पर ठंडी अग्नि इत्यादि हैं। इनकी ये पुस्तकें देशभर खासकर राजस्थान में काफी चर्चित रही हैं। इतिहास पर आधारित कई [[उपन्यास]]<ref>{{cite web|url=http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|title=धामा के उपन्यास भाग्यनगर का कैदी की समीक्षा|website=dainiktribuneonline.com|publisher=दैनिक ट्रिब्यून, चंडीगढ़|accessdate=27 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100713045131/http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|archive-date=13 जुलाई 2010|url-status=live}}</ref>भी अनेक प्रकाशनों से प्रकाशित हुए हैं। 'हमारी विरासत' के अतिरिक्त ''पृथ्वीराज चौहान एक पराजित विजेता'' इनका सर्वाधिक बिकने वाला [[उपन्यास]] है। डोमिनीक लापिएर एवं लैरी कॉलिन्स समेत इन्होंने कई चर्चित विदेशी लेखकों की इतिहास से संबद्ध पुस्तकों का हिन्दी अनुवाद भी किया।<ref>{{cite web|url=http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|title=तेजपाल सिंह धामा द्वारा अनुवादित फ्रीडम एट मिडनाइट के हिन्दी अनुवाद की समीक्षा|website=aajtak.intoday.in|publisher=[[इण्डिया टुडे|इंडिया टुडे]]|accessdate=5 अगस्त 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808072510/http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|archive-date=8 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> यह राष्ट्रवादी विचारधारा के व्यक्ति हैं। इसलिए जब प्रख्यात कलाकार एमएफ हुसैन ने भारत माता की विवादित पेंटिंग बनाई तो ये एमएफ हुसैन से उलझ पड़े थे।<ref>{{cite web|url=https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|title=पत्रकार जब हुसैन से उलझ पड़ा|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|publisher=[[newsdnntv]]|accessdate=25 सितंबर 2019|archive-date=8 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191108044741/https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.samacharjagat.com/news/day-special/birthday-special-mf-hussain-88659|title=किस बॉलीवुड एक्ट्रेसेस के दीवाने थे मशहूर पेंटर एमएफ हुसैन और पत्रकार हुसैन से क्यों उलझे?|website=samacharjagat|publisher=[[समाचार जगत]] |accessdate=17 सितंबर 2016}}</ref> किशोर अवस्था में ये अनेक स्वतंत्रता सेनानियों नीरा आर्य<ref>{{cite web|url=https://www.jatjagran.com/the-complete-saga-of-indias-first-detective-captain-neera-arya/|title=तेजपाल सिंह धामा ने किया था फ्रीडम फाइटर का अंतिम संस्कार|website=www.jatjagran.com|publisher=जाट जागरण|accessdate=30 मार्च 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title=जब पत्रकारों ने दी स्वतंत्रता सेनानी को अंतिम विदाई|website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=[[नवभारत टाइम्स]] |accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|title=पत्रकारों ने किया था नीरा का अंतिम संस्कार|website=adhikrutmarathi.in|publisher=अधिकृत मराठी|accessdate=12 अप्रैल 2021|archive-date=12 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412042440/https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|url-status=dead}}</ref>, मन्मथनाथ गुप्त, गुरुदत्त, बलराज मधोक, रामगोपाल सालवाले, सरस्वती राजामणि, लक्ष्मी सहगल इत्यादि से मिले और उनके संस्मरणों के आधार पर गुमनाम क्रांतिकारी नामक वृहद ग्रंथ का प्रामाणिक लेखन किया। == फिल्म एवं नाट्य मंचन == तेजपाल सिंह धामा फिल्म लेखन एवं नाट्य मंचन के क्षेत्र में भी सक्रिय हैं। जायसी के पदमावत के अलावा<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|title=पद्मावत फिल्म की कहानी धामा के उपन्यास पर आधारित|website=timesnownews.com|publisher=टाइम्स नाउ न्यूज, मुंबई|accessdate=23 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135019/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इनके उपन्यास अग्नि की लपटो <ref>{{cite web|url=http://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|title=साजिश के तहत हुआ पद्मावत फिल्म का विरोध|website=hindi.nyoooz.com|publisher=हिन्दी न्यूज देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155944/https://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|title=पद्मावत फिल्म का विरोध एक साजिश|website=amarujala.com|publisher=[[अमर उजाला]] देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225548/https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>के आधार<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|title=भंसाली ने खरीदे थे राइट्स|website=timesnownews.com|publisher=[[timesnownews.com]]|accessdate=29 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155456/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|title='अग्नि की लपटों' से निकली है 'पद्मावती'|website=jagran.com|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=8 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065729/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>ही भंसाली ने अपनी विवादित फिल्म पदमावत् का निर्माण किया है। <ref>{{cite web|url=http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|title='पद्मावती' के लिए शोध के अधिकार खरीदे|website=univarta.com|publisher=[[यूनीवार्ता]]|accessdate=3 नवंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220142258/http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|archive-date=20 दिसंबर 2016|url-status=dead}}</ref>इन्होंने आरोप लगाया था कि संजय लीला भंसाली ने पद्मावत फिल्म के लिए उनके उपन्यास के लिए कापीराइट लिए हैं, लेकिन अब वे कहानी को काल्पनिक बता रहे हैं,<ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|title=एक लेखक ने भंसाली पर लगाया आरोप|website=hindi.news18.com|publisher=[[न्यूज 18]]|accessdate=17 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135009/https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref> जब​कि पद्मिनी इतिहास का हिस्सा हैं। लेकिन फिल्म जब रिलीज हुई थी, तो तब उसमें इनका नाम पर्दे पर दिया<ref>{{cite web|url=http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|title=तेजपाल सिंह धामा से साक्षात्कार, सुनीत निगम द्वारा|publisher=युगवार्ता, मासिक|accessdate=4 मार्च 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225713/https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|title=भंसाली ने दिया स्पेशल थैंक्स|website=kollywoodtoday.net|publisher=कोलीवुड टूडे, तमिल मासिक|accessdate=24 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128165633/http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|archive-date=28 जनवरी 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने पाकिस्तानी अभिनेत्री वीना मलिक के लिए भी फिल्म का लेखन किया है और जब वे गायब हो गई तो इन्होंने ही खुलासा किया था कि वे गायब नहीं हुई हैं, यह गलत खबर है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|title=वीना मलिक मुंबई में : तेजपाल|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 दिसंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065703/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> दयानंद सरस्वती पर आधारित टीवी सीरियल की वन लाइन स्टोरी, एवं कुछ एपिसोड इन्होंने लिखे थे।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|title=बाबा रामदेव से टीवी सीरियल पर चर्चा|website=दैनिक जगरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=22 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528215605/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|archive-date=28 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|title=रामदेव के विद्रोही सन्यासी में राष्ट्रवाद का हठयोग|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 अक्टूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529054036/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|archive-date=29 मई 2018|url-status=live}}</ref>इन्होंने कई नाटकों का लेखन भी किया, जो देशभर में विभिन्न जगह मंचन किए गए। परमार्थ निकेतने में गंगा किनारे साधु—संतों के लिए इनके एक नाटक का विशेष मंचन <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=नाटक की शानदार प्रस्तुति पर लेखक सम्मानित|website=दैनिक अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>सुनील चौहान के निर्देशन में किया गया।<ref>{{cite web|url=http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|title=तेजपाल धामा लिखित नाटक से भावुक हुए साधु संत!|website=webvarta.com|publisher=वेबवार्ता, न्यूज एजेंसी|accessdate=17 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613160554/http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|archive-date=13 जून 2018|url-status=live}}</ref>इससे पहले श्रीराम सेंटर, दिल्ली में भी इस नाटक का मंचन इन्होंने किया, जिसे इंसानियत का संदेशवाहक बताया गया।<ref>{{cite web|url=http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|title=धामा के नाटक में इंसानियत की मिसाल पेश|website=vohnews.com|publisher=vohnews.com|accessdate=26 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225629/http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने उर्दू लेखिका फरहाना ताज<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|title=फरहाना ताज के जीवन पर फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140552/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|archive-date=12 जून 2018|url-status=live}}</ref>की आत्मकथा पर आधारित भी एक बहुचर्चित नाटक<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|title=घर वापसी नाटक का मंचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> लिखा, जिसका देश के विभिन्न शहरों हैदराबाद, तेलंगाना, गुड़गांव, हरियाणा,<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/ghar+vapasi+natak+ne+vedo+ki+or+lautane+ka+sandesh+diya-newsid-131518076|title=नाटक ने दिया वेदों की ओर लौटने का संदेश|website=dailyhunt.in|publisher=[[dailyhunt.in]]|accessdate=19 अगस्त 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|title=वेदों की ओर लौटने का संदेश दिया|website=वेबवार्ता|publisher=[[webvarta.com]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090814/https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|title=नाटक का मंचन|website=वाइरल सच|publisher=[[www.viralsach.online]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|title=सुशांत लोक, हरियाणा में नाटक ने लोगों को किया भावुक|website=न्यूज अप टू डेट|publisher=[[newsup2date.com]]|accessdate=26 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref>ऋषिकेश, उत्तराखंड,<ref>{{cite web|url=http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|title=ऋषिकेश में नाटक का मंचन|website=आज का आदित्य|publisher=[[www.aajkaaditya.in]]|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=खेकड़ा के साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>श्रीराम सेंटर मंडी हाउस, दिल्ली आदि जगहों पर मंचन हो चुका है। जयपुर अंतर्राष्ट्रीय फिल्म फेस्टिवल (जिफ) 2020 में तेजपाल सिंह धामा को सिने जगत की मु​ख्य हस्तियों संग वक्ता के रूप में<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/patrika-plus/jiff-will-be-buzzing-with-film-personalities-like-tigmanshu-piyush-misra-5623499/?fbclid=IwAR1RyBWepdp1_gOlK3xbCVqe-A7AlJAxMBJPZmbvEej8ua9me7QfsfDptXE/|title=तिग्मांशु धूलिया, पीयूष मिश्रा संग तेजपाल जिफ में आमंत्रित|website=www.patrika.com|publisher=राजस्थान पत्रिका|accessdate=10 जनवरी 2020}}</ref> आमंत्रित किया<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/jayapur+philm+phestival+me+vishisht+atithi+vakta+honge+dhama-newsid-153633664|title=जयपुर फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि-वक्ता होंगे धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> गया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-film-festival-19850474.html?fbclid=IwAR0Sgdyczsok3wy2qIkX40VdSjXwmSkiTUBPZglNYtJCiBUSDZwACJS7Xfs|title=फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि होंगे तेजपाल|website=www.jagran.co|publisher=दैनिक जागरण|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> जिफ की शुरूआत<ref>{{cite web|url=https://www.khaskhabar.com/local/rajasthan/jaipur-news/news-the-film-chiri-balla-will-tell-the-legacy-of-rajasthan-news-hindi-1-424544-KKN.html?fbclid=IwAR1L4uhmSRB6uWLX-Al8Syv1Kw6mejI5fT1Oi9Y1x-8pcYSnuRXF-2Hxid8|title=राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला|website=www.khaskhabar.com|publisher=खास खबर|accessdate=15 जनवरी 2020}}</ref> राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला से हुई। यहां धामा ने कहा कि हॉलीवुड<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/bolivud+philmo+se+bharatiy+sanskriti+ki+or+aakarshit+ho+raha+holivud+dhama-newsid-160463702?fbclid=IwAR3zmxMiYFEI_sYOhJIIZH4d90VLUcBuvkmDtf2UNhNTNfPqdDUvVWFAdvY |title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड : धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित<ref>{{cite web|url=http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1&pgnum=14&edcode=71&pagedate=2020-01-21&type&fbclid=IwAR0VKAWUiM8t5TxWlgyraXTUV67hw4GbR3gkYwUUp3i33xIxD_avVEARdNI|title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड|website=epaper.viraatvaibhav.com|publisher=दैनिक विराट वैभव|accessdate=20 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630140154/http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1|archive-date=30 जून 2017|url-status=dead}}</ref> हो रहा है। फिल्म से जुड़ी हस्तियों के संग अग्नि की लपटें के लेखक <ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=70640&fbclid=IwAR01Okd-aJyAjCcLjAc7bA0J1bghOGTk_4NTTqolA0Pb88aOFT1BVGsAwNE |title= अभिनेता अखिलेश पांडे ने तेजपाल से भेंट की|website=jogiexpress.com|publisher=जोगी एक्सप्रेस|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने अपने लेखन की सफलता का श्रेय अपनी पत्नी की प्रेरणा को दिया। तेजपाल सिंह धामा ने बॉलीवुड फिल्म निर्माता के तौर पर अपनी पहली फिल्म एक पीड़िता प्रज्ञा आर्य <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/pragya-arya-will-appear-in-the-film-ghar-chalo-na-papa-kahkra-news-mrt5022462166|title=घर चलो ना पापा फिल्म में दिखाई देगी प्रज्ञा आर्य |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=20 सितंबर 2020}}</ref> के जीवन पर आधारित घर चलो ना पापा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/javed-saeed-to-sing-song-in-ghar-chalo-na-papa-movie-baghpat-news-mrt5005372118|title=‘घर चलो ना पापा’ फिल्म में गाना गाएगा जावेद सईद |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=11 सितंबर 2020}}</ref> का निर्माण किया। जो 25 दिसंबर 2020 को रिलीज<ref>{{cite web|url=https://thebilasatimes.com/?p=1726|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=thebilasatimes.com|publisher=the bilasa times|accessdate=23 दिसंबर 2020}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=vandananews.in|publisher=vandana news|accessdate=23 दिसंबर 2020|archive-date=22 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922000451/https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|url-status=dead}}</ref>की गई। धामा ने दूसरी फिल्म पंडित रामप्रसाद बिस्मिल : सन आफ आर्यवर्त' का निर्माण किया। इस फिल्म में रामप्रसाद बिस्मिल का किरदार आयुष्य शर्मा ने निभाया है, जबकि बिस्मिल के मित्र अशफाक उल्ला का किरदार कपिल दांगी<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ashfaq-in-a-film/|title=बिस्मिल पर बनने वाली फिल्म में कपिल अशफाक के रूप में |website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=5 नवंबर 2020}}</ref> ने अदा किया है। चंद्रशेखर आजाद का किरदार छत्तीसगढ़ के सुपरस्टार अखिलेश पांडे ने अदा किया है।<ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=96990/|title=चंद्रशेखर आजाद से मिला नन्हा फैन शिवम |website=jogiexpress.com|publisher=दैनिक जोगी एक्सप्रेस |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म में काफी भावुक दृश्य दर्शाए गए हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.ajeybharat.com/2020/11/blog-post_21.html|title=फांसी की ओर बढ़ते बिस्मिल को देख रो पड़े लोग |website=ajeybharat.com|publisher=अजय भारत |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म की शूटिंग मुजफ्फरनगर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-went-in-gurukul-the-films-short-story-on-the-life-of-ramprasad-bismil-21083214.html |title=गुरुकुल में हुई रामप्रसाद बिस्मिल के जीवन पर फिल्म की शूटिंग|website=jagran.com|publisher=दैनिक जागरण |accessdate=20 नवंबर 2020}}</ref>,बागपत<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ramprasad-bismil/ |title=रामप्रसाद बिस्मिल: सन आफ आर्यवर्त हिन्दी फिल्म की शूटिंग पूरी|website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref>, खेकड़ा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/khekra-s-child-artist-tamanna-will-be-seen-in-a-bollywood-movie-kahkra-news-mrt5113556199 |title=बॉलीवुड मूवी रामप्रसाद बिस्मिल में खेकड़ा की बाल कलाकार तमन्ना भी|website=amarujala.com|publisher=अमर उजाला |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref>, हापुड, दिल्ली, आगरा आदि स्थलों पर हुई। यह फिल्म रामप्रसाद बिस्मिल की 125वीं जयंती पर रिलीज की गई। <ref>{{cite web|url=https://republicbharatnews24.com/3442/|title=रामप्रसाद बिस्मिल पर आधारित फिल्म ओटीटी पर रिलीज|website=republicbharatnews24.com/|publisher=रिपब्लिक भारत|accessdate=11 जून 2021|archive-date=30 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830061633/https://republicbharatnews24.com/3442/|url-status=dead}}</ref> इसके बाद इसका विभिन्न टीवी चैनलों पर प्रसारण हो चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.naidunia.com/chhattisgarh/bilaspur-akhilesh-will-be-seen-in-the-role-of-chandrashekhar-azad-7003536|title=बिस्मिल पर आधारित फिल्म का प्रसारण 15 अगस्त 2021 को |website=www.naidunia.com|publisher=Nai Duniya |accessdate=14 अगस्त 2021}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने फिल्मों के प्रसारण एवं मार्केटिंग के लिए आर्यखंड टेलीविजन प्राइवेट लिमिटेड कंपनी भी स्थापित की है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tejpal-and-krishnapal-made-arykhand-tv-21556427.html|title=तेजपाल और कृष्णपाल ने बनाया आर्यखंड टीवी |website=https: www.jagran.com|publisher=jagran |accessdate=13 अप्रैल 2021}}</ref> तेजपाल​ सिंह धामा ने फिल्म निर्माता के तौर पर आजादी के बाद सबसे बड़े धर्मपरिवर्तन मीनाक्षीपुरम काण्ड पर वैदेही फिल्म<ref>{{cite web|url=https://newsdnntv.com/news/hindi-film-vaidehi-shooting-starts-change-of-religion|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=न्यूजडीएनएनटीवी|publisher=[[www.newsdnntv.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/bagpat/story-shooting-of-hindi-film-vaidehi-started-in-khekra-7436488.html|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=हिन्दुस्तान|publisher=[[www.livehindustan.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|title=वैदेही फिल्म क्यों है ख़ास|website=समर इंडिया लाइव|publisher=[[samarindialive.in]]|accessdate=3 दिसंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|url-status=dead}}</ref> एवं सामाजिक परिवर्तन पर आधारित अधकटा अधकटा रूख<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-muzaffarnagar-s-pooja-tomar-won-gold-belt-in-mixed-martial-arts-in-dubai-23217558.html|title=रुढ़िवादी लोगों ने ली थी सौम्या आर्य की जान, उनके जीवन पर बन रही है फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[www.jagran.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://upno1news.com/up-6847|title=फिल्म अधकटा रूख की शूटिंग के लिए गुरुकुल विद्यपीठ में हुआ वंदना वाजपेयी के अंतिम गीत का फिल्मांकन|website=यूपी नंबर 1 न्यूज|publisher=[[upno1news.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://upno1news.com/up-6847|url-status=dead}}</ref> फिल्म का निर्माण भी किया। == समाजोत्थान == दुर्व्यसन, अस्पृश्यता, पशु पक्षी हत्या, परावलम्बन और प्रकृति के साथ छेड़छाड़ - ये कुछ ऐसी बुराइयाँ<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/|title=कुरूतियों से कराया रूबरू|website=राजस्थान पत्रिका|publisher=[[राजस्थान पत्रिका]] |accessdate=30 मई 2017}}</ref>हैं जिनके कारण सम्पूर्ण समाज को आर्थिक, सामाजिक व प्राकृतिक समस्याओं का सामना करना पड़ता है। समाज में व्याप्त इन व्याधियों को जड़ से मिटाने के लिये तेजपाल सिंह ने समाज सेवा को अपना ध्येय बनाया।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=सामाजिक कार्यकर्ता तेजपाल सिंह धामा|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात बुक्स|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> [[कृषि विज्ञान]] में स्नातकोत्तर उपाधि प्राप्त करने वाले धामा [[भारत में जातिवाद|जाति प्रथा]] के नाम पर फैलाई जा रही कुरीतियों के घोर विरोधी हैं।<ref>साहित्य कोश, भाग-1, लेखक डॉ. रामरतन शर्मा, हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, १९८६, पृष्ठ 123</ref>उन्होंने स्वयं भी अन्तर्जातीय [[विवाह]] किया। इसके अतिरिक्त उन्होंने बच्चों के लिये ''सार्वजनिक पुस्तकालय'' और ''युवा विकास परिषद'' की स्थापना की। युवा विकास परिषद् के माध्यम से उन्होंने दुर्व्यसन, पशु पक्षी संरक्षण व अस्पृश्यता मुक्ति जैसे कार्यक्रम भी चलाये हैं।<ref>तेजपाल सिंह धामा की साहित्य साधना, लेखक अवधेश कुमार चौबे, संस्करण 1986, सागर प्रकाशन, मुकेश नगर, शाहदरा दिल्ली—32, पृष्ठ 135</ref> == सम्मान == * इम्वा अवार्ड 2016<ref>{{cite web|url=http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|title=तेजपाल को इम्वा अवॉर्ड|website=www.crimehilore.in|publisher=www.crimehilore.in|accessdate=16 मई 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225526/http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> * संस्कृति मनीषी सम्मान 2016<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|title=साहित्य हमेशा जीवित रहता है : डॉ. महेश शर्मा|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170522140453/http://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|archive-date=22 मई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|title=साहित्यकार तेजपाल को मिला संस्कृति मनीषी सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065800/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|title=प्रख्यात इतिहासकार 'धामा' को संस्कृति मनीषी सम्मान|website=www.thearyasamaj.org|publisher=www.thearyasamaj.org|accessdate=26 मई 2017|archive-date=28 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928055654/http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|url-status=dead}}</ref> * वीरांगना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|title=साहित्यकार तेजपाल को 'वीरागना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान'|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707123651/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> * ‘रेड ऐंड व्हाइट गोल्ड अवॉर्ड’, ‘दीनदयाल उपाध्याय सम्मान’, ‘साहित्यश्री सम्मान’, 'सिंह सपूत' की उपाधि<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|title=खेकड़ा के लाल को अमृतसर में 'सिंह सपूत' उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=28 जनवरी 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707093343/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>, ‘देवगुरु बृहस्पति सम्मान’ सहित इन्हें अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित किया जा चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात प्रकाशन|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|title=उत्कृष्ट लेखन के लिए तेजपाल सिंह धामा सम्मानित|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065758/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|title=साहित्यकार तेजपाल धामा का शामली में सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=1 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505134936/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:सामाजिक कार्यकर्ता]] rzaux23a9pji9sg1g6jvcqdjknpzw2t 6595691 6595688 2026-08-05T09:37:04Z ~2026-43177-52 940490 भाषा सुधार एवं छोटा सा बदलाव 6595691 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]]--> | नाम = तेजपाल सिंह 'धामा' | image = Tejpal Dhama.tif | image_size = thumb|150px | caption = तेजपाल सिंह 'धामा' | pseudonym = 'धामा' | birth_date = {{birth date and age|1971|01|02|df=y}} | birth_place = नगर [[खेकड़ा]] जिला [[बागपत]], [[उत्तर प्रदेश]], ([[भारत]]) | death_date = | occupation = अवकाशप्राप्त [[पत्रकारिता]] संपादक, स्वतन्त्र लेखन | death_place = | genre = कविता, लेख, फिल्म पटकथा लेखन, निबन्ध, शोध एवं ऐतिहासिक उपन्यास | movement = | subject = [[हिंदी साहित्य|हिन्दी साहित्य]], [[इतिहास]] व [[राजनीति]] | alma_mater = | notablework = हमारी विरासत, अ​ग्नि की लपटें, गौ का गौरव (ऐतिहासिक शोध) एवं स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास | nationality = [[भारतीय]] | ethnicity = [[हिन्दू]] | children = प्रज्ञा आर्य (दत्तक पुत्री)<ref>{{cite web|url=http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|title=प्रज्ञा आर्य की पेशी|website=आर्य नीति|publisher=[[आर्य नीति]]|accessdate=25 नवंबर 2018|archive-date=7 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107033626/http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|url-status=dead}}</ref> | influenced = | signature = | awards = [[संस्कृति मनीषी|संस्कृति मनीषी सम्मान]] एवं [[रेड एंड व्हाइट ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड|ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड]] }} '''तेजपाल सिंह धामा''' (जन्म: 2 जनवरी 1971) पत्रकार<ref>{{cite web|url=http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|title=पत्रकारिता पर धामा के शोध ग्रंथ का ऐतिहासिक खुलासा|website=hindi.webdunia.com|publisher=वेबदुनिया एवं वार्ता न्यूज एजेंसी|accessdate=27 जून 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150323002715/http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|archive-date=23 मार्च 2015|url-status=dead}}</ref>, [[हिन्दी]] के लेखक एवं सामाजिक कार्यकर्ता हैं। 'हमारी विरासत' (शोध-ग्रंथ) उनकी चर्चित रचना है। इन्होंने हैदराबाद से प्रकाशित स्वतंत्र वार्ता एवं दिल्ली से प्रकाशित दैनिक जागरण एवं दैनिक [[वीर अर्जुन]] <ref>{{cite web|url=http://www.virarjun.com/news-389118|title=वीर अर्जुन के उप संपादक 'धामा' की पुस्तक आडवाणी द्वारा विमोचित|website=दैनिक वीर अर्जुन|publisher=[[वीर अर्जुन]]|accessdate=30 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140948/http://www.virarjun.com/news-389118|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref> के संपादकीय विभागों में दशकों तक कार्य किया। वे मुख्यतः [[इतिहास]] पर लिखने वाले साहित्यकार<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|title=क्रांतिकारी इतिहासकार की उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135040/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> हैं जिनकी [[इतिहास]] से सम्बन्धित कई पुस्तकें छप चुकी हैं। शहीदों पर लिखने<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title= आजाद हिंद फौज की पहली महिला जासूस के विषय में धामा का खुलासा |website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=नवभारत टाइम्स|accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref> के कारण इन्हें 2017 में संस्कृति मंत्रालय भारत सरकार ने संस्कृति मनीषी पुरस्कार से सम्मानित किया है। 2 मार्च 2025 में एक दुर्घटना में उनकी मृत्यु हो गई। ==जीवन परिचय== तेजपाल सिंह धामा का जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के [[बागपत जिला|बागपत जिले]] के [[खेकड़ा]] नगर में हुआ था। कई समचार पत्रों में उप संपादक के अलावा तेजपाल सिंह धामा [[हिन्द पॉकेट बुक्स]] के वरिष्ठ संपादक<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/delhi-ncr/books-of-sachin-hitler-and-malala-in-world-book-fair|title=संपादक धामा का वक्तव्य|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=18 फरवरी 2014}}</ref> भी रहे। पेंगुइन रैंडम हाउस में एडिटर के रूप में भी अपनी सेवाएं दी। इन्होंने नीरा आर्य समेत कई स्वतंत्रता सेनानियों के साक्षात्कार लिए एवं उन पर लेखन कार्य किया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-azad-hind-fauj-first-female-spy-neera-arya-save-netaji-subhash-chand-bose-life-sacrificed-her-husband-jagran-special-22672714.html|title=स्वतंत्रता सेनानी की मदद|website=जागरण|publisher=www.jagran.com|accessdate=30 सितंबर 2022}}</ref> नीरा आर्य के जन्मस्थल खेकड़ा, बागपत में तेजपाल सिंह धामा ने व्यक्तिगत रूप से 70 लाख रुपए<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/raised-the-demand-for-the-memorial-of-veeranga-nira-arya-kahkra-news-mrt5717087147|title=नीरा आर्या का खेकड़ा में बनेगा स्मारक और संग्रहालय|website=www.amarujala.com|publisher= अमर उजाला|accessdate=2 जनवरी 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ddnews.gov.in/hi/Memorial%20first%20female%20detective%20Neera%20Arya%20ready|title=पहली महिला जासूस नीरा आर्य का स्मारक बनकर तैयार|website=ddnews.gov.in|publisher=डीडी न्यूज|accessdate=16 जनवरी 2024}}</ref> खर्च करके नीरा आर्य स्मारक की स्थापना की है, जिसमें एक भव्य पुस्तकालय भी है। खेकड़ा में वीरांगना नीरा आर्य की प्रतिमा के साथ-साथ 300 से अधिक स्वतंत्रता सेनानियों की जनकारी भी तेजपाल सिंह धामा द्वारा संग्रहित की गई है।<ref>{{cite web|url=https://panchjanya.com/2024/01/27/316069/bharat/country-first-female-detective-received-honour//|title=देश की पहली महिला जासूस को मिला सम्मान|website=panchjanya.com|publisher=पांचजन्य|accessdate=27 जनवरी 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/literature/sahitya-sansar-neera-arya-first-lady-spy-of-azad-hind-fauj-smarak-pustakalaya-chandraprakash-dwivedi-chandraprakash-dwivedi-khekra-in-baghpat-8024277.html/|title=महिला जासूस का स्मारक उद्घाटित, महेश योगी को सम्मान|website=hindi.news18.com|publisher=न्यजू 18|accessdate=28 जनवरी 2024}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>नीरा आर्य स्मारक के परिसर में निरक्षर होते हुए शिक्षा को बढ़ावा देने वाली सीताकौर देवी की प्रतिमा भी तेजपाल सिंह द्वारा स्थापित की गई है। == लेखन == अब तक उनके 35 ऐतिहासिक उपन्यास, 5 काव्य संग्रह, 1 महाकाव्य और विविध विषयों की कुछ अन्य पुस्तकें छप चुकी चुकी हैं। उनकी प्रथम काव्य रचना ''आँधी और तूफान'' है। तत्पश्चात् उन्होंने एक उपन्यास ''शान्ति मठ'' लिखा, जो एक सम्पादक ने अपने साप्ताहिक पत्र में उसे श्रृंखलाबद्ध प्रकाशित किया।<ref>हिन्दी साहित्य का गौरवशाली इतिहास, लेखिका फरहाना ताज,हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, पृष्ठ 98</ref>गायत्री कमलेश्वर के अनुरोध पर प्रख्यात लेखक कमलेश्वर की अंतिम एवं अधूरी पुस्तक इन्होंने ही पूरी की,<ref>{{cite web|url=https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|title=कमलेश्वर की अंतिम अधूरी रचना पूरी की|website=jivani.org|publisher=jivani.org|accessdate=10 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142423/https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref>जो हिन्द पाकेट बुक्स<ref>{{cite web|url=http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|title=हिन्द पाकेट बुक्स के श्रेष्ठ लेखकों की सूची में धामा|website=avnpost.com|publisher=avnpost.com|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705121350/http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|archive-date=5 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|title=प्रख्यात लेखकों की सूची में धामा|publisher=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707095711/http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref>से 'अंतिम सफर' के नाम से प्रकाशित हुई और बेस्ट सैलर रही। इन्होंने राजस्थान की दस प्रमुख रानियों पर खोजपरक उपन्यासों की एक श्रृंखला भी लिखी है, जिसमें रानी पद्मिनी पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|title=अनूप जलोटा ने किया अग्नि की लपटें का विमोचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707201608/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>अग्नि की लपटें,<ref>{{cite web|url=http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|title=तेजपाल सिंह धामा ने रानी पद्मिनी पर किया शोध|website=indiagatenews.com|publisher=इंडियागेट न्यूज|accessdate=16 नवंबर 2017|archive-date=18 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918231235/http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|url-status=dead}}</ref>रानी कर्मदेवी पर अजेय अग्नि, रानी चंपा पर ठंडी अग्नि इत्यादि हैं। इनकी ये पुस्तकें देशभर खासकर राजस्थान में काफी चर्चित रही हैं। इतिहास पर आधारित कई [[उपन्यास]]<ref>{{cite web|url=http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|title=धामा के उपन्यास भाग्यनगर का कैदी की समीक्षा|website=dainiktribuneonline.com|publisher=दैनिक ट्रिब्यून, चंडीगढ़|accessdate=27 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100713045131/http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|archive-date=13 जुलाई 2010|url-status=live}}</ref>भी अनेक प्रकाशनों से प्रकाशित हुए हैं। 'हमारी विरासत' के अतिरिक्त ''पृथ्वीराज चौहान एक पराजित विजेता'' इनका सर्वाधिक बिकने वाला [[उपन्यास]] है। डोमिनीक लापिएर एवं लैरी कॉलिन्स समेत इन्होंने कई चर्चित विदेशी लेखकों की इतिहास से संबद्ध पुस्तकों का हिन्दी अनुवाद भी किया।<ref>{{cite web|url=http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|title=तेजपाल सिंह धामा द्वारा अनुवादित फ्रीडम एट मिडनाइट के हिन्दी अनुवाद की समीक्षा|website=aajtak.intoday.in|publisher=[[इण्डिया टुडे|इंडिया टुडे]]|accessdate=5 अगस्त 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808072510/http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|archive-date=8 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> यह राष्ट्रवादी विचारधारा के व्यक्ति हैं। इसलिए जब प्रख्यात कलाकार एमएफ हुसैन ने भारत माता की विवादित पेंटिंग बनाई तो ये एमएफ हुसैन से उलझ पड़े थे।<ref>{{cite web|url=https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|title=पत्रकार जब हुसैन से उलझ पड़ा|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|publisher=[[newsdnntv]]|accessdate=25 सितंबर 2019|archive-date=8 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191108044741/https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.samacharjagat.com/news/day-special/birthday-special-mf-hussain-88659|title=किस बॉलीवुड एक्ट्रेसेस के दीवाने थे मशहूर पेंटर एमएफ हुसैन और पत्रकार हुसैन से क्यों उलझे?|website=samacharjagat|publisher=[[समाचार जगत]] |accessdate=17 सितंबर 2016}}</ref> किशोर अवस्था में ये अनेक स्वतंत्रता सेनानियों नीरा आर्य<ref>{{cite web|url=https://www.jatjagran.com/the-complete-saga-of-indias-first-detective-captain-neera-arya/|title=तेजपाल सिंह धामा ने किया था फ्रीडम फाइटर का अंतिम संस्कार|website=www.jatjagran.com|publisher=जाट जागरण|accessdate=30 मार्च 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title=जब पत्रकारों ने दी स्वतंत्रता सेनानी को अंतिम विदाई|website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=[[नवभारत टाइम्स]] |accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|title=पत्रकारों ने किया था नीरा का अंतिम संस्कार|website=adhikrutmarathi.in|publisher=अधिकृत मराठी|accessdate=12 अप्रैल 2021|archive-date=12 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412042440/https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|url-status=dead}}</ref>, मन्मथनाथ गुप्त, गुरुदत्त, बलराज मधोक, रामगोपाल सालवाले, सरस्वती राजामणि, लक्ष्मी सहगल इत्यादि से मिले और उनके संस्मरणों के आधार पर गुमनाम क्रांतिकारी नामक वृहद ग्रंथ का प्रामाणिक लेखन किया। == फिल्म एवं नाट्य मंचन == तेजपाल सिंह धामा फिल्म लेखन एवं नाट्य मंचन के क्षेत्र में भी सक्रिय हैं। जायसी के पदमावत के अलावा<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|title=पद्मावत फिल्म की कहानी धामा के उपन्यास पर आधारित|website=timesnownews.com|publisher=टाइम्स नाउ न्यूज, मुंबई|accessdate=23 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135019/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इनके उपन्यास अग्नि की लपटो <ref>{{cite web|url=http://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|title=साजिश के तहत हुआ पद्मावत फिल्म का विरोध|website=hindi.nyoooz.com|publisher=हिन्दी न्यूज देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155944/https://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|title=पद्मावत फिल्म का विरोध एक साजिश|website=amarujala.com|publisher=[[अमर उजाला]] देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225548/https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>के आधार<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|title=भंसाली ने खरीदे थे राइट्स|website=timesnownews.com|publisher=[[timesnownews.com]]|accessdate=29 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155456/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|title='अग्नि की लपटों' से निकली है 'पद्मावती'|website=jagran.com|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=8 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065729/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>ही भंसाली ने अपनी विवादित फिल्म पदमावत् का निर्माण किया है। <ref>{{cite web|url=http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|title='पद्मावती' के लिए शोध के अधिकार खरीदे|website=univarta.com|publisher=[[यूनीवार्ता]]|accessdate=3 नवंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220142258/http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|archive-date=20 दिसंबर 2016|url-status=dead}}</ref>इन्होंने आरोप लगाया था कि संजय लीला भंसाली ने पद्मावत फिल्म के लिए उनके उपन्यास के लिए कापीराइट लिए हैं, लेकिन अब वे कहानी को काल्पनिक बता रहे हैं,<ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|title=एक लेखक ने भंसाली पर लगाया आरोप|website=hindi.news18.com|publisher=[[न्यूज 18]]|accessdate=17 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135009/https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref> जब​कि पद्मिनी इतिहास का हिस्सा हैं। लेकिन फिल्म जब रिलीज हुई थी, तो तब उसमें इनका नाम पर्दे पर दिया<ref>{{cite web|url=http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|title=तेजपाल सिंह धामा से साक्षात्कार, सुनीत निगम द्वारा|publisher=युगवार्ता, मासिक|accessdate=4 मार्च 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225713/https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|title=भंसाली ने दिया स्पेशल थैंक्स|website=kollywoodtoday.net|publisher=कोलीवुड टूडे, तमिल मासिक|accessdate=24 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128165633/http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|archive-date=28 जनवरी 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने पाकिस्तानी अभिनेत्री वीना मलिक के लिए भी फिल्म का लेखन किया है और जब वे गायब हो गई तो इन्होंने ही खुलासा किया था कि वे गायब नहीं हुई हैं, यह गलत खबर है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|title=वीना मलिक मुंबई में : तेजपाल|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 दिसंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065703/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> दयानंद सरस्वती पर आधारित टीवी सीरियल की वन लाइन स्टोरी, एवं कुछ एपिसोड इन्होंने लिखे थे।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|title=बाबा रामदेव से टीवी सीरियल पर चर्चा|website=दैनिक जगरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=22 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528215605/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|archive-date=28 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|title=रामदेव के विद्रोही सन्यासी में राष्ट्रवाद का हठयोग|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 अक्टूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529054036/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|archive-date=29 मई 2018|url-status=live}}</ref>इन्होंने कई नाटकों का लेखन भी किया, जो देशभर में विभिन्न जगह मंचन किए गए। परमार्थ निकेतने में गंगा किनारे साधु—संतों के लिए इनके एक नाटक का विशेष मंचन <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=नाटक की शानदार प्रस्तुति पर लेखक सम्मानित|website=दैनिक अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>सुनील चौहान के निर्देशन में किया गया।<ref>{{cite web|url=http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|title=तेजपाल धामा लिखित नाटक से भावुक हुए साधु संत!|website=webvarta.com|publisher=वेबवार्ता, न्यूज एजेंसी|accessdate=17 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613160554/http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|archive-date=13 जून 2018|url-status=live}}</ref>इससे पहले श्रीराम सेंटर, दिल्ली में भी इस नाटक का मंचन इन्होंने किया, जिसे इंसानियत का संदेशवाहक बताया गया।<ref>{{cite web|url=http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|title=धामा के नाटक में इंसानियत की मिसाल पेश|website=vohnews.com|publisher=vohnews.com|accessdate=26 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225629/http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने उर्दू लेखिका फरहाना ताज<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|title=फरहाना ताज के जीवन पर फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140552/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|archive-date=12 जून 2018|url-status=live}}</ref>की आत्मकथा पर आधारित भी एक बहुचर्चित नाटक<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|title=घर वापसी नाटक का मंचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> लिखा, जिसका देश के विभिन्न शहरों हैदराबाद, तेलंगाना, गुड़गांव, हरियाणा,<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/ghar+vapasi+natak+ne+vedo+ki+or+lautane+ka+sandesh+diya-newsid-131518076|title=नाटक ने दिया वेदों की ओर लौटने का संदेश|website=dailyhunt.in|publisher=[[dailyhunt.in]]|accessdate=19 अगस्त 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|title=वेदों की ओर लौटने का संदेश दिया|website=वेबवार्ता|publisher=[[webvarta.com]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090814/https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|title=नाटक का मंचन|website=वाइरल सच|publisher=[[www.viralsach.online]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|title=सुशांत लोक, हरियाणा में नाटक ने लोगों को किया भावुक|website=न्यूज अप टू डेट|publisher=[[newsup2date.com]]|accessdate=26 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref>ऋषिकेश, उत्तराखंड,<ref>{{cite web|url=http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|title=ऋषिकेश में नाटक का मंचन|website=आज का आदित्य|publisher=[[www.aajkaaditya.in]]|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=खेकड़ा के साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>श्रीराम सेंटर मंडी हाउस, दिल्ली आदि जगहों पर मंचन हो चुका है। जयपुर अंतर्राष्ट्रीय फिल्म फेस्टिवल (जिफ) 2020 में तेजपाल सिंह धामा को सिने जगत की मु​ख्य हस्तियों संग वक्ता के रूप में<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/patrika-plus/jiff-will-be-buzzing-with-film-personalities-like-tigmanshu-piyush-misra-5623499/?fbclid=IwAR1RyBWepdp1_gOlK3xbCVqe-A7AlJAxMBJPZmbvEej8ua9me7QfsfDptXE/|title=तिग्मांशु धूलिया, पीयूष मिश्रा संग तेजपाल जिफ में आमंत्रित|website=www.patrika.com|publisher=राजस्थान पत्रिका|accessdate=10 जनवरी 2020}}</ref> आमंत्रित किया<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/jayapur+philm+phestival+me+vishisht+atithi+vakta+honge+dhama-newsid-153633664|title=जयपुर फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि-वक्ता होंगे धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> गया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-film-festival-19850474.html?fbclid=IwAR0Sgdyczsok3wy2qIkX40VdSjXwmSkiTUBPZglNYtJCiBUSDZwACJS7Xfs|title=फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि होंगे तेजपाल|website=www.jagran.co|publisher=दैनिक जागरण|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> जिफ की शुरूआत<ref>{{cite web|url=https://www.khaskhabar.com/local/rajasthan/jaipur-news/news-the-film-chiri-balla-will-tell-the-legacy-of-rajasthan-news-hindi-1-424544-KKN.html?fbclid=IwAR1L4uhmSRB6uWLX-Al8Syv1Kw6mejI5fT1Oi9Y1x-8pcYSnuRXF-2Hxid8|title=राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला|website=www.khaskhabar.com|publisher=खास खबर|accessdate=15 जनवरी 2020}}</ref> राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला से हुई। यहां धामा ने कहा कि हॉलीवुड<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/bolivud+philmo+se+bharatiy+sanskriti+ki+or+aakarshit+ho+raha+holivud+dhama-newsid-160463702?fbclid=IwAR3zmxMiYFEI_sYOhJIIZH4d90VLUcBuvkmDtf2UNhNTNfPqdDUvVWFAdvY |title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड : धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित<ref>{{cite web|url=http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1&pgnum=14&edcode=71&pagedate=2020-01-21&type&fbclid=IwAR0VKAWUiM8t5TxWlgyraXTUV67hw4GbR3gkYwUUp3i33xIxD_avVEARdNI|title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड|website=epaper.viraatvaibhav.com|publisher=दैनिक विराट वैभव|accessdate=20 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630140154/http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1|archive-date=30 जून 2017|url-status=dead}}</ref> हो रहा है। फिल्म से जुड़ी हस्तियों के संग अग्नि की लपटें के लेखक <ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=70640&fbclid=IwAR01Okd-aJyAjCcLjAc7bA0J1bghOGTk_4NTTqolA0Pb88aOFT1BVGsAwNE |title= अभिनेता अखिलेश पांडे ने तेजपाल से भेंट की|website=jogiexpress.com|publisher=जोगी एक्सप्रेस|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने अपने लेखन की सफलता का श्रेय अपनी पत्नी की प्रेरणा को दिया। तेजपाल सिंह धामा ने बॉलीवुड फिल्म निर्माता के तौर पर अपनी पहली फिल्म एक पीड़िता प्रज्ञा आर्य <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/pragya-arya-will-appear-in-the-film-ghar-chalo-na-papa-kahkra-news-mrt5022462166|title=घर चलो ना पापा फिल्म में दिखाई देगी प्रज्ञा आर्य |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=20 सितंबर 2020}}</ref> के जीवन पर आधारित घर चलो ना पापा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/javed-saeed-to-sing-song-in-ghar-chalo-na-papa-movie-baghpat-news-mrt5005372118|title=‘घर चलो ना पापा’ फिल्म में गाना गाएगा जावेद सईद |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=11 सितंबर 2020}}</ref> का निर्माण किया। जो 25 दिसंबर 2020 को रिलीज<ref>{{cite web|url=https://thebilasatimes.com/?p=1726|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=thebilasatimes.com|publisher=the bilasa times|accessdate=23 दिसंबर 2020}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=vandananews.in|publisher=vandana news|accessdate=23 दिसंबर 2020|archive-date=22 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922000451/https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|url-status=dead}}</ref>की गई। धामा ने दूसरी फिल्म पंडित रामप्रसाद बिस्मिल : सन आफ आर्यवर्त' का निर्माण किया। इस फिल्म में रामप्रसाद बिस्मिल का किरदार आयुष्य शर्मा ने निभाया है, जबकि बिस्मिल के मित्र अशफाक उल्ला का किरदार कपिल दांगी<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ashfaq-in-a-film/|title=बिस्मिल पर बनने वाली फिल्म में कपिल अशफाक के रूप में |website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=5 नवंबर 2020}}</ref> ने अदा किया है। चंद्रशेखर आजाद का किरदार छत्तीसगढ़ के सुपरस्टार अखिलेश पांडे ने अदा किया है।<ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=96990/|title=चंद्रशेखर आजाद से मिला नन्हा फैन शिवम |website=jogiexpress.com|publisher=दैनिक जोगी एक्सप्रेस |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म में काफी भावुक दृश्य दर्शाए गए हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.ajeybharat.com/2020/11/blog-post_21.html|title=फांसी की ओर बढ़ते बिस्मिल को देख रो पड़े लोग |website=ajeybharat.com|publisher=अजय भारत |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म की शूटिंग मुजफ्फरनगर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-went-in-gurukul-the-films-short-story-on-the-life-of-ramprasad-bismil-21083214.html |title=गुरुकुल में हुई रामप्रसाद बिस्मिल के जीवन पर फिल्म की शूटिंग|website=jagran.com|publisher=दैनिक जागरण |accessdate=20 नवंबर 2020}}</ref>,बागपत<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ramprasad-bismil/ |title=रामप्रसाद बिस्मिल: सन आफ आर्यवर्त हिन्दी फिल्म की शूटिंग पूरी|website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref>, खेकड़ा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/khekra-s-child-artist-tamanna-will-be-seen-in-a-bollywood-movie-kahkra-news-mrt5113556199 |title=बॉलीवुड मूवी रामप्रसाद बिस्मिल में खेकड़ा की बाल कलाकार तमन्ना भी|website=amarujala.com|publisher=अमर उजाला |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref>, हापुड, दिल्ली, आगरा आदि स्थलों पर हुई। यह फिल्म रामप्रसाद बिस्मिल की 125वीं जयंती पर रिलीज की गई। <ref>{{cite web|url=https://republicbharatnews24.com/3442/|title=रामप्रसाद बिस्मिल पर आधारित फिल्म ओटीटी पर रिलीज|website=republicbharatnews24.com/|publisher=रिपब्लिक भारत|accessdate=11 जून 2021|archive-date=30 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830061633/https://republicbharatnews24.com/3442/|url-status=dead}}</ref> इसके बाद इसका विभिन्न टीवी चैनलों पर प्रसारण हो चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.naidunia.com/chhattisgarh/bilaspur-akhilesh-will-be-seen-in-the-role-of-chandrashekhar-azad-7003536|title=बिस्मिल पर आधारित फिल्म का प्रसारण 15 अगस्त 2021 को |website=www.naidunia.com|publisher=Nai Duniya |accessdate=14 अगस्त 2021}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने फिल्मों के प्रसारण एवं मार्केटिंग के लिए आर्यखंड टेलीविजन प्राइवेट लिमिटेड कंपनी भी स्थापित की है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tejpal-and-krishnapal-made-arykhand-tv-21556427.html|title=तेजपाल और कृष्णपाल ने बनाया आर्यखंड टीवी |website=https: www.jagran.com|publisher=jagran |accessdate=13 अप्रैल 2021}}</ref> तेजपाल​ सिंह धामा ने फिल्म निर्माता के तौर पर आजादी के बाद सबसे बड़े धर्मपरिवर्तन मीनाक्षीपुरम काण्ड पर वैदेही फिल्म<ref>{{cite web|url=https://newsdnntv.com/news/hindi-film-vaidehi-shooting-starts-change-of-religion|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=न्यूजडीएनएनटीवी|publisher=[[www.newsdnntv.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/bagpat/story-shooting-of-hindi-film-vaidehi-started-in-khekra-7436488.html|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=हिन्दुस्तान|publisher=[[www.livehindustan.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|title=वैदेही फिल्म क्यों है ख़ास|website=समर इंडिया लाइव|publisher=[[samarindialive.in]]|accessdate=3 दिसंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|url-status=dead}}</ref> एवं सामाजिक परिवर्तन पर आधारित अधकटा अधकटा रूख<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-muzaffarnagar-s-pooja-tomar-won-gold-belt-in-mixed-martial-arts-in-dubai-23217558.html|title=रुढ़िवादी लोगों ने ली थी सौम्या आर्य की जान, उनके जीवन पर बन रही है फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[www.jagran.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://upno1news.com/up-6847|title=फिल्म अधकटा रूख की शूटिंग के लिए गुरुकुल विद्यपीठ में हुआ वंदना वाजपेयी के अंतिम गीत का फिल्मांकन|website=यूपी नंबर 1 न्यूज|publisher=[[upno1news.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://upno1news.com/up-6847|url-status=dead}}</ref> फिल्म का निर्माण भी किया। == समाजोत्थान == दुर्व्यसन, अस्पृश्यता, पशु पक्षी हत्या, परावलम्बन और प्रकृति के साथ छेड़छाड़ - ये कुछ ऐसी बुराइयाँ<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/|title=कुरूतियों से कराया रूबरू|website=राजस्थान पत्रिका|publisher=[[राजस्थान पत्रिका]] |accessdate=30 मई 2017}}</ref>हैं जिनके कारण सम्पूर्ण समाज को आर्थिक, सामाजिक व प्राकृतिक समस्याओं का सामना करना पड़ता है। समाज में व्याप्त इन व्याधियों को जड़ से मिटाने के लिये तेजपाल सिंह ने समाज सेवा को अपना ध्येय बनाया।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=सामाजिक कार्यकर्ता तेजपाल सिंह धामा|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात बुक्स|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> [[कृषि विज्ञान]] में स्नातकोत्तर उपाधि प्राप्त करने वाले धामा [[भारत में जातिवाद|जाति प्रथा]] के नाम पर फैलाई जा रही कुरीतियों के घोर विरोधी हैं।<ref>साहित्य कोश, भाग-1, लेखक डॉ. रामरतन शर्मा, हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, १९८६, पृष्ठ 123</ref>उन्होंने स्वयं भी अन्तर्जातीय [[विवाह]] किया। इसके अतिरिक्त उन्होंने बच्चों के लिये ''सार्वजनिक पुस्तकालय'' और ''युवा विकास परिषद'' की स्थापना की। युवा विकास परिषद् के माध्यम से उन्होंने दुर्व्यसन, पशु पक्षी संरक्षण व अस्पृश्यता मुक्ति जैसे कार्यक्रम भी चलाये हैं।<ref>तेजपाल सिंह धामा की साहित्य साधना, लेखक अवधेश कुमार चौबे, संस्करण 1986, सागर प्रकाशन, मुकेश नगर, शाहदरा दिल्ली—32, पृष्ठ 135</ref> == सम्मान == * इम्वा अवार्ड 2016<ref>{{cite web|url=http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|title=तेजपाल को इम्वा अवॉर्ड|website=www.crimehilore.in|publisher=www.crimehilore.in|accessdate=16 मई 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225526/http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> * संस्कृति मनीषी सम्मान 2016<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|title=साहित्य हमेशा जीवित रहता है : डॉ. महेश शर्मा|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170522140453/http://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|archive-date=22 मई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|title=साहित्यकार तेजपाल को मिला संस्कृति मनीषी सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065800/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|title=प्रख्यात इतिहासकार 'धामा' को संस्कृति मनीषी सम्मान|website=www.thearyasamaj.org|publisher=www.thearyasamaj.org|accessdate=26 मई 2017|archive-date=28 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928055654/http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|url-status=dead}}</ref> * वीरांगना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|title=साहित्यकार तेजपाल को 'वीरागना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान'|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707123651/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> * ‘रेड ऐंड व्हाइट गोल्ड अवॉर्ड’, ‘दीनदयाल उपाध्याय सम्मान’, ‘साहित्यश्री सम्मान’, 'सिंह सपूत' की उपाधि<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|title=खेकड़ा के लाल को अमृतसर में 'सिंह सपूत' उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=28 जनवरी 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707093343/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>, ‘देवगुरु बृहस्पति सम्मान’ सहित इन्हें अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित किया जा चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात प्रकाशन|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|title=उत्कृष्ट लेखन के लिए तेजपाल सिंह धामा सम्मानित|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065758/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|title=साहित्यकार तेजपाल धामा का शामली में सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=1 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505134936/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:सामाजिक कार्यकर्ता]] c6n8py6lk5x5ess5gcan3yes3zzxqd6 6595693 6595691 2026-08-05T09:41:23Z ~2026-43177-52 940490 भाषा में बदलाव 6595693 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]]--> | नाम = तेजपाल सिंह 'धामा' | image = Tejpal Dhama.tif | image_size = thumb|150px | caption = तेजपाल सिंह 'धामा' | pseudonym = 'धामा' | birth_date = {{birth date and age|1971|01|02|df=y}} | birth_place = नगर [[खेकड़ा]] जिला [[बागपत]], [[उत्तर प्रदेश]], ([[भारत]]) | death_date = | occupation = अवकाशप्राप्त [[पत्रकारिता]] संपादक, स्वतन्त्र लेखन | death_place = | genre = कविता, लेख, फिल्म पटकथा लेखन, निबन्ध, शोध एवं ऐतिहासिक उपन्यास | movement = | subject = [[हिंदी साहित्य|हिन्दी साहित्य]], [[इतिहास]] व [[राजनीति]] | alma_mater = | notablework = हमारी विरासत, अ​ग्नि की लपटें, गौ का गौरव (ऐतिहासिक शोध) एवं स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास | nationality = [[भारतीय]] | ethnicity = [[हिन्दू]] | children = प्रज्ञा आर्य (दत्तक पुत्री)<ref>{{cite web|url=http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|title=प्रज्ञा आर्य की पेशी|website=आर्य नीति|publisher=[[आर्य नीति]]|accessdate=25 नवंबर 2018|archive-date=7 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107033626/http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|url-status=dead}}</ref> | influenced = | signature = | awards = [[संस्कृति मनीषी|संस्कृति मनीषी सम्मान]] एवं [[रेड एंड व्हाइट ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड|ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड]] }} '''तेजपाल सिंह धामा''' (जन्म: 2 जनवरी 1971) पत्रकार<ref>{{cite web|url=http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|title=पत्रकारिता पर धामा के शोध ग्रंथ का ऐतिहासिक खुलासा|website=hindi.webdunia.com|publisher=वेबदुनिया एवं वार्ता न्यूज एजेंसी|accessdate=27 जून 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150323002715/http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|archive-date=23 मार्च 2015|url-status=dead}}</ref>, [[हिन्दी]] के लेखक एवं सामाजिक कार्यकर्ता हैं। 'हमारी विरासत' (शोध-ग्रंथ) उनकी चर्चित रचना है। इन्होंने हैदराबाद से प्रकाशित स्वतंत्र वार्ता एवं दिल्ली से प्रकाशित दैनिक जागरण एवं दैनिक [[वीर अर्जुन]] <ref>{{cite web|url=http://www.virarjun.com/news-389118|title=वीर अर्जुन के उप संपादक 'धामा' की पुस्तक आडवाणी द्वारा विमोचित|website=दैनिक वीर अर्जुन|publisher=[[वीर अर्जुन]]|accessdate=30 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140948/http://www.virarjun.com/news-389118|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref> के संपादकीय विभागों में दशकों तक कार्य किया। वे मुख्यतः [[इतिहास]] पर लिखने वाले साहित्यकार<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|title=क्रांतिकारी इतिहासकार की उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135040/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> हैं जिनकी [[इतिहास]] से सम्बन्धित कई पुस्तकें छप चुकी हैं। शहीदों पर लिखने<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title= आजाद हिंद फौज की पहली महिला जासूस के विषय में धामा का खुलासा |website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=नवभारत टाइम्स|accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref> के कारण इन्हें 2017 में संस्कृति मंत्रालय भारत सरकार ने संस्कृति मनीषी पुरस्कार से सम्मानित किया है। 2 मार्च 2025 में एक दुर्घटना में उनकी मृत्यु हो गई। ==जीवन परिचय== तेजपाल सिंह धामा का जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के [[बागपत जिला|बागपत जिले]] के [[खेकड़ा]] नगर में हुआ था। कई समचार पत्रों में उप संपादक के अलावा तेजपाल सिंह धामा [[हिन्द पॉकेट बुक्स]] के वरिष्ठ संपादक<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/delhi-ncr/books-of-sachin-hitler-and-malala-in-world-book-fair|title=संपादक धामा का वक्तव्य|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=18 फरवरी 2014}}</ref> भी रहे। पेंगुइन रैंडम हाउस में एडिटर के रूप में भी अपनी सेवाएं दी। इन्होंने नीरा आर्य समेत कई स्वतंत्रता सेनानियों के साक्षात्कार लिए एवं उन पर लेखन कार्य किया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-azad-hind-fauj-first-female-spy-neera-arya-save-netaji-subhash-chand-bose-life-sacrificed-her-husband-jagran-special-22672714.html|title=स्वतंत्रता सेनानी की मदद|website=जागरण|publisher=www.jagran.com|accessdate=30 सितंबर 2022}}</ref> नीरा आर्य के जन्मस्थल खेकड़ा, बागपत में तेजपाल सिंह धामा ने व्यक्तिगत रूप से 70 लाख रुपए<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/raised-the-demand-for-the-memorial-of-veeranga-nira-arya-kahkra-news-mrt5717087147|title=नीरा आर्या का खेकड़ा में बनेगा स्मारक और संग्रहालय|website=www.amarujala.com|publisher= अमर उजाला|accessdate=2 जनवरी 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ddnews.gov.in/hi/Memorial%20first%20female%20detective%20Neera%20Arya%20ready|title=पहली महिला जासूस नीरा आर्य का स्मारक बनकर तैयार|website=ddnews.gov.in|publisher=डीडी न्यूज|accessdate=16 जनवरी 2024}}</ref> खर्च करके नीरा आर्य स्मारक की स्थापना की है, जिसमें एक भव्य पुस्तकालय भी है। खेकड़ा में वीरांगना नीरा आर्य की प्रतिमा के साथ-साथ 300 से अधिक स्वतंत्रता सेनानियों की जनकारी भी तेजपाल सिंह धामा द्वारा संग्रहित की गई है।<ref>{{cite web|url=https://panchjanya.com/2024/01/27/316069/bharat/country-first-female-detective-received-honour//|title=देश की पहली महिला जासूस को मिला सम्मान|website=panchjanya.com|publisher=पांचजन्य|accessdate=27 जनवरी 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/literature/sahitya-sansar-neera-arya-first-lady-spy-of-azad-hind-fauj-smarak-pustakalaya-chandraprakash-dwivedi-chandraprakash-dwivedi-khekra-in-baghpat-8024277.html/|title=महिला जासूस का स्मारक उद्घाटित, महेश योगी को सम्मान|website=hindi.news18.com|publisher=न्यजू 18|accessdate=28 जनवरी 2024}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>नीरा आर्य स्मारक के परिसर में निरक्षर होते हुए शिक्षा को बढ़ावा देने वाली सीताकौर देवी की प्रतिमा भी तेजपाल सिंह द्वारा स्थापित की गई है। == लेखन == अब तक उनके 35 ऐतिहासिक उपन्यास, 5 काव्य संग्रह, 1 महाकाव्य और विविध विषयों की कुछ अन्य पुस्तकें छप चुकी चुकी हैं। उनकी प्रथम काव्य रचना ''आँधी और तूफान'' है। तत्पश्चात् उन्होंने एक उपन्यास ''शान्ति मठ'' लिखा, जो एक सम्पादक ने अपने साप्ताहिक पत्र में उसे श्रृंखलाबद्ध प्रकाशित किया।<ref>हिन्दी साहित्य का गौरवशाली इतिहास, लेखिका फरहाना ताज,हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, पृष्ठ 98</ref>गायत्री कमलेश्वर के अनुरोध पर प्रख्यात लेखक कमलेश्वर की अंतिम एवं अधूरी पुस्तक इन्होंने ही पूरी की,<ref>{{cite web|url=https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|title=कमलेश्वर की अंतिम अधूरी रचना पूरी की|website=jivani.org|publisher=jivani.org|accessdate=10 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142423/https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref>जो हिन्द पाकेट बुक्स<ref>{{cite web|url=http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|title=हिन्द पाकेट बुक्स के श्रेष्ठ लेखकों की सूची में धामा|website=avnpost.com|publisher=avnpost.com|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705121350/http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|archive-date=5 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|title=प्रख्यात लेखकों की सूची में धामा|publisher=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707095711/http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref>से 'अंतिम सफर' के नाम से प्रकाशित हुई और बेस्ट सैलर रही। इन्होंने राजस्थान की दस प्रमुख रानियों पर खोजपरक उपन्यासों की एक श्रृंखला भी लिखी है, जिसमें रानी पद्मिनी पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|title=अनूप जलोटा ने किया अग्नि की लपटें का विमोचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707201608/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>अग्नि की लपटें,<ref>{{cite web|url=http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|title=तेजपाल सिंह धामा ने रानी पद्मिनी पर किया शोध|website=indiagatenews.com|publisher=इंडियागेट न्यूज|accessdate=16 नवंबर 2017|archive-date=18 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918231235/http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|url-status=dead}}</ref>रानी कर्मदेवी पर अजेय अग्नि, रानी चंपा पर ठंडी अग्नि इत्यादि हैं। इनकी ये पुस्तकें देशभर खासकर राजस्थान में काफी चर्चित रही हैं। इतिहास पर आधारित कई [[उपन्यास]]<ref>{{cite web|url=http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|title=धामा के उपन्यास भाग्यनगर का कैदी की समीक्षा|website=dainiktribuneonline.com|publisher=दैनिक ट्रिब्यून, चंडीगढ़|accessdate=27 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100713045131/http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|archive-date=13 जुलाई 2010|url-status=live}}</ref>भी अनेक प्रकाशनों से प्रकाशित हुए हैं। 'हमारी विरासत' के अतिरिक्त ''पृथ्वीराज चौहान एक पराजित विजेता'' इनका चर्चित [[उपन्यास]] है। डोमिनीक लापिएर एवं लैरी कॉलिन्स समेत इन्होंने कई चर्चित विदेशी लेखकों की इतिहास से संबद्ध पुस्तकों का हिन्दी अनुवाद भी किया।<ref>{{cite web|url=http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|title=तेजपाल सिंह धामा द्वारा अनुवादित फ्रीडम एट मिडनाइट के हिन्दी अनुवाद की समीक्षा|website=aajtak.intoday.in|publisher=[[इण्डिया टुडे|इंडिया टुडे]]|accessdate=5 अगस्त 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808072510/http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|archive-date=8 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> यह राष्ट्रवादी विचारधारा के व्यक्ति हैं। इसलिए जब प्रख्यात कलाकार एमएफ हुसैन ने भारत माता की विवादित पेंटिंग बनाई तो ये एमएफ हुसैन से उलझ पड़े थे।<ref>{{cite web|url=https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|title=पत्रकार जब हुसैन से उलझ पड़ा|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|publisher=[[newsdnntv]]|accessdate=25 सितंबर 2019|archive-date=8 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191108044741/https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.samacharjagat.com/news/day-special/birthday-special-mf-hussain-88659|title=किस बॉलीवुड एक्ट्रेसेस के दीवाने थे मशहूर पेंटर एमएफ हुसैन और पत्रकार हुसैन से क्यों उलझे?|website=samacharjagat|publisher=[[समाचार जगत]] |accessdate=17 सितंबर 2016}}</ref> किशोर अवस्था में ये अनेक स्वतंत्रता सेनानियों नीरा आर्य<ref>{{cite web|url=https://www.jatjagran.com/the-complete-saga-of-indias-first-detective-captain-neera-arya/|title=तेजपाल सिंह धामा ने किया था फ्रीडम फाइटर का अंतिम संस्कार|website=www.jatjagran.com|publisher=जाट जागरण|accessdate=30 मार्च 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title=जब पत्रकारों ने दी स्वतंत्रता सेनानी को अंतिम विदाई|website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=[[नवभारत टाइम्स]] |accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|title=पत्रकारों ने किया था नीरा का अंतिम संस्कार|website=adhikrutmarathi.in|publisher=अधिकृत मराठी|accessdate=12 अप्रैल 2021|archive-date=12 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412042440/https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|url-status=dead}}</ref>, मन्मथनाथ गुप्त, गुरुदत्त, बलराज मधोक, रामगोपाल सालवाले, सरस्वती राजामणि, लक्ष्मी सहगल इत्यादि से मिले और उनके संस्मरणों के आधार पर गुमनाम क्रांतिकारी नामक वृहद ग्रंथ का प्रामाणिक लेखन किया। == फिल्म एवं नाट्य मंचन == तेजपाल सिंह धामा फिल्म लेखन एवं नाट्य मंचन के क्षेत्र में भी सक्रिय रहे थे। जायसी के पदमावत के अलावा<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|title=पद्मावत फिल्म की कहानी धामा के उपन्यास पर आधारित|website=timesnownews.com|publisher=टाइम्स नाउ न्यूज, मुंबई|accessdate=23 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135019/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इनके उपन्यास अग्नि की लपटो <ref>{{cite web|url=http://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|title=साजिश के तहत हुआ पद्मावत फिल्म का विरोध|website=hindi.nyoooz.com|publisher=हिन्दी न्यूज देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155944/https://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|title=पद्मावत फिल्म का विरोध एक साजिश|website=amarujala.com|publisher=[[अमर उजाला]] देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225548/https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>के आधार<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|title=भंसाली ने खरीदे थे राइट्स|website=timesnownews.com|publisher=[[timesnownews.com]]|accessdate=29 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155456/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|title='अग्नि की लपटों' से निकली है 'पद्मावती'|website=jagran.com|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=8 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065729/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>ही भंसाली ने अपनी विवादित फिल्म पदमावत् का निर्माण किया है। <ref>{{cite web|url=http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|title='पद्मावती' के लिए शोध के अधिकार खरीदे|website=univarta.com|publisher=[[यूनीवार्ता]]|accessdate=3 नवंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220142258/http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|archive-date=20 दिसंबर 2016|url-status=dead}}</ref>इन्होंने आरोप लगाया था कि संजय लीला भंसाली ने पद्मावत फिल्म के लिए उनके उपन्यास के लिए कापीराइट लिए हैं, लेकिन अब वे कहानी को काल्पनिक बता रहे हैं,<ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|title=एक लेखक ने भंसाली पर लगाया आरोप|website=hindi.news18.com|publisher=[[न्यूज 18]]|accessdate=17 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135009/https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref> जब​कि पद्मिनी इतिहास का हिस्सा हैं। लेकिन फिल्म जब रिलीज हुई थी, तो तब उसमें इनका नाम पर्दे पर दिया<ref>{{cite web|url=http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|title=तेजपाल सिंह धामा से साक्षात्कार, सुनीत निगम द्वारा|publisher=युगवार्ता, मासिक|accessdate=4 मार्च 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225713/https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|title=भंसाली ने दिया स्पेशल थैंक्स|website=kollywoodtoday.net|publisher=कोलीवुड टूडे, तमिल मासिक|accessdate=24 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128165633/http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|archive-date=28 जनवरी 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने पाकिस्तानी अभिनेत्री वीना मलिक के लिए भी फिल्म का लेखन किया है और जब वे गायब हो गई तो इन्होंने ही खुलासा किया था कि वे गायब नहीं हुई हैं, यह गलत खबर है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|title=वीना मलिक मुंबई में : तेजपाल|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 दिसंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065703/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> दयानंद सरस्वती पर आधारित टीवी सीरियल की वन लाइन स्टोरी, एवं कुछ एपिसोड इन्होंने लिखे थे।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|title=बाबा रामदेव से टीवी सीरियल पर चर्चा|website=दैनिक जगरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=22 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528215605/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|archive-date=28 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|title=रामदेव के विद्रोही सन्यासी में राष्ट्रवाद का हठयोग|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 अक्टूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529054036/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|archive-date=29 मई 2018|url-status=live}}</ref>इन्होंने कई नाटकों का लेखन भी किया, जो देशभर में विभिन्न जगह मंचन किए गए। परमार्थ निकेतने में गंगा किनारे साधु—संतों के लिए इनके एक नाटक का विशेष मंचन <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=नाटक की शानदार प्रस्तुति पर लेखक सम्मानित|website=दैनिक अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>सुनील चौहान के निर्देशन में किया गया।<ref>{{cite web|url=http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|title=तेजपाल धामा लिखित नाटक से भावुक हुए साधु संत!|website=webvarta.com|publisher=वेबवार्ता, न्यूज एजेंसी|accessdate=17 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613160554/http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|archive-date=13 जून 2018|url-status=live}}</ref>इससे पहले श्रीराम सेंटर, दिल्ली में भी इस नाटक का मंचन इन्होंने किया, जिसे इंसानियत का संदेशवाहक बताया गया।<ref>{{cite web|url=http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|title=धामा के नाटक में इंसानियत की मिसाल पेश|website=vohnews.com|publisher=vohnews.com|accessdate=26 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225629/http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने उर्दू लेखिका फरहाना ताज<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|title=फरहाना ताज के जीवन पर फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140552/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|archive-date=12 जून 2018|url-status=live}}</ref>की आत्मकथा पर आधारित भी एक बहुचर्चित नाटक<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|title=घर वापसी नाटक का मंचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> लिखा, जिसका देश के विभिन्न शहरों हैदराबाद, तेलंगाना, गुड़गांव, हरियाणा,<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/ghar+vapasi+natak+ne+vedo+ki+or+lautane+ka+sandesh+diya-newsid-131518076|title=नाटक ने दिया वेदों की ओर लौटने का संदेश|website=dailyhunt.in|publisher=[[dailyhunt.in]]|accessdate=19 अगस्त 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|title=वेदों की ओर लौटने का संदेश दिया|website=वेबवार्ता|publisher=[[webvarta.com]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090814/https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|title=नाटक का मंचन|website=वाइरल सच|publisher=[[www.viralsach.online]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|title=सुशांत लोक, हरियाणा में नाटक ने लोगों को किया भावुक|website=न्यूज अप टू डेट|publisher=[[newsup2date.com]]|accessdate=26 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref>ऋषिकेश, उत्तराखंड,<ref>{{cite web|url=http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|title=ऋषिकेश में नाटक का मंचन|website=आज का आदित्य|publisher=[[www.aajkaaditya.in]]|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=खेकड़ा के साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>श्रीराम सेंटर मंडी हाउस, दिल्ली आदि जगहों पर मंचन हो चुका है। जयपुर अंतर्राष्ट्रीय फिल्म फेस्टिवल (जिफ) 2020 में तेजपाल सिंह धामा को सिने जगत की मु​ख्य हस्तियों संग वक्ता के रूप में<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/patrika-plus/jiff-will-be-buzzing-with-film-personalities-like-tigmanshu-piyush-misra-5623499/?fbclid=IwAR1RyBWepdp1_gOlK3xbCVqe-A7AlJAxMBJPZmbvEej8ua9me7QfsfDptXE/|title=तिग्मांशु धूलिया, पीयूष मिश्रा संग तेजपाल जिफ में आमंत्रित|website=www.patrika.com|publisher=राजस्थान पत्रिका|accessdate=10 जनवरी 2020}}</ref> आमंत्रित किया<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/jayapur+philm+phestival+me+vishisht+atithi+vakta+honge+dhama-newsid-153633664|title=जयपुर फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि-वक्ता होंगे धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> गया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-film-festival-19850474.html?fbclid=IwAR0Sgdyczsok3wy2qIkX40VdSjXwmSkiTUBPZglNYtJCiBUSDZwACJS7Xfs|title=फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि होंगे तेजपाल|website=www.jagran.co|publisher=दैनिक जागरण|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> जिफ की शुरूआत<ref>{{cite web|url=https://www.khaskhabar.com/local/rajasthan/jaipur-news/news-the-film-chiri-balla-will-tell-the-legacy-of-rajasthan-news-hindi-1-424544-KKN.html?fbclid=IwAR1L4uhmSRB6uWLX-Al8Syv1Kw6mejI5fT1Oi9Y1x-8pcYSnuRXF-2Hxid8|title=राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला|website=www.khaskhabar.com|publisher=खास खबर|accessdate=15 जनवरी 2020}}</ref> राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला से हुई। यहां धामा ने कहा कि हॉलीवुड<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/bolivud+philmo+se+bharatiy+sanskriti+ki+or+aakarshit+ho+raha+holivud+dhama-newsid-160463702?fbclid=IwAR3zmxMiYFEI_sYOhJIIZH4d90VLUcBuvkmDtf2UNhNTNfPqdDUvVWFAdvY |title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड : धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित<ref>{{cite web|url=http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1&pgnum=14&edcode=71&pagedate=2020-01-21&type&fbclid=IwAR0VKAWUiM8t5TxWlgyraXTUV67hw4GbR3gkYwUUp3i33xIxD_avVEARdNI|title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड|website=epaper.viraatvaibhav.com|publisher=दैनिक विराट वैभव|accessdate=20 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630140154/http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1|archive-date=30 जून 2017|url-status=dead}}</ref> हो रहा है। फिल्म से जुड़ी हस्तियों के संग अग्नि की लपटें के लेखक <ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=70640&fbclid=IwAR01Okd-aJyAjCcLjAc7bA0J1bghOGTk_4NTTqolA0Pb88aOFT1BVGsAwNE |title= अभिनेता अखिलेश पांडे ने तेजपाल से भेंट की|website=jogiexpress.com|publisher=जोगी एक्सप्रेस|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने अपने लेखन की सफलता का श्रेय अपनी पत्नी की प्रेरणा को दिया। तेजपाल सिंह धामा ने बॉलीवुड फिल्म निर्माता के तौर पर अपनी पहली फिल्म एक पीड़िता प्रज्ञा आर्य <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/pragya-arya-will-appear-in-the-film-ghar-chalo-na-papa-kahkra-news-mrt5022462166|title=घर चलो ना पापा फिल्म में दिखाई देगी प्रज्ञा आर्य |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=20 सितंबर 2020}}</ref> के जीवन पर आधारित घर चलो ना पापा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/javed-saeed-to-sing-song-in-ghar-chalo-na-papa-movie-baghpat-news-mrt5005372118|title=‘घर चलो ना पापा’ फिल्म में गाना गाएगा जावेद सईद |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=11 सितंबर 2020}}</ref> का निर्माण किया। जो 25 दिसंबर 2020 को रिलीज<ref>{{cite web|url=https://thebilasatimes.com/?p=1726|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=thebilasatimes.com|publisher=the bilasa times|accessdate=23 दिसंबर 2020}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=vandananews.in|publisher=vandana news|accessdate=23 दिसंबर 2020|archive-date=22 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922000451/https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|url-status=dead}}</ref>की गई। धामा ने दूसरी फिल्म पंडित रामप्रसाद बिस्मिल : सन आफ आर्यवर्त' का निर्माण किया। इस फिल्म में रामप्रसाद बिस्मिल का किरदार आयुष्य शर्मा ने निभाया है, जबकि बिस्मिल के मित्र अशफाक उल्ला का किरदार कपिल दांगी<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ashfaq-in-a-film/|title=बिस्मिल पर बनने वाली फिल्म में कपिल अशफाक के रूप में |website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=5 नवंबर 2020}}</ref> ने अदा किया है। चंद्रशेखर आजाद का किरदार छत्तीसगढ़ के सुपरस्टार अखिलेश पांडे ने अदा किया है।<ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=96990/|title=चंद्रशेखर आजाद से मिला नन्हा फैन शिवम |website=jogiexpress.com|publisher=दैनिक जोगी एक्सप्रेस |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म में काफी भावुक दृश्य दर्शाए गए हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.ajeybharat.com/2020/11/blog-post_21.html|title=फांसी की ओर बढ़ते बिस्मिल को देख रो पड़े लोग |website=ajeybharat.com|publisher=अजय भारत |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म की शूटिंग मुजफ्फरनगर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-went-in-gurukul-the-films-short-story-on-the-life-of-ramprasad-bismil-21083214.html |title=गुरुकुल में हुई रामप्रसाद बिस्मिल के जीवन पर फिल्म की शूटिंग|website=jagran.com|publisher=दैनिक जागरण |accessdate=20 नवंबर 2020}}</ref>,बागपत<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ramprasad-bismil/ |title=रामप्रसाद बिस्मिल: सन आफ आर्यवर्त हिन्दी फिल्म की शूटिंग पूरी|website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref>, खेकड़ा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/khekra-s-child-artist-tamanna-will-be-seen-in-a-bollywood-movie-kahkra-news-mrt5113556199 |title=बॉलीवुड मूवी रामप्रसाद बिस्मिल में खेकड़ा की बाल कलाकार तमन्ना भी|website=amarujala.com|publisher=अमर उजाला |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref>, हापुड, दिल्ली, आगरा आदि स्थलों पर हुई। यह फिल्म रामप्रसाद बिस्मिल की 125वीं जयंती पर रिलीज की गई। <ref>{{cite web|url=https://republicbharatnews24.com/3442/|title=रामप्रसाद बिस्मिल पर आधारित फिल्म ओटीटी पर रिलीज|website=republicbharatnews24.com/|publisher=रिपब्लिक भारत|accessdate=11 जून 2021|archive-date=30 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830061633/https://republicbharatnews24.com/3442/|url-status=dead}}</ref> इसके बाद इसका विभिन्न टीवी चैनलों पर प्रसारण हो चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.naidunia.com/chhattisgarh/bilaspur-akhilesh-will-be-seen-in-the-role-of-chandrashekhar-azad-7003536|title=बिस्मिल पर आधारित फिल्म का प्रसारण 15 अगस्त 2021 को |website=www.naidunia.com|publisher=Nai Duniya |accessdate=14 अगस्त 2021}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने फिल्मों के प्रसारण एवं मार्केटिंग के लिए आर्यखंड टेलीविजन प्राइवेट लिमिटेड कंपनी भी स्थापित की है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tejpal-and-krishnapal-made-arykhand-tv-21556427.html|title=तेजपाल और कृष्णपाल ने बनाया आर्यखंड टीवी |website=https: www.jagran.com|publisher=jagran |accessdate=13 अप्रैल 2021}}</ref> तेजपाल​ सिंह धामा ने फिल्म निर्माता के तौर पर आजादी के बाद सबसे बड़े धर्मपरिवर्तन मीनाक्षीपुरम काण्ड पर वैदेही फिल्म<ref>{{cite web|url=https://newsdnntv.com/news/hindi-film-vaidehi-shooting-starts-change-of-religion|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=न्यूजडीएनएनटीवी|publisher=[[www.newsdnntv.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/bagpat/story-shooting-of-hindi-film-vaidehi-started-in-khekra-7436488.html|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=हिन्दुस्तान|publisher=[[www.livehindustan.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|title=वैदेही फिल्म क्यों है ख़ास|website=समर इंडिया लाइव|publisher=[[samarindialive.in]]|accessdate=3 दिसंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|url-status=dead}}</ref> एवं सामाजिक परिवर्तन पर आधारित अधकटा अधकटा रूख<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-muzaffarnagar-s-pooja-tomar-won-gold-belt-in-mixed-martial-arts-in-dubai-23217558.html|title=रुढ़िवादी लोगों ने ली थी सौम्या आर्य की जान, उनके जीवन पर बन रही है फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[www.jagran.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://upno1news.com/up-6847|title=फिल्म अधकटा रूख की शूटिंग के लिए गुरुकुल विद्यपीठ में हुआ वंदना वाजपेयी के अंतिम गीत का फिल्मांकन|website=यूपी नंबर 1 न्यूज|publisher=[[upno1news.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://upno1news.com/up-6847|url-status=dead}}</ref> फिल्म का निर्माण भी किया। == समाजोत्थान == दुर्व्यसन, अस्पृश्यता, पशु पक्षी हत्या, परावलम्बन और प्रकृति के साथ छेड़छाड़ - ये कुछ ऐसी बुराइयाँ<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/|title=कुरूतियों से कराया रूबरू|website=राजस्थान पत्रिका|publisher=[[राजस्थान पत्रिका]] |accessdate=30 मई 2017}}</ref>हैं जिनके कारण सम्पूर्ण समाज को आर्थिक, सामाजिक व प्राकृतिक समस्याओं का सामना करना पड़ता है। समाज में व्याप्त इन व्याधियों को जड़ से मिटाने के लिये तेजपाल सिंह ने कई प्रयास किए।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=सामाजिक कार्यकर्ता तेजपाल सिंह धामा|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात बुक्स|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> [[कृषि विज्ञान]] में स्नातकोत्तर उपाधि प्राप्त करने वाले धामा [[भारत में जातिवाद|जाति प्रथा]] के नाम पर फैलाई जा रही कुरीतियों के घोर विरोधी रहे हैं।<ref>साहित्य कोश, भाग-1, लेखक डॉ. रामरतन शर्मा, हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, १९८६, पृष्ठ 123</ref>उन्होंने स्वयं भी अन्तर्जातीय [[विवाह]] किया। इसके अतिरिक्त उन्होंने बच्चों के लिये ''सार्वजनिक पुस्तकालय'' और ''युवा विकास परिषद'' की स्थापना की। युवा विकास परिषद् के माध्यम से उन्होंने दुर्व्यसन, पशु पक्षी संरक्षण व अस्पृश्यता मुक्ति जैसे कार्यक्रम भी चलाये हैं।<ref>तेजपाल सिंह धामा की साहित्य साधना, लेखक अवधेश कुमार चौबे, संस्करण 1986, सागर प्रकाशन, मुकेश नगर, शाहदरा दिल्ली—32, पृष्ठ 135</ref> == सम्मान == * इम्वा अवार्ड 2016<ref>{{cite web|url=http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|title=तेजपाल को इम्वा अवॉर्ड|website=www.crimehilore.in|publisher=www.crimehilore.in|accessdate=16 मई 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225526/http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> * संस्कृति मनीषी सम्मान 2016<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|title=साहित्य हमेशा जीवित रहता है : डॉ. महेश शर्मा|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170522140453/http://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|archive-date=22 मई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|title=साहित्यकार तेजपाल को मिला संस्कृति मनीषी सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065800/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|title=प्रख्यात इतिहासकार 'धामा' को संस्कृति मनीषी सम्मान|website=www.thearyasamaj.org|publisher=www.thearyasamaj.org|accessdate=26 मई 2017|archive-date=28 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928055654/http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|url-status=dead}}</ref> * वीरांगना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|title=साहित्यकार तेजपाल को 'वीरागना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान'|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707123651/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> * ‘रेड ऐंड व्हाइट गोल्ड अवॉर्ड’, ‘दीनदयाल उपाध्याय सम्मान’, ‘साहित्यश्री सम्मान’, 'सिंह सपूत' की उपाधि<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|title=खेकड़ा के लाल को अमृतसर में 'सिंह सपूत' उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=28 जनवरी 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707093343/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>, ‘देवगुरु बृहस्पति सम्मान’ सहित इन्हें अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित किया जा चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात प्रकाशन|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|title=उत्कृष्ट लेखन के लिए तेजपाल सिंह धामा सम्मानित|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065758/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|title=साहित्यकार तेजपाल धामा का शामली में सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=1 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505134936/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:सामाजिक कार्यकर्ता]] tf6bfh3ffmnh0x5ekpx0xh8328j0qg3 6595694 6595693 2026-08-05T09:48:27Z ~2026-43177-52 940490 chta sa badlav 6595694 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]]--> | नाम = तेजपाल सिंह 'धामा' | image = Tejpal Dhama.tif | image_size = thumb|150px | caption = तेजपाल सिंह 'धामा' | pseudonym = 'धामा' | birth_date = {{birth date and age|1971|01|02|df=y}} | birth_place = नगर [[खेकड़ा]] जिला [[बागपत]], [[उत्तर प्रदेश]], ([[भारत]]) | death_date = | occupation = अवकाशप्राप्त [[पत्रकारिता]] संपादक, स्वतन्त्र लेखन | death_place = | genre = कविता, लेख, फिल्म पटकथा लेखन, निबन्ध, शोध एवं ऐतिहासिक उपन्यास | movement = | subject = [[हिंदी साहित्य|हिन्दी साहित्य]], [[इतिहास]] व [[राजनीति]] | alma_mater = | notablework = हमारी विरासत, अ​ग्नि की लपटें, गौ का गौरव (ऐतिहासिक शोध) एवं स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास | nationality = [[भारतीय]] | ethnicity = [[हिन्दू]] | children = प्रज्ञा आर्य (दत्तक पुत्री)<ref>{{cite web|url=http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|title=प्रज्ञा आर्य की पेशी|website=आर्य नीति|publisher=[[आर्य नीति]]|accessdate=25 नवंबर 2018|archive-date=7 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107033626/http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|url-status=dead}}</ref> | influenced = | signature = | awards = [[संस्कृति मनीषी|संस्कृति मनीषी सम्मान]] एवं [[रेड एंड व्हाइट ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड|ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड]] }} '''तेजपाल सिंह धामा''' (जन्म: 2 जनवरी 1971) पत्रकार<ref>{{cite web|url=http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|title=पत्रकारिता पर धामा के शोध ग्रंथ का ऐतिहासिक खुलासा|website=hindi.webdunia.com|publisher=वेबदुनिया एवं वार्ता न्यूज एजेंसी|accessdate=27 जून 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150323002715/http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|archive-date=23 मार्च 2015|url-status=dead}}</ref>, [[हिन्दी]] के लेखक एवं सामाजिक कार्यकर्ता हैं। 'हमारी विरासत' (शोध-ग्रंथ) उनकी चर्चित रचना है। इन्होंने हैदराबाद से प्रकाशित स्वतंत्र वार्ता एवं दिल्ली से प्रकाशित दैनिक जागरण एवं दैनिक [[वीर अर्जुन]] <ref>{{cite web|url=http://www.virarjun.com/news-389118|title=वीर अर्जुन के उप संपादक 'धामा' की पुस्तक आडवाणी द्वारा विमोचित|website=दैनिक वीर अर्जुन|publisher=[[वीर अर्जुन]]|accessdate=30 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140948/http://www.virarjun.com/news-389118|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref> के संपादकीय विभागों में दशकों तक कार्य किया। वे मुख्यतः [[इतिहास]] पर लिखने वाले साहित्यकार<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|title=क्रांतिकारी इतिहासकार की उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135040/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> हैं जिनकी [[इतिहास]] से सम्बन्धित कई पुस्तकें छप चुकी हैं। शहीदों पर लिखने<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title= आजाद हिंद फौज की पहली महिला जासूस के विषय में धामा का खुलासा |website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=नवभारत टाइम्स|accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref> के कारण इन्हें 2017 में संस्कृति मंत्रालय भारत सरकार ने संस्कृति मनीषी पुरस्कार से सम्मानित किया है। 2 मार्च 2025 में एक दुर्घटना में उनकी मृत्यु हो गई। ==जीवन परिचय== तेजपाल सिंह धामा का जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के [[बागपत जिला|बागपत जिले]] के [[खेकड़ा]] नगर में हुआ था। कई समचार पत्रों में उप संपादक के अलावा तेजपाल सिंह धामा [[हिन्द पॉकेट बुक्स]] के वरिष्ठ संपादक<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/delhi-ncr/books-of-sachin-hitler-and-malala-in-world-book-fair|title=संपादक धामा का वक्तव्य|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=18 फरवरी 2014}}</ref> भी रहे। पेंगुइन रैंडम हाउस में एडिटर के रूप में भी अपनी सेवाएं दी। इन्होंने नीरा आर्य समेत कई स्वतंत्रता सेनानियों के साक्षात्कार लिए एवं उन पर लेखन कार्य किया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-azad-hind-fauj-first-female-spy-neera-arya-save-netaji-subhash-chand-bose-life-sacrificed-her-husband-jagran-special-22672714.html|title=स्वतंत्रता सेनानी की मदद|website=जागरण|publisher=www.jagran.com|accessdate=30 सितंबर 2022}}</ref> नीरा आर्य के जन्मस्थल खेकड़ा, बागपत में तेजपाल सिंह धामा ने व्यक्तिगत रूप से 70 लाख रुपए<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/raised-the-demand-for-the-memorial-of-veeranga-nira-arya-kahkra-news-mrt5717087147|title=नीरा आर्या का खेकड़ा में बनेगा स्मारक और संग्रहालय|website=www.amarujala.com|publisher= अमर उजाला|accessdate=2 जनवरी 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ddnews.gov.in/hi/Memorial%20first%20female%20detective%20Neera%20Arya%20ready|title=पहली महिला जासूस नीरा आर्य का स्मारक बनकर तैयार|website=ddnews.gov.in|publisher=डीडी न्यूज|accessdate=16 जनवरी 2024}}</ref> खर्च करके नीरा आर्य स्मारक की स्थापना की है, जिसमें एक भव्य पुस्तकालय भी है। खेकड़ा में वीरांगना नीरा आर्य की प्रतिमा के साथ-साथ 300 से अधिक स्वतंत्रता सेनानियों की जनकारी भी तेजपाल सिंह धामा द्वारा संग्रहित की गई है।<ref>{{cite web|url=https://panchjanya.com/2024/01/27/316069/bharat/country-first-female-detective-received-honour//|title=देश की पहली महिला जासूस को मिला सम्मान|website=panchjanya.com|publisher=पांचजन्य|accessdate=27 जनवरी 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/literature/sahitya-sansar-neera-arya-first-lady-spy-of-azad-hind-fauj-smarak-pustakalaya-chandraprakash-dwivedi-chandraprakash-dwivedi-khekra-in-baghpat-8024277.html/|title=महिला जासूस का स्मारक उद्घाटित, महेश योगी को सम्मान|website=hindi.news18.com|publisher=न्यजू 18|accessdate=28 जनवरी 2024}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>नीरा आर्य स्मारक के परिसर में निरक्षर होते हुए शिक्षा को बढ़ावा देने वाली सीताकौर देवी की प्रतिमा भी तेजपाल सिंह द्वारा स्थापित की गई है। == लेखन == अब तक उनके 35 ऐतिहासिक उपन्यास, 5 काव्य संग्रह, 1 महाकाव्य और विविध विषयों की कुछ अन्य पुस्तकें छप चुकी चुकी हैं। उनकी प्रथम काव्य रचना ''आँधी और तूफान'' है। तत्पश्चात् उन्होंने एक उपन्यास ''शान्ति मठ'' लिखा, जो एक सम्पादक ने अपने साप्ताहिक पत्र में उसे श्रृंखलाबद्ध प्रकाशित किया।<ref>हिन्दी साहित्य का गौरवशाली इतिहास, लेखिका फरहाना ताज,हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, पृष्ठ 98</ref>गायत्री कमलेश्वर के अनुरोध पर प्रख्यात लेखक कमलेश्वर की अंतिम एवं अधूरी पुस्तक इन्होंने ही पूरी की,<ref>{{cite web|url=https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|title=कमलेश्वर की अंतिम अधूरी रचना पूरी की|website=jivani.org|publisher=jivani.org|accessdate=10 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142423/https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref>जो हिन्द पाकेट बुक्स<ref>{{cite web|url=http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|title=हिन्द पाकेट बुक्स के श्रेष्ठ लेखकों की सूची में धामा|website=avnpost.com|publisher=avnpost.com|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705121350/http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|archive-date=5 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|title=प्रख्यात लेखकों की सूची में धामा|publisher=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707095711/http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref>से 'अंतिम सफर' के नाम से प्रकाशित हुई और बेस्ट सैलर रही। इन्होंने राजस्थान की दस प्रमुख रानियों पर खोजपरक उपन्यासों की एक श्रृंखला भी लिखी है, जिसमें रानी पद्मिनी पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|title=अनूप जलोटा ने किया अग्नि की लपटें का विमोचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707201608/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>अग्नि की लपटें,<ref>{{cite web|url=http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|title=तेजपाल सिंह धामा ने रानी पद्मिनी पर किया शोध|website=indiagatenews.com|publisher=इंडियागेट न्यूज|accessdate=16 नवंबर 2017|archive-date=18 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918231235/http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|url-status=dead}}</ref>रानी कर्मदेवी पर अजेय अग्नि, रानी चंपा पर ठंडी अग्नि इत्यादि हैं। इनकी ये पुस्तकें देशभर खासकर राजस्थान में काफी चर्चित रही हैं। इतिहास पर आधारित कई [[उपन्यास]]<ref>{{cite web|url=http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|title=धामा के उपन्यास भाग्यनगर का कैदी की समीक्षा|website=dainiktribuneonline.com|publisher=दैनिक ट्रिब्यून, चंडीगढ़|accessdate=27 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100713045131/http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|archive-date=13 जुलाई 2010|url-status=live}}</ref>भी अनेक प्रकाशनों से प्रकाशित हुए हैं। 'हमारी विरासत' के अतिरिक्त ''पृथ्वीराज चौहान एक पराजित विजेता'' इनका चर्चित [[उपन्यास]] है। डोमिनीक लापिएर एवं लैरी कॉलिन्स समेत इन्होंने कई चर्चित विदेशी लेखकों की इतिहास से संबद्ध पुस्तकों का हिन्दी अनुवाद भी किया।<ref>{{cite web|url=http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|title=तेजपाल सिंह धामा द्वारा अनुवादित फ्रीडम एट मिडनाइट के हिन्दी अनुवाद की समीक्षा|website=aajtak.intoday.in|publisher=[[इण्डिया टुडे|इंडिया टुडे]]|accessdate=5 अगस्त 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808072510/http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|archive-date=8 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> यह राष्ट्रवादी विचारधारा के व्यक्ति हैं। इसलिए जब प्रख्यात कलाकार एमएफ हुसैन ने भारत माता की विवादित पेंटिंग बनाई तो ये एमएफ हुसैन से उलझ पड़े थे।<ref>{{cite web|url=https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|title=पत्रकार जब हुसैन से उलझ पड़ा|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|publisher=[[newsdnntv]]|accessdate=25 सितंबर 2019|archive-date=8 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191108044741/https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.samacharjagat.com/news/day-special/birthday-special-mf-hussain-88659|title=किस बॉलीवुड एक्ट्रेसेस के दीवाने थे मशहूर पेंटर एमएफ हुसैन और पत्रकार हुसैन से क्यों उलझे?|website=samacharjagat|publisher=[[समाचार जगत]] |accessdate=17 सितंबर 2016}}</ref> किशोर अवस्था में ये अनेक स्वतंत्रता सेनानियों नीरा आर्य<ref>{{cite web|url=https://www.jatjagran.com/the-complete-saga-of-indias-first-detective-captain-neera-arya/|title=तेजपाल सिंह धामा ने किया था फ्रीडम फाइटर का अंतिम संस्कार|website=www.jatjagran.com|publisher=जाट जागरण|accessdate=30 मार्च 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title=जब पत्रकारों ने दी स्वतंत्रता सेनानी को अंतिम विदाई|website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=[[नवभारत टाइम्स]] |accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|title=पत्रकारों ने किया था नीरा का अंतिम संस्कार|website=adhikrutmarathi.in|publisher=अधिकृत मराठी|accessdate=12 अप्रैल 2021|archive-date=12 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412042440/https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|url-status=dead}}</ref>, मन्मथनाथ गुप्त, गुरुदत्त, बलराज मधोक, रामगोपाल सालवाले, सरस्वती राजामणि, लक्ष्मी सहगल इत्यादि से मिले और उनके संस्मरणों के आधार पर गुमनाम क्रांतिकारी नामक वृहद ग्रंथ का प्रामाणिक लेखन किया। == फिल्म एवं नाट्य मंचन == तेजपाल सिंह धामा फिल्म लेखन एवं नाट्य मंचन के क्षेत्र में भी सक्रिय रहे थे। जायसी के पदमावत के अलावा<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|title=पद्मावत फिल्म की कहानी धामा के उपन्यास पर आधारित|website=timesnownews.com|publisher=टाइम्स नाउ न्यूज, मुंबई|accessdate=23 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135019/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इनके उपन्यास अग्नि की लपटो <ref>{{cite web|url=http://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|title=साजिश के तहत हुआ पद्मावत फिल्म का विरोध|website=hindi.nyoooz.com|publisher=हिन्दी न्यूज देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155944/https://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|title=पद्मावत फिल्म का विरोध एक साजिश|website=amarujala.com|publisher=[[अमर उजाला]] देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225548/https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>के आधार<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|title=भंसाली ने खरीदे थे राइट्स|website=timesnownews.com|publisher=[[timesnownews.com]]|accessdate=29 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155456/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|title='अग्नि की लपटों' से निकली है 'पद्मावती'|website=jagran.com|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=8 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065729/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>ही भंसाली ने अपनी विवादित फिल्म पदमावत् का निर्माण किया है। <ref>{{cite web|url=http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|title='पद्मावती' के लिए शोध के अधिकार खरीदे|website=univarta.com|publisher=[[यूनीवार्ता]]|accessdate=3 नवंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220142258/http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|archive-date=20 दिसंबर 2016|url-status=dead}}</ref>इन्होंने आरोप लगाया था कि संजय लीला भंसाली ने पद्मावत फिल्म के लिए उनके उपन्यास के लिए कापीराइट लिए हैं, लेकिन अब वे कहानी को काल्पनिक बता रहे हैं,<ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|title=एक लेखक ने भंसाली पर लगाया आरोप|website=hindi.news18.com|publisher=[[न्यूज 18]]|accessdate=17 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135009/https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref> जब​कि पद्मिनी इतिहास का हिस्सा हैं। लेकिन फिल्म जब रिलीज हुई थी, तो तब उसमें इनका नाम पर्दे पर दिया<ref>{{cite web|url=http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|title=तेजपाल सिंह धामा से साक्षात्कार, सुनीत निगम द्वारा|publisher=युगवार्ता, मासिक|accessdate=4 मार्च 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225713/https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|title=भंसाली ने दिया स्पेशल थैंक्स|website=kollywoodtoday.net|publisher=कोलीवुड टूडे, तमिल मासिक|accessdate=24 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128165633/http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|archive-date=28 जनवरी 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने पाकिस्तानी अभिनेत्री वीना मलिक के लिए भी फिल्म का लेखन किया है और जब वे गायब हो गई तो इन्होंने ही खुलासा किया था कि वे गायब नहीं हुई हैं, यह गलत खबर है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|title=वीना मलिक मुंबई में : तेजपाल|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 दिसंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065703/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> दयानंद सरस्वती पर आधारित टीवी सीरियल की वन लाइन स्टोरी, एवं कुछ एपिसोड इन्होंने लिखे थे।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|title=बाबा रामदेव से टीवी सीरियल पर चर्चा|website=दैनिक जगरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=22 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528215605/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|archive-date=28 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|title=रामदेव के विद्रोही सन्यासी में राष्ट्रवाद का हठयोग|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 अक्टूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529054036/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|archive-date=29 मई 2018|url-status=live}}</ref>इन्होंने कई नाटकों का लेखन भी किया, जो देशभर में विभिन्न जगह मंचन किए गए। परमार्थ निकेतने में गंगा किनारे साधु—संतों के लिए इनके एक नाटक का विशेष मंचन <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=नाटक की शानदार प्रस्तुति पर लेखक सम्मानित|website=दैनिक अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>सुनील चौहान के निर्देशन में किया गया।<ref>{{cite web|url=http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|title=तेजपाल धामा लिखित नाटक से भावुक हुए साधु संत!|website=webvarta.com|publisher=वेबवार्ता, न्यूज एजेंसी|accessdate=17 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613160554/http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|archive-date=13 जून 2018|url-status=live}}</ref>इससे पहले श्रीराम सेंटर, दिल्ली में भी इस नाटक का मंचन इन्होंने किया, जिसे इंसानियत का संदेशवाहक बताया गया।<ref>{{cite web|url=http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|title=धामा के नाटक में इंसानियत की मिसाल पेश|website=vohnews.com|publisher=vohnews.com|accessdate=26 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225629/http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने उर्दू लेखिका फरहाना ताज<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|title=फरहाना ताज के जीवन पर फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140552/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|archive-date=12 जून 2018|url-status=live}}</ref>की आत्मकथा पर आधारित भी एक बहुचर्चित नाटक<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|title=घर वापसी नाटक का मंचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> लिखा, जिसका देश के विभिन्न शहरों हैदराबाद, तेलंगाना, गुड़गांव, हरियाणा,<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/ghar+vapasi+natak+ne+vedo+ki+or+lautane+ka+sandesh+diya-newsid-131518076|title=नाटक ने दिया वेदों की ओर लौटने का संदेश|website=dailyhunt.in|publisher=[[dailyhunt.in]]|accessdate=19 अगस्त 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|title=वेदों की ओर लौटने का संदेश दिया|website=वेबवार्ता|publisher=[[webvarta.com]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090814/https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|title=नाटक का मंचन|website=वाइरल सच|publisher=[[www.viralsach.online]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|title=सुशांत लोक, हरियाणा में नाटक ने लोगों को किया भावुक|website=न्यूज अप टू डेट|publisher=[[newsup2date.com]]|accessdate=26 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref>ऋषिकेश, उत्तराखंड,<ref>{{cite web|url=http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|title=ऋषिकेश में नाटक का मंचन|website=आज का आदित्य|publisher=[[www.aajkaaditya.in]]|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=खेकड़ा के साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>श्रीराम सेंटर मंडी हाउस, दिल्ली आदि जगहों पर मंचन हो चुका है। जयपुर अंतर्राष्ट्रीय फिल्म फेस्टिवल (जिफ) 2020 में तेजपाल सिंह धामा को सिने जगत की मु​ख्य हस्तियों संग वक्ता के रूप में<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/patrika-plus/jiff-will-be-buzzing-with-film-personalities-like-tigmanshu-piyush-misra-5623499/?fbclid=IwAR1RyBWepdp1_gOlK3xbCVqe-A7AlJAxMBJPZmbvEej8ua9me7QfsfDptXE/|title=तिग्मांशु धूलिया, पीयूष मिश्रा संग तेजपाल जिफ में आमंत्रित|website=www.patrika.com|publisher=राजस्थान पत्रिका|accessdate=10 जनवरी 2020}}</ref> आमंत्रित किया<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/jayapur+philm+phestival+me+vishisht+atithi+vakta+honge+dhama-newsid-153633664|title=जयपुर फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि-वक्ता होंगे धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> गया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-film-festival-19850474.html?fbclid=IwAR0Sgdyczsok3wy2qIkX40VdSjXwmSkiTUBPZglNYtJCiBUSDZwACJS7Xfs|title=फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि होंगे तेजपाल|website=www.jagran.co|publisher=दैनिक जागरण|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> जिफ की शुरूआत<ref>{{cite web|url=https://www.khaskhabar.com/local/rajasthan/jaipur-news/news-the-film-chiri-balla-will-tell-the-legacy-of-rajasthan-news-hindi-1-424544-KKN.html?fbclid=IwAR1L4uhmSRB6uWLX-Al8Syv1Kw6mejI5fT1Oi9Y1x-8pcYSnuRXF-2Hxid8|title=राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला|website=www.khaskhabar.com|publisher=खास खबर|accessdate=15 जनवरी 2020}}</ref> राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला से हुई। यहां धामा ने कहा कि हॉलीवुड<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/bolivud+philmo+se+bharatiy+sanskriti+ki+or+aakarshit+ho+raha+holivud+dhama-newsid-160463702?fbclid=IwAR3zmxMiYFEI_sYOhJIIZH4d90VLUcBuvkmDtf2UNhNTNfPqdDUvVWFAdvY |title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड : धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित<ref>{{cite web|url=http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1&pgnum=14&edcode=71&pagedate=2020-01-21&type&fbclid=IwAR0VKAWUiM8t5TxWlgyraXTUV67hw4GbR3gkYwUUp3i33xIxD_avVEARdNI|title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड|website=epaper.viraatvaibhav.com|publisher=दैनिक विराट वैभव|accessdate=20 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630140154/http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1|archive-date=30 जून 2017|url-status=dead}}</ref> हो रहा है। फिल्म से जुड़ी हस्तियों के संग अग्नि की लपटें के लेखक <ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=70640&fbclid=IwAR01Okd-aJyAjCcLjAc7bA0J1bghOGTk_4NTTqolA0Pb88aOFT1BVGsAwNE |title= अभिनेता अखिलेश पांडे ने तेजपाल से भेंट की|website=jogiexpress.com|publisher=जोगी एक्सप्रेस|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने अपने लेखन की सफलता का श्रेय अपनी पत्नी की प्रेरणा को दिया। तेजपाल सिंह धामा ने बॉलीवुड फिल्म निर्माता के तौर पर अपनी पहली फिल्म एक पीड़िता प्रज्ञा आर्य <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/pragya-arya-will-appear-in-the-film-ghar-chalo-na-papa-kahkra-news-mrt5022462166|title=घर चलो ना पापा फिल्म में दिखाई देगी प्रज्ञा आर्य |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=20 सितंबर 2020}}</ref> के जीवन पर आधारित घर चलो ना पापा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/javed-saeed-to-sing-song-in-ghar-chalo-na-papa-movie-baghpat-news-mrt5005372118|title=‘घर चलो ना पापा’ फिल्म में गाना गाएगा जावेद सईद |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=11 सितंबर 2020}}</ref> का निर्माण किया। जो 25 दिसंबर 2020 को रिलीज<ref>{{cite web|url=https://thebilasatimes.com/?p=1726|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=thebilasatimes.com|publisher=the bilasa times|accessdate=23 दिसंबर 2020}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=vandananews.in|publisher=vandana news|accessdate=23 दिसंबर 2020|archive-date=22 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922000451/https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|url-status=dead}}</ref>की गई। धामा ने दूसरी फिल्म पंडित रामप्रसाद बिस्मिल : सन आफ आर्यवर्त' का निर्माण किया। इस फिल्म में रामप्रसाद बिस्मिल का किरदार आयुष्य शर्मा ने निभाया है, जबकि बिस्मिल के मित्र अशफाक उल्ला का किरदार कपिल दांगी<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ashfaq-in-a-film/|title=बिस्मिल पर बनने वाली फिल्म में कपिल अशफाक के रूप में |website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=5 नवंबर 2020}}</ref> ने अदा किया है। चंद्रशेखर आजाद का किरदार छत्तीसगढ़ के सुपरस्टार अखिलेश पांडे ने अदा किया है।<ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=96990/|title=चंद्रशेखर आजाद से मिला नन्हा फैन शिवम |website=jogiexpress.com|publisher=दैनिक जोगी एक्सप्रेस |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म में काफी भावुक दृश्य दर्शाए गए हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.ajeybharat.com/2020/11/blog-post_21.html|title=फांसी की ओर बढ़ते बिस्मिल को देख रो पड़े लोग |website=ajeybharat.com|publisher=अजय भारत |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म की शूटिंग मुजफ्फरनगर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-went-in-gurukul-the-films-short-story-on-the-life-of-ramprasad-bismil-21083214.html |title=गुरुकुल में हुई रामप्रसाद बिस्मिल के जीवन पर फिल्म की शूटिंग|website=jagran.com|publisher=दैनिक जागरण |accessdate=20 नवंबर 2020}}</ref>,बागपत<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ramprasad-bismil/ |title=रामप्रसाद बिस्मिल: सन आफ आर्यवर्त हिन्दी फिल्म की शूटिंग पूरी|website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref>, खेकड़ा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/khekra-s-child-artist-tamanna-will-be-seen-in-a-bollywood-movie-kahkra-news-mrt5113556199 |title=बॉलीवुड मूवी रामप्रसाद बिस्मिल में खेकड़ा की बाल कलाकार तमन्ना भी|website=amarujala.com|publisher=अमर उजाला |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref>, हापुड, दिल्ली, आगरा आदि स्थलों पर हुई। यह फिल्म रामप्रसाद बिस्मिल की 125वीं जयंती पर रिलीज की गई। <ref>{{cite web|url=https://republicbharatnews24.com/3442/|title=रामप्रसाद बिस्मिल पर आधारित फिल्म ओटीटी पर रिलीज|website=republicbharatnews24.com/|publisher=रिपब्लिक भारत|accessdate=11 जून 2021|archive-date=30 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830061633/https://republicbharatnews24.com/3442/|url-status=dead}}</ref> इसके बाद इसका विभिन्न टीवी चैनलों पर प्रसारण हो चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.naidunia.com/chhattisgarh/bilaspur-akhilesh-will-be-seen-in-the-role-of-chandrashekhar-azad-7003536|title=बिस्मिल पर आधारित फिल्म का प्रसारण 15 अगस्त 2021 को |website=www.naidunia.com|publisher=Nai Duniya |accessdate=14 अगस्त 2021}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने फिल्मों के प्रसारण एवं मार्केटिंग के लिए आर्यखंड टेलीविजन प्राइवेट लिमिटेड कंपनी भी स्थापित की है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tejpal-and-krishnapal-made-arykhand-tv-21556427.html|title=तेजपाल और कृष्णपाल ने बनाया आर्यखंड टीवी |website=https: www.jagran.com|publisher=jagran |accessdate=13 अप्रैल 2021}}</ref> तेजपाल​ सिंह धामा ने फिल्म निर्माता के तौर पर आजादी के बाद सबसे बड़े धर्मपरिवर्तन मीनाक्षीपुरम काण्ड पर वैदेही फिल्म<ref>{{cite web|url=https://newsdnntv.com/news/hindi-film-vaidehi-shooting-starts-change-of-religion|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=न्यूजडीएनएनटीवी|publisher=[[www.newsdnntv.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/bagpat/story-shooting-of-hindi-film-vaidehi-started-in-khekra-7436488.html|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=हिन्दुस्तान|publisher=[[www.livehindustan.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|title=वैदेही फिल्म क्यों है ख़ास|website=समर इंडिया लाइव|publisher=[[samarindialive.in]]|accessdate=3 दिसंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|url-status=dead}}</ref> एवं सामाजिक परिवर्तन पर आधारित अधकटा अधकटा रूख<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-muzaffarnagar-s-pooja-tomar-won-gold-belt-in-mixed-martial-arts-in-dubai-23217558.html|title=रुढ़िवादी लोगों ने ली थी सौम्या आर्य की जान, उनके जीवन पर बन रही है फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[www.jagran.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://upno1news.com/up-6847|title=फिल्म अधकटा रूख की शूटिंग के लिए गुरुकुल विद्यपीठ में हुआ वंदना वाजपेयी के अंतिम गीत का फिल्मांकन|website=यूपी नंबर 1 न्यूज|publisher=[[upno1news.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://upno1news.com/up-6847|url-status=dead}}</ref> फिल्म का निर्माण भी किया। == समाजोत्थान == दुर्व्यसन, अस्पृश्यता, पशु पक्षी हत्या, परावलम्बन और प्रकृति के साथ छेड़छाड़ - ये कुछ ऐसी बुराइयाँ<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/|title=कुरूतियों से कराया रूबरू|website=राजस्थान पत्रिका|publisher=[[राजस्थान पत्रिका]] |accessdate=30 मई 2017}}</ref>हैं जिनके कारण सम्पूर्ण समाज को आर्थिक, सामाजिक व प्राकृतिक समस्याओं का सामना करना पड़ता है। समाज में व्याप्त इन व्याधियों को जड़ से मिटाने के लिये तेजपाल सिंह ने कई प्रयास किए।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=सामाजिक कार्यकर्ता तेजपाल सिंह धामा|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात बुक्स|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> [[कृषि विज्ञान]] में स्नातकोत्तर उपाधि प्राप्त करने वाले धामा [[भारत में जातिवाद|जाति प्रथा]] के नाम पर फैलाई जा रही कुरीतियों के घोर विरोधी रहे हैं।<ref>साहित्य कोश, भाग-1, लेखक डॉ. रामरतन शर्मा, हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, १९८६, पृष्ठ 123</ref>उन्होंने स्वयं भी अन्तर्जातीय [[विवाह]] किया। इसके अतिरिक्त उन्होंने बच्चों के लिये ''सार्वजनिक पुस्तकालय'' और ''युवा विकास परिषद'' की स्थापना की। युवा विकास परिषद् के माध्यम से उन्होंने दुर्व्यसन, पशु पक्षी संरक्षण व अस्पृश्यता मुक्ति जैसे कार्यक्रम भी चलाये हैं।<ref>तेजपाल सिंह धामा की साहित्य साधना, लेखक अवधेश कुमार चौबे, संस्करण 1986, सागर प्रकाशन, मुकेश नगर, शाहदरा दिल्ली—32, पृष्ठ 135</ref> यह सोशल मीडिया इत्यादि से हमेशा दूर रहते थे, लेकिन किसान आंदोलन के समर्थक रहे हैं। == सम्मान == * इम्वा अवार्ड 2016<ref>{{cite web|url=http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|title=तेजपाल को इम्वा अवॉर्ड|website=www.crimehilore.in|publisher=www.crimehilore.in|accessdate=16 मई 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225526/http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> * संस्कृति मनीषी सम्मान 2016<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|title=साहित्य हमेशा जीवित रहता है : डॉ. महेश शर्मा|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170522140453/http://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|archive-date=22 मई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|title=साहित्यकार तेजपाल को मिला संस्कृति मनीषी सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065800/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|title=प्रख्यात इतिहासकार 'धामा' को संस्कृति मनीषी सम्मान|website=www.thearyasamaj.org|publisher=www.thearyasamaj.org|accessdate=26 मई 2017|archive-date=28 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928055654/http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|url-status=dead}}</ref> * वीरांगना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|title=साहित्यकार तेजपाल को 'वीरागना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान'|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707123651/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> * ‘रेड ऐंड व्हाइट गोल्ड अवॉर्ड’, ‘दीनदयाल उपाध्याय सम्मान’, ‘साहित्यश्री सम्मान’, 'सिंह सपूत' की उपाधि<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|title=खेकड़ा के लाल को अमृतसर में 'सिंह सपूत' उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=28 जनवरी 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707093343/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>, ‘देवगुरु बृहस्पति सम्मान’ सहित इन्हें अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित किया जा चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात प्रकाशन|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|title=उत्कृष्ट लेखन के लिए तेजपाल सिंह धामा सम्मानित|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065758/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|title=साहित्यकार तेजपाल धामा का शामली में सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=1 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505134936/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:सामाजिक कार्यकर्ता]] fwzrlb18m96pbqxr2b3y2j4do9diu7a 6595695 6595694 2026-08-05T09:49:45Z ~2026-43177-52 940490 /* लेखन */ प्रचारार्थ जैसा शब्द हटाया 6595695 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]]--> | नाम = तेजपाल सिंह 'धामा' | image = Tejpal Dhama.tif | image_size = thumb|150px | caption = तेजपाल सिंह 'धामा' | pseudonym = 'धामा' | birth_date = {{birth date and age|1971|01|02|df=y}} | birth_place = नगर [[खेकड़ा]] जिला [[बागपत]], [[उत्तर प्रदेश]], ([[भारत]]) | death_date = | occupation = अवकाशप्राप्त [[पत्रकारिता]] संपादक, स्वतन्त्र लेखन | death_place = | genre = कविता, लेख, फिल्म पटकथा लेखन, निबन्ध, शोध एवं ऐतिहासिक उपन्यास | movement = | subject = [[हिंदी साहित्य|हिन्दी साहित्य]], [[इतिहास]] व [[राजनीति]] | alma_mater = | notablework = हमारी विरासत, अ​ग्नि की लपटें, गौ का गौरव (ऐतिहासिक शोध) एवं स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास | nationality = [[भारतीय]] | ethnicity = [[हिन्दू]] | children = प्रज्ञा आर्य (दत्तक पुत्री)<ref>{{cite web|url=http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|title=प्रज्ञा आर्य की पेशी|website=आर्य नीति|publisher=[[आर्य नीति]]|accessdate=25 नवंबर 2018|archive-date=7 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107033626/http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|url-status=dead}}</ref> | influenced = | signature = | awards = [[संस्कृति मनीषी|संस्कृति मनीषी सम्मान]] एवं [[रेड एंड व्हाइट ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड|ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड]] }} '''तेजपाल सिंह धामा''' (जन्म: 2 जनवरी 1971) पत्रकार<ref>{{cite web|url=http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|title=पत्रकारिता पर धामा के शोध ग्रंथ का ऐतिहासिक खुलासा|website=hindi.webdunia.com|publisher=वेबदुनिया एवं वार्ता न्यूज एजेंसी|accessdate=27 जून 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150323002715/http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|archive-date=23 मार्च 2015|url-status=dead}}</ref>, [[हिन्दी]] के लेखक एवं सामाजिक कार्यकर्ता हैं। 'हमारी विरासत' (शोध-ग्रंथ) उनकी चर्चित रचना है। इन्होंने हैदराबाद से प्रकाशित स्वतंत्र वार्ता एवं दिल्ली से प्रकाशित दैनिक जागरण एवं दैनिक [[वीर अर्जुन]] <ref>{{cite web|url=http://www.virarjun.com/news-389118|title=वीर अर्जुन के उप संपादक 'धामा' की पुस्तक आडवाणी द्वारा विमोचित|website=दैनिक वीर अर्जुन|publisher=[[वीर अर्जुन]]|accessdate=30 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140948/http://www.virarjun.com/news-389118|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref> के संपादकीय विभागों में दशकों तक कार्य किया। वे मुख्यतः [[इतिहास]] पर लिखने वाले साहित्यकार<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|title=क्रांतिकारी इतिहासकार की उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135040/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> हैं जिनकी [[इतिहास]] से सम्बन्धित कई पुस्तकें छप चुकी हैं। शहीदों पर लिखने<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title= आजाद हिंद फौज की पहली महिला जासूस के विषय में धामा का खुलासा |website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=नवभारत टाइम्स|accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref> के कारण इन्हें 2017 में संस्कृति मंत्रालय भारत सरकार ने संस्कृति मनीषी पुरस्कार से सम्मानित किया है। 2 मार्च 2025 में एक दुर्घटना में उनकी मृत्यु हो गई। ==जीवन परिचय== तेजपाल सिंह धामा का जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के [[बागपत जिला|बागपत जिले]] के [[खेकड़ा]] नगर में हुआ था। कई समचार पत्रों में उप संपादक के अलावा तेजपाल सिंह धामा [[हिन्द पॉकेट बुक्स]] के वरिष्ठ संपादक<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/delhi-ncr/books-of-sachin-hitler-and-malala-in-world-book-fair|title=संपादक धामा का वक्तव्य|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=18 फरवरी 2014}}</ref> भी रहे। पेंगुइन रैंडम हाउस में एडिटर के रूप में भी अपनी सेवाएं दी। इन्होंने नीरा आर्य समेत कई स्वतंत्रता सेनानियों के साक्षात्कार लिए एवं उन पर लेखन कार्य किया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-azad-hind-fauj-first-female-spy-neera-arya-save-netaji-subhash-chand-bose-life-sacrificed-her-husband-jagran-special-22672714.html|title=स्वतंत्रता सेनानी की मदद|website=जागरण|publisher=www.jagran.com|accessdate=30 सितंबर 2022}}</ref> नीरा आर्य के जन्मस्थल खेकड़ा, बागपत में तेजपाल सिंह धामा ने व्यक्तिगत रूप से 70 लाख रुपए<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/raised-the-demand-for-the-memorial-of-veeranga-nira-arya-kahkra-news-mrt5717087147|title=नीरा आर्या का खेकड़ा में बनेगा स्मारक और संग्रहालय|website=www.amarujala.com|publisher= अमर उजाला|accessdate=2 जनवरी 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ddnews.gov.in/hi/Memorial%20first%20female%20detective%20Neera%20Arya%20ready|title=पहली महिला जासूस नीरा आर्य का स्मारक बनकर तैयार|website=ddnews.gov.in|publisher=डीडी न्यूज|accessdate=16 जनवरी 2024}}</ref> खर्च करके नीरा आर्य स्मारक की स्थापना की है, जिसमें एक भव्य पुस्तकालय भी है। खेकड़ा में वीरांगना नीरा आर्य की प्रतिमा के साथ-साथ 300 से अधिक स्वतंत्रता सेनानियों की जनकारी भी तेजपाल सिंह धामा द्वारा संग्रहित की गई है।<ref>{{cite web|url=https://panchjanya.com/2024/01/27/316069/bharat/country-first-female-detective-received-honour//|title=देश की पहली महिला जासूस को मिला सम्मान|website=panchjanya.com|publisher=पांचजन्य|accessdate=27 जनवरी 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/literature/sahitya-sansar-neera-arya-first-lady-spy-of-azad-hind-fauj-smarak-pustakalaya-chandraprakash-dwivedi-chandraprakash-dwivedi-khekra-in-baghpat-8024277.html/|title=महिला जासूस का स्मारक उद्घाटित, महेश योगी को सम्मान|website=hindi.news18.com|publisher=न्यजू 18|accessdate=28 जनवरी 2024}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>नीरा आर्य स्मारक के परिसर में निरक्षर होते हुए शिक्षा को बढ़ावा देने वाली सीताकौर देवी की प्रतिमा भी तेजपाल सिंह द्वारा स्थापित की गई है। == लेखन == अब तक उनके 35 ऐतिहासिक उपन्यास, 5 काव्य संग्रह, 1 महाकाव्य और विविध विषयों की कुछ अन्य पुस्तकें छप चुकी चुकी हैं। उनकी प्रथम काव्य रचना ''आँधी और तूफान'' है। तत्पश्चात् उन्होंने एक उपन्यास ''शान्ति मठ'' लिखा, जो एक सम्पादक ने अपने साप्ताहिक पत्र में उसे श्रृंखलाबद्ध प्रकाशित किया।<ref>हिन्दी साहित्य का गौरवशाली इतिहास, लेखिका फरहाना ताज,हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, पृष्ठ 98</ref>गायत्री कमलेश्वर के अनुरोध पर प्रख्यात लेखक कमलेश्वर की अंतिम एवं अधूरी पुस्तक इन्होंने ही पूरी की,<ref>{{cite web|url=https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|title=कमलेश्वर की अंतिम अधूरी रचना पूरी की|website=jivani.org|publisher=jivani.org|accessdate=10 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142423/https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref>जो हिन्द पाकेट बुक्स<ref>{{cite web|url=http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|title=हिन्द पाकेट बुक्स के श्रेष्ठ लेखकों की सूची में धामा|website=avnpost.com|publisher=avnpost.com|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705121350/http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|archive-date=5 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|title=प्रख्यात लेखकों की सूची में धामा|publisher=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707095711/http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref>से 'अंतिम सफर' के नाम से प्रकाशित हुई और बेस्ट सैलर रही। इन्होंने राजस्थान की दस प्रमुख रानियों पर खोजपरक उपन्यासों की एक श्रृंखला भी लिखी है, जिसमें रानी पद्मिनी पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|title=अनूप जलोटा ने किया अग्नि की लपटें का विमोचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707201608/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>अग्नि की लपटें,<ref>{{cite web|url=http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|title=तेजपाल सिंह धामा ने रानी पद्मिनी पर किया शोध|website=indiagatenews.com|publisher=इंडियागेट न्यूज|accessdate=16 नवंबर 2017|archive-date=18 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918231235/http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|url-status=dead}}</ref>रानी कर्मदेवी पर अजेय अग्नि, रानी चंपा पर ठंडी अग्नि इत्यादि हैं। इनकी ये पुस्तकें देशभर खासकर राजस्थान में काफी चर्चित रही हैं। इतिहास पर आधारित कई [[उपन्यास]]<ref>{{cite web|url=http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|title=धामा के उपन्यास भाग्यनगर का कैदी की समीक्षा|website=dainiktribuneonline.com|publisher=दैनिक ट्रिब्यून, चंडीगढ़|accessdate=27 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100713045131/http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|archive-date=13 जुलाई 2010|url-status=live}}</ref>भी अनेक प्रकाशनों से प्रकाशित हुए हैं। 'हमारी विरासत' के अतिरिक्त ''पृथ्वीराज चौहान एक पराजित विजेता'' इनका चर्चित [[उपन्यास]] है। डोमिनीक लापिएर एवं लैरी कॉलिन्स समेत इन्होंने कई चर्चित विदेशी लेखकों की इतिहास से संबद्ध पुस्तकों का हिन्दी अनुवाद भी किया।<ref>{{cite web|url=http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|title=तेजपाल सिंह धामा द्वारा अनुवादित फ्रीडम एट मिडनाइट के हिन्दी अनुवाद की समीक्षा|website=aajtak.intoday.in|publisher=[[इण्डिया टुडे|इंडिया टुडे]]|accessdate=5 अगस्त 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808072510/http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|archive-date=8 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> यह राष्ट्रवादी विचारधारा के व्यक्ति हैं। इसलिए जब प्रख्यात कलाकार एमएफ हुसैन ने भारत माता की विवादित पेंटिंग बनाई तो ये एमएफ हुसैन से उलझ पड़े थे।<ref>{{cite web|url=https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|title=पत्रकार जब हुसैन से उलझ पड़ा|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|publisher=[[newsdnntv]]|accessdate=25 सितंबर 2019|archive-date=8 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191108044741/https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.samacharjagat.com/news/day-special/birthday-special-mf-hussain-88659|title=किस बॉलीवुड एक्ट्रेसेस के दीवाने थे मशहूर पेंटर एमएफ हुसैन और पत्रकार हुसैन से क्यों उलझे?|website=samacharjagat|publisher=[[समाचार जगत]] |accessdate=17 सितंबर 2016}}</ref> किशोर अवस्था में ये अनेक स्वतंत्रता सेनानियों नीरा आर्य<ref>{{cite web|url=https://www.jatjagran.com/the-complete-saga-of-indias-first-detective-captain-neera-arya/|title=तेजपाल सिंह धामा ने किया था फ्रीडम फाइटर का अंतिम संस्कार|website=www.jatjagran.com|publisher=जाट जागरण|accessdate=30 मार्च 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title=जब पत्रकारों ने दी स्वतंत्रता सेनानी को अंतिम विदाई|website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=[[नवभारत टाइम्स]] |accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|title=पत्रकारों ने किया था नीरा का अंतिम संस्कार|website=adhikrutmarathi.in|publisher=अधिकृत मराठी|accessdate=12 अप्रैल 2021|archive-date=12 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412042440/https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|url-status=dead}}</ref>, मन्मथनाथ गुप्त, गुरुदत्त, बलराज मधोक, रामगोपाल सालवाले, सरस्वती राजामणि, लक्ष्मी सहगल इत्यादि से मिले और उनके संस्मरणों के आधार पर गुमनाम क्रांतिकारी नामक वृहद ग्रंथ का लेखन किया। == फिल्म एवं नाट्य मंचन == तेजपाल सिंह धामा फिल्म लेखन एवं नाट्य मंचन के क्षेत्र में भी सक्रिय रहे थे। जायसी के पदमावत के अलावा<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|title=पद्मावत फिल्म की कहानी धामा के उपन्यास पर आधारित|website=timesnownews.com|publisher=टाइम्स नाउ न्यूज, मुंबई|accessdate=23 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135019/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इनके उपन्यास अग्नि की लपटो <ref>{{cite web|url=http://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|title=साजिश के तहत हुआ पद्मावत फिल्म का विरोध|website=hindi.nyoooz.com|publisher=हिन्दी न्यूज देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155944/https://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|title=पद्मावत फिल्म का विरोध एक साजिश|website=amarujala.com|publisher=[[अमर उजाला]] देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225548/https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>के आधार<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|title=भंसाली ने खरीदे थे राइट्स|website=timesnownews.com|publisher=[[timesnownews.com]]|accessdate=29 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155456/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|title='अग्नि की लपटों' से निकली है 'पद्मावती'|website=jagran.com|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=8 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065729/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>ही भंसाली ने अपनी विवादित फिल्म पदमावत् का निर्माण किया है। <ref>{{cite web|url=http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|title='पद्मावती' के लिए शोध के अधिकार खरीदे|website=univarta.com|publisher=[[यूनीवार्ता]]|accessdate=3 नवंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220142258/http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|archive-date=20 दिसंबर 2016|url-status=dead}}</ref>इन्होंने आरोप लगाया था कि संजय लीला भंसाली ने पद्मावत फिल्म के लिए उनके उपन्यास के लिए कापीराइट लिए हैं, लेकिन अब वे कहानी को काल्पनिक बता रहे हैं,<ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|title=एक लेखक ने भंसाली पर लगाया आरोप|website=hindi.news18.com|publisher=[[न्यूज 18]]|accessdate=17 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135009/https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref> जब​कि पद्मिनी इतिहास का हिस्सा हैं। लेकिन फिल्म जब रिलीज हुई थी, तो तब उसमें इनका नाम पर्दे पर दिया<ref>{{cite web|url=http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|title=तेजपाल सिंह धामा से साक्षात्कार, सुनीत निगम द्वारा|publisher=युगवार्ता, मासिक|accessdate=4 मार्च 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225713/https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|title=भंसाली ने दिया स्पेशल थैंक्स|website=kollywoodtoday.net|publisher=कोलीवुड टूडे, तमिल मासिक|accessdate=24 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128165633/http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|archive-date=28 जनवरी 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने पाकिस्तानी अभिनेत्री वीना मलिक के लिए भी फिल्म का लेखन किया है और जब वे गायब हो गई तो इन्होंने ही खुलासा किया था कि वे गायब नहीं हुई हैं, यह गलत खबर है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|title=वीना मलिक मुंबई में : तेजपाल|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 दिसंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065703/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> दयानंद सरस्वती पर आधारित टीवी सीरियल की वन लाइन स्टोरी, एवं कुछ एपिसोड इन्होंने लिखे थे।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|title=बाबा रामदेव से टीवी सीरियल पर चर्चा|website=दैनिक जगरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=22 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528215605/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|archive-date=28 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|title=रामदेव के विद्रोही सन्यासी में राष्ट्रवाद का हठयोग|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 अक्टूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529054036/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|archive-date=29 मई 2018|url-status=live}}</ref>इन्होंने कई नाटकों का लेखन भी किया, जो देशभर में विभिन्न जगह मंचन किए गए। परमार्थ निकेतने में गंगा किनारे साधु—संतों के लिए इनके एक नाटक का विशेष मंचन <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=नाटक की शानदार प्रस्तुति पर लेखक सम्मानित|website=दैनिक अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>सुनील चौहान के निर्देशन में किया गया।<ref>{{cite web|url=http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|title=तेजपाल धामा लिखित नाटक से भावुक हुए साधु संत!|website=webvarta.com|publisher=वेबवार्ता, न्यूज एजेंसी|accessdate=17 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613160554/http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|archive-date=13 जून 2018|url-status=live}}</ref>इससे पहले श्रीराम सेंटर, दिल्ली में भी इस नाटक का मंचन इन्होंने किया, जिसे इंसानियत का संदेशवाहक बताया गया।<ref>{{cite web|url=http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|title=धामा के नाटक में इंसानियत की मिसाल पेश|website=vohnews.com|publisher=vohnews.com|accessdate=26 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225629/http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने उर्दू लेखिका फरहाना ताज<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|title=फरहाना ताज के जीवन पर फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140552/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|archive-date=12 जून 2018|url-status=live}}</ref>की आत्मकथा पर आधारित भी एक बहुचर्चित नाटक<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|title=घर वापसी नाटक का मंचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> लिखा, जिसका देश के विभिन्न शहरों हैदराबाद, तेलंगाना, गुड़गांव, हरियाणा,<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/ghar+vapasi+natak+ne+vedo+ki+or+lautane+ka+sandesh+diya-newsid-131518076|title=नाटक ने दिया वेदों की ओर लौटने का संदेश|website=dailyhunt.in|publisher=[[dailyhunt.in]]|accessdate=19 अगस्त 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|title=वेदों की ओर लौटने का संदेश दिया|website=वेबवार्ता|publisher=[[webvarta.com]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090814/https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|title=नाटक का मंचन|website=वाइरल सच|publisher=[[www.viralsach.online]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|title=सुशांत लोक, हरियाणा में नाटक ने लोगों को किया भावुक|website=न्यूज अप टू डेट|publisher=[[newsup2date.com]]|accessdate=26 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref>ऋषिकेश, उत्तराखंड,<ref>{{cite web|url=http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|title=ऋषिकेश में नाटक का मंचन|website=आज का आदित्य|publisher=[[www.aajkaaditya.in]]|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=खेकड़ा के साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>श्रीराम सेंटर मंडी हाउस, दिल्ली आदि जगहों पर मंचन हो चुका है। जयपुर अंतर्राष्ट्रीय फिल्म फेस्टिवल (जिफ) 2020 में तेजपाल सिंह धामा को सिने जगत की मु​ख्य हस्तियों संग वक्ता के रूप में<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/patrika-plus/jiff-will-be-buzzing-with-film-personalities-like-tigmanshu-piyush-misra-5623499/?fbclid=IwAR1RyBWepdp1_gOlK3xbCVqe-A7AlJAxMBJPZmbvEej8ua9me7QfsfDptXE/|title=तिग्मांशु धूलिया, पीयूष मिश्रा संग तेजपाल जिफ में आमंत्रित|website=www.patrika.com|publisher=राजस्थान पत्रिका|accessdate=10 जनवरी 2020}}</ref> आमंत्रित किया<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/jayapur+philm+phestival+me+vishisht+atithi+vakta+honge+dhama-newsid-153633664|title=जयपुर फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि-वक्ता होंगे धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> गया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-film-festival-19850474.html?fbclid=IwAR0Sgdyczsok3wy2qIkX40VdSjXwmSkiTUBPZglNYtJCiBUSDZwACJS7Xfs|title=फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि होंगे तेजपाल|website=www.jagran.co|publisher=दैनिक जागरण|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> जिफ की शुरूआत<ref>{{cite web|url=https://www.khaskhabar.com/local/rajasthan/jaipur-news/news-the-film-chiri-balla-will-tell-the-legacy-of-rajasthan-news-hindi-1-424544-KKN.html?fbclid=IwAR1L4uhmSRB6uWLX-Al8Syv1Kw6mejI5fT1Oi9Y1x-8pcYSnuRXF-2Hxid8|title=राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला|website=www.khaskhabar.com|publisher=खास खबर|accessdate=15 जनवरी 2020}}</ref> राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला से हुई। यहां धामा ने कहा कि हॉलीवुड<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/bolivud+philmo+se+bharatiy+sanskriti+ki+or+aakarshit+ho+raha+holivud+dhama-newsid-160463702?fbclid=IwAR3zmxMiYFEI_sYOhJIIZH4d90VLUcBuvkmDtf2UNhNTNfPqdDUvVWFAdvY |title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड : धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित<ref>{{cite web|url=http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1&pgnum=14&edcode=71&pagedate=2020-01-21&type&fbclid=IwAR0VKAWUiM8t5TxWlgyraXTUV67hw4GbR3gkYwUUp3i33xIxD_avVEARdNI|title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड|website=epaper.viraatvaibhav.com|publisher=दैनिक विराट वैभव|accessdate=20 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630140154/http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1|archive-date=30 जून 2017|url-status=dead}}</ref> हो रहा है। फिल्म से जुड़ी हस्तियों के संग अग्नि की लपटें के लेखक <ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=70640&fbclid=IwAR01Okd-aJyAjCcLjAc7bA0J1bghOGTk_4NTTqolA0Pb88aOFT1BVGsAwNE |title= अभिनेता अखिलेश पांडे ने तेजपाल से भेंट की|website=jogiexpress.com|publisher=जोगी एक्सप्रेस|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने अपने लेखन की सफलता का श्रेय अपनी पत्नी की प्रेरणा को दिया। तेजपाल सिंह धामा ने बॉलीवुड फिल्म निर्माता के तौर पर अपनी पहली फिल्म एक पीड़िता प्रज्ञा आर्य <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/pragya-arya-will-appear-in-the-film-ghar-chalo-na-papa-kahkra-news-mrt5022462166|title=घर चलो ना पापा फिल्म में दिखाई देगी प्रज्ञा आर्य |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=20 सितंबर 2020}}</ref> के जीवन पर आधारित घर चलो ना पापा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/javed-saeed-to-sing-song-in-ghar-chalo-na-papa-movie-baghpat-news-mrt5005372118|title=‘घर चलो ना पापा’ फिल्म में गाना गाएगा जावेद सईद |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=11 सितंबर 2020}}</ref> का निर्माण किया। जो 25 दिसंबर 2020 को रिलीज<ref>{{cite web|url=https://thebilasatimes.com/?p=1726|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=thebilasatimes.com|publisher=the bilasa times|accessdate=23 दिसंबर 2020}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=vandananews.in|publisher=vandana news|accessdate=23 दिसंबर 2020|archive-date=22 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922000451/https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|url-status=dead}}</ref>की गई। धामा ने दूसरी फिल्म पंडित रामप्रसाद बिस्मिल : सन आफ आर्यवर्त' का निर्माण किया। इस फिल्म में रामप्रसाद बिस्मिल का किरदार आयुष्य शर्मा ने निभाया है, जबकि बिस्मिल के मित्र अशफाक उल्ला का किरदार कपिल दांगी<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ashfaq-in-a-film/|title=बिस्मिल पर बनने वाली फिल्म में कपिल अशफाक के रूप में |website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=5 नवंबर 2020}}</ref> ने अदा किया है। चंद्रशेखर आजाद का किरदार छत्तीसगढ़ के सुपरस्टार अखिलेश पांडे ने अदा किया है।<ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=96990/|title=चंद्रशेखर आजाद से मिला नन्हा फैन शिवम |website=jogiexpress.com|publisher=दैनिक जोगी एक्सप्रेस |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म में काफी भावुक दृश्य दर्शाए गए हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.ajeybharat.com/2020/11/blog-post_21.html|title=फांसी की ओर बढ़ते बिस्मिल को देख रो पड़े लोग |website=ajeybharat.com|publisher=अजय भारत |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म की शूटिंग मुजफ्फरनगर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-went-in-gurukul-the-films-short-story-on-the-life-of-ramprasad-bismil-21083214.html |title=गुरुकुल में हुई रामप्रसाद बिस्मिल के जीवन पर फिल्म की शूटिंग|website=jagran.com|publisher=दैनिक जागरण |accessdate=20 नवंबर 2020}}</ref>,बागपत<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ramprasad-bismil/ |title=रामप्रसाद बिस्मिल: सन आफ आर्यवर्त हिन्दी फिल्म की शूटिंग पूरी|website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref>, खेकड़ा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/khekra-s-child-artist-tamanna-will-be-seen-in-a-bollywood-movie-kahkra-news-mrt5113556199 |title=बॉलीवुड मूवी रामप्रसाद बिस्मिल में खेकड़ा की बाल कलाकार तमन्ना भी|website=amarujala.com|publisher=अमर उजाला |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref>, हापुड, दिल्ली, आगरा आदि स्थलों पर हुई। यह फिल्म रामप्रसाद बिस्मिल की 125वीं जयंती पर रिलीज की गई। <ref>{{cite web|url=https://republicbharatnews24.com/3442/|title=रामप्रसाद बिस्मिल पर आधारित फिल्म ओटीटी पर रिलीज|website=republicbharatnews24.com/|publisher=रिपब्लिक भारत|accessdate=11 जून 2021|archive-date=30 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830061633/https://republicbharatnews24.com/3442/|url-status=dead}}</ref> इसके बाद इसका विभिन्न टीवी चैनलों पर प्रसारण हो चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.naidunia.com/chhattisgarh/bilaspur-akhilesh-will-be-seen-in-the-role-of-chandrashekhar-azad-7003536|title=बिस्मिल पर आधारित फिल्म का प्रसारण 15 अगस्त 2021 को |website=www.naidunia.com|publisher=Nai Duniya |accessdate=14 अगस्त 2021}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने फिल्मों के प्रसारण एवं मार्केटिंग के लिए आर्यखंड टेलीविजन प्राइवेट लिमिटेड कंपनी भी स्थापित की है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tejpal-and-krishnapal-made-arykhand-tv-21556427.html|title=तेजपाल और कृष्णपाल ने बनाया आर्यखंड टीवी |website=https: www.jagran.com|publisher=jagran |accessdate=13 अप्रैल 2021}}</ref> तेजपाल​ सिंह धामा ने फिल्म निर्माता के तौर पर आजादी के बाद सबसे बड़े धर्मपरिवर्तन मीनाक्षीपुरम काण्ड पर वैदेही फिल्म<ref>{{cite web|url=https://newsdnntv.com/news/hindi-film-vaidehi-shooting-starts-change-of-religion|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=न्यूजडीएनएनटीवी|publisher=[[www.newsdnntv.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/bagpat/story-shooting-of-hindi-film-vaidehi-started-in-khekra-7436488.html|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=हिन्दुस्तान|publisher=[[www.livehindustan.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|title=वैदेही फिल्म क्यों है ख़ास|website=समर इंडिया लाइव|publisher=[[samarindialive.in]]|accessdate=3 दिसंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|url-status=dead}}</ref> एवं सामाजिक परिवर्तन पर आधारित अधकटा अधकटा रूख<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-muzaffarnagar-s-pooja-tomar-won-gold-belt-in-mixed-martial-arts-in-dubai-23217558.html|title=रुढ़िवादी लोगों ने ली थी सौम्या आर्य की जान, उनके जीवन पर बन रही है फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[www.jagran.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://upno1news.com/up-6847|title=फिल्म अधकटा रूख की शूटिंग के लिए गुरुकुल विद्यपीठ में हुआ वंदना वाजपेयी के अंतिम गीत का फिल्मांकन|website=यूपी नंबर 1 न्यूज|publisher=[[upno1news.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://upno1news.com/up-6847|url-status=dead}}</ref> फिल्म का निर्माण भी किया। == समाजोत्थान == दुर्व्यसन, अस्पृश्यता, पशु पक्षी हत्या, परावलम्बन और प्रकृति के साथ छेड़छाड़ - ये कुछ ऐसी बुराइयाँ<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/|title=कुरूतियों से कराया रूबरू|website=राजस्थान पत्रिका|publisher=[[राजस्थान पत्रिका]] |accessdate=30 मई 2017}}</ref>हैं जिनके कारण सम्पूर्ण समाज को आर्थिक, सामाजिक व प्राकृतिक समस्याओं का सामना करना पड़ता है। समाज में व्याप्त इन व्याधियों को जड़ से मिटाने के लिये तेजपाल सिंह ने कई प्रयास किए।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=सामाजिक कार्यकर्ता तेजपाल सिंह धामा|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात बुक्स|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> [[कृषि विज्ञान]] में स्नातकोत्तर उपाधि प्राप्त करने वाले धामा [[भारत में जातिवाद|जाति प्रथा]] के नाम पर फैलाई जा रही कुरीतियों के घोर विरोधी रहे हैं।<ref>साहित्य कोश, भाग-1, लेखक डॉ. रामरतन शर्मा, हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, १९८६, पृष्ठ 123</ref>उन्होंने स्वयं भी अन्तर्जातीय [[विवाह]] किया। इसके अतिरिक्त उन्होंने बच्चों के लिये ''सार्वजनिक पुस्तकालय'' और ''युवा विकास परिषद'' की स्थापना की। युवा विकास परिषद् के माध्यम से उन्होंने दुर्व्यसन, पशु पक्षी संरक्षण व अस्पृश्यता मुक्ति जैसे कार्यक्रम भी चलाये हैं।<ref>तेजपाल सिंह धामा की साहित्य साधना, लेखक अवधेश कुमार चौबे, संस्करण 1986, सागर प्रकाशन, मुकेश नगर, शाहदरा दिल्ली—32, पृष्ठ 135</ref> यह सोशल मीडिया इत्यादि से हमेशा दूर रहते थे, लेकिन किसान आंदोलन के समर्थक रहे हैं। == सम्मान == * इम्वा अवार्ड 2016<ref>{{cite web|url=http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|title=तेजपाल को इम्वा अवॉर्ड|website=www.crimehilore.in|publisher=www.crimehilore.in|accessdate=16 मई 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225526/http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> * संस्कृति मनीषी सम्मान 2016<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|title=साहित्य हमेशा जीवित रहता है : डॉ. महेश शर्मा|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170522140453/http://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|archive-date=22 मई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|title=साहित्यकार तेजपाल को मिला संस्कृति मनीषी सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065800/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|title=प्रख्यात इतिहासकार 'धामा' को संस्कृति मनीषी सम्मान|website=www.thearyasamaj.org|publisher=www.thearyasamaj.org|accessdate=26 मई 2017|archive-date=28 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928055654/http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|url-status=dead}}</ref> * वीरांगना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|title=साहित्यकार तेजपाल को 'वीरागना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान'|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707123651/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> * ‘रेड ऐंड व्हाइट गोल्ड अवॉर्ड’, ‘दीनदयाल उपाध्याय सम्मान’, ‘साहित्यश्री सम्मान’, 'सिंह सपूत' की उपाधि<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|title=खेकड़ा के लाल को अमृतसर में 'सिंह सपूत' उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=28 जनवरी 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707093343/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>, ‘देवगुरु बृहस्पति सम्मान’ सहित इन्हें अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित किया जा चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात प्रकाशन|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|title=उत्कृष्ट लेखन के लिए तेजपाल सिंह धामा सम्मानित|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065758/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|title=साहित्यकार तेजपाल धामा का शामली में सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=1 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505134936/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:सामाजिक कार्यकर्ता]] rgvvn1lwsqplcm07rn3je83m1fp1w1r 6595703 6595695 2026-08-05T10:13:18Z ~2026-43177-52 940490 [[Special:Contributions/~2026-43177-52|~2026-43177-52]] ([[User talk:~2026-43177-52|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6595694|6595694]] को पूर्ववत किया 6595703 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]]--> | नाम = तेजपाल सिंह 'धामा' | image = Tejpal Dhama.tif | image_size = thumb|150px | caption = तेजपाल सिंह 'धामा' | pseudonym = 'धामा' | birth_date = {{birth date and age|1971|01|02|df=y}} | birth_place = नगर [[खेकड़ा]] जिला [[बागपत]], [[उत्तर प्रदेश]], ([[भारत]]) | death_date = | occupation = अवकाशप्राप्त [[पत्रकारिता]] संपादक, स्वतन्त्र लेखन | death_place = | genre = कविता, लेख, फिल्म पटकथा लेखन, निबन्ध, शोध एवं ऐतिहासिक उपन्यास | movement = | subject = [[हिंदी साहित्य|हिन्दी साहित्य]], [[इतिहास]] व [[राजनीति]] | alma_mater = | notablework = हमारी विरासत, अ​ग्नि की लपटें, गौ का गौरव (ऐतिहासिक शोध) एवं स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास | nationality = [[भारतीय]] | ethnicity = [[हिन्दू]] | children = प्रज्ञा आर्य (दत्तक पुत्री)<ref>{{cite web|url=http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|title=प्रज्ञा आर्य की पेशी|website=आर्य नीति|publisher=[[आर्य नीति]]|accessdate=25 नवंबर 2018|archive-date=7 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107033626/http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|url-status=dead}}</ref> | influenced = | signature = | awards = [[संस्कृति मनीषी|संस्कृति मनीषी सम्मान]] एवं [[रेड एंड व्हाइट ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड|ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड]] }} '''तेजपाल सिंह धामा''' (जन्म: 2 जनवरी 1971) पत्रकार<ref>{{cite web|url=http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|title=पत्रकारिता पर धामा के शोध ग्रंथ का ऐतिहासिक खुलासा|website=hindi.webdunia.com|publisher=वेबदुनिया एवं वार्ता न्यूज एजेंसी|accessdate=27 जून 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150323002715/http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|archive-date=23 मार्च 2015|url-status=dead}}</ref>, [[हिन्दी]] के लेखक एवं सामाजिक कार्यकर्ता हैं। 'हमारी विरासत' (शोध-ग्रंथ) उनकी चर्चित रचना है। इन्होंने हैदराबाद से प्रकाशित स्वतंत्र वार्ता एवं दिल्ली से प्रकाशित दैनिक जागरण एवं दैनिक [[वीर अर्जुन]] <ref>{{cite web|url=http://www.virarjun.com/news-389118|title=वीर अर्जुन के उप संपादक 'धामा' की पुस्तक आडवाणी द्वारा विमोचित|website=दैनिक वीर अर्जुन|publisher=[[वीर अर्जुन]]|accessdate=30 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140948/http://www.virarjun.com/news-389118|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref> के संपादकीय विभागों में दशकों तक कार्य किया। वे मुख्यतः [[इतिहास]] पर लिखने वाले साहित्यकार<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|title=क्रांतिकारी इतिहासकार की उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135040/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> हैं जिनकी [[इतिहास]] से सम्बन्धित कई पुस्तकें छप चुकी हैं। शहीदों पर लिखने<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title= आजाद हिंद फौज की पहली महिला जासूस के विषय में धामा का खुलासा |website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=नवभारत टाइम्स|accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref> के कारण इन्हें 2017 में संस्कृति मंत्रालय भारत सरकार ने संस्कृति मनीषी पुरस्कार से सम्मानित किया है। 2 मार्च 2025 में एक दुर्घटना में उनकी मृत्यु हो गई। ==जीवन परिचय== तेजपाल सिंह धामा का जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के [[बागपत जिला|बागपत जिले]] के [[खेकड़ा]] नगर में हुआ था। कई समचार पत्रों में उप संपादक के अलावा तेजपाल सिंह धामा [[हिन्द पॉकेट बुक्स]] के वरिष्ठ संपादक<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/delhi-ncr/books-of-sachin-hitler-and-malala-in-world-book-fair|title=संपादक धामा का वक्तव्य|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=18 फरवरी 2014}}</ref> भी रहे। पेंगुइन रैंडम हाउस में एडिटर के रूप में भी अपनी सेवाएं दी। इन्होंने नीरा आर्य समेत कई स्वतंत्रता सेनानियों के साक्षात्कार लिए एवं उन पर लेखन कार्य किया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-azad-hind-fauj-first-female-spy-neera-arya-save-netaji-subhash-chand-bose-life-sacrificed-her-husband-jagran-special-22672714.html|title=स्वतंत्रता सेनानी की मदद|website=जागरण|publisher=www.jagran.com|accessdate=30 सितंबर 2022}}</ref> नीरा आर्य के जन्मस्थल खेकड़ा, बागपत में तेजपाल सिंह धामा ने व्यक्तिगत रूप से 70 लाख रुपए<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/raised-the-demand-for-the-memorial-of-veeranga-nira-arya-kahkra-news-mrt5717087147|title=नीरा आर्या का खेकड़ा में बनेगा स्मारक और संग्रहालय|website=www.amarujala.com|publisher= अमर उजाला|accessdate=2 जनवरी 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ddnews.gov.in/hi/Memorial%20first%20female%20detective%20Neera%20Arya%20ready|title=पहली महिला जासूस नीरा आर्य का स्मारक बनकर तैयार|website=ddnews.gov.in|publisher=डीडी न्यूज|accessdate=16 जनवरी 2024}}</ref> खर्च करके नीरा आर्य स्मारक की स्थापना की है, जिसमें एक भव्य पुस्तकालय भी है। खेकड़ा में वीरांगना नीरा आर्य की प्रतिमा के साथ-साथ 300 से अधिक स्वतंत्रता सेनानियों की जनकारी भी तेजपाल सिंह धामा द्वारा संग्रहित की गई है।<ref>{{cite web|url=https://panchjanya.com/2024/01/27/316069/bharat/country-first-female-detective-received-honour//|title=देश की पहली महिला जासूस को मिला सम्मान|website=panchjanya.com|publisher=पांचजन्य|accessdate=27 जनवरी 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/literature/sahitya-sansar-neera-arya-first-lady-spy-of-azad-hind-fauj-smarak-pustakalaya-chandraprakash-dwivedi-chandraprakash-dwivedi-khekra-in-baghpat-8024277.html/|title=महिला जासूस का स्मारक उद्घाटित, महेश योगी को सम्मान|website=hindi.news18.com|publisher=न्यजू 18|accessdate=28 जनवरी 2024}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>नीरा आर्य स्मारक के परिसर में निरक्षर होते हुए शिक्षा को बढ़ावा देने वाली सीताकौर देवी की प्रतिमा भी तेजपाल सिंह द्वारा स्थापित की गई है। == लेखन == अब तक उनके 35 ऐतिहासिक उपन्यास, 5 काव्य संग्रह, 1 महाकाव्य और विविध विषयों की कुछ अन्य पुस्तकें छप चुकी चुकी हैं। उनकी प्रथम काव्य रचना ''आँधी और तूफान'' है। तत्पश्चात् उन्होंने एक उपन्यास ''शान्ति मठ'' लिखा, जो एक सम्पादक ने अपने साप्ताहिक पत्र में उसे श्रृंखलाबद्ध प्रकाशित किया।<ref>हिन्दी साहित्य का गौरवशाली इतिहास, लेखिका फरहाना ताज,हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, पृष्ठ 98</ref>गायत्री कमलेश्वर के अनुरोध पर प्रख्यात लेखक कमलेश्वर की अंतिम एवं अधूरी पुस्तक इन्होंने ही पूरी की,<ref>{{cite web|url=https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|title=कमलेश्वर की अंतिम अधूरी रचना पूरी की|website=jivani.org|publisher=jivani.org|accessdate=10 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142423/https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref>जो हिन्द पाकेट बुक्स<ref>{{cite web|url=http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|title=हिन्द पाकेट बुक्स के श्रेष्ठ लेखकों की सूची में धामा|website=avnpost.com|publisher=avnpost.com|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705121350/http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|archive-date=5 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|title=प्रख्यात लेखकों की सूची में धामा|publisher=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707095711/http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref>से 'अंतिम सफर' के नाम से प्रकाशित हुई और बेस्ट सैलर रही। इन्होंने राजस्थान की दस प्रमुख रानियों पर खोजपरक उपन्यासों की एक श्रृंखला भी लिखी है, जिसमें रानी पद्मिनी पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|title=अनूप जलोटा ने किया अग्नि की लपटें का विमोचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707201608/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>अग्नि की लपटें,<ref>{{cite web|url=http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|title=तेजपाल सिंह धामा ने रानी पद्मिनी पर किया शोध|website=indiagatenews.com|publisher=इंडियागेट न्यूज|accessdate=16 नवंबर 2017|archive-date=18 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918231235/http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|url-status=dead}}</ref>रानी कर्मदेवी पर अजेय अग्नि, रानी चंपा पर ठंडी अग्नि इत्यादि हैं। इनकी ये पुस्तकें देशभर खासकर राजस्थान में काफी चर्चित रही हैं। इतिहास पर आधारित कई [[उपन्यास]]<ref>{{cite web|url=http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|title=धामा के उपन्यास भाग्यनगर का कैदी की समीक्षा|website=dainiktribuneonline.com|publisher=दैनिक ट्रिब्यून, चंडीगढ़|accessdate=27 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100713045131/http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|archive-date=13 जुलाई 2010|url-status=live}}</ref>भी अनेक प्रकाशनों से प्रकाशित हुए हैं। 'हमारी विरासत' के अतिरिक्त ''पृथ्वीराज चौहान एक पराजित विजेता'' इनका चर्चित [[उपन्यास]] है। डोमिनीक लापिएर एवं लैरी कॉलिन्स समेत इन्होंने कई चर्चित विदेशी लेखकों की इतिहास से संबद्ध पुस्तकों का हिन्दी अनुवाद भी किया।<ref>{{cite web|url=http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|title=तेजपाल सिंह धामा द्वारा अनुवादित फ्रीडम एट मिडनाइट के हिन्दी अनुवाद की समीक्षा|website=aajtak.intoday.in|publisher=[[इण्डिया टुडे|इंडिया टुडे]]|accessdate=5 अगस्त 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808072510/http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|archive-date=8 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> यह राष्ट्रवादी विचारधारा के व्यक्ति हैं। इसलिए जब प्रख्यात कलाकार एमएफ हुसैन ने भारत माता की विवादित पेंटिंग बनाई तो ये एमएफ हुसैन से उलझ पड़े थे।<ref>{{cite web|url=https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|title=पत्रकार जब हुसैन से उलझ पड़ा|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|publisher=[[newsdnntv]]|accessdate=25 सितंबर 2019|archive-date=8 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191108044741/https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.samacharjagat.com/news/day-special/birthday-special-mf-hussain-88659|title=किस बॉलीवुड एक्ट्रेसेस के दीवाने थे मशहूर पेंटर एमएफ हुसैन और पत्रकार हुसैन से क्यों उलझे?|website=samacharjagat|publisher=[[समाचार जगत]] |accessdate=17 सितंबर 2016}}</ref> किशोर अवस्था में ये अनेक स्वतंत्रता सेनानियों नीरा आर्य<ref>{{cite web|url=https://www.jatjagran.com/the-complete-saga-of-indias-first-detective-captain-neera-arya/|title=तेजपाल सिंह धामा ने किया था फ्रीडम फाइटर का अंतिम संस्कार|website=www.jatjagran.com|publisher=जाट जागरण|accessdate=30 मार्च 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title=जब पत्रकारों ने दी स्वतंत्रता सेनानी को अंतिम विदाई|website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=[[नवभारत टाइम्स]] |accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|title=पत्रकारों ने किया था नीरा का अंतिम संस्कार|website=adhikrutmarathi.in|publisher=अधिकृत मराठी|accessdate=12 अप्रैल 2021|archive-date=12 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412042440/https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|url-status=dead}}</ref>, मन्मथनाथ गुप्त, गुरुदत्त, बलराज मधोक, रामगोपाल सालवाले, सरस्वती राजामणि, लक्ष्मी सहगल इत्यादि से मिले और उनके संस्मरणों के आधार पर गुमनाम क्रांतिकारी नामक वृहद ग्रंथ का लेखन किया। == फिल्म एवं नाट्य मंचन == तेजपाल सिंह धामा फिल्म लेखन एवं नाट्य मंचन के क्षेत्र में भी सक्रिय रहे थे। जायसी के पदमावत के अलावा<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|title=पद्मावत फिल्म की कहानी धामा के उपन्यास पर आधारित|website=timesnownews.com|publisher=टाइम्स नाउ न्यूज, मुंबई|accessdate=23 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135019/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इनके उपन्यास अग्नि की लपटो <ref>{{cite web|url=http://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|title=साजिश के तहत हुआ पद्मावत फिल्म का विरोध|website=hindi.nyoooz.com|publisher=हिन्दी न्यूज देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155944/https://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|title=पद्मावत फिल्म का विरोध एक साजिश|website=amarujala.com|publisher=[[अमर उजाला]] देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225548/https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>के आधार<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|title=भंसाली ने खरीदे थे राइट्स|website=timesnownews.com|publisher=[[timesnownews.com]]|accessdate=29 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155456/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|title='अग्नि की लपटों' से निकली है 'पद्मावती'|website=jagran.com|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=8 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065729/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>ही भंसाली ने अपनी विवादित फिल्म पदमावत् का निर्माण किया है। <ref>{{cite web|url=http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|title='पद्मावती' के लिए शोध के अधिकार खरीदे|website=univarta.com|publisher=[[यूनीवार्ता]]|accessdate=3 नवंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220142258/http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|archive-date=20 दिसंबर 2016|url-status=dead}}</ref>इन्होंने आरोप लगाया था कि संजय लीला भंसाली ने पद्मावत फिल्म के लिए उनके उपन्यास के लिए कापीराइट लिए हैं, लेकिन अब वे कहानी को काल्पनिक बता रहे हैं,<ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|title=एक लेखक ने भंसाली पर लगाया आरोप|website=hindi.news18.com|publisher=[[न्यूज 18]]|accessdate=17 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135009/https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref> जब​कि पद्मिनी इतिहास का हिस्सा हैं। लेकिन फिल्म जब रिलीज हुई थी, तो तब उसमें इनका नाम पर्दे पर दिया<ref>{{cite web|url=http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|title=तेजपाल सिंह धामा से साक्षात्कार, सुनीत निगम द्वारा|publisher=युगवार्ता, मासिक|accessdate=4 मार्च 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225713/https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|title=भंसाली ने दिया स्पेशल थैंक्स|website=kollywoodtoday.net|publisher=कोलीवुड टूडे, तमिल मासिक|accessdate=24 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128165633/http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|archive-date=28 जनवरी 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने पाकिस्तानी अभिनेत्री वीना मलिक के लिए भी फिल्म का लेखन किया है और जब वे गायब हो गई तो इन्होंने ही खुलासा किया था कि वे गायब नहीं हुई हैं, यह गलत खबर है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|title=वीना मलिक मुंबई में : तेजपाल|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 दिसंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065703/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> दयानंद सरस्वती पर आधारित टीवी सीरियल की वन लाइन स्टोरी, एवं कुछ एपिसोड इन्होंने लिखे थे।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|title=बाबा रामदेव से टीवी सीरियल पर चर्चा|website=दैनिक जगरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=22 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528215605/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|archive-date=28 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|title=रामदेव के विद्रोही सन्यासी में राष्ट्रवाद का हठयोग|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 अक्टूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529054036/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|archive-date=29 मई 2018|url-status=live}}</ref>इन्होंने कई नाटकों का लेखन भी किया, जो देशभर में विभिन्न जगह मंचन किए गए। परमार्थ निकेतने में गंगा किनारे साधु—संतों के लिए इनके एक नाटक का विशेष मंचन <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=नाटक की शानदार प्रस्तुति पर लेखक सम्मानित|website=दैनिक अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>सुनील चौहान के निर्देशन में किया गया।<ref>{{cite web|url=http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|title=तेजपाल धामा लिखित नाटक से भावुक हुए साधु संत!|website=webvarta.com|publisher=वेबवार्ता, न्यूज एजेंसी|accessdate=17 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613160554/http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|archive-date=13 जून 2018|url-status=live}}</ref>इससे पहले श्रीराम सेंटर, दिल्ली में भी इस नाटक का मंचन इन्होंने किया, जिसे इंसानियत का संदेशवाहक बताया गया।<ref>{{cite web|url=http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|title=धामा के नाटक में इंसानियत की मिसाल पेश|website=vohnews.com|publisher=vohnews.com|accessdate=26 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225629/http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने उर्दू लेखिका फरहाना ताज<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|title=फरहाना ताज के जीवन पर फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140552/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|archive-date=12 जून 2018|url-status=live}}</ref>की आत्मकथा पर आधारित भी एक बहुचर्चित नाटक<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|title=घर वापसी नाटक का मंचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> लिखा, जिसका देश के विभिन्न शहरों हैदराबाद, तेलंगाना, गुड़गांव, हरियाणा,<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/ghar+vapasi+natak+ne+vedo+ki+or+lautane+ka+sandesh+diya-newsid-131518076|title=नाटक ने दिया वेदों की ओर लौटने का संदेश|website=dailyhunt.in|publisher=[[dailyhunt.in]]|accessdate=19 अगस्त 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|title=वेदों की ओर लौटने का संदेश दिया|website=वेबवार्ता|publisher=[[webvarta.com]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090814/https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|title=नाटक का मंचन|website=वाइरल सच|publisher=[[www.viralsach.online]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|title=सुशांत लोक, हरियाणा में नाटक ने लोगों को किया भावुक|website=न्यूज अप टू डेट|publisher=[[newsup2date.com]]|accessdate=26 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref>ऋषिकेश, उत्तराखंड,<ref>{{cite web|url=http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|title=ऋषिकेश में नाटक का मंचन|website=आज का आदित्य|publisher=[[www.aajkaaditya.in]]|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=खेकड़ा के साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>श्रीराम सेंटर मंडी हाउस, दिल्ली आदि जगहों पर मंचन हो चुका है। जयपुर अंतर्राष्ट्रीय फिल्म फेस्टिवल (जिफ) 2020 में तेजपाल सिंह धामा को सिने जगत की मु​ख्य हस्तियों संग वक्ता के रूप में<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/patrika-plus/jiff-will-be-buzzing-with-film-personalities-like-tigmanshu-piyush-misra-5623499/?fbclid=IwAR1RyBWepdp1_gOlK3xbCVqe-A7AlJAxMBJPZmbvEej8ua9me7QfsfDptXE/|title=तिग्मांशु धूलिया, पीयूष मिश्रा संग तेजपाल जिफ में आमंत्रित|website=www.patrika.com|publisher=राजस्थान पत्रिका|accessdate=10 जनवरी 2020}}</ref> आमंत्रित किया<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/jayapur+philm+phestival+me+vishisht+atithi+vakta+honge+dhama-newsid-153633664|title=जयपुर फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि-वक्ता होंगे धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> गया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-film-festival-19850474.html?fbclid=IwAR0Sgdyczsok3wy2qIkX40VdSjXwmSkiTUBPZglNYtJCiBUSDZwACJS7Xfs|title=फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि होंगे तेजपाल|website=www.jagran.co|publisher=दैनिक जागरण|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> जिफ की शुरूआत<ref>{{cite web|url=https://www.khaskhabar.com/local/rajasthan/jaipur-news/news-the-film-chiri-balla-will-tell-the-legacy-of-rajasthan-news-hindi-1-424544-KKN.html?fbclid=IwAR1L4uhmSRB6uWLX-Al8Syv1Kw6mejI5fT1Oi9Y1x-8pcYSnuRXF-2Hxid8|title=राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला|website=www.khaskhabar.com|publisher=खास खबर|accessdate=15 जनवरी 2020}}</ref> राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला से हुई। यहां धामा ने कहा कि हॉलीवुड<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/bolivud+philmo+se+bharatiy+sanskriti+ki+or+aakarshit+ho+raha+holivud+dhama-newsid-160463702?fbclid=IwAR3zmxMiYFEI_sYOhJIIZH4d90VLUcBuvkmDtf2UNhNTNfPqdDUvVWFAdvY |title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड : धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित<ref>{{cite web|url=http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1&pgnum=14&edcode=71&pagedate=2020-01-21&type&fbclid=IwAR0VKAWUiM8t5TxWlgyraXTUV67hw4GbR3gkYwUUp3i33xIxD_avVEARdNI|title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड|website=epaper.viraatvaibhav.com|publisher=दैनिक विराट वैभव|accessdate=20 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630140154/http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1|archive-date=30 जून 2017|url-status=dead}}</ref> हो रहा है। फिल्म से जुड़ी हस्तियों के संग अग्नि की लपटें के लेखक <ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=70640&fbclid=IwAR01Okd-aJyAjCcLjAc7bA0J1bghOGTk_4NTTqolA0Pb88aOFT1BVGsAwNE |title= अभिनेता अखिलेश पांडे ने तेजपाल से भेंट की|website=jogiexpress.com|publisher=जोगी एक्सप्रेस|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने अपने लेखन की सफलता का श्रेय अपनी पत्नी की प्रेरणा को दिया। तेजपाल सिंह धामा ने बॉलीवुड फिल्म निर्माता के तौर पर अपनी पहली फिल्म एक पीड़िता प्रज्ञा आर्य <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/pragya-arya-will-appear-in-the-film-ghar-chalo-na-papa-kahkra-news-mrt5022462166|title=घर चलो ना पापा फिल्म में दिखाई देगी प्रज्ञा आर्य |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=20 सितंबर 2020}}</ref> के जीवन पर आधारित घर चलो ना पापा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/javed-saeed-to-sing-song-in-ghar-chalo-na-papa-movie-baghpat-news-mrt5005372118|title=‘घर चलो ना पापा’ फिल्म में गाना गाएगा जावेद सईद |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=11 सितंबर 2020}}</ref> का निर्माण किया। जो 25 दिसंबर 2020 को रिलीज<ref>{{cite web|url=https://thebilasatimes.com/?p=1726|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=thebilasatimes.com|publisher=the bilasa times|accessdate=23 दिसंबर 2020}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=vandananews.in|publisher=vandana news|accessdate=23 दिसंबर 2020|archive-date=22 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922000451/https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|url-status=dead}}</ref>की गई। धामा ने दूसरी फिल्म पंडित रामप्रसाद बिस्मिल : सन आफ आर्यवर्त' का निर्माण किया। इस फिल्म में रामप्रसाद बिस्मिल का किरदार आयुष्य शर्मा ने निभाया है, जबकि बिस्मिल के मित्र अशफाक उल्ला का किरदार कपिल दांगी<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ashfaq-in-a-film/|title=बिस्मिल पर बनने वाली फिल्म में कपिल अशफाक के रूप में |website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=5 नवंबर 2020}}</ref> ने अदा किया है। चंद्रशेखर आजाद का किरदार छत्तीसगढ़ के सुपरस्टार अखिलेश पांडे ने अदा किया है।<ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=96990/|title=चंद्रशेखर आजाद से मिला नन्हा फैन शिवम |website=jogiexpress.com|publisher=दैनिक जोगी एक्सप्रेस |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म में काफी भावुक दृश्य दर्शाए गए हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.ajeybharat.com/2020/11/blog-post_21.html|title=फांसी की ओर बढ़ते बिस्मिल को देख रो पड़े लोग |website=ajeybharat.com|publisher=अजय भारत |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म की शूटिंग मुजफ्फरनगर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-went-in-gurukul-the-films-short-story-on-the-life-of-ramprasad-bismil-21083214.html |title=गुरुकुल में हुई रामप्रसाद बिस्मिल के जीवन पर फिल्म की शूटिंग|website=jagran.com|publisher=दैनिक जागरण |accessdate=20 नवंबर 2020}}</ref>,बागपत<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ramprasad-bismil/ |title=रामप्रसाद बिस्मिल: सन आफ आर्यवर्त हिन्दी फिल्म की शूटिंग पूरी|website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref>, खेकड़ा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/khekra-s-child-artist-tamanna-will-be-seen-in-a-bollywood-movie-kahkra-news-mrt5113556199 |title=बॉलीवुड मूवी रामप्रसाद बिस्मिल में खेकड़ा की बाल कलाकार तमन्ना भी|website=amarujala.com|publisher=अमर उजाला |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref>, हापुड, दिल्ली, आगरा आदि स्थलों पर हुई। यह फिल्म रामप्रसाद बिस्मिल की 125वीं जयंती पर रिलीज की गई। <ref>{{cite web|url=https://republicbharatnews24.com/3442/|title=रामप्रसाद बिस्मिल पर आधारित फिल्म ओटीटी पर रिलीज|website=republicbharatnews24.com/|publisher=रिपब्लिक भारत|accessdate=11 जून 2021|archive-date=30 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830061633/https://republicbharatnews24.com/3442/|url-status=dead}}</ref> इसके बाद इसका विभिन्न टीवी चैनलों पर प्रसारण हो चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.naidunia.com/chhattisgarh/bilaspur-akhilesh-will-be-seen-in-the-role-of-chandrashekhar-azad-7003536|title=बिस्मिल पर आधारित फिल्म का प्रसारण 15 अगस्त 2021 को |website=www.naidunia.com|publisher=Nai Duniya |accessdate=14 अगस्त 2021}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने फिल्मों के प्रसारण एवं मार्केटिंग के लिए आर्यखंड टेलीविजन प्राइवेट लिमिटेड कंपनी भी स्थापित की है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tejpal-and-krishnapal-made-arykhand-tv-21556427.html|title=तेजपाल और कृष्णपाल ने बनाया आर्यखंड टीवी |website=https: www.jagran.com|publisher=jagran |accessdate=13 अप्रैल 2021}}</ref> तेजपाल​ सिंह धामा ने फिल्म निर्माता के तौर पर आजादी के बाद सबसे बड़े धर्मपरिवर्तन मीनाक्षीपुरम काण्ड पर वैदेही फिल्म<ref>{{cite web|url=https://newsdnntv.com/news/hindi-film-vaidehi-shooting-starts-change-of-religion|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=न्यूजडीएनएनटीवी|publisher=[[www.newsdnntv.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/bagpat/story-shooting-of-hindi-film-vaidehi-started-in-khekra-7436488.html|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=हिन्दुस्तान|publisher=[[www.livehindustan.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|title=वैदेही फिल्म क्यों है ख़ास|website=समर इंडिया लाइव|publisher=[[samarindialive.in]]|accessdate=3 दिसंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|url-status=dead}}</ref> एवं सामाजिक परिवर्तन पर आधारित अधकटा अधकटा रूख<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-muzaffarnagar-s-pooja-tomar-won-gold-belt-in-mixed-martial-arts-in-dubai-23217558.html|title=रुढ़िवादी लोगों ने ली थी सौम्या आर्य की जान, उनके जीवन पर बन रही है फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[www.jagran.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://upno1news.com/up-6847|title=फिल्म अधकटा रूख की शूटिंग के लिए गुरुकुल विद्यपीठ में हुआ वंदना वाजपेयी के अंतिम गीत का फिल्मांकन|website=यूपी नंबर 1 न्यूज|publisher=[[upno1news.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://upno1news.com/up-6847|url-status=dead}}</ref> फिल्म का निर्माण भी किया। == समाजोत्थान == दुर्व्यसन, अस्पृश्यता, पशु पक्षी हत्या, परावलम्बन और प्रकृति के साथ छेड़छाड़ - ये कुछ ऐसी बुराइयाँ<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/|title=कुरूतियों से कराया रूबरू|website=राजस्थान पत्रिका|publisher=[[राजस्थान पत्रिका]] |accessdate=30 मई 2017}}</ref>हैं जिनके कारण सम्पूर्ण समाज को आर्थिक, सामाजिक व प्राकृतिक समस्याओं का सामना करना पड़ता है। समाज में व्याप्त इन व्याधियों को जड़ से मिटाने के लिये तेजपाल सिंह ने कई प्रयास किए।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=सामाजिक कार्यकर्ता तेजपाल सिंह धामा|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात बुक्स|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> [[कृषि विज्ञान]] में स्नातकोत्तर उपाधि प्राप्त करने वाले धामा [[भारत में जातिवाद|जाति प्रथा]] के नाम पर फैलाई जा रही कुरीतियों के घोर विरोधी रहे हैं।<ref>साहित्य कोश, भाग-1, लेखक डॉ. रामरतन शर्मा, हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, १९८६, पृष्ठ 123</ref>उन्होंने स्वयं भी अन्तर्जातीय [[विवाह]] किया। इसके अतिरिक्त उन्होंने बच्चों के लिये ''सार्वजनिक पुस्तकालय'' और ''युवा विकास परिषद'' की स्थापना की। युवा विकास परिषद् के माध्यम से उन्होंने दुर्व्यसन, पशु पक्षी संरक्षण व अस्पृश्यता मुक्ति जैसे कार्यक्रम भी चलाये हैं।<ref>तेजपाल सिंह धामा की साहित्य साधना, लेखक अवधेश कुमार चौबे, संस्करण 1986, सागर प्रकाशन, मुकेश नगर, शाहदरा दिल्ली—32, पृष्ठ 135</ref> == सम्मान == * इम्वा अवार्ड 2016<ref>{{cite web|url=http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|title=तेजपाल को इम्वा अवॉर्ड|website=www.crimehilore.in|publisher=www.crimehilore.in|accessdate=16 मई 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225526/http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> * संस्कृति मनीषी सम्मान 2016<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|title=साहित्य हमेशा जीवित रहता है : डॉ. महेश शर्मा|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170522140453/http://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|archive-date=22 मई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|title=साहित्यकार तेजपाल को मिला संस्कृति मनीषी सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065800/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|title=प्रख्यात इतिहासकार 'धामा' को संस्कृति मनीषी सम्मान|website=www.thearyasamaj.org|publisher=www.thearyasamaj.org|accessdate=26 मई 2017|archive-date=28 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928055654/http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|url-status=dead}}</ref> * वीरांगना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|title=साहित्यकार तेजपाल को 'वीरागना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान'|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707123651/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> * ‘रेड ऐंड व्हाइट गोल्ड अवॉर्ड’, ‘दीनदयाल उपाध्याय सम्मान’, ‘साहित्यश्री सम्मान’, 'सिंह सपूत' की उपाधि<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|title=खेकड़ा के लाल को अमृतसर में 'सिंह सपूत' उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=28 जनवरी 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707093343/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>, ‘देवगुरु बृहस्पति सम्मान’ सहित इन्हें अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित किया जा चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात प्रकाशन|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|title=उत्कृष्ट लेखन के लिए तेजपाल सिंह धामा सम्मानित|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065758/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|title=साहित्यकार तेजपाल धामा का शामली में सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=1 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505134936/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:सामाजिक कार्यकर्ता]] 29hmmc9idfn4s48ij9vxsg85gk7gyjn 6595707 6595703 2026-08-05T10:15:16Z ~2026-43177-52 940490 अपडेट 6595707 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]]--> | नाम = तेजपाल सिंह 'धामा' | image = Tejpal Dhama.tif | image_size = thumb|150px | caption = तेजपाल सिंह 'धामा' | pseudonym = 'धामा' | birth_date = {{birth date and age|1971|01|02|df=y}} | birth_place = नगर [[खेकड़ा]] जिला [[बागपत]], [[उत्तर प्रदेश]], ([[भारत]]) | death_date = | occupation = अवकाशप्राप्त [[पत्रकारिता]] संपादक, स्वतन्त्र लेखन | death_place = | genre = कविता, लेख, फिल्म पटकथा लेखन, निबन्ध, शोध एवं ऐतिहासिक उपन्यास | movement = | subject = [[हिंदी साहित्य|हिन्दी साहित्य]], [[इतिहास]] व [[राजनीति]] | alma_mater = | notablework = हमारी विरासत, अ​ग्नि की लपटें, गौ का गौरव (ऐतिहासिक शोध) एवं स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास | nationality = [[भारतीय]] | ethnicity = [[हिन्दू]] | children = प्रज्ञा आर्य (दत्तक पुत्री)<ref>{{cite web|url=http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|title=प्रज्ञा आर्य की पेशी|website=आर्य नीति|publisher=[[आर्य नीति]]|accessdate=25 नवंबर 2018|archive-date=7 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107033626/http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|url-status=dead}}</ref> | influenced = | signature = | awards = [[संस्कृति मनीषी|संस्कृति मनीषी सम्मान]] एवं [[रेड एंड व्हाइट ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड|ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड]] }} '''तेजपाल सिंह धामा''' (जन्म: 2 जनवरी 1971) पत्रकार<ref>{{cite web|url=http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|title=पत्रकारिता पर धामा के शोध ग्रंथ का ऐतिहासिक खुलासा|website=hindi.webdunia.com|publisher=वेबदुनिया एवं वार्ता न्यूज एजेंसी|accessdate=27 जून 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150323002715/http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|archive-date=23 मार्च 2015|url-status=dead}}</ref>, [[हिन्दी]] के लेखक एवं सामाजिक कार्यकर्ता हैं। 'हमारी विरासत' (शोध-ग्रंथ) उनकी चर्चित रचना है। इन्होंने हैदराबाद से प्रकाशित स्वतंत्र वार्ता एवं दिल्ली से प्रकाशित दैनिक जागरण एवं दैनिक [[वीर अर्जुन]] <ref>{{cite web|url=http://www.virarjun.com/news-389118|title=वीर अर्जुन के उप संपादक 'धामा' की पुस्तक आडवाणी द्वारा विमोचित|website=दैनिक वीर अर्जुन|publisher=[[वीर अर्जुन]]|accessdate=30 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140948/http://www.virarjun.com/news-389118|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref> के संपादकीय विभागों में दशकों तक कार्य किया। वे मुख्यतः [[इतिहास]] पर लिखने वाले साहित्यकार<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|title=क्रांतिकारी इतिहासकार की उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135040/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> हैं जिनकी [[इतिहास]] से सम्बन्धित कई पुस्तकें छप चुकी हैं। शहीदों पर लिखने<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title= आजाद हिंद फौज की पहली महिला जासूस के विषय में धामा का खुलासा |website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=नवभारत टाइम्स|accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref> के कारण इन्हें 2017 में संस्कृति मंत्रालय भारत सरकार ने संस्कृति मनीषी पुरस्कार से सम्मानित किया है। 21 मई 2025 में एक दुर्घटना में उनकी मृत्यु हो गई।<ref><nowiki>{{cite web|url=</nowiki>https://www.amarujala.com/delhi-ncr/noida/men-death-in-road-accident-grnoida-news-c-23-1-vns1013-62676-2025-05-21%7Ctitle=तेजपाल सिंह की मृत्यु|website=अमर उजाला|publisher=अमर उजाला|accessdate=21 मई 2025|</ref> ==जीवन परिचय== तेजपाल सिंह धामा का जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के [[बागपत जिला|बागपत जिले]] के [[खेकड़ा]] नगर में हुआ था। कई समचार पत्रों में उप संपादक के अलावा तेजपाल सिंह धामा [[हिन्द पॉकेट बुक्स]] के वरिष्ठ संपादक<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/delhi-ncr/books-of-sachin-hitler-and-malala-in-world-book-fair|title=संपादक धामा का वक्तव्य|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=18 फरवरी 2014}}</ref> भी रहे। पेंगुइन रैंडम हाउस में एडिटर के रूप में भी अपनी सेवाएं दी। इन्होंने नीरा आर्य समेत कई स्वतंत्रता सेनानियों के साक्षात्कार लिए एवं उन पर लेखन कार्य किया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-azad-hind-fauj-first-female-spy-neera-arya-save-netaji-subhash-chand-bose-life-sacrificed-her-husband-jagran-special-22672714.html|title=स्वतंत्रता सेनानी की मदद|website=जागरण|publisher=www.jagran.com|accessdate=30 सितंबर 2022}}</ref> नीरा आर्य के जन्मस्थल खेकड़ा, बागपत में तेजपाल सिंह धामा ने व्यक्तिगत रूप से 70 लाख रुपए<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/raised-the-demand-for-the-memorial-of-veeranga-nira-arya-kahkra-news-mrt5717087147|title=नीरा आर्या का खेकड़ा में बनेगा स्मारक और संग्रहालय|website=www.amarujala.com|publisher= अमर उजाला|accessdate=2 जनवरी 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ddnews.gov.in/hi/Memorial%20first%20female%20detective%20Neera%20Arya%20ready|title=पहली महिला जासूस नीरा आर्य का स्मारक बनकर तैयार|website=ddnews.gov.in|publisher=डीडी न्यूज|accessdate=16 जनवरी 2024}}</ref> खर्च करके नीरा आर्य स्मारक की स्थापना की है, जिसमें एक भव्य पुस्तकालय भी है। खेकड़ा में वीरांगना नीरा आर्य की प्रतिमा के साथ-साथ 300 से अधिक स्वतंत्रता सेनानियों की जनकारी भी तेजपाल सिंह धामा द्वारा संग्रहित की गई है।<ref>{{cite web|url=https://panchjanya.com/2024/01/27/316069/bharat/country-first-female-detective-received-honour//|title=देश की पहली महिला जासूस को मिला सम्मान|website=panchjanya.com|publisher=पांचजन्य|accessdate=27 जनवरी 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/literature/sahitya-sansar-neera-arya-first-lady-spy-of-azad-hind-fauj-smarak-pustakalaya-chandraprakash-dwivedi-chandraprakash-dwivedi-khekra-in-baghpat-8024277.html/|title=महिला जासूस का स्मारक उद्घाटित, महेश योगी को सम्मान|website=hindi.news18.com|publisher=न्यजू 18|accessdate=28 जनवरी 2024}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>नीरा आर्य स्मारक के परिसर में निरक्षर होते हुए शिक्षा को बढ़ावा देने वाली सीताकौर देवी की प्रतिमा भी तेजपाल सिंह द्वारा स्थापित की गई है। == लेखन == अब तक उनके 35 ऐतिहासिक उपन्यास, 5 काव्य संग्रह, 1 महाकाव्य और विविध विषयों की कुछ अन्य पुस्तकें छप चुकी चुकी हैं। उनकी प्रथम काव्य रचना ''आँधी और तूफान'' है। तत्पश्चात् उन्होंने एक उपन्यास ''शान्ति मठ'' लिखा, जो एक सम्पादक ने अपने साप्ताहिक पत्र में उसे श्रृंखलाबद्ध प्रकाशित किया।<ref>हिन्दी साहित्य का गौरवशाली इतिहास, लेखिका फरहाना ताज,हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, पृष्ठ 98</ref>गायत्री कमलेश्वर के अनुरोध पर प्रख्यात लेखक कमलेश्वर की अंतिम एवं अधूरी पुस्तक इन्होंने ही पूरी की,<ref>{{cite web|url=https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|title=कमलेश्वर की अंतिम अधूरी रचना पूरी की|website=jivani.org|publisher=jivani.org|accessdate=10 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142423/https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref>जो हिन्द पाकेट बुक्स<ref>{{cite web|url=http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|title=हिन्द पाकेट बुक्स के श्रेष्ठ लेखकों की सूची में धामा|website=avnpost.com|publisher=avnpost.com|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705121350/http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|archive-date=5 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|title=प्रख्यात लेखकों की सूची में धामा|publisher=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707095711/http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref>से 'अंतिम सफर' के नाम से प्रकाशित हुई और बेस्ट सैलर रही। इन्होंने राजस्थान की दस प्रमुख रानियों पर खोजपरक उपन्यासों की एक श्रृंखला भी लिखी है, जिसमें रानी पद्मिनी पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|title=अनूप जलोटा ने किया अग्नि की लपटें का विमोचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707201608/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>अग्नि की लपटें,<ref>{{cite web|url=http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|title=तेजपाल सिंह धामा ने रानी पद्मिनी पर किया शोध|website=indiagatenews.com|publisher=इंडियागेट न्यूज|accessdate=16 नवंबर 2017|archive-date=18 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918231235/http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|url-status=dead}}</ref>रानी कर्मदेवी पर अजेय अग्नि, रानी चंपा पर ठंडी अग्नि इत्यादि हैं। इनकी ये पुस्तकें देशभर खासकर राजस्थान में काफी चर्चित रही हैं। इतिहास पर आधारित कई [[उपन्यास]]<ref>{{cite web|url=http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|title=धामा के उपन्यास भाग्यनगर का कैदी की समीक्षा|website=dainiktribuneonline.com|publisher=दैनिक ट्रिब्यून, चंडीगढ़|accessdate=27 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100713045131/http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|archive-date=13 जुलाई 2010|url-status=live}}</ref>भी अनेक प्रकाशनों से प्रकाशित हुए हैं। 'हमारी विरासत' के अतिरिक्त ''पृथ्वीराज चौहान एक पराजित विजेता'' इनका चर्चित [[उपन्यास]] है। डोमिनीक लापिएर एवं लैरी कॉलिन्स समेत इन्होंने कई चर्चित विदेशी लेखकों की इतिहास से संबद्ध पुस्तकों का हिन्दी अनुवाद भी किया।<ref>{{cite web|url=http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|title=तेजपाल सिंह धामा द्वारा अनुवादित फ्रीडम एट मिडनाइट के हिन्दी अनुवाद की समीक्षा|website=aajtak.intoday.in|publisher=[[इण्डिया टुडे|इंडिया टुडे]]|accessdate=5 अगस्त 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808072510/http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|archive-date=8 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> यह राष्ट्रवादी विचारधारा के व्यक्ति हैं। इसलिए जब प्रख्यात कलाकार एमएफ हुसैन ने भारत माता की विवादित पेंटिंग बनाई तो ये एमएफ हुसैन से उलझ पड़े थे।<ref>{{cite web|url=https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|title=पत्रकार जब हुसैन से उलझ पड़ा|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|publisher=[[newsdnntv]]|accessdate=25 सितंबर 2019|archive-date=8 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191108044741/https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.samacharjagat.com/news/day-special/birthday-special-mf-hussain-88659|title=किस बॉलीवुड एक्ट्रेसेस के दीवाने थे मशहूर पेंटर एमएफ हुसैन और पत्रकार हुसैन से क्यों उलझे?|website=samacharjagat|publisher=[[समाचार जगत]] |accessdate=17 सितंबर 2016}}</ref> किशोर अवस्था में ये अनेक स्वतंत्रता सेनानियों नीरा आर्य<ref>{{cite web|url=https://www.jatjagran.com/the-complete-saga-of-indias-first-detective-captain-neera-arya/|title=तेजपाल सिंह धामा ने किया था फ्रीडम फाइटर का अंतिम संस्कार|website=www.jatjagran.com|publisher=जाट जागरण|accessdate=30 मार्च 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title=जब पत्रकारों ने दी स्वतंत्रता सेनानी को अंतिम विदाई|website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=[[नवभारत टाइम्स]] |accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|title=पत्रकारों ने किया था नीरा का अंतिम संस्कार|website=adhikrutmarathi.in|publisher=अधिकृत मराठी|accessdate=12 अप्रैल 2021|archive-date=12 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412042440/https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|url-status=dead}}</ref>, मन्मथनाथ गुप्त, गुरुदत्त, बलराज मधोक, रामगोपाल सालवाले, सरस्वती राजामणि, लक्ष्मी सहगल इत्यादि से मिले और उनके संस्मरणों के आधार पर गुमनाम क्रांतिकारी नामक वृहद ग्रंथ का लेखन किया। == फिल्म एवं नाट्य मंचन == तेजपाल सिंह धामा फिल्म लेखन एवं नाट्य मंचन के क्षेत्र में भी सक्रिय रहे थे। जायसी के पदमावत के अलावा<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|title=पद्मावत फिल्म की कहानी धामा के उपन्यास पर आधारित|website=timesnownews.com|publisher=टाइम्स नाउ न्यूज, मुंबई|accessdate=23 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135019/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इनके उपन्यास अग्नि की लपटो <ref>{{cite web|url=http://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|title=साजिश के तहत हुआ पद्मावत फिल्म का विरोध|website=hindi.nyoooz.com|publisher=हिन्दी न्यूज देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155944/https://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|title=पद्मावत फिल्म का विरोध एक साजिश|website=amarujala.com|publisher=[[अमर उजाला]] देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225548/https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>के आधार<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|title=भंसाली ने खरीदे थे राइट्स|website=timesnownews.com|publisher=[[timesnownews.com]]|accessdate=29 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155456/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|title='अग्नि की लपटों' से निकली है 'पद्मावती'|website=jagran.com|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=8 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065729/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>ही भंसाली ने अपनी विवादित फिल्म पदमावत् का निर्माण किया है। <ref>{{cite web|url=http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|title='पद्मावती' के लिए शोध के अधिकार खरीदे|website=univarta.com|publisher=[[यूनीवार्ता]]|accessdate=3 नवंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220142258/http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|archive-date=20 दिसंबर 2016|url-status=dead}}</ref>इन्होंने आरोप लगाया था कि संजय लीला भंसाली ने पद्मावत फिल्म के लिए उनके उपन्यास के लिए कापीराइट लिए हैं, लेकिन अब वे कहानी को काल्पनिक बता रहे हैं,<ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|title=एक लेखक ने भंसाली पर लगाया आरोप|website=hindi.news18.com|publisher=[[न्यूज 18]]|accessdate=17 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135009/https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref> जब​कि पद्मिनी इतिहास का हिस्सा हैं। लेकिन फिल्म जब रिलीज हुई थी, तो तब उसमें इनका नाम पर्दे पर दिया<ref>{{cite web|url=http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|title=तेजपाल सिंह धामा से साक्षात्कार, सुनीत निगम द्वारा|publisher=युगवार्ता, मासिक|accessdate=4 मार्च 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225713/https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|title=भंसाली ने दिया स्पेशल थैंक्स|website=kollywoodtoday.net|publisher=कोलीवुड टूडे, तमिल मासिक|accessdate=24 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128165633/http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|archive-date=28 जनवरी 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने पाकिस्तानी अभिनेत्री वीना मलिक के लिए भी फिल्म का लेखन किया है और जब वे गायब हो गई तो इन्होंने ही खुलासा किया था कि वे गायब नहीं हुई हैं, यह गलत खबर है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|title=वीना मलिक मुंबई में : तेजपाल|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 दिसंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065703/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> दयानंद सरस्वती पर आधारित टीवी सीरियल की वन लाइन स्टोरी, एवं कुछ एपिसोड इन्होंने लिखे थे।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|title=बाबा रामदेव से टीवी सीरियल पर चर्चा|website=दैनिक जगरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=22 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528215605/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|archive-date=28 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|title=रामदेव के विद्रोही सन्यासी में राष्ट्रवाद का हठयोग|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 अक्टूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529054036/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|archive-date=29 मई 2018|url-status=live}}</ref>इन्होंने कई नाटकों का लेखन भी किया, जो देशभर में विभिन्न जगह मंचन किए गए। परमार्थ निकेतने में गंगा किनारे साधु—संतों के लिए इनके एक नाटक का विशेष मंचन <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=नाटक की शानदार प्रस्तुति पर लेखक सम्मानित|website=दैनिक अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>सुनील चौहान के निर्देशन में किया गया।<ref>{{cite web|url=http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|title=तेजपाल धामा लिखित नाटक से भावुक हुए साधु संत!|website=webvarta.com|publisher=वेबवार्ता, न्यूज एजेंसी|accessdate=17 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613160554/http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|archive-date=13 जून 2018|url-status=live}}</ref>इससे पहले श्रीराम सेंटर, दिल्ली में भी इस नाटक का मंचन इन्होंने किया, जिसे इंसानियत का संदेशवाहक बताया गया।<ref>{{cite web|url=http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|title=धामा के नाटक में इंसानियत की मिसाल पेश|website=vohnews.com|publisher=vohnews.com|accessdate=26 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225629/http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने उर्दू लेखिका फरहाना ताज<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|title=फरहाना ताज के जीवन पर फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140552/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|archive-date=12 जून 2018|url-status=live}}</ref>की आत्मकथा पर आधारित भी एक बहुचर्चित नाटक<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|title=घर वापसी नाटक का मंचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> लिखा, जिसका देश के विभिन्न शहरों हैदराबाद, तेलंगाना, गुड़गांव, हरियाणा,<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/ghar+vapasi+natak+ne+vedo+ki+or+lautane+ka+sandesh+diya-newsid-131518076|title=नाटक ने दिया वेदों की ओर लौटने का संदेश|website=dailyhunt.in|publisher=[[dailyhunt.in]]|accessdate=19 अगस्त 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|title=वेदों की ओर लौटने का संदेश दिया|website=वेबवार्ता|publisher=[[webvarta.com]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090814/https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|title=नाटक का मंचन|website=वाइरल सच|publisher=[[www.viralsach.online]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|title=सुशांत लोक, हरियाणा में नाटक ने लोगों को किया भावुक|website=न्यूज अप टू डेट|publisher=[[newsup2date.com]]|accessdate=26 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref>ऋषिकेश, उत्तराखंड,<ref>{{cite web|url=http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|title=ऋषिकेश में नाटक का मंचन|website=आज का आदित्य|publisher=[[www.aajkaaditya.in]]|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=खेकड़ा के साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>श्रीराम सेंटर मंडी हाउस, दिल्ली आदि जगहों पर मंचन हो चुका है। जयपुर अंतर्राष्ट्रीय फिल्म फेस्टिवल (जिफ) 2020 में तेजपाल सिंह धामा को सिने जगत की मु​ख्य हस्तियों संग वक्ता के रूप में<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/patrika-plus/jiff-will-be-buzzing-with-film-personalities-like-tigmanshu-piyush-misra-5623499/?fbclid=IwAR1RyBWepdp1_gOlK3xbCVqe-A7AlJAxMBJPZmbvEej8ua9me7QfsfDptXE/|title=तिग्मांशु धूलिया, पीयूष मिश्रा संग तेजपाल जिफ में आमंत्रित|website=www.patrika.com|publisher=राजस्थान पत्रिका|accessdate=10 जनवरी 2020}}</ref> आमंत्रित किया<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/jayapur+philm+phestival+me+vishisht+atithi+vakta+honge+dhama-newsid-153633664|title=जयपुर फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि-वक्ता होंगे धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> गया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-film-festival-19850474.html?fbclid=IwAR0Sgdyczsok3wy2qIkX40VdSjXwmSkiTUBPZglNYtJCiBUSDZwACJS7Xfs|title=फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि होंगे तेजपाल|website=www.jagran.co|publisher=दैनिक जागरण|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> जिफ की शुरूआत<ref>{{cite web|url=https://www.khaskhabar.com/local/rajasthan/jaipur-news/news-the-film-chiri-balla-will-tell-the-legacy-of-rajasthan-news-hindi-1-424544-KKN.html?fbclid=IwAR1L4uhmSRB6uWLX-Al8Syv1Kw6mejI5fT1Oi9Y1x-8pcYSnuRXF-2Hxid8|title=राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला|website=www.khaskhabar.com|publisher=खास खबर|accessdate=15 जनवरी 2020}}</ref> राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला से हुई। यहां धामा ने कहा कि हॉलीवुड<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/bolivud+philmo+se+bharatiy+sanskriti+ki+or+aakarshit+ho+raha+holivud+dhama-newsid-160463702?fbclid=IwAR3zmxMiYFEI_sYOhJIIZH4d90VLUcBuvkmDtf2UNhNTNfPqdDUvVWFAdvY |title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड : धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित<ref>{{cite web|url=http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1&pgnum=14&edcode=71&pagedate=2020-01-21&type&fbclid=IwAR0VKAWUiM8t5TxWlgyraXTUV67hw4GbR3gkYwUUp3i33xIxD_avVEARdNI|title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड|website=epaper.viraatvaibhav.com|publisher=दैनिक विराट वैभव|accessdate=20 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630140154/http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1|archive-date=30 जून 2017|url-status=dead}}</ref> हो रहा है। फिल्म से जुड़ी हस्तियों के संग अग्नि की लपटें के लेखक <ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=70640&fbclid=IwAR01Okd-aJyAjCcLjAc7bA0J1bghOGTk_4NTTqolA0Pb88aOFT1BVGsAwNE |title= अभिनेता अखिलेश पांडे ने तेजपाल से भेंट की|website=jogiexpress.com|publisher=जोगी एक्सप्रेस|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने अपने लेखन की सफलता का श्रेय अपनी पत्नी की प्रेरणा को दिया। तेजपाल सिंह धामा ने बॉलीवुड फिल्म निर्माता के तौर पर अपनी पहली फिल्म एक पीड़िता प्रज्ञा आर्य <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/pragya-arya-will-appear-in-the-film-ghar-chalo-na-papa-kahkra-news-mrt5022462166|title=घर चलो ना पापा फिल्म में दिखाई देगी प्रज्ञा आर्य |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=20 सितंबर 2020}}</ref> के जीवन पर आधारित घर चलो ना पापा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/javed-saeed-to-sing-song-in-ghar-chalo-na-papa-movie-baghpat-news-mrt5005372118|title=‘घर चलो ना पापा’ फिल्म में गाना गाएगा जावेद सईद |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=11 सितंबर 2020}}</ref> का निर्माण किया। जो 25 दिसंबर 2020 को रिलीज<ref>{{cite web|url=https://thebilasatimes.com/?p=1726|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=thebilasatimes.com|publisher=the bilasa times|accessdate=23 दिसंबर 2020}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=vandananews.in|publisher=vandana news|accessdate=23 दिसंबर 2020|archive-date=22 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922000451/https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|url-status=dead}}</ref>की गई। धामा ने दूसरी फिल्म पंडित रामप्रसाद बिस्मिल : सन आफ आर्यवर्त' का निर्माण किया। इस फिल्म में रामप्रसाद बिस्मिल का किरदार आयुष्य शर्मा ने निभाया है, जबकि बिस्मिल के मित्र अशफाक उल्ला का किरदार कपिल दांगी<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ashfaq-in-a-film/|title=बिस्मिल पर बनने वाली फिल्म में कपिल अशफाक के रूप में |website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=5 नवंबर 2020}}</ref> ने अदा किया है। चंद्रशेखर आजाद का किरदार छत्तीसगढ़ के सुपरस्टार अखिलेश पांडे ने अदा किया है।<ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=96990/|title=चंद्रशेखर आजाद से मिला नन्हा फैन शिवम |website=jogiexpress.com|publisher=दैनिक जोगी एक्सप्रेस |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म में काफी भावुक दृश्य दर्शाए गए हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.ajeybharat.com/2020/11/blog-post_21.html|title=फांसी की ओर बढ़ते बिस्मिल को देख रो पड़े लोग |website=ajeybharat.com|publisher=अजय भारत |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म की शूटिंग मुजफ्फरनगर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-went-in-gurukul-the-films-short-story-on-the-life-of-ramprasad-bismil-21083214.html |title=गुरुकुल में हुई रामप्रसाद बिस्मिल के जीवन पर फिल्म की शूटिंग|website=jagran.com|publisher=दैनिक जागरण |accessdate=20 नवंबर 2020}}</ref>,बागपत<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ramprasad-bismil/ |title=रामप्रसाद बिस्मिल: सन आफ आर्यवर्त हिन्दी फिल्म की शूटिंग पूरी|website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref>, खेकड़ा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/khekra-s-child-artist-tamanna-will-be-seen-in-a-bollywood-movie-kahkra-news-mrt5113556199 |title=बॉलीवुड मूवी रामप्रसाद बिस्मिल में खेकड़ा की बाल कलाकार तमन्ना भी|website=amarujala.com|publisher=अमर उजाला |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref>, हापुड, दिल्ली, आगरा आदि स्थलों पर हुई। यह फिल्म रामप्रसाद बिस्मिल की 125वीं जयंती पर रिलीज की गई। <ref>{{cite web|url=https://republicbharatnews24.com/3442/|title=रामप्रसाद बिस्मिल पर आधारित फिल्म ओटीटी पर रिलीज|website=republicbharatnews24.com/|publisher=रिपब्लिक भारत|accessdate=11 जून 2021|archive-date=30 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830061633/https://republicbharatnews24.com/3442/|url-status=dead}}</ref> इसके बाद इसका विभिन्न टीवी चैनलों पर प्रसारण हो चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.naidunia.com/chhattisgarh/bilaspur-akhilesh-will-be-seen-in-the-role-of-chandrashekhar-azad-7003536|title=बिस्मिल पर आधारित फिल्म का प्रसारण 15 अगस्त 2021 को |website=www.naidunia.com|publisher=Nai Duniya |accessdate=14 अगस्त 2021}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने फिल्मों के प्रसारण एवं मार्केटिंग के लिए आर्यखंड टेलीविजन प्राइवेट लिमिटेड कंपनी भी स्थापित की है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tejpal-and-krishnapal-made-arykhand-tv-21556427.html|title=तेजपाल और कृष्णपाल ने बनाया आर्यखंड टीवी |website=https: www.jagran.com|publisher=jagran |accessdate=13 अप्रैल 2021}}</ref> तेजपाल​ सिंह धामा ने फिल्म निर्माता के तौर पर आजादी के बाद सबसे बड़े धर्मपरिवर्तन मीनाक्षीपुरम काण्ड पर वैदेही फिल्म<ref>{{cite web|url=https://newsdnntv.com/news/hindi-film-vaidehi-shooting-starts-change-of-religion|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=न्यूजडीएनएनटीवी|publisher=[[www.newsdnntv.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/bagpat/story-shooting-of-hindi-film-vaidehi-started-in-khekra-7436488.html|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=हिन्दुस्तान|publisher=[[www.livehindustan.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|title=वैदेही फिल्म क्यों है ख़ास|website=समर इंडिया लाइव|publisher=[[samarindialive.in]]|accessdate=3 दिसंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|url-status=dead}}</ref> एवं सामाजिक परिवर्तन पर आधारित अधकटा अधकटा रूख<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-muzaffarnagar-s-pooja-tomar-won-gold-belt-in-mixed-martial-arts-in-dubai-23217558.html|title=रुढ़िवादी लोगों ने ली थी सौम्या आर्य की जान, उनके जीवन पर बन रही है फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[www.jagran.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://upno1news.com/up-6847|title=फिल्म अधकटा रूख की शूटिंग के लिए गुरुकुल विद्यपीठ में हुआ वंदना वाजपेयी के अंतिम गीत का फिल्मांकन|website=यूपी नंबर 1 न्यूज|publisher=[[upno1news.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://upno1news.com/up-6847|url-status=dead}}</ref> फिल्म का निर्माण भी किया। == समाजोत्थान == दुर्व्यसन, अस्पृश्यता, पशु पक्षी हत्या, परावलम्बन और प्रकृति के साथ छेड़छाड़ - ये कुछ ऐसी बुराइयाँ<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/|title=कुरूतियों से कराया रूबरू|website=राजस्थान पत्रिका|publisher=[[राजस्थान पत्रिका]] |accessdate=30 मई 2017}}</ref>हैं जिनके कारण सम्पूर्ण समाज को आर्थिक, सामाजिक व प्राकृतिक समस्याओं का सामना करना पड़ता है। समाज में व्याप्त इन व्याधियों को जड़ से मिटाने के लिये तेजपाल सिंह ने कई प्रयास किए।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=सामाजिक कार्यकर्ता तेजपाल सिंह धामा|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात बुक्स|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> [[कृषि विज्ञान]] में स्नातकोत्तर उपाधि प्राप्त करने वाले धामा [[भारत में जातिवाद|जाति प्रथा]] के नाम पर फैलाई जा रही कुरीतियों के घोर विरोधी रहे हैं।<ref>साहित्य कोश, भाग-1, लेखक डॉ. रामरतन शर्मा, हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, १९८६, पृष्ठ 123</ref>उन्होंने स्वयं भी अन्तर्जातीय [[विवाह]] किया। इसके अतिरिक्त उन्होंने बच्चों के लिये ''सार्वजनिक पुस्तकालय'' और ''युवा विकास परिषद'' की स्थापना की। युवा विकास परिषद् के माध्यम से उन्होंने दुर्व्यसन, पशु पक्षी संरक्षण व अस्पृश्यता मुक्ति जैसे कार्यक्रम भी चलाये हैं।<ref>तेजपाल सिंह धामा की साहित्य साधना, लेखक अवधेश कुमार चौबे, संस्करण 1986, सागर प्रकाशन, मुकेश नगर, शाहदरा दिल्ली—32, पृष्ठ 135</ref> == सम्मान == * इम्वा अवार्ड 2016<ref>{{cite web|url=http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|title=तेजपाल को इम्वा अवॉर्ड|website=www.crimehilore.in|publisher=www.crimehilore.in|accessdate=16 मई 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225526/http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> * संस्कृति मनीषी सम्मान 2016<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|title=साहित्य हमेशा जीवित रहता है : डॉ. महेश शर्मा|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170522140453/http://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|archive-date=22 मई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|title=साहित्यकार तेजपाल को मिला संस्कृति मनीषी सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065800/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|title=प्रख्यात इतिहासकार 'धामा' को संस्कृति मनीषी सम्मान|website=www.thearyasamaj.org|publisher=www.thearyasamaj.org|accessdate=26 मई 2017|archive-date=28 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928055654/http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|url-status=dead}}</ref> * वीरांगना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|title=साहित्यकार तेजपाल को 'वीरागना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान'|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707123651/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> * ‘रेड ऐंड व्हाइट गोल्ड अवॉर्ड’, ‘दीनदयाल उपाध्याय सम्मान’, ‘साहित्यश्री सम्मान’, 'सिंह सपूत' की उपाधि<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|title=खेकड़ा के लाल को अमृतसर में 'सिंह सपूत' उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=28 जनवरी 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707093343/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>, ‘देवगुरु बृहस्पति सम्मान’ सहित इन्हें अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित किया जा चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात प्रकाशन|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|title=उत्कृष्ट लेखन के लिए तेजपाल सिंह धामा सम्मानित|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065758/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|title=साहित्यकार तेजपाल धामा का शामली में सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=1 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505134936/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:सामाजिक कार्यकर्ता]] ilpo220xw1n3sguiz2aswvq8rmecum6 6595710 6595707 2026-08-05T10:23:47Z ~2026-43177-52 940490 छोटा सा अपडेट 6595710 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]]--> | नाम = तेजपाल सिंह 'धामा' | image = Tejpal Dhama.tif | image_size = thumb|150px | caption = तेजपाल सिंह 'धामा' | pseudonym = 'धामा' | birth_date = {{birth date and age|1971|01|02|df=y}} | birth_place = नगर [[खेकड़ा]] जिला [[बागपत]], [[उत्तर प्रदेश]], ([[भारत]]) | death_date = | occupation = अवकाशप्राप्त [[पत्रकारिता]] संपादक, स्वतन्त्र लेखन | death_place = | genre = कविता, लेख, फिल्म पटकथा लेखन, निबन्ध, शोध एवं ऐतिहासिक उपन्यास | movement = | subject = [[हिंदी साहित्य|हिन्दी साहित्य]], [[इतिहास]] व [[राजनीति]] | alma_mater = | notablework = हमारी विरासत, अ​ग्नि की लपटें, गौ का गौरव (ऐतिहासिक शोध) एवं स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास | nationality = [[भारतीय]] | ethnicity = [[हिन्दू]] | children = प्रज्ञा आर्य (दत्तक पुत्री)<ref>{{cite web|url=http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|title=प्रज्ञा आर्य की पेशी|website=आर्य नीति|publisher=[[आर्य नीति]]|accessdate=25 नवंबर 2018|archive-date=7 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107033626/http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|url-status=dead}}</ref> | influenced = | signature = | awards = [[संस्कृति मनीषी|संस्कृति मनीषी सम्मान]] एवं [[रेड एंड व्हाइट ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड|ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड]] }} '''तेजपाल सिंह धामा''' (जन्म: 2 जनवरी 1971) पत्रकार<ref>{{cite web|url=http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|title=पत्रकारिता पर धामा के शोध ग्रंथ का ऐतिहासिक खुलासा|website=hindi.webdunia.com|publisher=वेबदुनिया एवं वार्ता न्यूज एजेंसी|accessdate=27 जून 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150323002715/http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|archive-date=23 मार्च 2015|url-status=dead}}</ref>, [[हिन्दी]] के लेखक एवं सामाजिक कार्यकर्ता हैं। 'हमारी विरासत' (शोध-ग्रंथ) उनकी चर्चित रचना है। इन्होंने हैदराबाद से प्रकाशित स्वतंत्र वार्ता एवं दिल्ली से प्रकाशित दैनिक जागरण एवं दैनिक [[वीर अर्जुन]] <ref>{{cite web|url=http://www.virarjun.com/news-389118|title=वीर अर्जुन के उप संपादक 'धामा' की पुस्तक आडवाणी द्वारा विमोचित|website=दैनिक वीर अर्जुन|publisher=[[वीर अर्जुन]]|accessdate=30 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140948/http://www.virarjun.com/news-389118|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref> के संपादकीय विभागों में दशकों तक कार्य किया। वे मुख्यतः [[इतिहास]] पर लिखने वाले साहित्यकार<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|title=क्रांतिकारी इतिहासकार की उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135040/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> हैं जिनकी [[इतिहास]] से सम्बन्धित कई पुस्तकें छप चुकी हैं। शहीदों पर लिखने<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title= आजाद हिंद फौज की पहली महिला जासूस के विषय में धामा का खुलासा |website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=नवभारत टाइम्स|accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref> के कारण इन्हें 2017 में संस्कृति मंत्रालय भारत सरकार ने संस्कृति मनीषी पुरस्कार से सम्मानित किया है। 21 मई 2025 में एक दुर्घटना में उनकी मृत्यु हो गई।<ref><nowiki>{{cite web|url=</nowiki>https://www.amarujala.com/delhi-ncr/noida/men-death-in-road-accident-grnoida-news-c-23-1-vns1013-62676-2025-05-21%7Ctitle=तेजपाल सिंह की मृत्यु|website=अमर उजाला|publisher=अमर उजाला|accessdate=21 मई 2025|</ref> ये परिवार के साथ नीलोनी गांव में रहते थे। ==जीवन परिचय== तेजपाल सिंह धामा का जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के [[बागपत जिला|बागपत जिले]] के [[खेकड़ा]] नगर में हुआ था। कई समचार पत्रों में उप संपादक के अलावा तेजपाल सिंह धामा [[हिन्द पॉकेट बुक्स]] के वरिष्ठ संपादक<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/delhi-ncr/books-of-sachin-hitler-and-malala-in-world-book-fair|title=संपादक धामा का वक्तव्य|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=18 फरवरी 2014}}</ref> भी रहे। पेंगुइन रैंडम हाउस में एडिटर के रूप में भी अपनी सेवाएं दी। इन्होंने नीरा आर्य समेत कई स्वतंत्रता सेनानियों के साक्षात्कार लिए एवं उन पर लेखन कार्य किया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-azad-hind-fauj-first-female-spy-neera-arya-save-netaji-subhash-chand-bose-life-sacrificed-her-husband-jagran-special-22672714.html|title=स्वतंत्रता सेनानी की मदद|website=जागरण|publisher=www.jagran.com|accessdate=30 सितंबर 2022}}</ref> नीरा आर्य के जन्मस्थल खेकड़ा, बागपत में तेजपाल सिंह धामा ने व्यक्तिगत रूप से 70 लाख रुपए<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/raised-the-demand-for-the-memorial-of-veeranga-nira-arya-kahkra-news-mrt5717087147|title=नीरा आर्या का खेकड़ा में बनेगा स्मारक और संग्रहालय|website=www.amarujala.com|publisher= अमर उजाला|accessdate=2 जनवरी 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ddnews.gov.in/hi/Memorial%20first%20female%20detective%20Neera%20Arya%20ready|title=पहली महिला जासूस नीरा आर्य का स्मारक बनकर तैयार|website=ddnews.gov.in|publisher=डीडी न्यूज|accessdate=16 जनवरी 2024}}</ref> खर्च करके नीरा आर्य स्मारक की स्थापना की है, जिसमें एक भव्य पुस्तकालय भी है। खेकड़ा में वीरांगना नीरा आर्य की प्रतिमा के साथ-साथ 300 से अधिक स्वतंत्रता सेनानियों की जनकारी भी तेजपाल सिंह धामा द्वारा संग्रहित की गई है।<ref>{{cite web|url=https://panchjanya.com/2024/01/27/316069/bharat/country-first-female-detective-received-honour//|title=देश की पहली महिला जासूस को मिला सम्मान|website=panchjanya.com|publisher=पांचजन्य|accessdate=27 जनवरी 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/literature/sahitya-sansar-neera-arya-first-lady-spy-of-azad-hind-fauj-smarak-pustakalaya-chandraprakash-dwivedi-chandraprakash-dwivedi-khekra-in-baghpat-8024277.html/|title=महिला जासूस का स्मारक उद्घाटित, महेश योगी को सम्मान|website=hindi.news18.com|publisher=न्यजू 18|accessdate=28 जनवरी 2024}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>नीरा आर्य स्मारक के परिसर में निरक्षर होते हुए शिक्षा को बढ़ावा देने वाली सीताकौर देवी की प्रतिमा भी तेजपाल सिंह द्वारा स्थापित की गई है। == लेखन == अब तक उनके 35 ऐतिहासिक उपन्यास, 5 काव्य संग्रह, 1 महाकाव्य और विविध विषयों की कुछ अन्य पुस्तकें छप चुकी चुकी हैं। उनकी प्रथम काव्य रचना ''आँधी और तूफान'' है। तत्पश्चात् उन्होंने एक उपन्यास ''शान्ति मठ'' लिखा, जो एक सम्पादक ने अपने साप्ताहिक पत्र में उसे श्रृंखलाबद्ध प्रकाशित किया।<ref>हिन्दी साहित्य का गौरवशाली इतिहास, लेखिका फरहाना ताज,हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, पृष्ठ 98</ref>गायत्री कमलेश्वर के अनुरोध पर प्रख्यात लेखक कमलेश्वर की अंतिम एवं अधूरी पुस्तक इन्होंने ही पूरी की,<ref>{{cite web|url=https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|title=कमलेश्वर की अंतिम अधूरी रचना पूरी की|website=jivani.org|publisher=jivani.org|accessdate=10 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142423/https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref>जो हिन्द पाकेट बुक्स<ref>{{cite web|url=http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|title=हिन्द पाकेट बुक्स के श्रेष्ठ लेखकों की सूची में धामा|website=avnpost.com|publisher=avnpost.com|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705121350/http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|archive-date=5 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|title=प्रख्यात लेखकों की सूची में धामा|publisher=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707095711/http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref>से 'अंतिम सफर' के नाम से प्रकाशित हुई और बेस्ट सैलर रही। इन्होंने राजस्थान की दस प्रमुख रानियों पर खोजपरक उपन्यासों की एक श्रृंखला भी लिखी है, जिसमें रानी पद्मिनी पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|title=अनूप जलोटा ने किया अग्नि की लपटें का विमोचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707201608/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>अग्नि की लपटें,<ref>{{cite web|url=http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|title=तेजपाल सिंह धामा ने रानी पद्मिनी पर किया शोध|website=indiagatenews.com|publisher=इंडियागेट न्यूज|accessdate=16 नवंबर 2017|archive-date=18 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918231235/http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|url-status=dead}}</ref>रानी कर्मदेवी पर अजेय अग्नि, रानी चंपा पर ठंडी अग्नि इत्यादि हैं। इनकी ये पुस्तकें देशभर खासकर राजस्थान में काफी चर्चित रही हैं। इतिहास पर आधारित कई [[उपन्यास]]<ref>{{cite web|url=http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|title=धामा के उपन्यास भाग्यनगर का कैदी की समीक्षा|website=dainiktribuneonline.com|publisher=दैनिक ट्रिब्यून, चंडीगढ़|accessdate=27 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100713045131/http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|archive-date=13 जुलाई 2010|url-status=live}}</ref>भी अनेक प्रकाशनों से प्रकाशित हुए हैं। 'हमारी विरासत' के अतिरिक्त ''पृथ्वीराज चौहान एक पराजित विजेता'' इनका चर्चित [[उपन्यास]] है। डोमिनीक लापिएर एवं लैरी कॉलिन्स समेत इन्होंने कई चर्चित विदेशी लेखकों की इतिहास से संबद्ध पुस्तकों का हिन्दी अनुवाद भी किया।<ref>{{cite web|url=http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|title=तेजपाल सिंह धामा द्वारा अनुवादित फ्रीडम एट मिडनाइट के हिन्दी अनुवाद की समीक्षा|website=aajtak.intoday.in|publisher=[[इण्डिया टुडे|इंडिया टुडे]]|accessdate=5 अगस्त 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808072510/http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|archive-date=8 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> यह राष्ट्रवादी विचारधारा के व्यक्ति हैं। इसलिए जब प्रख्यात कलाकार एमएफ हुसैन ने भारत माता की विवादित पेंटिंग बनाई तो ये एमएफ हुसैन से उलझ पड़े थे।<ref>{{cite web|url=https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|title=पत्रकार जब हुसैन से उलझ पड़ा|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|publisher=[[newsdnntv]]|accessdate=25 सितंबर 2019|archive-date=8 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191108044741/https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.samacharjagat.com/news/day-special/birthday-special-mf-hussain-88659|title=किस बॉलीवुड एक्ट्रेसेस के दीवाने थे मशहूर पेंटर एमएफ हुसैन और पत्रकार हुसैन से क्यों उलझे?|website=samacharjagat|publisher=[[समाचार जगत]] |accessdate=17 सितंबर 2016}}</ref> किशोर अवस्था में ये अनेक स्वतंत्रता सेनानियों नीरा आर्य<ref>{{cite web|url=https://www.jatjagran.com/the-complete-saga-of-indias-first-detective-captain-neera-arya/|title=तेजपाल सिंह धामा ने किया था फ्रीडम फाइटर का अंतिम संस्कार|website=www.jatjagran.com|publisher=जाट जागरण|accessdate=30 मार्च 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title=जब पत्रकारों ने दी स्वतंत्रता सेनानी को अंतिम विदाई|website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=[[नवभारत टाइम्स]] |accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|title=पत्रकारों ने किया था नीरा का अंतिम संस्कार|website=adhikrutmarathi.in|publisher=अधिकृत मराठी|accessdate=12 अप्रैल 2021|archive-date=12 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412042440/https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|url-status=dead}}</ref>, मन्मथनाथ गुप्त, गुरुदत्त, बलराज मधोक, रामगोपाल सालवाले, सरस्वती राजामणि, लक्ष्मी सहगल इत्यादि से मिले और उनके संस्मरणों के आधार पर गुमनाम क्रांतिकारी नामक वृहद ग्रंथ का लेखन किया। == फिल्म एवं नाट्य मंचन == तेजपाल सिंह धामा फिल्म लेखन एवं नाट्य मंचन के क्षेत्र में भी सक्रिय रहे थे। जायसी के पदमावत के अलावा<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|title=पद्मावत फिल्म की कहानी धामा के उपन्यास पर आधारित|website=timesnownews.com|publisher=टाइम्स नाउ न्यूज, मुंबई|accessdate=23 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135019/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इनके उपन्यास अग्नि की लपटो <ref>{{cite web|url=http://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|title=साजिश के तहत हुआ पद्मावत फिल्म का विरोध|website=hindi.nyoooz.com|publisher=हिन्दी न्यूज देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155944/https://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|title=पद्मावत फिल्म का विरोध एक साजिश|website=amarujala.com|publisher=[[अमर उजाला]] देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225548/https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>के आधार<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|title=भंसाली ने खरीदे थे राइट्स|website=timesnownews.com|publisher=[[timesnownews.com]]|accessdate=29 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155456/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|title='अग्नि की लपटों' से निकली है 'पद्मावती'|website=jagran.com|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=8 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065729/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>ही भंसाली ने अपनी विवादित फिल्म पदमावत् का निर्माण किया है। <ref>{{cite web|url=http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|title='पद्मावती' के लिए शोध के अधिकार खरीदे|website=univarta.com|publisher=[[यूनीवार्ता]]|accessdate=3 नवंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220142258/http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|archive-date=20 दिसंबर 2016|url-status=dead}}</ref>इन्होंने आरोप लगाया था कि संजय लीला भंसाली ने पद्मावत फिल्म के लिए उनके उपन्यास के लिए कापीराइट लिए हैं, लेकिन अब वे कहानी को काल्पनिक बता रहे हैं,<ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|title=एक लेखक ने भंसाली पर लगाया आरोप|website=hindi.news18.com|publisher=[[न्यूज 18]]|accessdate=17 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135009/https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref> जब​कि पद्मिनी इतिहास का हिस्सा हैं। लेकिन फिल्म जब रिलीज हुई थी, तो तब उसमें इनका नाम पर्दे पर दिया<ref>{{cite web|url=http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|title=तेजपाल सिंह धामा से साक्षात्कार, सुनीत निगम द्वारा|publisher=युगवार्ता, मासिक|accessdate=4 मार्च 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225713/https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|title=भंसाली ने दिया स्पेशल थैंक्स|website=kollywoodtoday.net|publisher=कोलीवुड टूडे, तमिल मासिक|accessdate=24 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128165633/http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|archive-date=28 जनवरी 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने पाकिस्तानी अभिनेत्री वीना मलिक के लिए भी फिल्म का लेखन किया है और जब वे गायब हो गई तो इन्होंने ही खुलासा किया था कि वे गायब नहीं हुई हैं, यह गलत खबर है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|title=वीना मलिक मुंबई में : तेजपाल|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 दिसंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065703/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> दयानंद सरस्वती पर आधारित टीवी सीरियल की वन लाइन स्टोरी, एवं कुछ एपिसोड इन्होंने लिखे थे।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|title=बाबा रामदेव से टीवी सीरियल पर चर्चा|website=दैनिक जगरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=22 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528215605/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|archive-date=28 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|title=रामदेव के विद्रोही सन्यासी में राष्ट्रवाद का हठयोग|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 अक्टूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529054036/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|archive-date=29 मई 2018|url-status=live}}</ref>इन्होंने कई नाटकों का लेखन भी किया, जो देशभर में विभिन्न जगह मंचन किए गए। परमार्थ निकेतने में गंगा किनारे साधु—संतों के लिए इनके एक नाटक का विशेष मंचन <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=नाटक की शानदार प्रस्तुति पर लेखक सम्मानित|website=दैनिक अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>सुनील चौहान के निर्देशन में किया गया।<ref>{{cite web|url=http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|title=तेजपाल धामा लिखित नाटक से भावुक हुए साधु संत!|website=webvarta.com|publisher=वेबवार्ता, न्यूज एजेंसी|accessdate=17 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613160554/http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|archive-date=13 जून 2018|url-status=live}}</ref>इससे पहले श्रीराम सेंटर, दिल्ली में भी इस नाटक का मंचन इन्होंने किया, जिसे इंसानियत का संदेशवाहक बताया गया।<ref>{{cite web|url=http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|title=धामा के नाटक में इंसानियत की मिसाल पेश|website=vohnews.com|publisher=vohnews.com|accessdate=26 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225629/http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने उर्दू लेखिका फरहाना ताज<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|title=फरहाना ताज के जीवन पर फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140552/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|archive-date=12 जून 2018|url-status=live}}</ref>की आत्मकथा पर आधारित भी एक बहुचर्चित नाटक<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|title=घर वापसी नाटक का मंचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> लिखा, जिसका देश के विभिन्न शहरों हैदराबाद, तेलंगाना, गुड़गांव, हरियाणा,<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/ghar+vapasi+natak+ne+vedo+ki+or+lautane+ka+sandesh+diya-newsid-131518076|title=नाटक ने दिया वेदों की ओर लौटने का संदेश|website=dailyhunt.in|publisher=[[dailyhunt.in]]|accessdate=19 अगस्त 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|title=वेदों की ओर लौटने का संदेश दिया|website=वेबवार्ता|publisher=[[webvarta.com]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090814/https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|title=नाटक का मंचन|website=वाइरल सच|publisher=[[www.viralsach.online]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|title=सुशांत लोक, हरियाणा में नाटक ने लोगों को किया भावुक|website=न्यूज अप टू डेट|publisher=[[newsup2date.com]]|accessdate=26 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref>ऋषिकेश, उत्तराखंड,<ref>{{cite web|url=http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|title=ऋषिकेश में नाटक का मंचन|website=आज का आदित्य|publisher=[[www.aajkaaditya.in]]|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=खेकड़ा के साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>श्रीराम सेंटर मंडी हाउस, दिल्ली आदि जगहों पर मंचन हो चुका है। जयपुर अंतर्राष्ट्रीय फिल्म फेस्टिवल (जिफ) 2020 में तेजपाल सिंह धामा को सिने जगत की मु​ख्य हस्तियों संग वक्ता के रूप में<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/patrika-plus/jiff-will-be-buzzing-with-film-personalities-like-tigmanshu-piyush-misra-5623499/?fbclid=IwAR1RyBWepdp1_gOlK3xbCVqe-A7AlJAxMBJPZmbvEej8ua9me7QfsfDptXE/|title=तिग्मांशु धूलिया, पीयूष मिश्रा संग तेजपाल जिफ में आमंत्रित|website=www.patrika.com|publisher=राजस्थान पत्रिका|accessdate=10 जनवरी 2020}}</ref> आमंत्रित किया<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/jayapur+philm+phestival+me+vishisht+atithi+vakta+honge+dhama-newsid-153633664|title=जयपुर फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि-वक्ता होंगे धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> गया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-film-festival-19850474.html?fbclid=IwAR0Sgdyczsok3wy2qIkX40VdSjXwmSkiTUBPZglNYtJCiBUSDZwACJS7Xfs|title=फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि होंगे तेजपाल|website=www.jagran.co|publisher=दैनिक जागरण|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> जिफ की शुरूआत<ref>{{cite web|url=https://www.khaskhabar.com/local/rajasthan/jaipur-news/news-the-film-chiri-balla-will-tell-the-legacy-of-rajasthan-news-hindi-1-424544-KKN.html?fbclid=IwAR1L4uhmSRB6uWLX-Al8Syv1Kw6mejI5fT1Oi9Y1x-8pcYSnuRXF-2Hxid8|title=राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला|website=www.khaskhabar.com|publisher=खास खबर|accessdate=15 जनवरी 2020}}</ref> राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला से हुई। यहां धामा ने कहा कि हॉलीवुड<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/bolivud+philmo+se+bharatiy+sanskriti+ki+or+aakarshit+ho+raha+holivud+dhama-newsid-160463702?fbclid=IwAR3zmxMiYFEI_sYOhJIIZH4d90VLUcBuvkmDtf2UNhNTNfPqdDUvVWFAdvY |title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड : धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित<ref>{{cite web|url=http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1&pgnum=14&edcode=71&pagedate=2020-01-21&type&fbclid=IwAR0VKAWUiM8t5TxWlgyraXTUV67hw4GbR3gkYwUUp3i33xIxD_avVEARdNI|title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड|website=epaper.viraatvaibhav.com|publisher=दैनिक विराट वैभव|accessdate=20 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630140154/http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1|archive-date=30 जून 2017|url-status=dead}}</ref> हो रहा है। फिल्म से जुड़ी हस्तियों के संग अग्नि की लपटें के लेखक <ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=70640&fbclid=IwAR01Okd-aJyAjCcLjAc7bA0J1bghOGTk_4NTTqolA0Pb88aOFT1BVGsAwNE |title= अभिनेता अखिलेश पांडे ने तेजपाल से भेंट की|website=jogiexpress.com|publisher=जोगी एक्सप्रेस|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने अपने लेखन की सफलता का श्रेय अपनी पत्नी की प्रेरणा को दिया। तेजपाल सिंह धामा ने बॉलीवुड फिल्म निर्माता के तौर पर अपनी पहली फिल्म एक पीड़िता प्रज्ञा आर्य <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/pragya-arya-will-appear-in-the-film-ghar-chalo-na-papa-kahkra-news-mrt5022462166|title=घर चलो ना पापा फिल्म में दिखाई देगी प्रज्ञा आर्य |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=20 सितंबर 2020}}</ref> के जीवन पर आधारित घर चलो ना पापा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/javed-saeed-to-sing-song-in-ghar-chalo-na-papa-movie-baghpat-news-mrt5005372118|title=‘घर चलो ना पापा’ फिल्म में गाना गाएगा जावेद सईद |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=11 सितंबर 2020}}</ref> का निर्माण किया। जो 25 दिसंबर 2020 को रिलीज<ref>{{cite web|url=https://thebilasatimes.com/?p=1726|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=thebilasatimes.com|publisher=the bilasa times|accessdate=23 दिसंबर 2020}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=vandananews.in|publisher=vandana news|accessdate=23 दिसंबर 2020|archive-date=22 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922000451/https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|url-status=dead}}</ref>की गई। धामा ने दूसरी फिल्म पंडित रामप्रसाद बिस्मिल : सन आफ आर्यवर्त' का निर्माण किया। इस फिल्म में रामप्रसाद बिस्मिल का किरदार आयुष्य शर्मा ने निभाया है, जबकि बिस्मिल के मित्र अशफाक उल्ला का किरदार कपिल दांगी<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ashfaq-in-a-film/|title=बिस्मिल पर बनने वाली फिल्म में कपिल अशफाक के रूप में |website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=5 नवंबर 2020}}</ref> ने अदा किया है। चंद्रशेखर आजाद का किरदार छत्तीसगढ़ के सुपरस्टार अखिलेश पांडे ने अदा किया है।<ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=96990/|title=चंद्रशेखर आजाद से मिला नन्हा फैन शिवम |website=jogiexpress.com|publisher=दैनिक जोगी एक्सप्रेस |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म में काफी भावुक दृश्य दर्शाए गए हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.ajeybharat.com/2020/11/blog-post_21.html|title=फांसी की ओर बढ़ते बिस्मिल को देख रो पड़े लोग |website=ajeybharat.com|publisher=अजय भारत |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म की शूटिंग मुजफ्फरनगर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-went-in-gurukul-the-films-short-story-on-the-life-of-ramprasad-bismil-21083214.html |title=गुरुकुल में हुई रामप्रसाद बिस्मिल के जीवन पर फिल्म की शूटिंग|website=jagran.com|publisher=दैनिक जागरण |accessdate=20 नवंबर 2020}}</ref>,बागपत<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ramprasad-bismil/ |title=रामप्रसाद बिस्मिल: सन आफ आर्यवर्त हिन्दी फिल्म की शूटिंग पूरी|website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref>, खेकड़ा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/khekra-s-child-artist-tamanna-will-be-seen-in-a-bollywood-movie-kahkra-news-mrt5113556199 |title=बॉलीवुड मूवी रामप्रसाद बिस्मिल में खेकड़ा की बाल कलाकार तमन्ना भी|website=amarujala.com|publisher=अमर उजाला |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref>, हापुड, दिल्ली, आगरा आदि स्थलों पर हुई। यह फिल्म रामप्रसाद बिस्मिल की 125वीं जयंती पर रिलीज की गई। <ref>{{cite web|url=https://republicbharatnews24.com/3442/|title=रामप्रसाद बिस्मिल पर आधारित फिल्म ओटीटी पर रिलीज|website=republicbharatnews24.com/|publisher=रिपब्लिक भारत|accessdate=11 जून 2021|archive-date=30 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830061633/https://republicbharatnews24.com/3442/|url-status=dead}}</ref> इसके बाद इसका विभिन्न टीवी चैनलों पर प्रसारण हो चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.naidunia.com/chhattisgarh/bilaspur-akhilesh-will-be-seen-in-the-role-of-chandrashekhar-azad-7003536|title=बिस्मिल पर आधारित फिल्म का प्रसारण 15 अगस्त 2021 को |website=www.naidunia.com|publisher=Nai Duniya |accessdate=14 अगस्त 2021}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने फिल्मों के प्रसारण एवं मार्केटिंग के लिए आर्यखंड टेलीविजन प्राइवेट लिमिटेड कंपनी भी स्थापित की है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tejpal-and-krishnapal-made-arykhand-tv-21556427.html|title=तेजपाल और कृष्णपाल ने बनाया आर्यखंड टीवी |website=https: www.jagran.com|publisher=jagran |accessdate=13 अप्रैल 2021}}</ref> तेजपाल​ सिंह धामा ने फिल्म निर्माता के तौर पर आजादी के बाद सबसे बड़े धर्मपरिवर्तन मीनाक्षीपुरम काण्ड पर वैदेही फिल्म<ref>{{cite web|url=https://newsdnntv.com/news/hindi-film-vaidehi-shooting-starts-change-of-religion|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=न्यूजडीएनएनटीवी|publisher=[[www.newsdnntv.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/bagpat/story-shooting-of-hindi-film-vaidehi-started-in-khekra-7436488.html|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=हिन्दुस्तान|publisher=[[www.livehindustan.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|title=वैदेही फिल्म क्यों है ख़ास|website=समर इंडिया लाइव|publisher=[[samarindialive.in]]|accessdate=3 दिसंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|url-status=dead}}</ref> एवं सामाजिक परिवर्तन पर आधारित अधकटा अधकटा रूख<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-muzaffarnagar-s-pooja-tomar-won-gold-belt-in-mixed-martial-arts-in-dubai-23217558.html|title=रुढ़िवादी लोगों ने ली थी सौम्या आर्य की जान, उनके जीवन पर बन रही है फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[www.jagran.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://upno1news.com/up-6847|title=फिल्म अधकटा रूख की शूटिंग के लिए गुरुकुल विद्यपीठ में हुआ वंदना वाजपेयी के अंतिम गीत का फिल्मांकन|website=यूपी नंबर 1 न्यूज|publisher=[[upno1news.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://upno1news.com/up-6847|url-status=dead}}</ref> फिल्म का निर्माण भी किया। == समाजोत्थान == दुर्व्यसन, अस्पृश्यता, पशु पक्षी हत्या, परावलम्बन और प्रकृति के साथ छेड़छाड़ - ये कुछ ऐसी बुराइयाँ<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/|title=कुरूतियों से कराया रूबरू|website=राजस्थान पत्रिका|publisher=[[राजस्थान पत्रिका]] |accessdate=30 मई 2017}}</ref>हैं जिनके कारण सम्पूर्ण समाज को आर्थिक, सामाजिक व प्राकृतिक समस्याओं का सामना करना पड़ता है। समाज में व्याप्त इन व्याधियों को जड़ से मिटाने के लिये तेजपाल सिंह ने कई प्रयास किए।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=सामाजिक कार्यकर्ता तेजपाल सिंह धामा|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात बुक्स|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> [[कृषि विज्ञान]] में स्नातकोत्तर उपाधि प्राप्त करने वाले धामा [[भारत में जातिवाद|जाति प्रथा]] के नाम पर फैलाई जा रही कुरीतियों के घोर विरोधी रहे हैं।<ref>साहित्य कोश, भाग-1, लेखक डॉ. रामरतन शर्मा, हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, १९८६, पृष्ठ 123</ref>उन्होंने स्वयं भी अन्तर्जातीय [[विवाह]] किया। इसके अतिरिक्त उन्होंने बच्चों के लिये ''सार्वजनिक पुस्तकालय'' और ''युवा विकास परिषद'' की स्थापना की। युवा विकास परिषद् के माध्यम से उन्होंने दुर्व्यसन, पशु पक्षी संरक्षण व अस्पृश्यता मुक्ति जैसे कार्यक्रम भी चलाये हैं।<ref>तेजपाल सिंह धामा की साहित्य साधना, लेखक अवधेश कुमार चौबे, संस्करण 1986, सागर प्रकाशन, मुकेश नगर, शाहदरा दिल्ली—32, पृष्ठ 135</ref> == सम्मान == * इम्वा अवार्ड 2016<ref>{{cite web|url=http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|title=तेजपाल को इम्वा अवॉर्ड|website=www.crimehilore.in|publisher=www.crimehilore.in|accessdate=16 मई 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225526/http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> * संस्कृति मनीषी सम्मान 2016<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|title=साहित्य हमेशा जीवित रहता है : डॉ. महेश शर्मा|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170522140453/http://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|archive-date=22 मई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|title=साहित्यकार तेजपाल को मिला संस्कृति मनीषी सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065800/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|title=प्रख्यात इतिहासकार 'धामा' को संस्कृति मनीषी सम्मान|website=www.thearyasamaj.org|publisher=www.thearyasamaj.org|accessdate=26 मई 2017|archive-date=28 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928055654/http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|url-status=dead}}</ref> * वीरांगना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|title=साहित्यकार तेजपाल को 'वीरागना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान'|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707123651/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> * ‘रेड ऐंड व्हाइट गोल्ड अवॉर्ड’, ‘दीनदयाल उपाध्याय सम्मान’, ‘साहित्यश्री सम्मान’, 'सिंह सपूत' की उपाधि<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|title=खेकड़ा के लाल को अमृतसर में 'सिंह सपूत' उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=28 जनवरी 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707093343/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>, ‘देवगुरु बृहस्पति सम्मान’ सहित इन्हें अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित किया जा चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात प्रकाशन|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|title=उत्कृष्ट लेखन के लिए तेजपाल सिंह धामा सम्मानित|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065758/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|title=साहित्यकार तेजपाल धामा का शामली में सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=1 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505134936/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:सामाजिक कार्यकर्ता]] nqcrrr1qy3evvgv97oec6sa4glquarc 6595711 6595710 2026-08-05T10:27:38Z ~2026-43177-52 940490 6595711 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]]--> | नाम = तेजपाल सिंह 'धामा' | image = Tejpal Dhama.tif | image_size = thumb|150px | caption = तेजपाल सिंह 'धामा' | pseudonym = 'धामा' | birth_date = {{birth date and age|1971|01|02|df=y}} | birth_place = नगर [[खेकड़ा]] जिला [[बागपत]], [[उत्तर प्रदेश]], ([[भारत]]) | death_date = | occupation = अवकाशप्राप्त [[पत्रकारिता]] संपादक, स्वतन्त्र लेखन | death_place = | genre = कविता, लेख, फिल्म पटकथा लेखन, निबन्ध, शोध एवं ऐतिहासिक उपन्यास | movement = | subject = [[हिंदी साहित्य|हिन्दी साहित्य]], [[इतिहास]] व [[राजनीति]] | alma_mater = | notablework = हमारी विरासत, अ​ग्नि की लपटें, गौ का गौरव (ऐतिहासिक शोध) एवं स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास | nationality = [[भारतीय]] | ethnicity = [[हिन्दू]] | children = प्रज्ञा आर्य (दत्तक पुत्री)<ref>{{cite web|url=http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|title=प्रज्ञा आर्य की पेशी|website=आर्य नीति|publisher=[[आर्य नीति]]|accessdate=25 नवंबर 2018|archive-date=7 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107033626/http://103.90.241.146/uploads/magazine/2018/11/XH5OLQ_Arya_Niti_2018_Nov_25.pdf|url-status=dead}}</ref> | influenced = | signature = | awards = [[संस्कृति मनीषी|संस्कृति मनीषी सम्मान]] एवं [[रेड एंड व्हाइट ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड|ब्रेवरी गोल्ड अवार्ड]] }} '''तेजपाल सिंह धामा''' (जन्म: 2 जनवरी 1971) पत्रकार<ref>{{cite web|url=http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|title=पत्रकारिता पर धामा के शोध ग्रंथ का ऐतिहासिक खुलासा|website=hindi.webdunia.com|publisher=वेबदुनिया एवं वार्ता न्यूज एजेंसी|accessdate=27 जून 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150323002715/http://hindi.webdunia.com/article/hindi-literature-articles/%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A1%E0%A5%82%E0%A4%AC-%E0%A4%97%E0%A4%8F-%E0%A4%A5%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-112062000039_1.htm|archive-date=23 मार्च 2015|url-status=dead}}</ref>, [[हिन्दी]] के लेखक एवं सामाजिक कार्यकर्ता हैं। 'हमारी विरासत' (शोध-ग्रंथ) उनकी चर्चित रचना है। इन्होंने हैदराबाद से प्रकाशित स्वतंत्र वार्ता एवं दिल्ली से प्रकाशित दैनिक जागरण एवं दैनिक [[वीर अर्जुन]] <ref>{{cite web|url=http://www.virarjun.com/news-389118|title=वीर अर्जुन के उप संपादक 'धामा' की पुस्तक आडवाणी द्वारा विमोचित|website=दैनिक वीर अर्जुन|publisher=[[वीर अर्जुन]]|accessdate=30 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140948/http://www.virarjun.com/news-389118|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref> के संपादकीय विभागों में दशकों तक कार्य किया। वे मुख्यतः [[इतिहास]] पर लिखने वाले साहित्यकार<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|title=क्रांतिकारी इतिहासकार की उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135040/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-7552823.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> हैं जिनकी [[इतिहास]] से सम्बन्धित कई पुस्तकें छप चुकी हैं। शहीदों पर लिखने<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title= आजाद हिंद फौज की पहली महिला जासूस के विषय में धामा का खुलासा |website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=नवभारत टाइम्स|accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref> के कारण इन्हें 2017 में संस्कृति मंत्रालय भारत सरकार ने संस्कृति मनीषी पुरस्कार से सम्मानित किया है। 21 मई 2025 में एक दुर्घटना में उनकी मृत्यु हो गई।<ref><nowiki>{{cite web|url=</nowiki>https://www.amarujala.com/delhi-ncr/noida/men-death-in-road-accident-grnoida-news-c-23-1-vns1013-62676-2025-05-21%7Ctitle=तेजपाल सिंह की मृत्यु|website=अमर उजाला|publisher=अमर उजाला|accessdate=21 मई 2025|</ref> ये परिवार के साथ नीलोनी गांव में रहते थे। ==जीवन परिचय== तेजपाल सिंह धामा का जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के [[बागपत जिला|बागपत जिले]] के [[खेकड़ा]] नगर में हुआ था। कई समचार पत्रों में उप संपादक के अलावा तेजपाल सिंह धामा [[हिन्द पॉकेट बुक्स]] के वरिष्ठ संपादक<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/delhi-ncr/books-of-sachin-hitler-and-malala-in-world-book-fair|title=संपादक धामा का वक्तव्य|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=18 फरवरी 2014}}</ref> भी रहे। पेंगुइन रैंडम हाउस में एडिटर के रूप में भी अपनी सेवाएं दी। इन्होंने नीरा आर्य समेत कई स्वतंत्रता सेनानियों के साक्षात्कार लिए एवं उन पर लेखन कार्य किया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-azad-hind-fauj-first-female-spy-neera-arya-save-netaji-subhash-chand-bose-life-sacrificed-her-husband-jagran-special-22672714.html|title=स्वतंत्रता सेनानी की मदद|website=जागरण|publisher=www.jagran.com|accessdate=30 सितंबर 2022}}</ref> नीरा आर्य के जन्मस्थल खेकड़ा, बागपत में तेजपाल सिंह धामा ने व्यक्तिगत रूप से 70 लाख रुपए<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/raised-the-demand-for-the-memorial-of-veeranga-nira-arya-kahkra-news-mrt5717087147|title=नीरा आर्या का खेकड़ा में बनेगा स्मारक और संग्रहालय|website=www.amarujala.com|publisher= अमर उजाला|accessdate=2 जनवरी 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ddnews.gov.in/hi/Memorial%20first%20female%20detective%20Neera%20Arya%20ready|title=पहली महिला जासूस नीरा आर्य का स्मारक बनकर तैयार|website=ddnews.gov.in|publisher=डीडी न्यूज|accessdate=16 जनवरी 2024}}</ref> खर्च करके नीरा आर्य स्मारक की स्थापना की है, जिसमें एक भव्य पुस्तकालय भी है। खेकड़ा में वीरांगना नीरा आर्य की प्रतिमा के साथ-साथ 300 से अधिक स्वतंत्रता सेनानियों की जनकारी भी तेजपाल सिंह धामा द्वारा संग्रहित की गई है।<ref>{{cite web|url=https://panchjanya.com/2024/01/27/316069/bharat/country-first-female-detective-received-honour//|title=देश की पहली महिला जासूस को मिला सम्मान|website=panchjanya.com|publisher=पांचजन्य|accessdate=27 जनवरी 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/literature/sahitya-sansar-neera-arya-first-lady-spy-of-azad-hind-fauj-smarak-pustakalaya-chandraprakash-dwivedi-chandraprakash-dwivedi-khekra-in-baghpat-8024277.html/|title=महिला जासूस का स्मारक उद्घाटित, महेश योगी को सम्मान|website=hindi.news18.com|publisher=न्यजू 18|accessdate=28 जनवरी 2024}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>नीरा आर्य स्मारक के परिसर में निरक्षर होते हुए शिक्षा को बढ़ावा देने वाली सीताकौर देवी की प्रतिमा भी तेजपाल सिंह द्वारा स्थापित की गई है। == लेखन == अब तक उनके 35 ऐतिहासिक उपन्यास, 5 काव्य संग्रह, 1 महाकाव्य और विविध विषयों की कुछ अन्य पुस्तकें छप चुकी चुकी हैं। उनकी प्रथम काव्य रचना ''आँधी और तूफान'' है। तत्पश्चात् उन्होंने एक उपन्यास ''शान्ति मठ'' लिखा, जो एक सम्पादक ने अपने साप्ताहिक पत्र में उसे श्रृंखलाबद्ध प्रकाशित किया।<ref>हिन्दी साहित्य का गौरवशाली इतिहास, लेखिका फरहाना ताज,हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, पृष्ठ 98</ref>गायत्री कमलेश्वर के अनुरोध पर प्रख्यात लेखक कमलेश्वर की अंतिम एवं अधूरी पुस्तक इन्होंने ही पूरी की,<ref>{{cite web|url=https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|title=कमलेश्वर की अंतिम अधूरी रचना पूरी की|website=jivani.org|publisher=jivani.org|accessdate=10 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142423/https://jivani.org/Biography/595/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80---biography-of-kamleshwar|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref>जो हिन्द पाकेट बुक्स<ref>{{cite web|url=http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|title=हिन्द पाकेट बुक्स के श्रेष्ठ लेखकों की सूची में धामा|website=avnpost.com|publisher=avnpost.com|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705121350/http://avnpost.com/%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87/|archive-date=5 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|title=प्रख्यात लेखकों की सूची में धामा|publisher=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|accessdate=4 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707095711/http://www.hindusthansamachar.in/news/national/penguin-buy-hind-pocket-books/146974.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref>से 'अंतिम सफर' के नाम से प्रकाशित हुई और बेस्ट सैलर रही। इन्होंने राजस्थान की दस प्रमुख रानियों पर खोजपरक उपन्यासों की एक श्रृंखला भी लिखी है, जिसमें रानी पद्मिनी पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|title=अनूप जलोटा ने किया अग्नि की लपटें का विमोचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707201608/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8539187.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>अग्नि की लपटें,<ref>{{cite web|url=http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|title=तेजपाल सिंह धामा ने रानी पद्मिनी पर किया शोध|website=indiagatenews.com|publisher=इंडियागेट न्यूज|accessdate=16 नवंबर 2017|archive-date=18 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918231235/http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film|url-status=dead}}</ref>रानी कर्मदेवी पर अजेय अग्नि, रानी चंपा पर ठंडी अग्नि इत्यादि हैं। इनकी ये पुस्तकें देशभर खासकर राजस्थान में काफी चर्चित रही हैं। इतिहास पर आधारित कई [[उपन्यास]]<ref>{{cite web|url=http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|title=धामा के उपन्यास भाग्यनगर का कैदी की समीक्षा|website=dainiktribuneonline.com|publisher=दैनिक ट्रिब्यून, चंडीगढ़|accessdate=27 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100713045131/http://dainiktribuneonline.com/2010/06/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E2%80%A2%E0%A4%BE%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B9/|archive-date=13 जुलाई 2010|url-status=live}}</ref>भी अनेक प्रकाशनों से प्रकाशित हुए हैं। 'हमारी विरासत' के अतिरिक्त ''पृथ्वीराज चौहान एक पराजित विजेता'' इनका चर्चित [[उपन्यास]] है। डोमिनीक लापिएर एवं लैरी कॉलिन्स समेत इन्होंने कई चर्चित विदेशी लेखकों की इतिहास से संबद्ध पुस्तकों का हिन्दी अनुवाद भी किया।<ref>{{cite web|url=http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|title=तेजपाल सिंह धामा द्वारा अनुवादित फ्रीडम एट मिडनाइट के हिन्दी अनुवाद की समीक्षा|website=aajtak.intoday.in|publisher=[[इण्डिया टुडे|इंडिया टुडे]]|accessdate=5 अगस्त 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808072510/http://aajtak.intoday.in/story/book-review-of-freedom-at-midnight-by-dominique-lapierre-and-larry-collins-1-774544.html|archive-date=8 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> यह राष्ट्रवादी विचारधारा के व्यक्ति हैं। इसलिए जब प्रख्यात कलाकार एमएफ हुसैन ने भारत माता की विवादित पेंटिंग बनाई तो ये एमएफ हुसैन से उलझ पड़े थे।<ref>{{cite web|url=https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|title=पत्रकार जब हुसैन से उलझ पड़ा|website=हिन्दुस्तान समाचार एजेंसी|publisher=[[newsdnntv]]|accessdate=25 सितंबर 2019|archive-date=8 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191108044741/https://www.newsdnntv.com/news/mamta-paid-tribute-to-painter-m-f-hussein|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.samacharjagat.com/news/day-special/birthday-special-mf-hussain-88659|title=किस बॉलीवुड एक्ट्रेसेस के दीवाने थे मशहूर पेंटर एमएफ हुसैन और पत्रकार हुसैन से क्यों उलझे?|website=samacharjagat|publisher=[[समाचार जगत]] |accessdate=17 सितंबर 2016}}</ref> किशोर अवस्था में ये अनेक स्वतंत्रता सेनानियों नीरा आर्य<ref>{{cite web|url=https://www.jatjagran.com/the-complete-saga-of-indias-first-detective-captain-neera-arya/|title=तेजपाल सिंह धामा ने किया था फ्रीडम फाइटर का अंतिम संस्कार|website=www.jatjagran.com|publisher=जाट जागरण|accessdate=30 मार्च 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/baghpat/neera-arya-who-saved-netaji-subhash-chandra-bose-life-sacrificed-husband/articleshow/80418361.cms|title=जब पत्रकारों ने दी स्वतंत्रता सेनानी को अंतिम विदाई|website=navbharattimes.indiatimes.com|publisher=[[नवभारत टाइम्स]] |accessdate=23 जनवरी 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|title=पत्रकारों ने किया था नीरा का अंतिम संस्कार|website=adhikrutmarathi.in|publisher=अधिकृत मराठी|accessdate=12 अप्रैल 2021|archive-date=12 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412042440/https://adhikrutmarathi.in/marathi-article/about-freedom-worrier-nira-arya/327/|url-status=dead}}</ref>, मन्मथनाथ गुप्त, गुरुदत्त, बलराज मधोक, रामगोपाल सालवाले, सरस्वती राजामणि, लक्ष्मी सहगल इत्यादि से मिले और उनके संस्मरणों के आधार पर गुमनाम क्रांतिकारी नामक वृहद ग्रंथ का लेखन किया। == फिल्म एवं नाट्य मंचन == तेजपाल सिंह धामा फिल्म लेखन एवं नाट्य मंचन के क्षेत्र में भी सक्रिय रहे थे। जायसी के पदमावत के अलावा<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|title=पद्मावत फिल्म की कहानी धामा के उपन्यास पर आधारित|website=timesnownews.com|publisher=टाइम्स नाउ न्यूज, मुंबई|accessdate=23 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135019/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmavati-was-the-second-wife-of-raja-ratan-singh-padmaavat-padmavat-who-is-rani-padmini-padmavati/191177|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इनके उपन्यास अग्नि की लपटो <ref>{{cite web|url=http://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|title=साजिश के तहत हुआ पद्मावत फिल्म का विरोध|website=hindi.nyoooz.com|publisher=हिन्दी न्यूज देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155944/https://www.hindi.nyoooz.com/news/dehradun/15236521382-rishikesh-news_218108/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|title=पद्मावत फिल्म का विरोध एक साजिश|website=amarujala.com|publisher=[[अमर उजाला]] देहरादून|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225548/https://www.amarujala.com/dehradun/15236521382-rishikesh-news|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>के आधार<ref>{{cite web|url=http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|title=भंसाली ने खरीदे थे राइट्स|website=timesnownews.com|publisher=[[timesnownews.com]]|accessdate=29 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504155456/http://hindi.timesnownews.com/bollywood/bollywood/article/padmaavat-story-is-based-on-tejpal-singh-dhamas-fiction-padmavati-padmavat-malik-muhammad-jayasi/191650|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>पर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|title='अग्नि की लपटों' से निकली है 'पद्मावती'|website=jagran.com|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=8 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065729/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16832178.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>ही भंसाली ने अपनी विवादित फिल्म पदमावत् का निर्माण किया है। <ref>{{cite web|url=http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|title='पद्मावती' के लिए शोध के अधिकार खरीदे|website=univarta.com|publisher=[[यूनीवार्ता]]|accessdate=3 नवंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220142258/http://www.univarta.com/news/states/story/674576.html|archive-date=20 दिसंबर 2016|url-status=dead}}</ref>इन्होंने आरोप लगाया था कि संजय लीला भंसाली ने पद्मावत फिल्म के लिए उनके उपन्यास के लिए कापीराइट लिए हैं, लेकिन अब वे कहानी को काल्पनिक बता रहे हैं,<ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|title=एक लेखक ने भंसाली पर लगाया आरोप|website=hindi.news18.com|publisher=[[न्यूज 18]]|accessdate=17 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505135009/https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-bhansali-accused-of-stealing-the-story-of-padmavati-from-a-writer-1199252.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=dead}}</ref> जब​कि पद्मिनी इतिहास का हिस्सा हैं। लेकिन फिल्म जब रिलीज हुई थी, तो तब उसमें इनका नाम पर्दे पर दिया<ref>{{cite web|url=http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|title=तेजपाल सिंह धामा से साक्षात्कार, सुनीत निगम द्वारा|publisher=युगवार्ता, मासिक|accessdate=4 मार्च 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225713/https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_.jpg|archive-date=4 मई 2018|url-status=live}}</ref>गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|title=भंसाली ने दिया स्पेशल थैंक्स|website=kollywoodtoday.net|publisher=कोलीवुड टूडे, तमिल मासिक|accessdate=24 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128165633/http://www.kollywoodtoday.net/news/padmaavat-movie-cast-crew-details/|archive-date=28 जनवरी 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने पाकिस्तानी अभिनेत्री वीना मलिक के लिए भी फिल्म का लेखन किया है और जब वे गायब हो गई तो इन्होंने ही खुलासा किया था कि वे गायब नहीं हुई हैं, यह गलत खबर है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|title=वीना मलिक मुंबई में : तेजपाल|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 दिसंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065703/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-8649897.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> दयानंद सरस्वती पर आधारित टीवी सीरियल की वन लाइन स्टोरी, एवं कुछ एपिसोड इन्होंने लिखे थे।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|title=बाबा रामदेव से टीवी सीरियल पर चर्चा|website=दैनिक जगरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=22 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528215605/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-14196848.html|archive-date=28 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|title=रामदेव के विद्रोही सन्यासी में राष्ट्रवाद का हठयोग|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 अक्टूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529054036/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tv-serial-on-swami-dayanand-saraswati-16881160.html|archive-date=29 मई 2018|url-status=live}}</ref>इन्होंने कई नाटकों का लेखन भी किया, जो देशभर में विभिन्न जगह मंचन किए गए। परमार्थ निकेतने में गंगा किनारे साधु—संतों के लिए इनके एक नाटक का विशेष मंचन <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=नाटक की शानदार प्रस्तुति पर लेखक सम्मानित|website=दैनिक अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>सुनील चौहान के निर्देशन में किया गया।<ref>{{cite web|url=http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|title=तेजपाल धामा लिखित नाटक से भावुक हुए साधु संत!|website=webvarta.com|publisher=वेबवार्ता, न्यूज एजेंसी|accessdate=17 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613160554/http://webvarta.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1/%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%81-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%81/|archive-date=13 जून 2018|url-status=live}}</ref>इससे पहले श्रीराम सेंटर, दिल्ली में भी इस नाटक का मंचन इन्होंने किया, जिसे इंसानियत का संदेशवाहक बताया गया।<ref>{{cite web|url=http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|title=धामा के नाटक में इंसानियत की मिसाल पेश|website=vohnews.com|publisher=vohnews.com|accessdate=26 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225629/http://vohnews.com/more/vichar/943-ali-abbas-naqvi|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref>इन्होंने उर्दू लेखिका फरहाना ताज<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|title=फरहाना ताज के जीवन पर फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140552/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-13921246.html|archive-date=12 जून 2018|url-status=live}}</ref>की आत्मकथा पर आधारित भी एक बहुचर्चित नाटक<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|title=घर वापसी नाटक का मंचन|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-natak-manchan-19500303.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> लिखा, जिसका देश के विभिन्न शहरों हैदराबाद, तेलंगाना, गुड़गांव, हरियाणा,<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/ghar+vapasi+natak+ne+vedo+ki+or+lautane+ka+sandesh+diya-newsid-131518076|title=नाटक ने दिया वेदों की ओर लौटने का संदेश|website=dailyhunt.in|publisher=[[dailyhunt.in]]|accessdate=19 अगस्त 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|title=वेदों की ओर लौटने का संदेश दिया|website=वेबवार्ता|publisher=[[webvarta.com]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090814/https://webvarta.com/delhi-ncr/the-drama-ghar-vapsi-gave-the-message-of-returning-to-the-vedas/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|title=नाटक का मंचन|website=वाइरल सच|publisher=[[www.viralsach.online]]|accessdate=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://www.viralsach.online/staged-hindi-drama-homecoming-on-sensitive-and-important-topics-like-purification/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|title=सुशांत लोक, हरियाणा में नाटक ने लोगों को किया भावुक|website=न्यूज अप टू डेट|publisher=[[newsup2date.com]]|accessdate=26 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090817/https://newsup2date.com/delhi-ncr/gurgram-ghar-wapsi-play-by-draturgy-team/|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref>ऋषिकेश, उत्तराखंड,<ref>{{cite web|url=http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|title=ऋषिकेश में नाटक का मंचन|website=आज का आदित्य|publisher=[[www.aajkaaditya.in]]|accessdate=14 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823090813/http://www.aajkaaditya.in/2018/04/blog-post_40.html|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=खेकड़ा के साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref>श्रीराम सेंटर मंडी हाउस, दिल्ली आदि जगहों पर मंचन हो चुका है। जयपुर अंतर्राष्ट्रीय फिल्म फेस्टिवल (जिफ) 2020 में तेजपाल सिंह धामा को सिने जगत की मु​ख्य हस्तियों संग वक्ता के रूप में<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/patrika-plus/jiff-will-be-buzzing-with-film-personalities-like-tigmanshu-piyush-misra-5623499/?fbclid=IwAR1RyBWepdp1_gOlK3xbCVqe-A7AlJAxMBJPZmbvEej8ua9me7QfsfDptXE/|title=तिग्मांशु धूलिया, पीयूष मिश्रा संग तेजपाल जिफ में आमंत्रित|website=www.patrika.com|publisher=राजस्थान पत्रिका|accessdate=10 जनवरी 2020}}</ref> आमंत्रित किया<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/jayapur+philm+phestival+me+vishisht+atithi+vakta+honge+dhama-newsid-153633664|title=जयपुर फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि-वक्ता होंगे धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> गया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-film-festival-19850474.html?fbclid=IwAR0Sgdyczsok3wy2qIkX40VdSjXwmSkiTUBPZglNYtJCiBUSDZwACJS7Xfs|title=फिल्म फेस्टिवल में विशिष्ट अतिथि होंगे तेजपाल|website=www.jagran.co|publisher=दैनिक जागरण|accessdate=16 दिसंबर 2019}}</ref> जिफ की शुरूआत<ref>{{cite web|url=https://www.khaskhabar.com/local/rajasthan/jaipur-news/news-the-film-chiri-balla-will-tell-the-legacy-of-rajasthan-news-hindi-1-424544-KKN.html?fbclid=IwAR1L4uhmSRB6uWLX-Al8Syv1Kw6mejI5fT1Oi9Y1x-8pcYSnuRXF-2Hxid8|title=राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला|website=www.khaskhabar.com|publisher=खास खबर|accessdate=15 जनवरी 2020}}</ref> राजस्थान की धरोहर को बयां करती फिल्म चीड़ी बल्ला से हुई। यहां धामा ने कहा कि हॉलीवुड<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/nepal/hindi/hindusthan+samachar-epaper-hindusam/bolivud+philmo+se+bharatiy+sanskriti+ki+or+aakarshit+ho+raha+holivud+dhama-newsid-160463702?fbclid=IwAR3zmxMiYFEI_sYOhJIIZH4d90VLUcBuvkmDtf2UNhNTNfPqdDUvVWFAdvY |title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड : धामा|website=m.dailyhunt.in|publisher=डेयली हंट|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित<ref>{{cite web|url=http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1&pgnum=14&edcode=71&pagedate=2020-01-21&type&fbclid=IwAR0VKAWUiM8t5TxWlgyraXTUV67hw4GbR3gkYwUUp3i33xIxD_avVEARdNI|title=बॉलीवुड फिल्मों से भारतीय संस्कृति की ओर आकर्षित हो रहा हॉलीवुड|website=epaper.viraatvaibhav.com|publisher=दैनिक विराट वैभव|accessdate=20 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630140154/http://epaper.viraatvaibhav.com/index.php?mod=1|archive-date=30 जून 2017|url-status=dead}}</ref> हो रहा है। फिल्म से जुड़ी हस्तियों के संग अग्नि की लपटें के लेखक <ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=70640&fbclid=IwAR01Okd-aJyAjCcLjAc7bA0J1bghOGTk_4NTTqolA0Pb88aOFT1BVGsAwNE |title= अभिनेता अखिलेश पांडे ने तेजपाल से भेंट की|website=jogiexpress.com|publisher=जोगी एक्सप्रेस|accessdate=20 जनवरी 2020}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने अपने लेखन की सफलता का श्रेय अपनी पत्नी की प्रेरणा को दिया। तेजपाल सिंह धामा ने बॉलीवुड फिल्म निर्माता के तौर पर अपनी पहली फिल्म एक पीड़िता प्रज्ञा आर्य <ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/pragya-arya-will-appear-in-the-film-ghar-chalo-na-papa-kahkra-news-mrt5022462166|title=घर चलो ना पापा फिल्म में दिखाई देगी प्रज्ञा आर्य |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=20 सितंबर 2020}}</ref> के जीवन पर आधारित घर चलो ना पापा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/javed-saeed-to-sing-song-in-ghar-chalo-na-papa-movie-baghpat-news-mrt5005372118|title=‘घर चलो ना पापा’ फिल्म में गाना गाएगा जावेद सईद |website=amarujala.com|publisher= अमर उजाला |accessdate=11 सितंबर 2020}}</ref> का निर्माण किया। जो 25 दिसंबर 2020 को रिलीज<ref>{{cite web|url=https://thebilasatimes.com/?p=1726|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=thebilasatimes.com|publisher=the bilasa times|accessdate=23 दिसंबर 2020}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|title=फिल्म राम प्रसाद बिस्मिल का ट्रेलर लांच|website=vandananews.in|publisher=vandana news|accessdate=23 दिसंबर 2020|archive-date=22 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922000451/https://vandananews.in/2020/12/23/www-vandananews-com-21/|url-status=dead}}</ref>की गई। धामा ने दूसरी फिल्म पंडित रामप्रसाद बिस्मिल : सन आफ आर्यवर्त' का निर्माण किया। इस फिल्म में रामप्रसाद बिस्मिल का किरदार आयुष्य शर्मा ने निभाया है, जबकि बिस्मिल के मित्र अशफाक उल्ला का किरदार कपिल दांगी<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ashfaq-in-a-film/|title=बिस्मिल पर बनने वाली फिल्म में कपिल अशफाक के रूप में |website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=5 नवंबर 2020}}</ref> ने अदा किया है। चंद्रशेखर आजाद का किरदार छत्तीसगढ़ के सुपरस्टार अखिलेश पांडे ने अदा किया है।<ref>{{cite web|url=http://jogiexpress.com/?p=96990/|title=चंद्रशेखर आजाद से मिला नन्हा फैन शिवम |website=jogiexpress.com|publisher=दैनिक जोगी एक्सप्रेस |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म में काफी भावुक दृश्य दर्शाए गए हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.ajeybharat.com/2020/11/blog-post_21.html|title=फांसी की ओर बढ़ते बिस्मिल को देख रो पड़े लोग |website=ajeybharat.com|publisher=अजय भारत |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref> इस फिल्म की शूटिंग मुजफ्फरनगर<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-went-in-gurukul-the-films-short-story-on-the-life-of-ramprasad-bismil-21083214.html |title=गुरुकुल में हुई रामप्रसाद बिस्मिल के जीवन पर फिल्म की शूटिंग|website=jagran.com|publisher=दैनिक जागरण |accessdate=20 नवंबर 2020}}</ref>,बागपत<ref>{{cite web|url=https://dainikjanwani.com/ramprasad-bismil/ |title=रामप्रसाद बिस्मिल: सन आफ आर्यवर्त हिन्दी फिल्म की शूटिंग पूरी|website=dainikjanwani.com|publisher=दैनिक जनवाणी |accessdate=21 नवंबर 2020}}</ref>, खेकड़ा<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/khekra-s-child-artist-tamanna-will-be-seen-in-a-bollywood-movie-kahkra-news-mrt5113556199 |title=बॉलीवुड मूवी रामप्रसाद बिस्मिल में खेकड़ा की बाल कलाकार तमन्ना भी|website=amarujala.com|publisher=अमर उजाला |accessdate=17 नवंबर 2020}}</ref>, हापुड, दिल्ली, आगरा आदि स्थलों पर हुई। यह फिल्म रामप्रसाद बिस्मिल की 125वीं जयंती पर रिलीज की गई। <ref>{{cite web|url=https://republicbharatnews24.com/3442/|title=रामप्रसाद बिस्मिल पर आधारित फिल्म ओटीटी पर रिलीज|website=republicbharatnews24.com/|publisher=रिपब्लिक भारत|accessdate=11 जून 2021|archive-date=30 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830061633/https://republicbharatnews24.com/3442/|url-status=dead}}</ref> इसके बाद इसका विभिन्न टीवी चैनलों पर प्रसारण हो चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.naidunia.com/chhattisgarh/bilaspur-akhilesh-will-be-seen-in-the-role-of-chandrashekhar-azad-7003536|title=बिस्मिल पर आधारित फिल्म का प्रसारण 15 अगस्त 2021 को |website=www.naidunia.com|publisher=Nai Duniya |accessdate=14 अगस्त 2021}}</ref> तेजपाल सिंह धामा ने फिल्मों के प्रसारण एवं मार्केटिंग के लिए आर्यखंड टेलीविजन प्राइवेट लिमिटेड कंपनी भी स्थापित की है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-tejpal-and-krishnapal-made-arykhand-tv-21556427.html|title=तेजपाल और कृष्णपाल ने बनाया आर्यखंड टीवी |website=https: www.jagran.com|publisher=jagran |accessdate=13 अप्रैल 2021}}</ref> तेजपाल​ सिंह धामा ने फिल्म निर्माता के तौर पर आजादी के बाद सबसे बड़े धर्मपरिवर्तन मीनाक्षीपुरम काण्ड पर वैदेही फिल्म<ref>{{cite web|url=https://newsdnntv.com/news/hindi-film-vaidehi-shooting-starts-change-of-religion|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=न्यूजडीएनएनटीवी|publisher=[[www.newsdnntv.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/bagpat/story-shooting-of-hindi-film-vaidehi-started-in-khekra-7436488.html|title=वैदेही फिल्म का निर्माण शुरू|website=हिन्दुस्तान|publisher=[[www.livehindustan.com]]|accessdate=2 दिसंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|title=वैदेही फिल्म क्यों है ख़ास|website=समर इंडिया लाइव|publisher=[[samarindialive.in]]|accessdate=3 दिसंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://samarindialive.in/actor-ajay-kuber-will-be-seen-in-the-role-of-main-villain-nooruddin-khan-in-hindi-film-vaidehi/|url-status=dead}}</ref> एवं सामाजिक परिवर्तन पर आधारित अधकटा अधकटा रूख<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar-muzaffarnagar-s-pooja-tomar-won-gold-belt-in-mixed-martial-arts-in-dubai-23217558.html|title=रुढ़िवादी लोगों ने ली थी सौम्या आर्य की जान, उनके जीवन पर बन रही है फिल्म|website=दैनिक जागरण|publisher=[[www.jagran.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://upno1news.com/up-6847|title=फिल्म अधकटा रूख की शूटिंग के लिए गुरुकुल विद्यपीठ में हुआ वंदना वाजपेयी के अंतिम गीत का फिल्मांकन|website=यूपी नंबर 1 न्यूज|publisher=[[upno1news.com]]|accessdate=21 नवंबर 2022|archive-date=23 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223030750/https://upno1news.com/up-6847|url-status=dead}}</ref> फिल्म का निर्माण भी किया। == समाजोत्थान == दुर्व्यसन, अस्पृश्यता, पशु पक्षी हत्या, परावलम्बन और प्रकृति के साथ छेड़छाड़ - ये कुछ ऐसी बुराइयाँ<ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/https://www.patrika.com/education-news/social-message-by-youth-2592913/|title=कुरूतियों से कराया रूबरू|website=राजस्थान पत्रिका|publisher=[[राजस्थान पत्रिका]] |accessdate=30 मई 2017}}</ref>हैं जिनके कारण सम्पूर्ण समाज को आर्थिक, सामाजिक व प्राकृतिक समस्याओं का सामना करना पड़ता है। समाज में व्याप्त इन व्याधियों को जड़ से मिटाने के लिये तेजपाल सिंह ने कई प्रयास किए।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=सामाजिक कार्यकर्ता तेजपाल सिंह धामा|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात बुक्स|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> [[कृषि विज्ञान]] में स्नातकोत्तर उपाधि प्राप्त करने वाले धामा [[भारत में जातिवाद|जाति प्रथा]] के नाम पर फैलाई जा रही कुरीतियों के घोर विरोधी रहे हैं।<ref>साहित्य कोश, भाग-1, लेखक डॉ. रामरतन शर्मा, हिंदी साहित्य सदन करोल बाग, नई दिल्ली-5, १९८६, पृष्ठ 123</ref>उन्होंने स्वयं भी अन्तर्जातीय [[विवाह]] किया। इसके अतिरिक्त उन्होंने बच्चों के लिये ''सार्वजनिक पुस्तकालय'' और ''युवा विकास परिषद'' की स्थापना की। युवा विकास परिषद् के माध्यम से उन्होंने दुर्व्यसन, पशु पक्षी संरक्षण व अस्पृश्यता मुक्ति जैसे कार्यक्रम भी चलाये हैं।<ref>तेजपाल सिंह धामा की साहित्य साधना, लेखक अवधेश कुमार चौबे, संस्करण 1986, सागर प्रकाशन, मुकेश नगर, शाहदरा दिल्ली—32, पृष्ठ 135</ref> == सम्मान == * इम्वा अवार्ड 2016<ref>{{cite web|url=http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|title=तेजपाल को इम्वा अवॉर्ड|website=www.crimehilore.in|publisher=www.crimehilore.in|accessdate=16 मई 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225526/http://www.crimehilore.in/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AE/|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> * संस्कृति मनीषी सम्मान 2016<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|title=साहित्य हमेशा जीवित रहता है : डॉ. महेश शर्मा|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170522140453/http://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-16049228.html|archive-date=22 मई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|title=साहित्यकार तेजपाल को मिला संस्कृति मनीषी सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=18 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065800/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-16049594.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|title=प्रख्यात इतिहासकार 'धामा' को संस्कृति मनीषी सम्मान|website=www.thearyasamaj.org|publisher=www.thearyasamaj.org|accessdate=26 मई 2017|archive-date=28 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928055654/http://www.thearyasamaj.org/detailtopstories?topstoryid=1365&topstorypage=|url-status=dead}}</ref> * वीरांगना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|title=साहित्यकार तेजपाल को 'वीरागना लक्ष्मीबाई गौरव सम्मान'|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=17 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707123651/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10487483.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> * ‘रेड ऐंड व्हाइट गोल्ड अवॉर्ड’, ‘दीनदयाल उपाध्याय सम्मान’, ‘साहित्यश्री सम्मान’, 'सिंह सपूत' की उपाधि<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|title=खेकड़ा के लाल को अमृतसर में 'सिंह सपूत' उपाधि|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=28 जनवरी 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707093343/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-10080338.html|archive-date=7 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>, ‘देवगुरु बृहस्पति सम्मान’ सहित इन्हें अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित किया जा चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|title=अनेक सामाजिक एवं साहित्यिक पुरस्कारों से विभूषित|website=प्रभात बुक्स|publisher=प्रभात प्रकाशन|accessdate=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225245/https://www.prabhatbooks.com/author/tejpal-singh-dhama.htm|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|title=उत्कृष्ट लेखन के लिए तेजपाल सिंह धामा सम्मानित|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=25 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065758/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13355383.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|title=साहित्यकार तेजपाल धामा का शामली में सम्मान|website=दैनिक जागरण|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=1 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505134936/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bagpat-13239398.html|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|title=साहित्यकार तेजपाल धामा ऋषिकेश में सम्मानित|website=अमर उजाला|publisher=[[अमर उजाला]]|accessdate=15 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065650/https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/pilibhit/71523737080-pilibhit-news|archive-date=5 मई 2018|url-status=live}}</ref> == मृत्यु == 21 मई 2025 में एक दुर्घटना में उनकी मृत्यु हो गई। ये परिवार के साथ नीलोनी गांव में रहते थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/delhi-ncr/noida/men-death-in-road-accident-grnoida-news-c-23-1-vns1013-62676-2025-05-21|title=Noida News: सुबह टहलने निकले दंपती को तेज रफ्तार वाहन ने कुचला, पति की मौत|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-08-05}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:सामाजिक कार्यकर्ता]] 08kifuqpz0737smpqqdrnm6jnjlj9ve बेंजेल्डिहाइड 0 192572 6595647 6577294 2026-08-05T06:07:57Z Ravi pandey7753 940462 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 6595647 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Benzaldehyde.svg|right|thumb|150px|बेंजेल्डिहाइड]] '''बेंज़ैल्डिहाइड''' (Benzaldehyde) को 'बेंज़ीन कारबोनल' (Benzene carbonal) तथा 'कड़वा बादाम का तेल' (Oil of bitter almonds) भी कहते हैं। इसका सूत्र (C6H6. CHO) है। यह कड़वे बादाम में स्थित ग्लूकोसाइड, ऐमिग्डालिन (Amygdalin), में विद्यमान रहता है और इसके जलीय विश्लेषण द्वारा ग्लूकोज़ तथा हाइड्रोसायनिक अम्ल के साथ प्राप्त किया जा सकता था। == गुण == यह एक रंगहीन द्रव है, जिसकी गंध कड़वे बादाम से मिलती जुलती है। यह पानी में बहुत कम घुलता है, परंतु ऐल्कोहॉल और ईथर में सहज विलेय है। यह पानी की भाप के साथ वाष्पशील है। दीर्घ काल तक बोतलों में रखे रहने पर, यह बहुधा हवा से ऑक्सीकृत हो जाने से ब्रेज़ोइक अम्ल में परिणत हो जाता है। इसका क्वथनांक 179डिग्रीसें. है। बेंजैल्डिहाइड की रासायनिक क्रियाशीलता असाधारण है। इसी कारण इसका कार्बनिक उद्योगों में विशेष महत्वपूर्ण स्थान है। बेंज़ैल्डिहाइड शिफ-अभिकर्मक के साथ गुलाबी या लाल रंग देता है। यह अमोनियामय रजत नाइट्रेट के अवकरण से चाँदी मुक्त करता है। इसका स्वत: ऑक्सीकरण (auto-oxidation) हवा से सहज ही हो जाता है और इस अभिक्रिया में परबेनज़ोइक अम्ल मध्यस्थ का कार्य करता है। दूसरे ऐल्डिहाइडों के समान यह सोडियम बाइसल्फाइड तथा पोटैशियम सायनाइड के साथ योगशील यौगिक और हाइड्रॉक्सिल ऐमिन तथा फेनिल हाइड्रेज़िन के साथ संघनन यौगिक बनाता है। तनु क्षरीय विलयन के साथ कैनिज़ारो अभिक्रिया (Cannizaro reaction) से यह बेंज़ोइक अम्ल तथा बेंज़ाइल ऐल्कोहॉल में परिणत होता है। रासायनिक संश्लेषण में इसकी क्लेसेन (Claisen), पर्किन (Perkin) बेंज़ोइन कंडेसेशन आदि अभिक्रियाएँ और फिनोल (phenols) तथा तृतीय ऐमिनों (tertiary amines) से संघनन विशेष महत्व रखता है। इसके द्वारा अनेकानेक रंजक ओषधियाँ और रासायनिक मध्यस्थ पदार्थों का निर्माण किया जाता है। बेंज़ैल्डिहाइड का प्रयोग कुछ मात्रा में वासक (flavourging) और सुगंधित पदार्थों के निर्माण में भी किया जाता है। == निर्माण == इसके निर्माण की अनेक विधियाँ हैं, जिनमें निम्नलिखित प्रमुख हैं : (1) लोहचूर्ण उत्प्रेरक की उपस्थित में 100 डिग्रीसें. ताप पर बेंज़ाइल क्लोराइड के जलीय विश्लेषण द्वारा; (2) ताम्र या सीस नाइट्रेट के [[जलीय विलयन]] के साथ कार्बन डाइऑक्साइड के प्रवाह में बेंज़ाइल क्लोराइड के क्वथन से; (3) वाष्प या द्रव अवस्था में टालूईन के ऑक्सीकरण से, जो नाइट्रोज़न से तनूकृत हवा द्वारा 500 डिग्रीसें. ताप पर मैंगनीज, मोलिब्डेनम तथा ज़रकोनियम ऑक्साइड के उत्प्रेरक से साध्य है; (4) मैंगनीज़ डाइऑक्सइड और 65% सल्फ्यूरिक अम्ल द्वारा 40रूसें. पर टालूईन के द्रव अवस्था में ऑक्सीकरण द्वारा तथा (5) उच्च दबाव पर (90 वायुमंडलीय दाब पर) ऐल्युमिनियम क्लोराइड उत्प्रेरित कार्बन मोनोक्साइड, बेंज़ीन और हाइड्रोक्लोरिक अम्ल की अभिक्रिया द्वारा। इन विधियों में विधि चार और पाँच विशेष महत्व की हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.chemicalland21.com/arokorhi/specialtychem/perchem/BENZALDEHYDE.htm Benzaldehyde description at ChemicalLand21.com]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414075815/http://www.chemicalland21.com/arokorhi/specialtychem/perchem/BENZALDEHYDE.htm |date=14 अप्रैल 2012 }} [[श्रेणी:एरोमैटिक यौगिक]] kb678be9baxo8ijevbxqh5xuo6e6cdl साँचा:भाषा-वियतनामी 10 193187 6595729 2115285 2026-08-05T10:48:46Z अमर तिवारी 932885 6595729 wikitext text/x-wiki {{शीह|साँचा:langx द्वारा प्रतिस्थापित}} {{LangWithName|vi|वियतनामी |''{{{1}}}''}}<noinclude> {{pp-template|small=yes}} [[Category:Multilingual support templates|Lang-vi]] </noinclude> jzg7zfwn9uyybevbu061an23rud6mmg साँचा:आज का आलेख १० नवंबर २०१० 10 221169 6595709 2820531 2026-08-05T10:23:40Z अमर तिवारी 932885 6595709 wikitext text/x-wiki {{आज का आलेख में| डॉन्ग होइ विमानक्षेत्र |'''दोंग होइ विमानक्षेत्र''' ({{langx|vi|Sân bay Đồng Hới|italics=no}}) {{airport codes|VDH|VVDH}} लोक निन मोहल्ले में स्थित एक विमानक्षेत्र है। यह दोंग होइ नगर, क्वांग बिन प्रान्त की राजधानी से लगभग ६ कि॰मी॰ दूर [[वियतनाम]] के उत्तर-मध्य तटीय क्षेत्र में है। देश की राजधानी से दक्षिण-पूर्व दिशा में इसकी दूरी मात्र ५०० कि.मी है। यह १७३ हेक्टेयर क्षेत्र में फैला, दक्षिण चीनी सागर के तटीय रेतीले मैदान में बना है। इसकी हवाई पट्टी [[सागर]] की ओर से आरंभ होती है और राष्ट्रीय राजमार्ग १ए के समानांतर चलती है। यहां की हवाई पट्टी फ्रांसीसी उपनिवेशकों ने [[१९३०]] में [[प्रथम हिन्दचीन युद्ध]] हेतु कच्ची बनवायी थी, जिसे [[वियतनाम युद्ध]] के दौरान उत्तरी वियतनाम द्वारा वायु-बेस के लिये अद्यतन किया गया था। [[३० अगस्त]], [[२००४]] को इसका पुनरोद्धार, (असल में पुनर्निर्माण) हुआ जो २००६ में पूर्ण होना निश्चित हुआ था। |DHAirport3.jpg | दोंग होइ विमानक्षेत्र}} 8iofe1gnu3ovwtxejzk1dxbxke5uydt राजेन्द्र चोल २ 0 222338 6595518 4538170 2026-08-04T15:53:01Z Mundhalia746 934684 6595518 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chola | name=राजेन्द्र चोल २ | tamil = இரண்டாம் இராஜேந்திர சோழன் | map = [[चित्र:rajendra2 territories.png|200px]] | caption = ''राजेन्द्र द्वितीय के अधिकार क्षेत्र १०५९ ई.'' | title = राजकेसरी | reign= [[१०५४]] ई० - [[१०६३]] ई. | capital = [[गंगैकोंड चोलपुरम]] | queen= राजराजन अरुमोलियर उर्फ़ तेण्णवन महादेवी, राजेन्द्र देव की साम्राज्ञी<ref name="A Topographical List of Inscriptions in the Tamil Nadu and Kerala States: Tiruchchirappalli District, page 186">''A Topographical List of Inscriptions in the Tamil Nadu and Kerala States: Tiruchchirappalli District, page 186''</ref>,<br />Uruttiran Arumoli alias PirudiMādeviyar<ref name="Epigraphy By Archaeological Survey of India. Southern Circle, page 76">''Epigraphy By Archaeological Survey of India. Southern Circle, page 76''</ref>,<br /> KōKilānadigal | children= | predecessor= [[राजाधिराज चोल]] | heir= | father=[[राजेन्द्र प्रथम|राजेन्द्र चोल १]] | year of birth= अज्ञात | year of death= १०६३ }} {{चोल इतिहास}} '''राजेन्द्र चोल द्वितीय''' अपने बड़े भ्राता [[राजाधिराज चोल]] के उत्तराधिकारी<ref name="The History and Culture of the Indian People: The struggle for empire, page 241">''The History and Culture of the Indian People: The struggle for empire, page 241''</ref> थे। इनको कोप्पम के युद्ध में अपने भ्राता के संग याद किया जाता है, जहां इन्होंने [[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य वंश]] के राजा [[सोमेश्वर प्रथम|सोमेश्वर १]] का पासा प[अलट दिया था।<ref name="Sri Varadarajaswami Temple, Kanchi: A Study of Its History, Art and Architecture, page 13">''Sri Varadarajaswami Temple, Kanchi: A Study of Its History, Art and Architecture, page 13''</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|title=[[चोल राजवंश|चोल]]|before=[[राजेन्द्र प्रथम|राजेन्द्र चोल १]]|after=[[वीरराजेन्द्र चोल]] |years=१०५१ - १०६३ ई.}} {{S-end}} == सन्दर्भ == * Nilakanta Sastri, K.A. (1935). ''The CōĻas'', University of Madras, Madras (Reprinted 1984). * Nilakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India'', OUP, New Delhi (Reprinted 2002). * The History and Culture of the Indian People: The struggle for empire By Ramesh Chandra Majumdar, Bhāratīya Itihāsa Samiti * Ancient Indian History and Civilization By Sailendra Nath Sen * Epigraphia Carnatica, Volume 10, Part 1 By Benjamin Lewis Rice, Mysore (India : State). Archaeological Dept, Mysore Archaeological Survey * The early history of the Deccan, Volume 1 By Ghulām Yazdānī * Sri Varadarajaswami Temple, Kanchi: A Study of Its History, Art and Architecture By K.V. Raman * The Chālukyas of Kalyāṇa and the Kalachuris By Balakrishnan Raja Gopal * Epigraphia Indica and record of the Archæological Survey of India, Volume 7 By Archaeological Survey of India * Bharatanatyam, the Tamil heritage By Lakshmi Viswanathan * Middle Chola temples: Rajaraja I to Kulottunga I (A.D. 985-1070) By S. R. Balasubrahmanyam * Archaeology and art: Krishna Deva felicitation volume, Part 2 By Krishna Deva, Chitta Ranjan Prasad Sinha, Bipin Kumar Jamuar, Umesh Chandra Dwivedi, Shri Bhagwan Singh {{DEFAULTSORT:Rajendra Chola Ii}} [[श्रेणी:चोल शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] obmdu3i4vuf3xegr7biaczm1eto1hg3 कुलोत्तुंग चोल प्रथम 0 222343 6595519 6553997 2026-08-04T15:53:51Z Mundhalia746 934684 6595519 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chola | name=कुलोत्तुंग चोल | tamil = முதலாம் குலோத்துங்க சோழன் | map = [[चित्र:kulothunga territories a.png|200px]] | caption = ''चोल साम्राज्य, १०७० ई० | title = राजकेसरी | reign= १०७० - ११२० ई० | capital = [[गंगैकोण्ड चोलपुरम]] | queen= मदुरान्तकी<br />Thyagavalli <br />Elisai Vallabhi <br />Solakulavalliyār | children= राजराजा मुम्मुंडी चोल<br /> Rajaraja Chodaganga<br />[[Vikrama Chola]]<br /> four other sons<br />Suttamalli | predecessor= [[अतिराजेन्द्र चोल]] | father=- | heir= विक्रम चोल | year of birth= अज्ञात | year of death= ११२२ ई० }} {{चोल इतिहास}} '''कुलोत्तुंग चोल प्रथम''' (१०७०-११२२ ई.) दक्षिण भारत के [[चोल राजवंश|चोल राज्य]] का प्रख्यात शासक था। यह [[वेंगी]] के [[चालुक्य राजवंश|चालुक्य]]नरेश [[राजराज नरेंद्र]] (१०१९-१०६१ ई०) का पुत्र था और इसका नाम राजेंद्र (द्वितीय) था। इसका विवाह चोलवंश की राजकुमारी मधुरांतका से हुआ था जो वीरराजेंद्र की भतीजी थी। यह वेंगी राज्य का वैध अधिकारी था किंतु पारिवारिक वैमनस्य के कारण वीरराजेंद्र ने राजेंद्र (द्वितीय) के चाचा विजयादित्य (सप्तम) को अधीनता स्वीकार करने की शर्त पर राज्य प्राप्त करने में सहायता की। इस प्रकार यह वेंगी का अपना पैत्रिक राज्य प्राप्त न कर सका। किंतु कुछ वर्षों बाद वीरराजेंद्र का उत्तराधिकारी और पुत्र अधिराजेंद्र एक जनविद्रोह में मारा गया तब चालुक्य राजेंद्र (द्वितीय) ने चोल राज्य को हथिया लिया और कुलोत्तुंग (प्रथम) के नाम से इसका शासक बना। तब इसने अपने पैतृक राज्य वेंगी से विजयादित्य (सप्तम) को निकाल बाहर किया और अपने पुत्रों को वहाँ का शासक बनाकर भेजा। कुलोत्तुंग की गणना चोल के महान नरेशों में की जाती है। अभिलेखों और अनुश्रुतियों में उसका उल्लेख संगमतविर्त्त (कर-उन्मूलक) के रूप में हुआ है। उसके शासनकाल का अधिकांश भाग अद्भुत सफलता और समृद्धि का था। उसकी नीति थी अनावश्यक युद्ध न किया जाय और उनसे बचा जाए। परिणामस्वरूप श्रीलंका को छोड़कर चोल साम्राज्य के सारे प्रदेश १११५ ई. तक उसके अधीन बने रहे। उसे मुख्य रूप से वीरराजेंद्र के दामाद कल्याणी के चालुक्य नरेश विक्रमादित्य (षष्ठ) से निरंतर संघर्ष करना पड़ा। इसके कारण उसके अंतिम दिनों में चोल राज्य की स्थिति काफी दयनीय हो गई और वह तमिल देश और तेलुगु के कुछ भागों में ही सिमट कर रह गया। {{Start box}} {{Succession box|title=[[चोल राजवंश|चोल]]|before=[[अतिराजेन्द्र चोल]]|after=[[विक्रम चोल]] |years=१०७० - ११२० ई.}} {{end box}} {{reflist}} == सन्दर्भ == * {{cite book |last=Nilakanta Sastri |first=Kallidaikurichi Aiyah |title=The Cōḷas |edition=2nd |publisher=[[University of Madras]] |location=Madras, India |year=1955 |url=http://books.google.com/books?id=eg9uAAAAMAAJ |accessdate=11 Nov 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606070931/http://books.google.com/books?id=eg9uAAAAMAAJ |archive-date=6 जून 2013 |url-status=live }} * {{cite book |last=Nilakanta Sastri |first=Kallidaikurichi Aiyah |title=A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar |edition=2nd |publisher=[[Oxford University Press#The_Indian_branch|Indian Branch, Oxford University Press]] |location=New Delhi, India |year=1955 |url=http://books.google.com/books?id=jhfPAAAAIAAJ |accessdate=11 नवम्बर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606090606/http://books.google.com/books?id=jhfPAAAAIAAJ |archive-date=6 जून 2013 |url-status=live }} [[श्रेणी:११२० मृत्यु]] [[श्रेणी:चोल शासक]] [[श्रेणी:भारतीय शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] riiebpjc7avvtlkljc0f82ebcg3sr33 सॉफ्टवेयर बग 0 248320 6595449 6502455 2026-08-04T13:12:57Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595449 wikitext text/x-wiki {{Selfref|To report a [[MediaWiki]] error on Wikipedia, see [[विकिपीडिया:Bug reports]].}} {{Portal|Software Testing}} '''सॉफ्टवेयर बग''', किसी कंप्यूटर प्रोग्राम या प्रणाली की ऐसी त्रुटि, दोष, गलती, विफलता या खोट (फॉल्ट) को वर्णित करने के लिए इस्तेमाल किया जाने वाला एक आम शब्द है जो गलत और अप्रत्याशित परिणाम देती हैं या इसके अनपेक्षित तरीके से व्यवहार करने का कारण बनती हैं। ज्यादातर बग लोगों द्वारा किसी प्रोग्राम के स्रोत कोड या इसकी डिजाइन में की गयी गलतियों और त्रुटियों की वजह से उत्पन्न होते हैं और कुछ गलत कोड बनाने वाले [[कम्पाइलर|कम्पाइलरों]] के कारण पैदा होते हैं। एक ऐसा प्रोग्राम जिसमें बड़ी संख्या में बग पाए जाते हैं और/या जो बग इसकी कार्यक्षमता पर बुरी तरह हस्तक्षेप करते हैं, उन्हें ''बग्गी'' कहा जाता है। किसी प्रोग्राम में बग का ब्यौरा देने वाली रिपोर्ट को आम तौर पर बग रिपोर्ट, फॉल्ट रिपोर्ट, प्रॉब्लम रिपोर्ट, ट्रबल रिपोर्ट, चेंज रिक्वेस्ट और इसी तरह के नामों से जाना जाता है। == प्रभाव == {{Main|List of software bugs}} बग, टाइप I और टाइप II त्रुटियों को सक्रिय कर देते हैं जो बदले में व्यापक प्रकार के तरंगित प्रभाव पैदा कर सकते हैं जिसके कारण प्रोग्राम के उपयोगकर्ता को विविध स्तरों की असुविधाओं का सामना करना पड़ सकता है। कुछ बग प्रोग्राम की कार्यक्षमता पर सिर्फ एक हल्का सा प्रभाव डालते हैं और इस तरह एक लंबे समय तक उनका पता ही नहीं चल पाता है। अधिक गंभीर बग प्रोग्राम को क्रैश (नष्ट) या फ्रीज (निष्क्रिय) कर सकते हैं जिसकी वजह से इसकी सेवा बंद हो सकती है। अन्य बग सुरक्षा बग के रूप में समझे जाते हैं, उदाहरण के लिए, ये अनधिकृत विशेषाधिकार प्राप्त करने के क्रम में एक दुर्भावनापूर्ण उपयोगकर्ता को पहुंच संबंधी नियंत्रण का उपयोग करने में सक्षम बना सकते हैं। बग के परिणाम अत्यंत गंभीर हो सकते हैं। 1980 के दशक में थिरेक-25 विकिरण चिकित्सा मशीन को नियंत्रित करने वाले कोड में मौजूद बग कई मरीजों की मौत के लिए सीधे तौर पर जिम्मेदार थे। 1996 में यूरोपीय अंतरिक्ष एजेंसी का 1 बिलियन अमेरिकी डॉलर का प्रोटोटाइप एरियन-5 रॉकेट ऑन-बोर्ड गाइडेंस कंप्यूटर प्रोग्राम में बग की मौजूदगी के कारण लॉन्च होने के एक मिनट से भी कम समय में नष्ट हो गया था। जून 1994 में एक रॉयल एयर फोर्स चिनूक, मल ऑफ किनटायर में दुर्घटनाग्रस्त हो गया था जिसमें 29 लोग मारे गए थे। शुरुआत में इसे एक पायलट की गलती कहकर खारिज कर दिया गया था लेकिन ''कंप्यूटर वीकली'' द्वारा की गयी एक जांच ने पर्याप्त सबूतों का खुलासा किया जो हाउस ऑफ लॉर्ड्स की एक जांच को यह विश्वास दिलाने में कामयाब रहा कि ऐसा विमान के इंजन को नियंत्रित करने वाले कंप्यूटर में मौजूद एक सॉफ्टवेयर बग के कारण हुआ हो सकता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.ccsr.cse.dmu.ac.uk/resources/general/ethicol/Ecv12no2.html |title=दी चिनूक हेलिकॉप्टर डिजेस्टर |access-date=15 फ़रवरी 2011 |archive-date=17 जुलाई 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717021641/http://www.ccsr.cse.dmu.ac.uk/resources/general/ethicol/Ecv12no2.html |url-status=dead }}</ref> 2002 में अमेरिकी वाणिज्य विभाग के नेशनल इंस्टिट्यूट ऑफ स्टैंडर्ड्स एंड टेक्नोलॉजी द्वारा कराये गए एक अध्ययन ने यह निष्कर्ष दिया कि ''सॉफ्टवेयर बग या एरर इतने व्यापक और हानिकारक हैं कि ये अमेरिकी अर्थव्यवस्था को एक अनुमान के मुताबिक़ सालाना 59 बिलियन डॉलर या सकल घरेलू उत्पाद के लगभग 0.6 प्रतिशत का नुकसान पहुंचाते हैं।''<ref>{{Cite web |url=http://www.nist.gov/public_affairs/releases/n02-10.htm |title=सॉफ्टवेयर बग्स कॉस्ट यूएस इकोनॉमी डियर |access-date=15 फ़रवरी 2011 |archive-date=22 जनवरी 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122033148/http://www.nist.gov/public_affairs/releases/n02-10.htm |url-status=dead }}</ref> == शब्द-व्युत्पत्ति == यह अवधारणा कि सॉफ्टवेयर में त्रुटियां हो सकती हैं। इसका संबंध सालों पहले 1843 में विश्लेषणात्मक इंजन पर ऐडा बायरन की टिप्पणियों से है जिसमें वे [[चार्ल्स बैबेज]] के विश्लेषणात्मक इंजन के लिए प्रोग्राम बनाने में कठिनाई की बात करती हैं। {{cquote|...an analyzing process must equally have been performed in order to furnish the Analytical Engine with the necessary operative data; and that herein may also lie a possible source of error. Granted that the actual mechanism is unerring in its processes, the cards may give it wrong orders.}} अबोध्य दोषों का वर्णन करने के लिए "बग" शब्द का प्रयोग कई दशकों तक और कंप्यूटर एवं कंप्यूटर सॉफ्टवेयर के आने के पहले इंजीनियरिंग संबंधी शब्दजाल का एक हिस्सा रहा है; संभवतः इसका प्रयोग मूल रूप से हार्डवेयर इंजीनियरिंग में यांत्रिक खराबियों की व्याख्या करने के लिए किया जाता था। उदाहरण के लिए, [[थॉमस ऐल्वा ऐडिसन|थॉमस एडीसन]] ने 1878 में अपने एक सहयोगी के लिए एक पत्र में निम्नांकित शब्दों को लिखा था: {{cquote|It has been just so in all of my inventions. The first step is an intuition, and comes with a burst, then difficulties arise—this thing gives out and ''[it is]'' then that 'Bugs' — as such little faults and difficulties are called—show themselves and months of intense watching, study and labor are requisite before commercial success or failure is certainly reached.''}}<ref>एडिसन टू पुस्कास, 13 नवम्बर 1878, एडीसन पेपर्स, एडीसन राष्ट्रीय प्रयोगशाला, अमेरिका का राष्ट्रीय उद्यान सेवा, पश्चिम ऑरेंज, एन.जे., थॉमस पी. ह्यूजेस में उद्धृत, ''अमेरिकन जेनेसिस: ए हिस्ट्री ऑफ दी अमेरिकन जीनियस फॉर इन्वेंशन'', पेंगुइन बुक्स, 1989, आईएसबीएन 0-14-009741-4, पृष्ठ 75 पर.</ref> द्वितीय विश्व युद्ध के दौरान रडार इलेक्ट्रॉनिक्स से जुड़ी समस्याओं को ''बग'' (या ग्लिच) कहा जाता था और इस बात के अतिरिक्त सबूत हैं कि इसका इस्तेमाल काफी समय पहले से हो रहा था। 1931 में पहले यांत्रिक पिनबॉल गेम, बैफल बॉल को "बग से मुक्त" कहकर विज्ञापित किया गया था।<ref name="Baffle Ball">{{cite web |url=http://www.ipdb.org/machine.cgi?gid=129 |title=Baffle Ball |publisher=Internet Pinball Database |quote=(See image of advertisement in reference entry)}}</ref> [[चित्र:First Computer Bug, 1947.jpg|thumbnail|250px|एक कंप्यूटर में पाए गए संभवतः पहले वास्तविक बग का चित्र।]] "बग" शब्द की खोज के लिए अक्सर ग्रेस हूपर को जिम्मेदार बताया जाता है जिन्होंने एक प्रारंभिक इलेक्ट्रोमेकानिकल कंप्यूटर में खराबी के कारण का प्रचार किया था।<ref>{{cite|title=[[FCAT]]{{dn}} NRT Test |publisher=Harcourt |date=18 मार्च 2008 }}</ref> इस कहानी का एक प्रतीकात्मक संस्करण इस उद्धरण के जरिये यहां दिया जाता है:<ref>{{cite web |url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Hopper.Danis.html |title=Danis, Sharron Ann: "Rear Admiral Grace Murray Hopper" |author=|date=16 फ़रवरी 1997 |work=|publisher=ei.cs.vt.edu |accessdate=31 जनवरी 2010}}</ref> {{cquote|In 1946, when Hopper was released from active duty, she joined the Harvard Faculty at the Computation Laboratory where she continued her work on the [[Harvard Mark II|Mark II]] and [[Harvard Mark III|Mark III]]. Operators traced an error in the Mark II to a [[moth]] trapped in a relay, coining the term ''bug''. This bug was carefully removed and taped to the log book. Stemming from the first bug, today we call errors or glitch's {{Sic}} in a program a ''bug''.}} वास्तव में हूपर वह महिला नहीं थीं जिसने कीट को पाया था, जैसा कि उन्होंने तभी स्वीकार किया था। लॉग बुक में दी गयी तारीख 9 सितम्बर 1947 की थी,<ref>"[http://catb.org/jargon/html/B/bug.html बग]", ''दी जार्गन फ़ाइल'' संस्करण. 4.4.7. 3 जून 2010 को प्राप्त किया गया.</ref><ref name="si-bug">"[http://americanhistory.si.edu/collections/object.cfm?key=35&amp;objkey=30 लॉग बुक विथ कम्प्यूटर बग]", अमेरिकी इतिहास का राष्ट्रीय संग्रहालय, स्मिथसोनियन इंस्टीट्यूशन.</ref> हालांकि कई बार इसे ग़लती से 1945 बताया गया था।<ref>"[http://www.history.navy.mil/photos/images/h96000/h96566kc.htm दी फस्ट "कम्प्यूटर बग"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112215748/http://www.history.navy.mil/photos/images/h96000/h96566kc.htm |date=12 जनवरी 2015 }}", नेवल ऐतिहासिक केन्द्र. लेकिन ध्यान दें कि हार्वर्ड मार्क द्वितीय कंप्यूटर 1947 गर्मियों तक पूरा नहीं हुआ था।</ref> विलियम "बिल" बुर्के जो बाद में नेवल वीपन्स लेबोरेटरी, डालग्रेन, वर्जीनिया<ref>कम्प्यूटिंग के इतिहास का आईईईई एनल्स, वॉल्यूम 22 अंक 1, 2000</ref> से जुड़े थे, उनके साथ-साथ जिन ऑपरेटरों ने इसे पाया था, वे इंजीनियरिंग शब्द से परिचित और खुश थे, उन्होंने कीट को "बग के पाए जाने के पहले वास्तविक मामले" के रूप में अंकित करके रख लिया था। हूपर इस कहानी को याद करना पसंद करते थे।<ref>{{Cite web |url=http://www.jamesshuggins.com/h/tek1/first_computer_bug.htm |title=फस्ट कंप्यूटर बग |access-date=15 फ़रवरी 2011 |archive-date=16 अगस्त 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000816023000/http://www.jamesshuggins.com/h/tek1/first_computer_bug.htm |url-status=dead }}</ref> इस लॉग बुक को स्मिथसोनियन नेशनल म्यूजियम ऑफ अमेरिकन हिस्ट्री में पूरी तरह से कीट के साथ संलग्न कर प्रदर्शन के लिए रखा गया है।<ref name="si-bug"/> जबकि यह निश्चित है कि हार्वर्ड मार्क द्वितीय के ऑपरेटरों ने "बग" शब्द का आविष्कार नहीं किया था, यह सुझाव दिया जाता है कि उन्होंने इससे संबंधित शब्द डीबग की रचना की थी।" यहां तक कि इसकी संभावना इसलिए भी नहीं है क्योंकि "डीबग" के लिए ऑक्सफोर्ड इंग्लिश डिक्शनरी के अर्थ में 1945 में विमान के इंजन के संदर्भ में डीबगिंग का एक प्रयोग शामिल है। ''देखें:'' डीबगिंग. == बचाव == बग प्रोग्रामिंग की प्रक्रिया में मानवीय पहलुओं की प्रकृति का एक परिणाम हैं। वे विनिर्देशन, डिजाइन, कोडिंग, डेटा प्रविष्टि और प्रलेखन के दौरान एक सॉफ्टवेयर टीम द्वारा की गई चूक या आपसी गलतफहमी से उत्पन्न होती हैं। उदाहरण के लिए: शब्दों की एक सूची को वर्णमाला क्रम में सजाने के लिए एक अपेक्षाकृत साधारण प्रोग्राम बनाने के क्रम में एक डिजाइन यह समझाने में विफल हो सकता है कि किसी शब्द में हाइफन आने की स्थिति में क्या किया जाना चाहिए। संभवतः काल्पनिक डिजाइन को चुनी गयी प्रोग्रामिंग की भाषा में परिवर्तित करते समय कोई व्यक्ति अनजाने में एक ऑफ-बाइ-वन त्रुटि तैयार कर सकता है और इस तरह सूची में अंतिम शब्द को सजाने में असफल रह सकता है। अंत में, इसके परिणाम स्वरूप बने प्रोग्राम को कंप्यूटर में टाइप करते समय वह गलती से एक '<' कर ले सकता है जहां कि एक '>' होना चाहिए, जिसका नतीजा संभवतः शब्दों को विपरीत वर्णमाला क्रम में सजाने के रूप में सामने आ सकता है। किसी कंप्यूटर प्रोग्राम के विभिन्न भागों के बीच अनायास संपर्क से और अधिक जटिल बग उत्पन्न हो सकते हैं। ऐसा अक्सर होता है क्योंकि कंप्यूटर प्रोग्राम जटिल हो सकते हैं--कुछ मामलों में लाखों की संख्या में लंबी लाइनें हो सकती हैं--जिन्हें अक्सर एक काफी लंबे समय में कई लोगों द्वारा प्रोग्राम किया गया हो सकता है, इसलिए ऐसे प्रोग्रामर मानसिक रूप से हर संभव तरीके का पता लगाने में असमर्थ होते हैं कि कौन के भाग संपर्क कर सकते हैं। ''रेस कंडीशन'' नामक एक अन्य श्रेणी का बग या तो उस समय आता है जब कोई प्रक्रिया एक से अधिक थ्रेड में या दो या दो से अधिक प्रक्रियाओं में एक साथ चल रही होती है और जब कोड के महत्वपूर्ण क्रमों के निष्पादन के बिलकुल सही क्रम को सही तरीके से समकालिक नहीं किया गया होता है। सॉफ्टवेयर उद्योग ने सॉफ्टवेयर लेखन करते हुए अनजाने में बग को शामिल किये जाने से प्रोग्रामरों को बचाने के तरीके खोजने में काफी प्रयास किया है।<ref>{{cite book | last = Huizinga | first = Dorota | coauthors = Kolawa, Adam | title = Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management | url = http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html | year = 2007 | publisher = Wiley-IEEE Computer Society Press | location = | pages = 426 | isbn = 0470042125 | access-date = 15 फ़रवरी 2011 | archive-date = 25 अप्रैल 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120425232401/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite book | last = McDonald | first = Marc | coauthors = Musson, Robert; Smith, Ross | title = The Practical Guide to Defect Prevention | url = https://archive.org/details/practicalguideto00/page/480 | year = 2007 | publisher = Microsoft Press | location = | pages = [https://archive.org/details/practicalguideto00/page/480 480] | isbn = 0735622531 }}</ref> इनमें शामिल हैं: ; प्रोग्रामिंग शैली : हालांकि प्रोग्राम कोड में गलत टाइपिंग को संकलकों द्वारा अक्सर पकड़ लिया जाता है, लेकिन बग आम तौर पर उस समय प्रकट होता है जब प्रोग्रामर एक तार्किक गलती (लॉजिक एरर) करता है। इन बगों की संभावनाओं को कम करने या आसानी से पता लगाने के लिए प्रोग्रामिंग शैली और रक्षात्मक प्रोग्रामिंग में विभिन्न प्रकार के नए-नए तरीके डिजाइन किये गए हैं। कुछ प्रोग्रामिंग भाषाओं में तथाकथित गलत टाइपिंग, विशेषकर सांकेतिक या तार्किक/गणितीय ऑपरेटर, जो वास्तव में तार्किक त्रुटियों का प्रतिधिनित्व करते हैं, क्योंकि गलत टाइप की गयी रचनाओं को संकलक द्वारा उस अर्थ से अलग रूप में स्वीकार कर लिया जाता है जिसके लिए प्रोग्रामर ने उसे तैयार किया था। ; प्रोग्रामिंग तकनीक : बग अक्सर एक सक्रिय प्रोग्राम के आंतरिक डेटा में विसंगतियां पैदा करते हैं। ऐसे प्रोग्राम तैयार किये जा सकते हैं जो सक्रिय होने की स्थिति में अपने स्वयं के आतंरिक डेटा की विसंगतियों की जांच कर सकें. अगर कोई विसंगति पायी जाती है तो प्रोग्राम को तत्काल रोका जा सकता है जिससे कि बग का पता लगाया जा सके और उसे हटाया जा सके. वैकल्पिक रूप से प्रोग्राम सीधे तौर पर विसंगति को दूर करने के प्रयास के लिए और आगे चलते रहने के लिए उपयोगकर्ता को सूचित कर सकता है। ; विकास के तरीके : प्रोग्रामर की गतिविधि के प्रबंधन के लिए कई योजनाएं हैं ताकि कम से कम बग पैदा हो सकें. इनमें से कई [[सॉफ्टवेयर इंजीनियरी|सॉफ्टवेयर इंजीनियरिंग]] के विषय के अंतर्गत आते हैं (जो सॉफ्टवेयर डिजाइन संबंधी मुद्दों पर भी ध्यान देते हैं). उदाहरण के लिए, प्रोग्रामों के सटीक व्यवहार को बताने के लिए औपचारिक प्रोग्राम विनिर्देशों का इस्तेमाल किया जाता है ताकि डिजाइन बगों को मिटाया जा सके. दुर्भाग्य से, औपचारिक विनिर्देश सबसे छोटे प्रोग्रामों को छोड़कर अन्य किसी भी प्रोग्राम के लिए अव्यावहारिक या असंभव होते हैं जिसकी वजह संयोजनात्मक विस्फोट और अनिश्चितता की समस्याएं होती हैं। ; प्रोग्रामिंग भाषा का समर्थन : [[प्रोग्रामिंग भाषा|प्रोग्रामिंग भाषाओं]] में अक्सर ऐसी विशेषताएं शामिल होती हैं जो अपरिवर्ती टाइप सिस्टम्स, सीमित नेम स्पेसेस और मॉड्यूलर प्रोग्रामिंग जैसे बगों के साथ-साथ अन्य बगों को रोकने में प्रोग्रामरों की मदद करती हैं। उदाहरण के लिए, जब कोई प्रोग्रामर इस प्रकार (सूडोकोड) लिखता है - <code>LET REAL_VALUE PI = "THREE AND A BIT"</code>, हालांकि यह वाक्य विन्यास के हिसाब से सही हो सकता है लेकिन यह कोड टाइप की जांच करने में विफल रहता है। भाषा और कार्यान्वयन के आधार पर इसे [[कम्पाइलर|संकलक]] द्वारा या चलाये जाने के समय पकड़ा जा सकता है। इसके अलावा, हाल ही में खोजी गयी कई भाषाओं में उन विशेषताओं को कोड को इसकी आवश्यकता से धीमा रखने की कीमत पर जान-बूझकर बाहर रखा गया है जो आसानी से बग पैदा करने का कारण बन सकते हैं: सामान्य सिद्धांत यह है कि [[मूर का नियम|मूर के नियम]] के कारण, कंप्यूटर तेज होते जाते हैं और इंजीनियर धीमे होते चले जाते हैं; इसलिए "चालाक", रहस्यमय कोड लिखने की तुलना में सरल, धीमे कोड लिखना ''लगभग हमेशा'' बेहतर होता है, विशेष रूप से यह देखते हुए कि रख-रखाव की लागत बहुत अधिक होती है। उदाहरण के लिए, [[जावा प्रोग्रामिंग भाषा|जावा प्रोग्रामिंग की भाषा]] सूचक अंकगणित का समर्थन नहीं करती है; कुछ भाषाओं जैसे कि पास्कल और [[स्क्रिप्टिंग भाषा|स्क्रिप्टिंग की भाषाओं]] के कार्यान्वयन में, कम से कम डीबगिंग बिल्ड में, अक्सर एरेज (सारणियों) की रनटाइम बाउन्ड्स चेकिंग शामिल होती हैं। ; कोड विश्लेषण : कोड विश्लेषण के उपकरण संभावित समस्याओं का पता लगाने में संकलकों की क्षमताओं से परे प्रोग्राम टेस्ट की जांच करते हुए विकासकों की मदद करते हैं। हालांकि आम तौर पर एक दिए गए विनिर्देश की सभी प्रोग्रामिंग त्रुटियों को खोजने की समस्या दूर किये जाने योग्य नहीं है (देखें [[हॉल्टिंग प्रॉब्लम]]), ये उपकरण इस तथ्य का फ़ायदा उठाते हैं कि मानव प्रोग्रामर सॉफ्टवेयर लेखन के समय एक ही तरह की गलतियां करते हैं। ; [[इंस्ट्रुमेंटेशन]] : सक्रिय स्थिति में सॉफ्टवेयर की कार्यक्षमता की निगरानी करने वाले उपकरणों को या तो विशेष रूप से बॉटलनेक जैसी समस्याओं का पता लगाने के लिए या सही तरीके से कार्य करने का आश्वासन देने के लिए स्पष्ट रूप से कोड में सन्निहित किया जा सकता है (संभवतः <code>PRINT "I AM HERE"</code> जैसे एक सरल बयान के रूप में) या उपकरणों के रूप में प्रदान किया जा सकता है। यह पता लगाना अक्सर आश्चर्यजनक होता है कि किसी एक कोड द्वारा ज्यादातर समय कहां पर लिया जाता है और इन अनुमानों को हटाने के लिए कोड को दुबारा लिखने की आवश्यकता हो सकती है। == डीबगिंग == [[चित्र:Classpath bugs.png|thumb|350px|बग का सामान्य इतिहास (जीएनयू क्लासपाथ परियोजना डेटा). एक नए बग को उपयोगकर्ता द्वारा प्रस्तुत किया गया, जिसका नाम अपुष्ट है। एक विकासकर्ता द्वारा इसका पुनःनिर्माण किये जाने के बाद एक वास्तविक बग के रूप में इसकी पुष्टि हो जाती है। पुष्टि किये गए बग्स को बाद में ठीक कर दिया जाता है। अन्य श्रेणियों से संबंधित बग (जिन्हें दुबारा न बनाया जा सके, ठीक न किया जा सके, आदि) का उपयोग काफी कम किया जाता है]] {{Main|Debugging}} बग का पता लगाना और उसे हटाना या "डीबगिंग" अक्सर [[प्रोग्रामिंग|कंप्यूटर प्रोग्रामिंग]] का एक महत्वपूर्ण भाग होता है। एक प्रारंभिक कंप्यूटर विशेषज्ञ, मौरिस विल्केस ने 1940 के दशक में अपनी एक अनुभूति में उल्लेख किया था कि उनकी जिन्दगी का अधिकांश शेष भाग अपने स्वयं के प्रोग्रामों की गलतियों का पता लगाने में बीत जाएगा.<ref>[[q:Maurice Wilkes|मौरिस विल्कस क्वोट्स]]</ref> जैसे-जैसे कंप्यूटर प्रोग्राम और अधिक जटिल होते जाते हैं, बग और अधिक सामान्य एवं मुश्किल से दूर किये जाने वाले हो जाते हैं। अक्सर प्रोग्रामर नए कोड लिखने की तुलना में बगों का पता लगाने और उन्हें दूर करने में ज्यादा समय लगाते हैं और कहीं अधिक प्रयास करते हैं। सॉफ्टवेयर परीक्षक ऐसे पेशेवर व्यक्ति होते हैं जिनका प्रमुख कार्य बगों का पता लगाना या परीक्षण में सहयोग करने वाले कोड लिखना होता है। कुछ प्रोजेक्टों में प्रोग्राम विकसित करने की तुलना में ज्यादा संसाधन परीक्षण में खर्च किये जा सकते हैं। आम तौर पर डिबगिंग का सबसे अधिक मुश्किल भाग स्रोत कोड में बग का पता लगाना है। एक बार जब इसका पता लग जाता है तो इसे ठीक करना आम तौर पर अपेक्षाकृत आसान होता है। डीबगर के रूप में जाने जाने वाले प्रोग्राम भी मौजूद हैं जो एक-एक लाइन कर कोड को कार्यान्वित करने, परिवर्ती मानों पर नजर रखने और प्रोग्राम के आचरण को समझने वाली अन्य सुविधाओं के जरिये बग का पता लगाने में प्रोग्रामरों की मदद करते हैं। एक डिबगर के बिना प्रोग्राम के कार्यान्वयन का पता लगाने या मानों को दिखाने के लिए कोड को इस तरह जोड़ा जा सकता है कि संदेशों या मानों को एक कंसोल में (उदाहरण के लिए सी (C) प्रोग्रामिंग की भाषा में ''printf)'' के साथ) या एक विंडो में या लॉग फ़ाइल में लिखा जा सके। हालांकि, एक डीबगर की सहायता से भी बग का पता लगाना कुछ हद तक एक कला है। किसी प्रोग्राम के एक सेक्शन में मौजूद किसी बग के लिए एक पूरी तरह से दूसरे सेक्शन में विफलता का कारण बनना असामान्य नहीं है जिसके कारण सिस्टम के एक स्पष्टतः असंबद्ध भाग में इसका पता लगाना (उदाहरण के लिए, एक ग्राफिक्स रेंडरिंग की दिनचर्या में किसी त्रुटि के कारण एक फ़ाइल आई/ओ संबंधी दिनचर्या का असफल हो जाना) विशेष रूप से मुश्किल हो जाता है। कभी-कभी बग एक अलग दोष नहीं होता है बल्कि यह प्रोग्रामर की ओर से सोच या योजना की एक त्रुटि का प्रतिनिधित्व करता है। इस तरह की ''तार्किक त्रुटियों'' के लिए प्रोग्राम के उस भाग की संपूर्ण मरम्मत या उसके दुबारा लेखन की आवश्यकता होती है। कोड समीक्षा के हिस्से के रूप में, अगर ऐसा दिखाया जा सके कि इसके कार्यान्वयन में कुछ त्रुटिपूर्ण तर्क मौजूद हैं, एक विशेष प्रकार के कोड का इस्तेमाल करके ऐसे किसी बग को दुबारा उत्पन्न किये बिना ही अक्सर इन त्रुटियों का पता लगाया जा सकता है। लेकिन कहीं अधिक विशेष रूप से किसी बग का पता लगाने में पहला चरण है इसे विश्वसनीय तरीके से पुनः प्रस्तुत करना। एक बार जब बग को पुनः प्रस्तुत कर दिया जाता है, प्रोग्रामर दोषपूर्ण क्षेत्र में प्रोग्राम के क्रियान्वयन की निगरानी करने के लिए एक डीबगर का या किसी अन्य उपकरण का इस्तेमाल कर सकता है और उस स्थान का पता लगा सकता है जिसमें प्रोग्राम अपने उद्देश्य से भटक गया है। बग को पुनः प्रस्तुत करना अक्सर आसान नहीं होता है। कुछ बग प्रोग्राम की निविष्टियों द्वारा उत्पन्न होते हैं जिन्हें पुनः उत्पन्न करना प्रोग्रामर के लिए मुश्किल हो सकता है। थिरैक-25 विकिरण मशीन से हुई मौतों का एक कारण एक बग था (विशेष रूप से एक रेस कंडीशन) जो केवल उस समय उत्पन्न हुआ था जब मशीन संचालक ने एक उपचार योजना की प्रविष्टि बहुत अधिक तेजी से कर दी; इस कार्य के लिए सक्षम होने में कई दिनों का अभ्यास करना पड़ा था, इसलिए बग परीक्षण के दौरान या उस समय उत्पन्न नहीं हुआ था जब निर्माता ने इसकी नक़ल करने की कोशिश की थी। अन्य बग प्रोग्राम को एक डीबगर के जरिये चलाये जाने से गायब हो सकते हैं; ये हाइजेनबग्स होते हैं ([[अनिश्चितता सिद्धान्त|हाइजेनबर्ग के अनिश्चितता के सिद्धांत]] पर मजाकिया तौर पर यह नाम दिया गया था). डिबगिंग अभी भी एक उबाऊ कार्य है जिसके लिए काफी प्रयास की आवश्यकता होती है। 1990 के दशक से, विशेष रूप से एरियन 5 फ्लाइट 501 की दुर्घटना के बाद से डीबगिंग में प्रभावी स्वचालित सहयोग विकसित करने में नए सिरे से दिलचस्पी बढ़ी है। उदाहरण के लिए, काल्पनिक व्याख्या के जरिये परिवर्ती कोड विश्लेषण के तरीकों ने पहले से ही महत्वपूर्ण उपलब्धियां दी हैं, हालांकि अभी भी काफी हद तक बाकी बचा हुआ कार्य प्रगति में है। जैसा कि किसी भी रचनात्मक कार्य के साथ होता है, कभी-कभी प्रेरणा की एक चमक भी एक समाधान दिखा देती है, लेकिन यह दुर्लभ है और परिभाषा के अनुसार, इस पर भरोसा नहीं किया जा सकता है। बग के लिए कक्षाएं भी आयोजित की जाती हैं जिनका स्वयं कोड से कोई मतलब नहीं होता है। उदाहरण के लिए, अगर कोई एक दोषपूर्ण प्रलेखन या हार्डवेयर पर निर्भर है, कोड पूरी तरह से सही तरीके से उसी रूप में लिखा जा सकता है जैसा कि प्रलेखन कहता है लेकिन लेकिन बग वास्तव में प्रलेखन या हार्डवेयर में रहता है, कोड में नहीं। हालांकि, सिस्टम के अन्य भागों की बजाय कोड को बदलना आम है, क्योंकि इसे बदलने में समय और लागत आम तौर पर कम लगता है। सन्निहित प्रणालियों (एम्बेडेड सिस्टम्स) में हार्डवेयर बग के लिए अक्सर वर्कअराउंड होते हैं, क्योंकि हार्डवेयर का पुनर्निर्माण करने की तुलना में रोम (ROM) का एक नया संस्करण तैयार करना कहीं अधिक सस्ता होता है, विशेष रूप से अगर ये कमोडिटी आइटम होते हैं। == बग प्रबंधन == ऐसे ज्ञात बगों के साथ सॉफ्टवेयर का जारी किया जाना एक आम बात है जो गैर-महत्वपूर्ण माने जाते हैं अर्थात जो उत्पाद के साथ ज्यादातर उपयोगकर्ताओं के मुख्य अनुभव को प्रभावित नहीं करते हैं। चूंकि परिभाषा के अनुसार सॉफ्टवेयर उत्पादों में किसी भी संख्या में अज्ञात बग मौजूद हो सकते हैं, परीक्षण के दौरान मापन से बचे हुए संभावित बगों की संख्या का एक अनुमान प्राप्त किया जा सकता है; उत्पाद को जितनी देर तक परीक्षण या विकसित किया जाता है वह और अधिक विश्वसनीय हो जाता है ("अगर हमारे पास पिछले सप्ताह 200 बग थे तो इस सप्ताह हमारे पास 100 बग होने चाहिएं). ज्यादातर बड़ी सॉफ्टवेयर परियोजनाओं के पास "ज्ञात बग" की दो सूचियां होती हैं - एक वह जिसके बारे में सॉफ्टवेयर टीम को जानकारी होती है और दूसरी जिसके बारे में उपयोगकर्ताओं को बताया जाता है। यह तथ्यों का छिपाया जाना नहीं है बल्कि उपयोगकर्ता उत्पाद के आंतरिक कार्यप्रणाली पर ध्यान नहीं देते हैं। दूसरी सूची उपयोगकर्ताओं को उन बगों के बारे में जानकारी देती है जिन्हें मौजूदा रिलीज में या बिलकुल भी दूर नहीं किया गया है और एक वर्कअराउंड की पेशकश भी की जा सकती है। बगों को दूर नहीं किये जाने के कई कारण होते हैं: * विकासकों (डेवलपर्स) के पास अक्सर इसके लिए समय नहीं होता है या सभी कम-गंभीर बगों को ठीक करना किफायती नहीं होता है। * बग को ऐसे नए संस्करण या पैच में ठीक किया गया हो सकता है जिसे अभी तक रिलीज नहीं किया गया है। * बग को ठीक करने के लिए कोड में किये जाने वाले आवश्यक बदलाव बड़े, महंगे या प्रोजेक्ट की समाप्ति में विलंब पैदा करने वाले हो सकते हैं। * यहां तक कि सरल दिखाई देने होने वाले सुधार भी सिस्टम में नए अज्ञात बगों के शामिल होने के मौके प्रदान कर सकते हैं। एक परीक्षण/सुधार चक्र के अंत में कुछ प्रबंधक के कुछ सबसे अधिक महत्वपूर्ण बगों को ठीक करने की अनुमति दे सकते हैं। * उपयोगकर्ता संभवतः अप्रलेखित, बग जैसे आचरण पर भरोसा कर सकते हैं, खास तौर पर अगर स्क्रिप्ट या मैक्रोज़ एक आचरण पर निर्भर करते हैं; ये एक [[wiktionary:breaking change|जबरदस्त बदलाव]] ला सकते हैं। * यह "एक बग नहीं है". अपेक्षित और प्रदत्त व्यवहार के बीच एक गलतफहमी पैदा हो गई है। उपरोक्त को देखते हुए किसी वास्तविक जटिलता वाले एक पूरी तरह से बग-मुक्त सॉफ्टवेयर का लेखन अक्सर असंभव माना जाता है। इस प्रकार बगों को इनकी गंभीरता के आधार पर वर्गीकृत किया जाता है और कम-तीव्रता वाले गैर-गंभीर बगों को बर्दाश्त कर लिया जाता है क्योंकि वे अधिकांश उपयोगकर्ताओं के लिए सिस्टम के समुचित संचालन को प्रभावित नहीं करते हैं। नासा के एसएटीसी ने त्रुटियों की संख्या प्रति 1000 लाइनों के कोड (एसएलओसी){{Citation needed|date=September 2009}} में 0.1 से भी कम करने में कामयाबी हासिल की थी लेकिन इसे किसी वास्तविक दुनिया के प्रोजेक्ट के लिए संभव नहीं समझा गया। किसी बग की गंभीरता इसके ठीक करने के महत्त्व के बराबर नहीं होती है और दोनों का मापन और प्रबंधन अलग-अलग किया जाना चाहिए। एक [[माइक्रोसॉफ्ट विण्डोज़|माइक्रोसॉफ्ट विंडोज]] सिस्टम पर मौत का नीला स्क्रीन अपेक्षाकृत एक गंभीर होता है लेकिन अगर यह केवल चरम परिस्थितियों में होता है, खास तौर पर अगर ये अच्छी तरह उपचारित और परिहार्य होते हैं, किसी आइकन द्वारा अपने कार्य का सही प्रतिधिनित्व नहीं किये जाने की तुलना में इसमें सुधार किया जाना कम महत्वपूर्ण हो सकता है जो हालांकि पूरी तरह सौंदर्य से संबंधित है लेकिन यह हर दिन हजारों उपयोगकर्ताओं को भ्रमित कर सकता है। यह संतुलन ज़ाहिर तौर पर कई कारकों पर निर्भर करता है; विशेषज्ञ उपयोगकर्ताओं को नौसिखियों से अलग उम्मीदें रहती हैं, एक ऊँचे दर्जे का बाजार एक सामान्य उपभोक्ता बाजार और इसी तरह के अन्य बाजारों से अलग होता है। एक बेहतर संतुलन प्राप्त करने के लिए कुछ सॉफ्टवेयर डेवलपर एक औपचारिक ''बग ट्राइएज'' प्रक्रिया (चिकित्सा शब्दावली को लेकर) का उपयोग करते हैं जिसमें प्रत्येक नए बग को इसकी गंभीरता, आवृत्ति, जोखिम और अन्य पूर्व-निर्धारित कारकों के आधार पर एक प्राथमिकता दी जाती है।{{Citation needed|date=May 2010}} एरिक एस. रेमंड द्वारा लाइनस लॉ के रूप में प्रचारित एक विचारधारा कहती है कि अन्य सॉफ्टवेयर की तुलना में लोकप्रिय [[ओपन सोर्स सॉफ्टवेयर|ओपन-सोर्स सॉफ्टवेयर]] में कम या कोई बग नहीं होने के मौके ज्यादा होते हैं क्योंकि "अधिक ध्यान देने पर, सभी बग हल्के होते हैं".<ref>[http://www.catb.org/~esr/writings/cathedral-bazaar/cathedral-bazaar/ar01s04.html "रिलीज अर्ली, रिलीज ओफेन"], एरिक एस. रेमंड, ''दी कैथेड्रल एंड दी बाजार''</ref> इस दावे को विवादित करार दिया गया है, हालांकि: कंप्यूटर सुरक्षा विशेषज्ञ एलियास लेवी ने लिखा है कि "जटिल, कम स्पष्ट और अप्रलेखित स्रोत कोड में कमजोरियों को छिपाना कहीं आसान होता है" क्योंकि "यहां तक कि अगर लोग कोड की समीक्षा करते है तो इसका मतलब यह नहीं होता है कि वे ऐसा करने के लिए योग्य होते हैं।"<ref>[http://www.securityfocus.com/news/19 "वाइड ओपन सॉर्स"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929105937/http://www.securityfocus.com/news/19 |date=29 सितंबर 2007 }}, एलियास लेवी, ''सेक्यूरिटीफॉक्स'', 17 अप्रैल 2000</ref> इंजीनियरिंग प्रबंधन के किसी अन्य भाग की तरह बग प्रबंधन सावधानी पूर्वक और समझदारी से किया जाना चाहिए क्योंकि "जिसका मापन होता है उसे ही ठीक किया जाता है"<ref>{{cite |url=http://mspresso.wordpress.com/2008/03/31/what-gets-measured-gets-done/ |last=Smith|first=Mark |accessdate=8 अप्रैल 2009 |title=What gets measured gets done |publisher=Cobalt Group }}</ref> और शुद्ध रूप से बगों की गिनती द्वारा प्रबंधन अनपेक्षित परिणाम दे सकता है। उदाहरण के लिए, अगर डेवलपरों को उनके द्वारा ठीक किये गए बगों की संख्या के आधार पर पुरस्कृत किया जाता है तो वे स्वाभाविक रूप से -- सबसे कठिन और संभवतः सबसे जोखिमपूर्ण और सबसे महत्वपूर्ण बग को अंतिम संभव पलों के लिए छोड़कर सबसे आसान बग को पहले ठीक करेंगे ("मेरे पास अपनी सूची में एक मात्र बग है लेकिन यह "सूरज को पश्चिम से उगाने" की बात करता है). अगर प्रबंधन की प्रवृत्ति ठीक किये गए बगों के आधार पर पुरस्कृत करने की है तो कुछ डेवलेपर यह जानते हुए भी कि वे इन बगों को बाद में ठीक कर सकते हैं और इसके लिए पुरस्कृत किये जा सकते हैं, शीघ्रता से लापरवाह कोड लिख सकते हैं जबकि सावधान, संभवतः "धीमे" डेवलपरों को उन बगों के लिए कभी पुरस्कृत नहीं किया जाता है जो वहां कभी मौजूद ही नहीं थे। == सुरक्षा संबंधी कमजोरियां == दुर्भावनापूर्ण सॉफ्टवेयर किसी सिस्टम में ज्ञात कमजोरियों का फायदा उठाने की कोशिश कर सकते हैं - जो बग हो सकते हैं और नहीं भी हो सकते हैं। वायरस अपने आप में बग नहीं होते हैं - वे आम तौर पर प्रोग्राम होते हैं जो साफ़ तौर पर वही करते हैं जिनके लिए उन्हें डिजाइन किया गया होता है। हालांकि वायरसों को लोकप्रिय प्रेस में कभी-कभी इसी रूप में संदर्भित किया जाता है।{{Citation needed|date=August 2010}} == सामान्य प्रकार के कंप्यूटर बग == * वैचारिक त्रुटि (कोड वाक्य विन्यास के हिसाब से सही है लेकिन प्रोग्रामर या डिजाइनर का इरादा इसके जरिये कुछ और करने का था) === अंकगणितीय बग === * शून्य से विभाज्यता * अंकगणितीय अतिप्रवाह या अधोप्रवाह * राउंडिंग या संख्यानुसार अस्थिर एल्गोरिदम के कारण अंकगणितीय परिशुद्धता में कमी === तार्किक बग (लॉजिक बग) === * अनंत लूप और अनंत रिकर्शन * ऑफ बाइ वन एरर, लूपिंग के समय बहुत अधिक या बहुत कम एक की गिनती === वाक्य विन्यास संबंधी बग === * गलत ऑपरेटर का प्रयोग, जैसे कि समानता परीक्षण की बजाय एसाइनमेंट को पूरा करना। साधारण मामलों में अक्सर संकलक द्वारा इसकी चेतावनी दी जाती है; कई भाषाओं में भाषा वाक्य विन्यास द्वारा जान-बूझकर इसके विरुद्ध संरक्षित किया जाता है। === संसाधन संबंधी बग (रिसोर्स बग) === * शून्य संकेतक (नल प्वाइंटर) को संदर्भ से अलग करना * एक गैर-आरंभित चर (अनइनिशियलाइज्ड वेरिएबल) का प्रयोग * एक गलत डेटा टाइप पर एक अन्यथा वैध निर्देश का प्रयोग करना (देखें पैक्ड दशमलव/बाइनरी कोड युक्त दशमलव) * पहुंच का अतिक्रमण * संसाधन संबंधी चूक, जहां एक निश्चित सिस्टम संसाधन जैसे कि मेमरी या फ़ाइल हैंडलों को कोई राहत दिए बिना बार-बार के आबंटन से थका दिया जाता है। * बफर ओवरफ्लो जिसमें कोई कार्यक्रम आवंटित भंडारण की समाप्ति के बाद भी डेटा संग्रहण की कोशिश करता है। यह एक पहुंच संबंधी अतिक्रमण या भंडारण संबंधी अतिक्रमण का कारण बन सकता है या नहीं भी बन सकता है। ये बग सुरक्षा की भेद्यता उत्पन्न कर सकते हैं। * अत्यधिक रीकर्सन जो हालांकि तार्किक रूप से वैध है और स्टैक ओवरफ्लो का कारण बनता है। === मल्टी-थ्रेडिंग प्रोग्रामिंग बग === * गतिरोध (डेडलॉक) * रेस कंडीशन * महत्वपूर्ण भागों, म्युचुअल अपवर्जनों और समवर्ती प्रक्रमण की अन्य सुविधाओं में समरूपता की त्रुटियां. टाइम-ऑफ-चेक-टू-टाइम-ऑफ-यूज (टीओसीटीओयू) असुरक्षित महत्वपूर्ण अनुभाग का एक रूप है। === टीमवर्किंग बग === * अप्रसारित अपडेट; जैसे कि प्रोग्रामर "माईएड (myAdd)" को बदल देता है लेकिन "माईसब्स्ट्रेक्ट (mySubstract)" को बदलना भूल जाता है जो एक ही एल्गोरिदम का उपयोग करता है। इन त्रुटियों को खुद को ना दोहराएं के दर्शन से कम किया जा सकता है। * अप्रचलित या गलत टिप्पणियां: कई प्रोग्रामर यह मानते हैं कि टिप्पणियां बिलकुल सही तरीके से कोड का वर्णन करती हैं। * प्रलेखन और वास्तविक उत्पाद के बीच भिन्नताएं == लोकप्रिय संस्कृति में बग == * 1968 के उपन्यास ''[[2001: A Space Odyssey (novel)|2001: ए स्पेस ओडिसी]]'' (और [[2001: A Space Odyssey (film)|तत्संबंधी 1968 की फिल्म]]) में अंतरिक्ष यान पर मौजूद एक कंप्यूटर, एचएएल 9000 अपने चालक दल के सभी सदस्यों को मार डालने की कोशिश करता है। 1982 में आने वाली इस उपन्यास की इसकी अगली कड़ी ''[[2010: Odyssey Two]]'' में और 1984 में उसपर आधारित फिल्म, ''2010'' में यह खुलासा किया जाता है कि यह घटना कंप्यूटर की प्रोग्रामिंग में दो परस्पर विरोधी उद्देश्यों के एक साथ किये जाने की वजह से हुई थी: इसकी सभी जानकारियों का पूरी तरह खुलासा करना और उड़ान के वास्तविक उद्देश्य को इसके चालक दल के लिए गोपनीय रखना; इसी मतभेद के चलते एचएएल विक्षिप्त हो जाता है और अंततः हत्यारा बन जाता है। * 1984 के गीत ''99 रेड बैलून्स'' में (हालांकि यह मूल जर्मन संस्करण में नहीं था) "सॉफ्टवेयर के अंदर बैग की मौजूदगी" के कारण कंप्यूटर द्वारा गुब्बारों के एक समूह को एक परमाणु मिसाइल समझ लिया जाता है और एक परमाणु युद्ध छिड़ जाता है। * एलेन उलमान द्वारा लिखित 2004 की उपन्यास ''द बग'', एक प्रोग्रामर द्वारा एक डेटाबेस एप्लिकेशन में एक दुर्लभ बग का पता लगाने की कोशिश पर आधारित है। == इन्हें भी देखें == {{Portal|Software Testing}} * एंटी-पैटर्न * बिट रोट * बग ट्रैकिंग प्रणाली * ग्लिच * आईएसओ/आईईसी 9126, है, जो बग को एक ''दोष'' या ''नॉन-कंफरमिटी'' के रूप में वर्गीकृत करता है। * वन-लाइन फिक्स * सॉफ्टवेयर दोष सूचक * सॉफ्टवेयर रिग्रेशन * असामान्य सॉफ्टवेयर बग (स्क्रोएडिनबग, हाइजेनबर्, बोहर बग और मेंडलबग) * वर्कअराउंड * रेसट्रैक की समस्या == टिप्पणियां == {{Reflist|2}} == अग्रिम पठन == * एलन, मिच, मई/जून 2002 "बग ट्रैकिंग बेसिक्स: ए बिगनर्स गाइड टू रिपोर्टिंग एंड ट्रैकिंग डिफेक्ट्स" ''दी सॉफ्टवेयर टेस्टिंग एंड क्वालिटी इजीनियरिंग मैगज़ीन'' . वॉल्यूम 4, इश्यू 3, पीपी. 20-24. == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www5.in.tum.de/~huckle/bugse.html कलेक्शन ऑफ सॉफ्टवेयर बग्स] (थॉमस हूक्ली, टीयू म्यूनचेन) * [http://www.rvs.uni-bielefeld.de/publications/compendium/index.html कंप्यूटर-रिलेटेड इन्सिडेंट्स विथ कॉमर्शियल एयरक्राफ्ट] (पीटर बी. लड्किन एट ऑल., यूनिवार्सिटेट बिएल्फिल्ड) * [http://courses.cs.vt.edu/~cs3604/lib/Therac_25/Therac_1.html एन इन्वेस्टिगेशन ऑफ दी थेरेक-25 एक्सीडेंट्स] (नैंसी लेवेसन, वाशिंगटन विश्वविद्यालय और क्लार्क एस. टर्नर, इर्विने में कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय) * [http://www.ccnr.org/fatal_dose.html फेटल डोस: रेडिएशन डैथ्स लिंक्ड टू एईसीएल कंप्यूटर एरर्स] (बारबरा वेड रोज, परमाणु जवाबदेही के लिए कनाडा का गठबंधन) * [http://www.cs.tau.ac.il/~nachumd/verify/horror.html सॉफ्टवेयर हॉरर स्टोरीज़] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110428045931/http://www.cs.tau.ac.il/~nachumd/verify/horror.html |date=28 अप्रैल 2011 }} (नेचम डेर्शोविट्ज़) * [http://www.history.navy.mil/photos/images/h96000/h96566kc.htm पिक्चर ऑफ दी "फस्ट कंप्यूटर बग"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112215748/http://www.history.navy.mil/photos/images/h96000/h96566kc.htm |date=12 जनवरी 2015 }} इस शब्द की त्रुटि ऊपर सविस्तार से दी गई है। (नेवल ऐतिहासिक केन्द्र) * [http://americanhistory.si.edu/collections/object.cfm?key=35&amp;objkey=30 पेज फ्रॉम 1947 लॉग बुक विथ "फस्ट एक्चुयल केस ऑफ बग बीइंग फाउंड" (मॉथ)] (अमेरिकी इतिहास का राष्ट्रीय संग्रहालय) * [http://www.waterholes.com/~dennette/1996/hopper/bug.htm फस्ट कंप्यूटर बग!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970430003658/http://www.waterholes.com/~dennette/1996/hopper/bug.htm |date=30 अप्रैल 1997 }} व्यवस्थापक हूपर्स के बग के विषय में 1981 से एक ईमेल * [http://www.chiark.greenend.org.uk/~sgtatham/bugs.html हाउ टू रिपोर्ट बग्स इफेक्टिवली] (साइमन जी. तेथम) * [http://www.rustyspigot.com/Software_Engineering/Rates_of_Design_Failures.htm रेट्स ऑफ डिजाइन फेलियर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100424010336/http://www.rustyspigot.com/Software_Engineering/Rates_of_Design_Failures.htm |date=24 अप्रैल 2010 }} * [http://wired.com/news/technology/bugs/0,2924,69355,00.html हिस्ट्रीज़ वर्स्ट सॉफ्टवेयर बग्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517001158/http://wired.com/news/technology/bugs/0,2924,69355,00.html |date=17 मई 2008 }} * [http://bugspy.net ओपन सॉर्स बग सर्च इंजिन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327082455/http://bugspy.net/ |date=27 मार्च 2010 }} * [http://www.cs.wisc.edu/cbi/ बग इसोलेशन प्रोजेक्ट] - यह परियोजना लोकप्रिय ओपन सॉर्स सॉफ्टवेयर के ट्रैक बग के लिए है। (फेडोरा के लिए पैकेज उपलब्ध है)'''' {{DEFAULTSORT:Software Bug}} [[श्रेणी:प्रोग्रामिंग बग्स]] bzgbsueq95xl1odlcrlq3ds3r76c4e3 अधिराजेन्द्र चोल 0 261877 6595520 5378354 2026-08-04T15:54:25Z Mundhalia746 934684 6595520 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} '''अधिराजेंद्र चोल''' चोल राजा [[वीरराजेंद्र चोल]] का पुत्र था, जो लगभग १०७० ई. में उसके मरने पर [[चोडमंडल]] का राजा हुआ। तीन वर्ष वह युवराज के पद पर रहा था और युवराज का पद चोलों में बड़ी कार्यशीलता का था। वह राजा का निजी सचिव भी होता था और सर्वत्र उसका प्रतिनिधान करता था। अधिराजेंद्र का शासनकाल बहुत थोड़ा रहा। राज्य में काफी उथल-पुथल थी और अपने संबंधी (बहनोई) [[विक्रमादित्य ६|विक्रमादित्य षष्ठ]] की सहायता के बावजूद वह राज्य की स्थिति न सँभाल सका और मारा गया। [[श्रेणी:भारतीय राजा|चोल, अधिराजेन्द्र]] [[श्रेणी:दक्षिण भारत का इतिहास|चोल, अधिराजेन्द्र]] [[श्रेणी:चोल शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 4f06g9w1ed5qq87vnt0ptcqs40ydljt मध्य शरद त्योहार 0 300340 6595705 5425340 2026-08-05T10:15:00Z अमर तिवारी 932885 6595705 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = मध्य शरद त्यौहार |image = Mid-Autumn Festival-beijing.jpg |caption = बीजिंग में मध्य शरद त्यौहार की सजावट |nickname = चन्द्र पर्व (八月節) |observedby = [[चीनी लोग]] |litcolor = |longtype = सांस्कृतिक, धार्मिक |significance = फसल की कटाई के समय मनाया जाता है। |date = ८वें लुनार माह के १५वें दिन |date2013 = 19 सितम्बर |date2014 = 8 सितम्बर |date2015 = 27 सितम्बर |celebrations = |observances = मूनकेक का उपभोग<br>देवताओं की पूजा |relatedto = चुसेयोक, सुकिमी }} [[चित्र: Mid-Autumn Festival1.JPG | thumb | 240px | [[विक्टोरिया पार्क, हांगकांग]] में मध्य शरद महोत्सव समारोह]] [[चित्र: Moon Cakes.jpg | thumb | 240px | [[Mooncakes]] अक्सर त्यौहार के दौरान खाया जाता है।]] '''मध्य शरद त्यौहार''' अथवा '''मून केक फेस्टिवल'''<ref>{{cite web|title=मून केक फेस्टिवल|url=http://hindi.cri.cn/711/2013/09/18/1s140497.htm|author=वेइ तुंग|publisher=[[चाइना रेडियो इण्टरनैशनल]]|date=18 सितम्बर 2013|accessdate=23 सितम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130930140108/http://hindi.cri.cn/711/2013/09/18/1s140497.htm|archive-date=30 सितंबर 2013|url-status=dead}}</ref> अथवा '''मध्य शरद उत्सव '''<ref name=bbchindi>{{cite web |title=चीन: महंगे तोहफ़ों से फलता-फूलता भ्रष्टाचार |url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/09/130919_china_corruption_luxury_an.shtml |author=यूवेन वू |publisher=[[बीबीसी हिन्दी]] |date=20 सितम्बर 2013 |accessdate=23 सितम्बर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924003715/http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/09/130919_china_corruption_luxury_an.shtml |archive-date=24 सितंबर 2013 |url-status=live }}</ref> जिसे चीन में '''जूंचियो''' नाम से जाना जाता है, चीन और वियतनाम में फसल कटाई मनाया जाने वाला एक मूनकेक पर्व है। मूनकेक पर्व नाम इसलिए क्योंकि इस पर्व पर मूनकेक उपहार स्वरूप दिये जाते हैं।<ref name=bbchindi /> मध्य शरद ऋतु समारोह [[चीनी कैलेंडर]], जो [[ग्रेगोरियन कैलेंडर]] में सितंबर या अक्टूबर के शुरू में है, में आठवें महीने के 15 वें दिन पर आयोजित किया जाता है। यह एक तारीख है कि [[शरत्काल विषुव]] [[सौर कैलेंडर]], की समानताएं है जब चांद अपनी पूरी और roundest पर है। इस त्यौहार के पारंपरिक भोजन [[mooncake]], जो वहाँ के कई अलग अलग किस्मों रहे हैं। मध्याह्न Autumn महोत्सव एक चीनी कैलेंडर में कुछ सबसे महत्वपूर्ण छुट्टियों से एक है, [[चीनी नव वर्ष]] और [[Dōngzhì महोत्सव|शीतकालीन अयनांत]] किया जा रहा दूसरों के लिए और, कई देशों में एक कानूनी छुट्टी है। किसानों को इस तिथि पर मौसम कटाई गिरावट के अंत का जश्न मनाने. इस दिन पर परंपरागत रूप से, चीनी परिवार के सदस्यों और दोस्तों के लिए [[फसल चाँद]] उज्ज्वल मध्य शरद ऋतु की प्रशंसा इकट्ठा करेंगे और चाँद चाँद के नीचे और [[pomelo]] के केक एक साथ खाना खाते हैं। उत्सव उनके साथ, वहाँ अतिरिक्त सांस्कृतिक या क्षेत्रीय सीमा शुल्क, जैसे हैं: * के चमकते जलाया [[लालटेन]] उठाते, टावर पर लालटेन प्रकाश, [[आकाश लालटेन]] के चल ({{Zh | ग = 嫦娥 | = Cháng'é p}}) | * जलन [[Chang'e]] [[(पौराणिक कथाओं) Chang'e]] सहित देवताओं को श्रद्धा में [[धूप]] * सीधा मध्य शरद ऋतु समारोह. (树 中秋, 竖 中秋 चीन 树 और 竖 में, होमोफोन्स) कर रहे हैं इसके बारे में पेड़ planting नहीं है, लेकिन बांस के खंभे पर लालटेन लटका और उन्हें एक उच्च बिंदु पर छतों, पेड़ों, जैसे डाल, छतों, आदि यह गुआंगज़ौ, हांगकांग, आदि में एक रिवाज है * Dandelion पत्ते इकट्ठा और उनके परिवार के सदस्यों के बीच समान रूप से वितरित * आग [[ड्रैगन नृत्य]] है * [[ताइवान]] में, 1980 से, [[बारबेक्यू|barbecuing]] मांस सड़क पर एक व्यापक को मध्य शरद ऋतु समारोह का जश्न मनाने रास्ता बन गया है। दुकानें बेच त्यौहार से पहले [[mooncakes]] अक्सर के चित्र प्रदर्शित [[Chang'e (पौराणिक कथाओं)|Chang'e]] [[चांद]] के लिए अस्थायी. == मध्य शरद ऋतु समारोह की कहानियां == === Houyi और Chang'e === {{मुख्य | Houyi |}} Chang'e मध्य शरद ऋतु समारोह के समारोह दृढ़ता से [[Houyi]] और [[Chang'e]], चांद [[देवी]] [[अमरता]] में से एक की कथा के साथ जुड़ा हुआ है। परंपरा 2200 के आसपास ई.पू. में [[चीनी पुराण]] से इन दोनों स्थानों के आंकड़े, पौराणिक [[सम्राट याओ]] के शासनकाल के दौरान [[हुआंग्डी]] की है कि कुछ ही समय बाद. कई के विपरीत [[चंद्र देवता|चंद्र देवताओं]] अन्य संस्कृतियों जो चंद्रमा जिस्मानी में, बस Chang'e चंद्रमा पर रहता है, लेकिन''प्रतिशत से''चांद नहीं है। वहाँ कई चर और Chang'e की कथा है कि अक्सर एक दूसरे के विरोध के रूपांतरों रहे हैं। हालांकि, कथा के सबसे संस्करणों निम्नलिखित तत्वों के कुछ बदलाव शामिल: Houyi, आर्चर, एक सम्राट, या तो उदार या कुबुद्धि है और एक [जीवन] के [अमृत]. किंवदंती राज्यों में से एक संस्करण है कि Houyi एक [[अमरता|अमर]] किया गया था और Chang'e एक खूबसूरत जवान लड़की थी, [[जेड सम्राट]] का महल (, 玉 [[स्वर्ग]] के [[सम्राट]] में काम कर帝 [[पिनयिन]] के लिए एक परिचर के रूप में) Yudi [[क्सी Wangmu | पश्चिम की रानी माँ]] (जेड सम्राट पत्नी). Houyi अन्य अनहृ, जो फिर उसे जेड सम्राट से पहले बदनाम की ईर्ष्या जगाया. Houyi और उनकी पत्नी, Chang'e, बाद में स्वर्ग से भगा दिया गया। वे पृथ्वी पर रहने को मजबूर थे। Houyi जीवित करने के लिए शिकार करने के लिए किया था और एक कुशल और मशहूर तीरंदाज बन गया। उस समय, वहाँ दस सूर्य थे, [[तीन टांगों वाला पक्षी]] के रूप में, एक [[शहतूत]] ​​में पूर्वी समुद्र में रहने वाले पेड़., सूरज की 'माँ' | सूरज पक्षियों की प्रत्येक दिन एक करने के लिए चारों ओर एक [[गाड़ी]], [[Xihe(देवता)| Xihe]] द्वारा संचालित पर दुनिया की यात्रा करना होगा. एक दिन, सूर्य के सभी दस एक साथ परिक्रमा की, को जलाने के लिए पृथ्वी के कारण. सम्राट याओ, चीन के सम्राट, आज्ञा Houyi अपने [[तीरंदाजी]] कौशल का उपयोग करने के लिए नीचे सब पर एक सूर्य की गोली मार. अपने कार्य के पूरा होने पर, सम्राट एक गोली है कि अनन्त जीवन प्रदान किया साथ Houyi पुरस्कृत किया गया। सम्राट याओ Houyi निगल करने के लिए नहीं बल्कि गोली तुरंत खुद को प्रार्थना और यह<ref. Name="ctownau"> [https://web.archive.org/web/20190311093547/http://chinatown.com.au/ लेने से पहले एक वर्ष के लिए [[उपवास]] द्वारा तैयार की सलाह दी / article.asp / eng masterid? = 155 & = 736 Chinatown.com.au] </ ref> Houyi गोली घर ले गया और यह एक [[मांझी]] के नीचे छिपा दिया articleid. एक दिन, Houyi दूर बुलाया गया था फिर से सम्राट याओ द्वारा. उसके पति की अनुपस्थिति, Chang'e के दौरान, [[मांझी]] से प्रकाश इंगित की एक सफेद बीम देखा है और गोली की खोज की. Chang'e उसे निगल लिया और तुरंत चला कि वह उड़ सकता है। Houyi घर लौट आए, साकार क्या हुआ था वह अपनी पत्नी फटकार लगा. Chang'e बाहर आकाश में उड़ान खिड़की से भाग निकले<ref name="ctownau" />. Houyi आकाश भर में उसके आधे रास्ते चलाया गया था, लेकिन करने के लिए तेज हवाओं की वजह से पृथ्वी पर लौटने पर मजबूर किया। Chang'e चंद्रमा, वह कहाँ तक गोली का हिस्सा फीस भरी पहुँच<ref name="ctownau" /> Chang'e [[चांद खरगोश|खरगोश]] आज्ञा दी कि चांद पर रहने के लिए एक और गोली है।. Chang'e तो पृथ्वी और उसके पति को लौटने में सक्षम हो जाएगा {{प्रशस्ति पत्र की जरूरत | तिथि = दिसम्बर 2010}}. किंवदंती राज्यों खरगोश है कि अभी भी जड़ी बूटी तेज़ है, के लिए गोली बनाने की कोशिश कर. Houyi खुद धूप में एक महल बनाया, का प्रतिनिधित्व " [[यिन और यांग|यांग]]" (पुरुष सिद्धांत) जो चाँद " [[यिन और यांग|यिन]]" का प्रतिनिधित्व करता है पर Chang'e घर के लिए इसके विपरीत में, (महिला सिद्धांत). एक बार एक वर्ष, मध्याह्न Autumn महोत्सव की रात को, Houyi उनकी पत्नी का दौरा किया। यही कारण है कि चाँद बहुत भरा और कहा कि रात को खूबसूरत है। इस विवरण दो [[पश्चिमी हान]] राजवंश (206 ई.पू.-ई. 24) संग्रह में लिखित रूप में प्रकट होता है;''[[शान हैं Jing]]'', पहाड और सागरों और''[[Huainanzi]] के शास्त्रीय '', एक दार्शनिक क्लासिक. कथा का दूसरा संस्करण, ऊपर एक के समान, कह रही है कि Chang'e अमरता की गोली निगल लिया क्योंकि Peng, एक Houyi कई प्रशिक्षु तीरंदाजों की, उसे करने के लिए मजबूर करने के लिए उसे गोली देने की कोशिश में अलग है। . जानते हुए भी कि वह बंद पेंग नहीं लड़ सकता है, Chang'e कोई चारा नहीं बल्कि खुद गोली निगल था {{प्रशस्ति पत्र की जरूरत | तिथि = दिसम्बर 2010}} अन्य संस्करणों का कहना है कि Houyi और Chang'e अभी भी समय पर स्वर्ग में रहते हैं कि Houyi नौ सूर्य के मारे अनहृ. सूरज पक्षियों जेड सम्राट, जो उन मनुष्यों के रूप में पृथ्वी पर रहने के लिए मजबूर द्वारा Houyi और Chang'e सजा के पुत्रा थे। देख रहा है कि Chang'e अत्यंत अमरता की उसे नुकसान पर दुखी महसूस किया, Houyi को गोली है कि इसे बहाल होगा खोजने का फैसला किया। उसकी तलाश का अंत में, वह पश्चिम, जो उसे गोली देने पर सहमत हुए की रानी माँ से मिले, लेकिन उसे चेतावनी दी है कि प्रत्येक व्यक्ति को केवल एक आधा करने के लिए अमरत्व हासिल की गोली की आवश्यकता होगी. Houyi गोली घर ले आया और उसे एक मामले में संग्रहीत. उन्होंने चेतावनी दी Chang'e मामला नहीं खुला और फिर थोड़ी देर के लिए घर छोड़ दिया. [[भानुमती]] [[ग्रीक पौराणिक कथाओं]] में की तरह, Chang'e जिज्ञासु बने. वह मामला खुला और गोली मिला, बस के रूप में Houyi घर लौट रहा था। नर्वस कि Houyi उसे पकड़ने के लिए, केस की सामग्री की खोज करेंगे, वह गलती से पूरे गोली निगल करने के लिए और अधिक मात्रा की वजह से आसमान में नाव शुरू कर दिया. कथा के कुछ संस्करणों पहले से अनहृ होने के रूप में Houyi या Chang'e का उल्लेख नहीं करते हैं और शुरू में मनुष्यों के रूप में उन्हें बजाय वर्तमान {{प्रशस्ति पत्र की जरूरत | तिथि = दिसम्बर 2010}}. वहाँ भी कहानी के संस्करण जिसमें Houyi नौ सूर्य की मौत हो गई और लोगों को बचाने के लिए एक इनाम के रूप में राजा बनाया गया था। हालांकि, राजा Houyi एक [[तानाशाह]] जो या तो पश्चिम के रानी माँ से अमरता की गोली चुराया या सीखा है कि वह हर रात एक अलग किशोर लड़के के शरीर पीस द्वारा एक सौ रातों के लिए इस तरह के एक गोली बना सकता है बन गया . Chang'e गोली चुरा लिया है और उसे निगल लिया खुद को, या तो बंद करने के लिए अधिक लड़कों को मार डाला जा रहा है या हमेशा के लिए स्थायी से अपने पति के [[अत्याचारी]] {{शासन को रोकने के प्रशस्ति पत्र की जरूरत | तिथि = दिसम्बर 2010}}. === हरे या जेड खरगोश === परंपरा, महिला, देवताओं के लिए Chang'e हैं, साथ साथ [[जेड खरगोश]] पाउंड चिकित्सा, के अनुसार. दूसरों का कहना है कि जेड खरगोश आकृति, खुद Chang'e द्वारा माना जाता है। पूर्णिमा के शीर्ष करने के अंधेरे क्षेत्रों एक खरगोश की संख्या के रूप में construed हो सकता है। पशु के कान के ऊपरी दाएँ इंगित है, जबकि पर छोड़ दो बड़े परिपत्र क्षेत्रों, उसके सिर और शरीर का प्रतिनिधित्व कर रहे. == वियतनामी संस्करण == छुट्टी के संस्करण वियतनामी''Cuội'', जिसकी पत्नी गलती से एक पवित्र [[बरगद]] पेड़ पर urinated की कथा याद है, इसके साथ उसे चंद्रमा के लिए ले रही है। हर साल, मध्य शरद ऋतु समारोह पर, बच्चों को रोशनी लालटेन और एक बारात में भाग लेने के Cuội रास्ता दिखाने के लिए पृथ्वी पर वियतनाम में, मुनकेक आमतौर दौर के बजाय वर्ग, हालांकि दौर वाले मौजूद नहीं है। बरगद के पेड़ के स्वदेशी कहानी के अलावा, अन्य दिग्गजों व्यापक रूप से चंद्रमा लेडी की कहानी है और कार्प जो एक अजगर बनना चाहता था की कहानी सहित कहा जाता है। एक से पहले और वियतनामी मध्य शरद ऋतु समारोह के दौरान महत्वपूर्ण घटना [[शेर नृत्य]] कर रहे हैं एस नृत्य दोनों गैर पेशेवर बच्चों के समूह और प्रशिक्षित पेशेवर समूहों द्वारा किया जाता है। शेर नृत्य समूहों सड़कों पर प्रदर्शन करने की अनुमति के लिए पूछ रहे हैं उनके लिए प्रदर्शन घरों के पास जाओ. अगर मेजबान द्वारा स्वीकार कर लिया, "शेर" में आते हैं और किस्मत और भाग्य  और मेजबान की एक इच्छा के रूप में नृत्य शुरू करेंगे वापस [[भाग्यशाली पैसा]] देता कृतज्ञता दिखाने के लिए. == तिथियाँ == 2010 में मध्य शरद ऋतु समारोह 22 सितंबर को गिर गया। यह इन दिनों पर आने वाले वर्षों में घटित होगा:<ref>{{cite web | भाषा = सरलीकृत चीनी | url = http://nongli114.com/index.php/lunarHoliday/2009/21.html | = चीनी चंद्र नेटवर्क शीर्षक | title = संग्रहीत प्रति | access-date = 10 अप्रैल 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090831043922/http://www.nongli114.com/index.php/lunarHoliday/2009/21.html | archive-date = 31 अगस्त 2009 | url-status = dead }}</ref> * 2011: 12 सितम्बर 2012: 30 सितंबर 2013 *: सितम्बर 19 2014 *: 8 सितंबर 2015 *: सितम्बर 27 2016 *: सितम्बर 15 2017 *: 4 अक्टूबर 2018 *: सितम्बर 24 2019 *: सितम्बर 13 * 2020: 1 अक्टूबर == इन्हें भी देखें == * [[चीनी नव वर्ष]] * [[चीनी छुट्टियों]] * [हार्वेस्ट उत्सव की [सूची]] * ज्वार [[Qiantang नदी]] के बोर * [[वियतनामी छुट्टियों]] * [[वियतनामी संस्कृति]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20131213214106/http://www.lantern-festival.com/ लालटेन महोत्सव] मध्य शरद ऋतु लालटेन कार्निवल योजना एवं उत्पादन * सैन में [https://web.archive.org/web/20110419222435/http://sanfranciscochinatown.com/events/moonfestival.html चंद्रमा महोत्सव फ्रांसिस्को] * [https://web.archive.org/web/20140606215425/http://www.moonlanternfestival.com.au/ ऑस्ट्रेलिया में शरद ऋतु चंद्रमा महोत्सव] * [https://web.archive.org/web/20120306044804/http://www2.chinatown.com.au/eng/article.asp?masterid=155&articleid=736 chinatown.com.au] * [https://web.archive.org/web/20190413085557/https://www.chinesefortunecalendar.com/midfallstory.htm चीनी चंद्रमा महोत्सव की कहानियां] * [https://web.archive.org/web/20150218023252/http://www.chinavoc.com/festivals/Midautumn.htm # मध्य शरद ऋतु समारोह का केक उत्पत्ति] * [https://web.archive.org/web/20120623014205/http://www.familyculture.com/holidays/tettrungthu.htm Tet Trung गुरु] * मध्य शरद ऋतु समारोह के [https://web.archive.org/web/20110718053547/http://www.12hk.com/festivals/MidAutumn/MidAutumn.html और तस्वीरें] * [https://web.archive.org/web/20171012104417/http://www.childbook.com/Chinese-Moon-Festival-Midautumn-Festival-s/94.htm मुफ्त चंद्रमा महोत्सव संसाधन - सीखना चीनी] * [Http://chiangmaibest.com/chiang-mai-events-thailand-holidays/chinese-moon-festival-wan-wai-phra-jan/ थाईलैंड में चीनी चंद्रमा महोत्सव]{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }} [[श्रेणी:शरद ऋतु की छुट्टियों]] [[श्रेणी:फसल काटने वाले त्यौहारों]] [[श्रेणी:चीनी छुट्टियों]] [[श्रेणी:सितम्बर पालन]] [[श्रेणी:चीनी परंपरागत धर्म]] [[श्रेणी:वियतनामी संस्कृति]] 9r7zv7lbixsd0j3emp48ytk3e4gzflb मुद्रा (करंसी) 0 400733 6595546 6542865 2026-08-04T19:35:17Z Dronebogus 691956 /* मुद्रा के कार्य */ 6595546 wikitext text/x-wiki {{about|अर्थशास्त्रीय प्रयोग में मुद्रा|भारतीय शास्त्रीय संगीत में मुद्रा|मुद्रा (संगीत)|भारतीय धर्मों में मुद्रा|मुद्रा (भाव भंगिमा)|}} ---- [[चित्र:Billets de 5000.jpg|right|thumb|300px|कागजी नोट देशों की मुद्राएँ]] [[चित्र:Mapa dos nomes de moedas do mundo.png|right|thumb|450px|विश्व में प्रचलित मुद्राओं के नाम (पुर्तगाली भाषा में) एवं उनका क्षेत्र]] '''मुद्रा''' (currency, करन्सी) पैसे या [[धन]] के उस रूप को कहते हैं जिस से दैनिक जीवन में क्रय और विक्रय होती है। इसमें सिक्के और [[बैंक के नोट|काग़ज़ के नोट]] दोनों आते हैं। आमतौर से किसी देश में प्रयोग की जाने वाली मुद्रा उस देश की सरकारी व्यवस्था द्वारा बनाई जाती है। उदाहरण के लिये, [[भारत]] में रुपया व पैसा मुद्रा है। मुद्रा के बारे में हम उसके द्वारा किये जाने वाले कार्यों के आधार पर बात कर सकते हैं। सामान्यतः हम मुद्रा के कार्यो में विनिमय का माध्यम, मूल्य का मापक तथा धन के संचय तथा स्थगित भुगतानों के मान आदि को शामिल करते है। विभिन्न अर्थशास्त्रियों ने मुद्रा की परिभाषा उसके द्वारा किये जाने वाले कार्यों के आधार पर दी है। मुद्रा में सामान्य स्वीकृति के गुण का होना बहुत जरूरी है यदि किसी वस्तु में सामान्य स्वीकार होने की विशेषता नहीं है तो उस ‘वस्तु’ को मुद्रा नहीं कहा जा सकता। इस प्रकार, मुद्रा से अभिप्राय कोई भी वह वस्तु है जो सामान्य रुप से विनियम के माध्यम, मूल्य के माप, धन के संचय तथा ऋणों के भुगतान के रुप में स्वीकार की जा सकती है। [[चित्र:Silver Note 500gm.JPG|thumb|right|400px|भारत में निर्मित 500 ग्राम शुद्ध चांदी पर मुद्रित एक धातु का नोट।]] [[चित्र:Indian_silver_rupee_1918.jpg|thumb|right|400px|उन्नीस सौ चालीस के दशक तक भारत में चांदी के एक रुपये के सिक्के का व्यापक रूप से उपयोग किया जाता था।]] [[चित्र:Indian_silver_rupee_of_1918.jpg|thumb|right|400px|भारत और विश्व के बाकी हिस्सों में 5000 वर्षों से अधिक समय तक चांदी और सोने के सिक्कों का व्यापक रूप से मुद्रा के रूप में उपयोग किया जाता रहा। 1944 के ब्रेटनवुड्स सम्मेलन के बाद, मुद्रा के रूप में इनका उपयोग धीरे-धीरे कम होता गया और फिर पूरी तरह से समाप्त हो गया, क्योंकि कागजी मुद्रा ने इनका स्थान ले लिया।]] ==परिभाषा== मुद्रा की कोई भी ऐसी परिभाषा नहीं है जो सर्वमान्य हो। विभिन्न अर्थशास्त्रियों ने मुद्रा की अलग-अलग परिभाषाएँ दी है। प्रो. जॉनसन ने मुद्रा की परिभाषाओं की चार अलग-अलग भागों में अपनी पुस्तक 'एस्सेज ऑन मॉनेतरी इकनॉमिक्स' ( 'Essays on Monetary Economics') में बताया है जो इस प्रकार है : ; परम्परागत दृष्टिकोण इस दृष्टिकोण में मुद्रा की परिभाषाएँ उसके द्वारा किये गये कार्यों के आधार पर दी गई है। *1. क्राउथर के अनुसार, "मुद्रा वह चीज है जो विनिमय के माध्यम के रूप में सामान्यतया स्वीकार की जाती है और साथ में मुद्रा के माप तथा मुद्रा के संग्रह का भी कार्य करे।" *2. हार्टले विदर्स तथा वाकर के अनुसार, ”मुद्रा वह है जो मुद्रा का कार्य करे।“ *3. जे. एम. केन्ज के अनुसार, "मुद्रा में उन सब चीजों को शामिल किया जाता है जो बिना किसी प्रकार के सन्देह अथवा विशेष जांच के वस्तुओं तथा सेवाओं को खरीदने और खर्च को चुकाने के साधन के रूप में साधारणतः प्रयोग में लाई जाती है।" मुद्रा के परम्परावादी दृष्टिकोण में हम समय जमा को मुद्रा में शामिल नहीं करते, मुद्रा में परम्परावादी अर्थशास्त्री केवल नोट सिक्के तथा बैकों में मांग जमा को ही सम्मिलित करते है। ; शिकागो विचारधारा शिकागो दृष्टिकोण में मिल्टन फ्रीडमैन का ही नाम सामने आता है। शिकागो दृष्टिकोण परम्परागत दृष्टिकोण से बहुत अधिक विस्तृत है। इस दृष्टिकोण के अनुसार मुद्रा में समय जमा को भी शामिल किया जाता है। :: मुद्रा = नोट + सिक्के + बैंको में मांग जमा + समय जमा परम्परागत दृष्टिकोण में मुद्रा के संचय कार्य को बिल्कुल भी ध्यान में नही रखा। वे केवल मुद्रा के विनिमय कार्य के बारे में बात करते है जबकि शिकागो विचारधारा में मुद्रा के संचय कार्य को अधिक महत्व दिया गया है। ; गुरले तथा शॉ दृष्टिकोण गुरले तथा शॉ ने अपनी पुस्तक 'Money in a Theory of Finance' में मुद्रा के बारे में बताया है। गुरले एवं शॉ ने मुद्रा में उसके सभी निकट प्रतिस्थापनों को शामिल किया है। यह दृष्टिकोण शिकागो दृष्टिकोण से भी विस्तृत है इस दृष्टिकोण में मुद्रा में बचत बैंक जमा, शेयर, बॉण्ड तथा साख पत्र आदि को शामिल करते है। :: मुद्रा = नोट + सिक्के + मांग जमा + समय जमा + बचत बैंक जमा + शेयर + बाण्ड + साख पत्र ; रैडक्लिफ दृष्टिकोण केन्द्रीय बैंकिग दृष्टिकोण को ही हम रैडक्लिफ दृष्टिकोण कहते है। इस दृष्टिकोण में हम मुद्रा की विभिन्न एजेन्सियों द्वारा दी गई साख को शामिल करते है। केन्द्रीय बैकिग दृष्टिकोण में मुद्रा में नोट, सिक्के, मांग जमा, समय जमा, गैर बैंकिग वित्तीय मध्यस्थों तथा असगठित संस्थाओं द्वारा दी गई साख को शामिल करते है। :: मुद्रा = नोट + सिक्के + मांग जमा + समय जमा + बचत बैंक जमा + शेयर बाण्ड + असंगाठित क्षेत्रों द्वारा जारी की गई साख इरंविग फिशर ने सन् 1911 में अपनी पुस्तक The Purchasing Power of Money में मुद्रा के परिमाण सिद्धान्त के बारे में बताया। उन्होंने बताया कि मुद्र की पूर्ति तथा कीमत स्तर के बीच प्रत्यक्ष तथा आनुपातिक सम्बन्ध होता है। अगर मुद्रा की पूर्ति बढ़ती है तो कीमत स्तर में भी वृद्धि होती है और अगर मुद्रा की पूर्ति कम होती है तो कीमत स्तर भी कम होता है फिशर ने मुद्रा की पूर्ति को सक्रिय तथा कीमत स्तर के निर्धारण में मुद्रा की मांग को अधिक महत्वपूर्ण माना है। परम्परावादी अर्थशास्त्री मुद्रा के केवल विनिमय माध्यम की बात करते है तथा कैम्ब्रिज अर्थशास्त्रियों ने बताया कि मुद्रा को संचय भी कर सकते हैं। केन्ज ने बताया कि मुद्रा की मात्रा तथा कीमत स्तर के बीच अप्रत्यक्ष सम्बन्ध होता है। मुद्रा की मात्रा में परिवर्तन होने के फलस्वरूप सबसे पहले ब्याज की दर में परिवर्तन होता है और ब्याज की दर में परिवर्तन होने से निवेश प्रभावित होता है और फिर आय, उत्पादन, रोजगार बढ़ता है। केन्ज के अनुसार पूर्ण रोजगार से पहले मुद्रा की मात्रा में वृद्धि होने पर उत्पादन तथा कीमतें दोनों बढ़ती है परन्तु पूर्ण रोजगार के बाद मुद्रा की मात्रा में वृद्धि होने पर केवल कीमतें हीं बढ़ती है। == मुद्रा के कार्य == का प्रकार आज के समय में बिना मुद्रा के हम अपना एक दिन भी नहीं गुजार सकते है क्योंकि मुद्रा के द्वारा किये जाने वाले कार्यों के द्वारा हम अपने जीवन को सुव्यवस्थित व्यतीत करते है। मानव सभ्यता के विकास में मुद्रा के कार्यों का बहुत अधिक महत्व है। प्रो. किनले ने मुद्रा के कार्यों को तीन भागों में बांटा है- === मुद्रा के प्राथमिक कार्य=== प्राथमिक कार्यां में मुद्रा के उन सब कार्यों को शामिल करते है जो प्रत्येक देश में प्रत्येक समय मुद्रा द्वारा किये जाते हैं इसमें केवल दो कार्यों को शामिल किया जाता है। ;1. विनिमय का माध्यम विनिमय के माध्यम का अर्थ होता है कि मुद्रा द्वारा कोई भी व्यक्ति अपनी वस्तुओं को बेचता है तथा उसके स्थान में दूसरी वस्तुओं को खरीदता है। मुद्रा क्रय तथा विक्रय दोनों को बहुत आसान बना देती है। जबसे व्यक्ति ने विनिमय के माध्यम के रूप में मुद्रा का प्रयोग किया है, तभी से मनुष्य की समय तथा शक्ति की बहुत अधिक बचत हुई है। मुद्रा में सामान्य स्वीकृति का गुण भी है इसलिए मुद्रा का विनिमय का कार्य आसान बन जाता है। ;2. मूल्य का मापक मुद्रा के द्वारा हम वस्तुओं तथा सेवाओं के मूल्यों को माप सकते हैं बहुत समय पहले जब [[वस्तु विनिमय]] प्रणाली होती थी उसमें वस्तुओं के मूल्यों को मापने में बहुत कठिनाई होती थी। अब वर्तमान में हम मुद्रा का प्रयोग करते है तो वस्तुओं और सेवाओं के मूल्यों को मापने ये कोई कठिनाई नहीं आती है क्योंकि मुद्रा का मूल्य के मापदण्ड के रूप में प्रयोग किया गया है। व्यापारिक फर्मे अपने लाभ, लागत, हानि, कुल आय आदि का अनुमान आसानी से लगा सकती है। मुद्रा के द्वारा किसी भी देश की राष्ट्रीय आय [[प्रति व्यक्ति आय]] की गणना की जा सकती है तथा भविष्य के लिए योजनायें भी बनाई जा सकती हैं। === गौण कार्य=== गौण कार्य वे कार्य होते हैं जो प्राथमिक कार्यों की सहायता करते है। धीरे -धीरे जब अर्थव्यवस्था विकसित होती है तो सहायक कार्यों की भूमिका बढ़ जाती है सहायक कार्यों में हम निम्नलिखित कार्यो को शामिल करते हैं। ;1. स्थगित भुगतानों का मान मुद्रा के इस कार्य में हम उन भुगतानों को शामिल करते है जिनका भुगतान वर्तमान में न करके भविष्य के लिए स्थगित कर दिया जाता है। स्थगित भुगतानों में ऋणों के भुगतानों को भी शामिल किया जाता है, वस्तु विनिमय प्रणाली में जब हम ऋण लेते थे उसमें मूलधन तथा ऋण का निर्धारण करना बहुत मुश्किल होता था परन्तु मुद्रा के प्रचलन के बाद हमें इस तरह की किसी भी समस्या का सामना नहीं करना पड़ता है और मुद्रा में सामान्य स्वीकृति का भी गुण पाया जाता है। इससे किसी भी देश के व्यापार तथा वाणिज्य का विकास संभव हो जाता है औैर जब मुद्रा स्थगित भुगतानों के रूप में कार्य करती है तो पूंजी निर्माण तथा साख निर्माण भी बहुत अधिक होता है। ;2. मूल्य का संचय जब वस्तु विनिमय प्रणाली प्रचलित थी उस समय केवल वस्तुओं को आपस में विनिमय कर सकते थे वस्तुओं को संचयित नहीं कर सकते है, परन्तु अगर आपको मुद्रा का खर्च करने का विचार न हो तो आप मुद्रा को संचय भी कर सकते है। जब हम मुद्रा के रूप में बचत करते है तो हमें बहुत कम स्थान की आवश्यकता पड़ती है और मुद्रा को सब लोग सामान्य रूप से स्वीकार भी करते है, और मुद्रा के मूल्य में परिवर्तन भी नहीं होता है। परम्परागत अर्थशास्त्री मुद्रा को केवल विनिमय का माध्यम ही मानते थे जबकि कैम्ब्रिज अर्थशास्त्री मुद्रा के संचय कार्य पर अधिक बल देते थे। ;3. मूल्य का हस्तांतरण मुद्रा के द्वारा मूल्य का हस्तांतरण आसानी से हो जाता है मुद्रा में सामान्य स्वीकृति तथा तरलता का गुण होने के कारण हम इसको आसानी से हस्तांतरित कर पाते है। वस्तु विनिमय प्रणाली में वस्तुओं का हस्तांतरण करना बहुत मुश्किल कार्य होता था जब लोगों के पास ज्यादा धन होता है तो वे इसको उधार देकर ऋण के रूप में आय प्राप्त कर सकते है और जिन लोगों को मुद्रा की आवश्यकता है वे मुद्रा के द्वारा अपनी आवश्यकता की पूर्ति कर सकते है। === आकस्मिक कार्य=== आकस्मिक कार्यो की भूमिका देश के आर्थिक विकास के साथ बढ़ती जाती है। आकस्मिक कार्य निम्नलिखित है। ;1. अधिकतम सन्तुष्टि मुद्रा को खर्च करके एक व्यक्ति अधिकतम सन्तुष्टि प्राप्त करता है क्योंकि मुद्रा से वह वस्तुएं तथा सेवायें खरीदता है तथा उससे उपयोगिता प्राप्त करता है। इसी प्रकार उत्पादक भी अधिकतम लाभ प्राप्त करता है तथा समाज मुद्रा से अपने कल्याण को भी बढ़ा सकता है। मुद्रा के द्वारा हम वस्तुओं को उनकी सीमान्त तथा को उनकी सीमान्त उत्पादकता के बराबर कीमत देकर अधिकतम सन्तुष्टि तथा लाभ प्राप्त कर सकते है। ;2. राष्ट्रीय आय का वितरण मुद्रा के द्वारा राष्ट्रीय आय का वितरण करना भी बहुत आसान हो गया है प्रत्येक साधन को उसकी सीमान्त उत्पादकता के बराबर कीमत देकर राष्ट्रीय आय का विवरण कर सकते है परन्तु जब वस्तु विनिमय प्रणाली प्रचलित थी उस समय राष्ट्रीय आय का वितरण तथा माप करना बहुत कठिन था । मुद्रा के द्वारा हम मूल्य को माप भी सकते है और राष्ट्रीय आय का अनुमान आसानी से लगा सकते है। राष्ट्रीय आय को मुद्रा द्वारा मजदूरी लगान, ब्याज तथा लाभ के रूप में वितरित भी कर सकते हैं। ;3. पूंजी की तरलता में वृद्धि वस्तु विनिमय प्रणाली में वस्तुओं में तरलता का गुण नहीं होता था परन्तु मुद्रा में सामान्य स्वीकृति होने के कारण मुद्रा हमारी पूंजी को तरल बनाये रखती है। हम वस्तुओं के रूप में पूँजी को लेने से मना कर सकते है परन्तु मुद्रा में सामान्य स्वीकृति होने से उसे आसानी से ग्रहण कर लेते हैं। केन्ज ने बताया कि हम मुद्रा का तीन उदेश्यों के लिए मुद्रा की मांग करते है - 1. सौदा उद्देश्य 2. सावधानी उद्देश्य 3. सट्टा उद्देश्य ;4. साख का आधार वस्तु विनिमय प्रणाली में साख का निर्माण संभव नहीं था परन्तु जबसे मुद्रा का प्रचलन हुआ है। मुद्रा द्वारा हम साख का निर्माण भी कर सकते है। वर्तमान समय में विश्व के लगभग सभी देशों में चेक ड्राफ्ट, विनिमय पत्र इत्यादि साख पत्रों का प्रयोग किया जाता है। लोग अपनी अतिरिक्त आय को बैंकों में जमा करवाते है और इन्हीं जमाओं के आधार पर बैंक साख का निर्माण करते हैं। ;5. शोधन क्षमता की गारन्टी मुद्रा का एक कार्य यह भी है कि यह किसी फर्म संस्था या व्यक्ति की शोधन क्षमता की गारन्टी भी देती है। प्रत्येक व्यक्ति, फर्म संस्था आदि को अपनी शोधन क्षमता की गारन्टी बनाये रखने के लिए अपने पास कुछ न कुछ मुद्रा जरूर रखनी पड़ती है। अगर उस व्यक्ति संस्था अथवा फर्म के पास मुद्रा नहीं है तो उसे दिवालिया घोषित कर दिया जाता है। ==मुद्रा का महत्व== वर्तमान समय में मुद्रा इतनी आवश्यक तथा महत्वपूर्ण हो गई है कि मुद्रा के गुण व दोषों का अध्ययन ही [[अर्थशास्त्र]] के अध्ययन का प्रमुख भाग बन गया है। मुद्रा के महत्व को हम निम्नलिखित तीन भागों में बांट सकते हैं। === आर्थिक क्षेत्र में मुद्रा का प्रत्यक्ष महत्व=== वर्तमान समय में मुद्रा का अर्थशास्त्र के प्रत्येक क्षेत्र में बहुत महत्व है बिना मुद्रा के हम वर्तमान समय में एक दिन भी नहीं गुजार सकते। आर्थिक क्षेत्रों में मुद्रा का प्रत्यक्ष महत्व निम्नलिखित है :-- ;उपभोग क्षेत्र में महत्व अर्थशास्त्र में अगर किसी व्यक्ति के पास मुद्रा नहीं है तो वह अपनी इच्छानुसार वस्तुएं नहीं खरीद सकता है। व्यक्ति को जो आय काम करने से प्राप्त होती है वह मुद्रा के रूप में होती है और इसी आय को वह अपनी इच्छानुसार खर्च करके अधिकतम सन्तुष्टि प्राप्त करता है एक उपभोक्ता विभिन्न वस्तुओं अपनी आय को इस प्रकार खर्च करता है कि वस्तुओं में मिलने वाली उपयोगिता उनकी कीमत के बराबर हो। ;उत्पादन के क्षेत्र में महत्व उत्पादन के क्षेत्र में यदि उत्पादक के पास मुद्रा है तो वह बड़े पैमाने पर उत्पादन कर सकता है। उत्पादन के क्षेत्र में मुद्रा महत्वपूर्ण भूमिका निभाती है। उत्पादक उसी वस्तु का उत्पादन करता है जिसकी बाजार में मांग हो तभी वह अपने लाभ को अधिकतम कर सकता है। अधिकतम लाभ प्राप्त करने के लिए प्रत्येक साधन की सीमान्त उत्पादकता तथा साधनों को मुद्रा के रूप में दी जाने वाली साधन कीमत का अनुपात भी बराबर होना चाहिए। ; विनिमय के क्षेत्र में महत्व वस्तु विनिमय प्रणाली में हम प्रत्येक वस्तु की कीमत तथा लागत का अनुमान नहीं लगा पाते थे परन्तु जब से मुद्रा का प्रचलन हुआ है तब से मुद्रा ने वस्तु विनिमय प्रणाली के दोषों को दूर कर दिया है। मुद्रा के द्वारा हम प्रत्येक वस्तु की कीमत, लागत तथा उत्पादक की आय को अनुमान लगा सकते है वर्तमान समय में मुद्रा का विनिमय के क्षेत्र में बहुत अधिक महत्व है। ; व्यापार के क्षेत्र में महत्व मुद्रा के विकास के कारण अन्तर्क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार में बहुत अधिक वृद्धि हुई है। वस्तु विनिमय प्रणाली में व्यापार करते समय हमें बहुत अधिक कठिनाइयों का सामना करना पड़ता था और हमारे व्यापार का क्षेत्र बहुत सीमित होता था। मुद्रा के विकास के कारण उत्पादन का पैमाना भी बढ़ गया है। उत्पादन अधिक होने से बाजारों का विकास हुआ और अन्तर्क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार का आकार बढ़ा है। ; वितरण के क्षेत्र में महत्व मुद्रा के आविष्कार के कारण राष्ट्रीय आय के वितरण में [[उत्पादन के साधन|उत्पादन के साधनों]] को उनका भाग देना बहुत आसान हो गया है। मुद्रा के रूप में पूंजी को ब्याज, श्रम को मजदूरी, भूमि को लगान तथा उद्यमी को लाभ देना सरल होता है। वस्तु विनिमय प्रणाली में उत्पादन के साधनों को उनका भाग देना इतना सरल काम नहीं था। ;पूंजी निर्माण वस्तु विनिमय प्रणाली में बचत और निवेश करना संभव नहीं था। मुद्रा के आविष्कार के कारण हम आसानी से बचत तथा निवेश कर सकते है। व्यक्ति की आवश्यकताओं की पूर्ति के बाद जो आय बच जाती है उसे बचत कहते है। इसी बचत से निवेश हो पाता है और निवेश के द्वारा ही पूंजी निर्माण संभव हो पाता है। ===आर्थिक क्षेत्र में मुद्रा का अप्रत्यक्ष महत्व=== अप्रत्यक्ष रूप से मुद्रा हमारे दिन प्रतिदिन के जीवन को बहुत अधिक प्रभावित करती है। आर्थिक क्षेत्र में मुद्रा का अप्रत्यक्ष महत्व निम्नलिखित है। ; वस्तु विनिमय की असुविधाओं से छुटकारा वस्तु विनिमय प्रणाली के अन्तर्गत मूल्य का मापन तथा संचय करना संभव नहीं था। परन्तु मुद्रा के विकास के कारण अब हम मूल्य को माप भी सकते है तथा मुद्रा को संचय भी कर सकते है और मुद्रा के प्रचलन के बाद हमारे समय तथा धन की बचत संभव हुई है और इसी धन को हम आगे निवेश करते है। ; साख निर्माण मुद्रा के प्रचलन के बाद ही साख का निर्माण संभव हो पाया है। व्यक्ति अपनी अतिरिक्त आय को बैकों में जमा करता है और इसी प्राथमिक जमाओं के आधार पर व्यापारिक बैंक साख का निर्माण करते है। मुद्रा के द्वारा ही साख का निर्माण हो सकता है। ; आर्थिक विकास का सूचकांक मुद्रा के द्वारा ही हम प्रति व्यक्ति आय राष्ट्रीय आय का अनुमान लगा सकते है और यह भी देख सकते है कि क्या राष्ट्रीय आय के वितरण में समानता है और अगर राष्ट्रीय आय के वितरण में समानता है तो हम कह सकते है कि आर्थिक विकास हो रहा है मुद्रा के द्वारा ही हम विभिन्न देशों के आर्थिक विकास की तुलना कर सकते हैं। ; पूंजी की गतिशीलता में वृद्धि वस्तु विनिमय प्रणाली में वस्तुओं की एक स्थान से दूसरे स्थान पर ले जाने में बहुत कठिनाई होती थी मुद्रा के द्वारा हम पूंजी को एक स्थान से दूसरे स्थान, एक उद्योग से दूसरे उद्योग में आसानी से ले जा सकते है। पूंजी के गतिशील होने के कारण पूंजी की उत्पादकता बढ़ती है और देश का उत्पादन बढ़ता है। ; सामाजिक कल्याण का मापक वर्तमान समय में विश्व के सभी देशों को सरकारों का लक्ष्य आधिकतम सामाजिक कल्याण तथा देश में उपलब्ध संसाधनों का कुशलतापूर्वक विदोहन करना है और सरकार मुद्रा द्वारा ही तय कर पाती है कि राष्ट्रीय आय में से कितना भाग सामाजिक कल्याण पर खर्च करना है। सामाजिक कल्याण में शिक्षा, बिजली पानी मनोरंजन, आवास, सामाजिक सुरक्षा आदि पर व्यय शामिल करते है। ===अनार्थिक क्षेत्र में मुद्रा का महत्व=== मुद्रा ने न केवल आर्थिक क्षेत्र को प्रभावित किया बल्कि सामाजिक और राजनैतिक क्षेत्र में भी अपनी अमिट छाप छोड़ी है। मुद्रा का अनार्थिक क्षेत्र में महत्व निम्नलिखित हैः ; सामाजिक क्षेत्र में महत्व मुद्रा के विकास के कारण लोगों को सामाजिक तथा आर्थिक दासता से छुटकारा मिल गया है। सामान्तवादी युग में जब मुद्रा का विकास नहीं हुआ था लोग बड़े जमीदारों के पास सेवकों के रूप में काम करते थे ओर वे अपने व्यवसाय को बदल नहीं सकते थे लेकिन मुद्रा के विकास के बाद लोग अपना व्यवसाय अपनी इच्छा से चुन सकते है और उनमें आत्मसम्मान की भावना का भी विकास हुआ। ; राजनैतिक क्षेत्र में मुद्रा का महत्व लोग मुद्रा के रूप में सरकारों को कर देते है और सरकार को जो करों से प्राप्त आय होती है उसे सार्वजनिक व्यय के रूप में जनता के ऊपर खर्च किया जाता है। कर देने के कारण ही लोगों में राजनैतिक चेतना का विकास हुआ मुद्रा द्वारा ही सरकार देश के विकास के लिए कल्याणकारी योजनाएं शुरू कर सकती है। ;कला के क्षेत्र में मुद्रा का महत्व मुद्रा द्वारा ही कला का मूल्यांकन करना संभव हो पाया है। प्रत्येक कल्याणकारी देश की सरकार मुद्रा के रूप में उस देश के कला प्रेमियों को प्रोत्साहन देती है ताकि वे अपनी कला को विकसित कर सके इस प्रकार कहा जा सकता है कि मुद्रा के द्वारा ही कला का विकास संभव हो पाया है। == मुद्रा का परिमाण सिद्धान्त == मुद्रा के परिमाण सिद्धान्त में मुद्रा के मूल्य का निर्धारण प्राचीन काल से कैसे होता आया है या विभिन्न अर्थशास्त्रियों ने मुद्रा के मूल्य के निर्धारण में अपने क्या-2 विचार प्रदर्शित किये इन सब बातों का अध्ययन किया जाता है। मुद्रा के परिमाण सिद्धान्त का प्रतिपादन सबसे पहले 1566 में जीन बोडीन जो एक फ्रेंच अर्थशास्त्री द्वारा किया गया। सन् 1691 में अंग्रेज अर्थशास्त्री जॉन लोक तथा सन् 1752 में डेविड हयूम ने इस सिद्धान्त की व्याख्या की। 20वीं शताब्दी में मुद्रा के परिमाण सिद्धान्त की व्याख्या इंरविग फिशर,मार्शल,पीगू और रोबर्टसन आदि अर्थशास्त्रियों आदि ने की। मुद्रा के आधुनिक परिमाण सिद्धान्त की व्याख्या मिल्टन फ्रिडमैन द्वारा की गई। मुद्रा के परिमाण के अनुसार मुद्रा की पूर्ति तथा मुद्रा के मूल्य में विपरीत संबंध है तथा मुद्रा की पूर्ति तथा कीमत स्तर में सीधा या प्रत्यक्ष संबंध है। ===मुद्रा के परिमाण सिद्धान्त का समीकरण=== मुद्रा के परिमाण सिद्धान्त के दो समीकरण हैः 1. फिशर का समीकरण 2. कैम्ब्रिज समीकरण ==== फिशर का समीकरण==== इरंविग फिशर ने अपने नकद व्यवसाय दृष्टिकोण का प्रतिपादन सन् 1911 में प्रकाशित अपनी पुस्तक 'The Purchasing Power fo Money' में किया। फिशर के नकद व्यवसाय दृष्टिकोण के अनुसार व्यापार की मात्रा तथा चलन वेग के स्थिर रहने पर मुद्रा की पूर्ति तथा कीमत स्तर में प्रत्यक्ष सम्बन्ध पाया जाता है। फिशर के अनुसार कीमत स्तर का निर्धारण वहाँ होता है जहाँ मुद्रा की मांग तथा मुद्रा की पूर्ति एक दूसरे के बराबर हो। (मुद्रा की मांग = मुद्रा की पूर्ति) : '''PT=MV+M'V' ''' जहाँ, P = मुद्रा का मूल्य T = वस्तुओं ओर सेवाओं की कुल मात्रा जो मुद्रा के द्वारा खरीदी जायेगी M = करेन्सी की मात्रा M' = साख मुद्रा की मात्रा V = मुद्रा का चलन वेग V' = साख मुद्रा का चलन वेग ऊपर लिखे हुए समीकरण में बताया गया है कि ( MV + M'V' ) मुद्रा की कुल पूर्ति है तथा ( PT ) मुद्रा की मांग को प्रदर्षित करती है। ; मुद्रा की पूर्ति मुद्रा की पूर्ति में हम मुद्रा की मात्रा तथा मुद्रा के चलन वेग को शामिल करते है। मुद्रा की मात्रा में हम करेन्सी की मात्रा तथा साख मुद्रा की मात्रा को शामिल करते हैं। : M + M' = नोट + सिक्के + साख मुद्रा मुद्रा की चलन गति से अभिप्राय यह है कि मुद्रा की एक इकाई द्वारा एक वर्ष में कितनी बार वस्तुंए तथा सेवायें खरीदी जाती है। : चलन गति = कुल राष्ट्रीय उत्पाद/प्रचलन में मुद्रा ; मुद्रा की मांग मुद्रा द्वारा हम विभिन्न अवश्यकताओं की पूर्ति करते हैं इसलिए मुद्रा की मांग करते है। फिशर के विनिमय समीकरण में मुद्रा की मांग में व्यापारिक सौदे तथा कीमत स्तर को शामिल करते है। 1. व्यापारिक सौदों से अभिप्रायः एक वर्ष में बाजार मे ब्रिकी के लिए आने वाले सभी सेवाओं तथा वस्तुओं की कुल मात्रा से है। 2. कीमत स्तर से अभिप्राय एक निश्चित समय में व्यापारिक सौदों की प्रत्येक इकाई की औसत कीमत से है। फिशर का समीकरण बताता है कि अगर मुद्रा की पूर्ति में वृद्धि होती है तो कीमत स्तर भी बढ़़ जायेगा तथा मुद्रा की पूर्ति और मुद्रा के मूल्य में विपरीत संबंध होता है। =====फिशर के समीकरण की आलोचना ===== फिशर के समीकरण की निम्नलिखित आलोचनाएँ हैः ;1. अवास्तविक मान्यताएँ फिशर ने अपने समीकरण में कई अवास्तविक मान्यताओं को शामिल किया है। जैसे कीमत स्तर को निष्क्रिय तत्व तथा मुद्रा की पूर्ति को सक्रिय तत्व माना गया है और व्यापारिक सौदों तथा मुद्रा की चलन गति को स्थिर मान लिया गया है। ;2. मुद्रा की पूर्ति को अधिक महत्व इरविंग फिशर ने अपने सिद्धान्त में मुद्रा की मांग की अपेक्षा मुद्रा की पूर्ति को अधिक महत्व दिया है। फिशर ने बताया कि मुद्रा की पूर्ति में वृद्धि होने पर कीमत स्तर परिवर्तित होता है जबकि मुद्रा की माँग का कीमत स्तर पर कोई प्रभाव नहीं पड़ता है। इस प्रकार फिशर केवल मुद्रा के पूर्ति पक्ष को अधिक महत्व देते है। ;3. कीमत स्तर को निष्क्रिय मानना इरविग फिशर ने कीमत स्तर की एक निष्क्रिय तत्व माना है बल्कि कीमत स्तर एक सक्रिय तत्व है। कीमत स्तर में परिवर्तन होने में अर्थव्यवस्था के कई क्षेत्र प्रभावित होते है। कीमत स्तर में वृद्धि होने से उद्यमी के लाभ के स्तर पर भी वृद्धि होती है। इस प्रकार कीमत स्तर को निष्क्रिय तत्व मानना गलत बात है। ;4. पूर्ण रोजगार फिशर का परिमाण सिद्धान्त केवल पूर्ण रोजगार की अवस्था में लागू होता है। परन्तु प्रो. केन्ज के अनुसार पूंजीवादी अर्थव्यवस्था में अपूर्ण रोजगार की अवस्था पाई जाती है और यह सिद्धान्त अपूर्ण रोजगार की अवस्था में लागू नहीं होगा। ;5. व्यापार चक्रों की व्याख्या करने में असफल फिशर का परिमाण सिद्धान्त व्यापार चक्रों की व्याख्या करने में असफल रहा है। यह मंदी तथा तेजी की स्थिति में मुद्रा की पूर्ति तथा कीमत स्तर की व्याख्या नहीं कर पाता है क्योंकि यह व्यापारिक सौदों का आकार तथा मुद्रा की चलन गति को स्थिर मान लेता है। ;6. ब्याज की दर के प्रभाव की अवहेलना इरविंग फिशर का सिद्धान्त कीमतों पर ब्याज की दर के प्रभाव की व्याख्या नहीं कर पाता है। सबसे पहले मुद्रा की पूर्ति बढ़ती है मुद्रा की पूर्ति में वृद्धि होने से ब्याज की दर कम होती है ब्याज की दर में कमी होने से निवेश बढ़ता है निवेश बढ़ने से आय तथा उत्पादन बढ़ता है आय तथा उत्पादन बढ़ने से कीमत स्तर बढ़ता है परन्तु फिशर ने मुद्रा की पूर्ति तथा कीमत स्तर में सीधा संबंध बताया है तथा ब्याज की दर के प्रभाव की अवहेलना की है। ;7. अमौद्रिक तत्वों के प्रभाव की अवहेलना कीमत स्तर को कई संस्थागत राजनैतिक, अन्तर्राष्ट्रीय, तकनीकी तथा मनोवैज्ञानिक तत्व प्रभावित करते हैं परन्तु फिशर ने इन सब तत्वों की अवहेलना की है। फिशर मानता है कि कीमत स्तर पर केवल मुद्रा की पूर्ति का ही प्रभाव पड़ता है। == मुद्रा के परिमाण सिद्धान्त की मान्यताएँ == 1. करेन्सी तथा बैंक रोजगार की स्थिति में होती है। 2. अर्थव्यवस्था पूर्ण रोजगार की स्थिति मे होती है। 3. व्यापारिक सौदों की मात्रा को स्थिर मान लिया गया है। 4. मुद्रा की पूर्ति को सरकार तथा केन्द्रीय बैंक द्वारा निर्धारित किया जाता है। 5. मुद्रा की मात्रा को सक्रिय तत्व माना गया है। 6. कीमत स्तर को निष्क्रिय तत्व माना गया है। 7. फिशर का विनिमय समीकरण दीर्घकाल से संबंध रखता है। === नकद शेष समीकरण === नकद शेष समीकरण [[कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय]] के अर्थशास्त्रियों से सम्बन्धित है। इसमें मार्शल, पीगू रोबर्टसन तथा केन्ज आदि को शामिल किया जाता है। कैम्ब्रिज सिद्धान्त मुद्रा की मांग को अधिक महत्व प्रदान करता है। इस सिद्धान्त के अनुसार मुद्रा के मूल्य पर मुद्रा की मांग का अधिक प्रभाव पड़ता है क्योंकि मुद्रा की पूर्ति तो स्थिर रहती है। इस सिद्धान्त को हम मुद्रा की मांग सिद्धान्त भी कह सकते है। इस सिद्धान्त का अध्ययन करने से पहले मुद्रा की मांग और पूर्ति को समझना बहुत जरूरी है। 1. मुद्रा की पूर्ति- कैम्ब्रिज समीकरण में मुद्रा की पूर्ति में नोट सिक्के तथा मांग जमा को शामिल करते है तथा मुद्रा की पूर्ति का संबंध समय के बिन्दु से होते है। 2. मुद्रा की मांग- नकद समीकरण के अनुसार मुद्रा के संचय भी किया जा सकता है जबकि फिषर का सिद्धान्त मुद्रा के विनिमय कार्य पर ही प्रकाश डालता था। ==== विभिन्न नकद शेष समीकरण==== *1. मार्शल का समीकरण *2. पीगू का समीकरण *3. रोबर्टसन का समीकरण *4. केन्ज का समीकरण ; नकद शेष समीकरण की आलोचनाएं नकद शेष समीकरण की निम्नलिखित आलोचनाएं हैं 1. इस सिद्धान्त में कुछ मान्यतायें अवास्तविक है जैसे ज्ञ और ज् को स्थिर मान लिया है। परन्तु ज्ञ और ज् वास्तविक जीवन में स्थिर नहीं होते है। 2. नकद शेष समीकरण में ब्याज की दर के प्रभाव को अवहेलना की गई है। इस सिद्धान्त में मुद्रा की मात्रा तथा कीमत स्तर के प्रत्यक्ष संबंध को दिखाया गया है जबकि ब्याज की दर की अवहेलना की गई है। 3. इस सिद्धान्त में मुद्रा के मूल्य पर वास्तविक तत्वों जैसे बचत, निवेश, आय आदि के प्रभाव की अवहेलना की गई है। 4. इस सिद्धान्त के द्वारा हम व्यापार चक्रों के सिद्धान्त की व्याख्या नहीं कर सकते। == केन्ज का मुद्रा सिद्धान्त== [[समष्टि अर्थशास्त्र]] के पिता जे. ए. केन्ज ने अपनी पुस्तकों 'A Trealise on Money' तथा 'The General Theory fo Employment Interest and Money' में मुद्रा के सिद्धान्त को प्रतिपादित किया। मुद्रा के परम्परागत परिमाण सिद्धान्त के अनुसार मुद्रा के परिमाण में परिवर्तन का कीमतों के साथ सीधा सम्बंध होता है। परन्तु केन्ज के मुद्रा सिद्धान्त के अनुसार कीमतों तथा मुद्रा के परिमाण में विपरीत संबंध होता है केन्ज ने अपने रोजगार के सिद्धान्त में अपूर्ण रोजगार सन्तुलन की बात की है इसलिए जब पूर्ण रोजगार से पहले मुद्रा की मात्रा को बढ़ाया जाता है उत्पादन उसी अनुपात में बढ़ जाता है परन्तु पूर्ण रोजगार की स्थिति में पहुंचने के बाद कीमत स्तर उसी अनुपात में बढ़ता है। ; केन्ज के मुद्रा सिद्धान्त का आधारभूत समीकरण केन्ज ने राष्ट्रीय आय को उत्पादन के साधनों को किये जाने वाले भुगतान तथा आकस्मिक लाभ को जोड़ बताया है : Y=E + Q : Y = राष्ट्रीय आय : E = उत्पादन के साधनों को किया गया भुगतान : Q = आकस्मिक लाभ 2. कुल उत्पादन को पूंजीगत वस्तुएँ तथा उपभोग वस्तुओं का जोड़ बताया है। : O = R + C :O = उत्पाद :R = उपभोग वस्तुएं :C = पूंजीगत वस्तुएं ; केन्ज के मुद्रा सिद्धान्त की व्याख्या केन्ज ने अपने मुद्रा के सिद्धान्त की व्याख्या दो आधारभूत तत्वों के द्वारा की है। 1. केन्ज के अनुसार कीमत स्तर तथा मुद्रा की मात्रा के बीच विपरीत संबंध होता है। 2. पूर्ण रोजगार की स्थिति से पहले जितना मुद्रा की मात्रा को बढ़ाया जाता है उतना ही उत्पादन बढ़ता है तथा पूर्ण रोजगार के बाद मुद्रा की मात्रा में वृद्धि होने पर कीमत उसी अनुपात में बढ़ता है। केन्ज ने बताया कि जब हम मुद्रा की मात्रा में परिवर्तन करते है तो सबसे पहले ब्याज की दर प्रभावित होती है। इसके बाद निवेश, उत्पादन, लागत तथा कीमतें प्रभावित होती है अतः हम कह सकते हैं कि मुद्रा की मात्रा तथा कीमत स्तर में अप्रत्यक्ष संबंध है। मुद्रा की मात्रा में परिवर्तन - ब्याज की दर में परिवर्तन - निवेश में परिवर्तन - आय उत्पादन तथा रोजगार में परिवर्तन - लागत में परिवर्तन - कीमतों में परिवर्तन। केन्ज के अनुसार जब हम मुद्रा की मात्रा में परिवर्तन करते है तो सर्वप्रथम ब्याज दर कम हो जाती है और ब्याज की दर के कम होने से निवेश बढ़ जाता है और जब किसी अर्थव्यवस्था में निवेश के स्तर में वृद्धि होती है तो आय, उत्पादन तथा रोजगार भी बढ़ता है और इसमें उत्पादन की लागतों में कमी आती है जिसके कारण हमारी कीमतें प्रभावित होती है। पूर्ण रोजगार से पहले उत्पादन और कीमतें दोनों बढ़ती है परन्तु पूर्ण रोजगार के बाद केवल कीमतें ही बढती है। लार्ड केन्ज ने अपने रोजगार के सिद्धान्त में अपूर्ण रोजगार संतुलन की बात की हो इसलिए उन्होंने बताया कि पूर्ण रोजगार के स्तर से पहले अगर मुद्रा की पूर्ति को बढ़ाया जाता है तो उत्पादन और रोजगार में वृद्धि होती है परन्तु पूर्ण रोजगार के स्तर पर पहुँचने के बाद केवल कीमत स्तर पर वृद्धि होती है, कीमतों के बढ़ने के ओर भी कारण हो सकते है जैसे घटते प्रतिफल के नियम के कारण, सीमान्त लागत के बढ़ जाने के कारण, बाजार की अपूर्णताओं के कारण आदि। === केन्ज के मुद्रा सिद्धान्त की मान्यताएं=== केन्ज के मुद्रा सिद्धान्त की निम्नलिखित मान्यताएं हैः 1. उत्पादन के साधनों की पूर्ति कीमत लोचदार होती है। 2. इस सिद्धान्त में बेरोजगारी के समय उत्पादन की पूर्ति लोच की इकाई के बराबर माना गया है। 3. पूर्ण रोजगार की स्थिति में साधनों की पूर्ति को नहीं बढ़ाया जा सकता। 4. इस सिद्धान्त के अनुसार साधनों में पूर्ण स्थानापन्नता का गुण पाया जाता है। 5. मुद्रा की पूर्ति को बढ़ाकर प्रभावपूर्ण मांग को बढ़ाया जा सकता है। 6. उत्पादन में पैमाने के समान प्रतिफल लागू होते हैं। === केन्ज के मुद्रा सिद्धान्त की आलोचना=== केन्ज के मुद्रा सिद्धान्त की निम्नलिखित आलोचनाएं हैः 1. केन्ज का मुद्रा का सिद्धान्त पूर्ण रोजगार की मान्यता पर आधारित है परन्तु वास्तविक जीवन में कभी पूर्ण रोजगार सन्तुलन नहीं पाया जाता है। 2. इस सिद्धान्त में बताया गया है कि जब मुद्रा की पूर्ति को बढ़ाया जाता है तो ब्याज की दर कम हो जाती है। जिसके कारण निवेश बढ़ जाता है परन्तु निवेष तब बढ़ेगा जब MEC, MPC दोनो स्थिर रहे। 3. केन्ज ने अपने मुद्रा के सिद्धान्त में ब्याज की दर को अधिक महत्व दिया है। 4. केन्ज उत्पादन के साधनों को पूर्ण स्थानापन्न मानते है परन्तु उत्पादन के साधन पूर्ण स्थानापन्न नहीं होते हैं। 5. उस सिद्धान्त में कई अवास्तविक मान्यताओं को शामिल किया गया है जो ठीक नहीं है। == इन्हें भी देखें == * [[भारतीय रुपया]] * [[मुद्रा (भाव भंगिमा)]] * [[मुद्रा (संगीत)]] == बाहरी कड़ियाँ == {{विकिसूक्ति|मुद्रा}} * [https://web.archive.org/web/20140328201027/http://books.google.co.in/books?id=WhdrLbj-racC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false प्राचीन भारतीय मुद्राएँ] (गूगल पुस्तक ; लेखक - राजवन्त राव, प्रदीप कुमार राव) * [https://web.archive.org/web/20180124074923/http://www.nayaindia.net/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A3 भारतीय मुद्रा के निर्माण की कहानी] * [https://web.archive.org/web/20110312122530/http://rbi.org.in/hindi/Upload/Content/PDFs/RBIHISTORY_H.pdf भारतीय मुद्रा का इतिहास] ([[भारतीय रिज़र्व बैंक|भारतीय रिजर्व बैंक]]) [[श्रेणी:मुद्रा]] [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] [[श्रेणी:मुद्रा (करंसी)|*]] bxsfw24ocxddux0ccc6ndh9eauj07j0 स्प्लाईन (गणित) 0 460042 6595521 5861574 2026-08-04T15:55:22Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595521 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Quadratic spline six segments.svg|thumb|छः बहुपद खंडों से बनी एक द्विघात स्प्लाईन। इस स्प्लाइन के बिंदु 0 और 1 का भाग एक सरल रेखा है ; बिंदु 1 और 2 के बीच का भाग एक परवलय है जिसका द्वितीय अवकलज = 4 है ; बिंदु 2 और 3 के बीच का खण्ड भी एक परवलय है जिसका द्वितीय अवकलज = - 2 है ; बिन्दु 3 और 4 के बीच का खण्ड एक सरल रेखा है ; बिंदु 4 और 5 बिंदु द्वितीय अवकलज = 6 वाला परवलय है ; बिन्दु 5 और 6 के बीच एक सरल रेखा है।]] [[चित्र:Qspline.svg|thumb|सात बहुपद खण्डों से निर्मित एक घन स्प्लाईन। [[पल्स (भौतिकी)]] लेख में यही स्प्लाइन [[स्पन्द (संकेत)|स्पंद]] (pulse) को निरूपित करने के लिये प्रयुक्त हुआ है।]] [[चित्र:Qspline_dd.svg|thumb|ऊपर दर्शाई गयी घन स्प्लाईन का द्वितीय अवकलज (second derivative)]] [[गणित]] में कई निष्कोण वक्रों (smooth curves) को जोड़कर बने वक्र को '''स्प्लाइन''' (Spline) कहते हैं। अतः यह एक पर्याप्त रूप से निष्कोण खण्डश: बहुपद (piecewise polynomial) है। [[अंतर्वेशन|अन्तर्वेशन]] की समस्याओं में स्प्लाईन अन्तर्वेशन प्रायः [[बहुपद अन्तर्वेशन]] (polynomial interpolation) की तुलना में अधिक पसंद किया जाता है क्योंकि यह कम डिग्री के बहुपदो का उपयोग करते हुए भी समान परिणाम देता है। इसके अलावा उच्च डिग्री के उपयोग से बहुपद अन्तर्वेशन में आने वाली [[रुंग परिघटना]] (Runge's phenomenon) स्प्लाइन अन्तर्वेशन में नहीं आती। [[कंप्यूटर ग्राफिक्स]] में स्प्लाईन का बहुत उपयोग होता है क्योंकि इनका गठन सरल होता है, मूल्यांकन यथार्थ एवं आसान है और यह जटिल आकार को भी इंटरैक्टिव कर्व डिजाईन के माध्यम से सन्निकटीकरण (approximation) करने में सक्षम है। सामान्यतः '''घन स्प्लाइन''' (cubic spline) (त्रिघाती स्प्लाईन), विशेष रूप से घन [[B-spline]] एवं घन [[Bézier spline]] उपयोग में लाए जाते हैं। == परिभाषा == स्प्लाईन एक खंडित बहुपद रियल फंक्शन है। :<math>S: [a,b]\to \mathbb{R}</math> एक अंतराल [''a'',''b''] जो की ''k'' क्रमांकित एवं विभिन्न उप अंतरालों <math>[t_{i-1}, t_i] </math> से निर्मित है एवं :<math>a = t_0 < t_1 < \cdots < t_{k-1} < t_k = b</math>. ''S'' को ''i'' अंतराल के लिए सीमित करना एक बहुपद है <br /> :<math>P_i: [t_{i-1}, t_i] \to \mathbb{R}</math>, ताकि <br /> :<math>S(t) = P_1 (t) \mbox{, } t_0 \le t < t_1,</math> :<math>S(t) = P_2 (t) \mbox{, } t_1 \le t < t_2,</math> :::<math>\vdots</math> :<math>S(t) = P_k (t) \mbox{, } t_{k-1} \le t \le t_k.</math> बहुपद <math> P_i (t)</math> का उच्चतम क्रम '''स्प्लाईन का क्रम्''' ''S'' कहलाता है। यदि सभी उप-अंतराल एक ही अवधि के हैं तब स्प्लाईन '''uniform''' कहलाता है अन्यथा वह '''non-uniform''' कहलाता है। हमारा इरादा एक ऐसे बहुपद चुनने का है जो की ''S'' की पर्याप्त निर्विघ्नता की गारंटी देता है। विशेष रूप से, n क्रम के स्प्लाईन के लिए ''S'' को n-1 क्रम तक आतंरिक बिंदुओं <math>t_i</math>: सभी <math>i=1, \dots, k-1 </math> और सभी <math>j \quad 0 \le j \le n-1</math> पर लगातार विभेदित होना जरूरी है। <math>P_i^{(j)} (t_i) = P_{i+1}^{(j)} (t_i)</math> == बिन्दुओ के बीच प्रक्षेपित घन-स्प्लाईन की व्युत्पत्ति == यह स्प्लाईन के महत्वपूर्ण उपयोगों में से एक है। इसकी कलन विधि [[Spline interpolation]] अनुच्छेद में है। == उदाहरण == [[चित्र:Irwin Hall spline.svg|thumb|घंटी के आकार की इरविन-हॉल स्प्लाईन]] [[चित्र:Irwin Hall spline dd.svg|thumb|उपरी स्प्लाईन का द्वितीय व्युत्पन्न]] द्विघात स्प्लाईन का सरल उदाहरण (दुसरे क्रम की स्प्लाईन) है :<math> S(t) = \begin{cases} (t+1)^2-1 & -2 \le t < 0\\ 1-(t-1)^2 & 0 \le t \le 2 \end{cases} </math> जिसके लिए <math>S'(0)=2</math> घनीय स्प्लाईन का सरल उदाहरण है :<math>S(t) = \left|t\right|^3 </math> इस रूप में :<math> S(t) = \begin{cases} t^3 & t \ge 0\\ -t^3 & t < 0 \end{cases} </math> और :<math>S(0)' =\ 0</math> :<math>S(0)'' =\ 0</math> घनीय स्प्लाईन का घंटी के आकार का वक्र बनाने में उपयोग का उदाहरण इरविन-हॉल बहुपद है: :<math> f_X(x)= \begin{cases} \frac{1}{4}(x+2)^3 & -2\le x \le -1\\ \frac{1}{4}\left(3|x|^3 - 6x^2 +4 \right)& -1\le x \le 1\\ \frac{1}{4}(2-x)^3 & 1\le x \le 2 \end{cases} </math> == इतिहास == कंप्यूटर से पहले गड़ना हाथ से की जाती थी। [[step function]] जैसे फंक्शन उपयोग किये जाते थे परन्तु बहुपदों को प्राथमिकता दी जाती थी। कंप्यूटर के आने से स्प्लाईन्स ने पहले बहुपदों को प्रतिस्थापित किया और फिर कंप्यूटर ग्राफिक्स में लचीले और सुडोल आकार बनाने के काम में आये.<ref>Epperson, History of Splines, ''NA Digest'', vol. 98, no. 26, 1998.</ref> सामान्यतः यह मन गया है की स्प्लाईन्स का पहला गणितज्ञ सन्दर्भ [[Isaac Jacob Schoenberg|Schoenberg]],<ref>Schoenberg, Contributions to the problem of approximation of equidistant data by analytic functions, ''Quart. Appl. Math''., vol. 4, pp. 45–99 and 112–141, 1946.</ref> के १९४६ के एक पत्र में किया गया जो की शायद पहली जगह थी जहाँ स्प्लाईन शब्द का प्रयोग हुआ। हालांकि मूल विचार विमान और जहाज निर्माण उद्योग से आया था। == सन्दर्भ == {{reflist}} == इन्हें भी देखें == * [[स्प्लाइन अन्तर्वेशन]] * [[खण्डशः रैखिक फलन]] * [[वक्र आसंजन|वक्र बैठाना]] (curve fitting) == और पढ़ें == * {{cite book|last1=Stoer |last2=Bulirsch|title=Introduction to Numerical Analysis|publisher=Springer Science+Business Media|pages=93–106|isbn= 0387904204}} * {{ cite book|last=Chapra|first=Canale|title=Numerical Methods for Engineers|edition=5th}} * {{cite book|last1=Koehler |last2=Dr. Ralph D|title= 2D/3D Graphics and Splines - with source code|isbn= 978-0759611870}} === सिद्धांत === * [http://math.fullerton.edu/mathews/n2003/CubicSplinesMod.html Cubic Splines Module] Prof. John H. Mathews [[California State University, Fullerton]] * [http://www.cs.clemson.edu/~dhouse/courses/405/notes/splines.pdf Spline Curves], Prof. Donald H. House [[Clemson University]] * [http://ibiblio.org/e-notes/Splines/Intro.htm An Interactive Introduction to Splines], ibiblio.org * [http://codeplea.com/introduction-to-splines Introduction to Splines], codeplea.com === एक्सेल फलन (फंक्शन) === * [http://newtonexcelbach.wordpress.com/2009/07/02/cubic-splines/ Open source Excel cubic spline User Defined Function] * [http://www.srs1software.com/download.htm#spline SRS1 Cubic Spline for Excel] - Free Excel cubic spline function (with utility to embed spline function code into any workbook) === ऑनलाइन उपयोगी सामग्री और औजार === * [http://www.akiti.ca/CubicSpline.html Online Cubic Spline Interpolation Utility] * [http://www.vias.org/simulations/simusoft_spline.html Learning by Simulations] Interactive simulation of various cubic splines * [http://demonstrations.wolfram.com/SymmetricalSplineCurves/ Symmetrical Spline Curves], an animation by [[Theodore Gray]], [[The Wolfram Demonstrations Project]], 2007. === कंप्यूटर कोड === * [http://numericalmethods.eng.usf.edu/topics/spline_method.html Notes, PPT, Mathcad, Maple, Mathematica, Matlab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901073117/http://numericalmethods.eng.usf.edu/topics/spline_method.html |date=1 सितंबर 2006 }}, ''Holistic Numerical Methods Institute'' * [http://w3.pppl.gov/ntcc/PSPLINE/ various routines], NTCC * [http://www.sintef.no/sisl Sisl: Opensource C-library for NURBS], SINTEF * [http://www.codeproject.com/KB/graphics/ClosedBezierSpline.aspx Closed Bezier Spline, C#, WPF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111204174924/http://www.codeproject.com/KB/graphics/ClosedBezierSpline.aspx |date=4 दिसंबर 2011 }}, Oleg V. Polikarpotchkin * [http://www.codeproject.com/KB/graphics/BezierSpline.aspx Bezier Spline from 2D Points, C#, WPF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222005050/http://www.codeproject.com/KB/graphics/BezierSpline.aspx |date=22 दिसंबर 2011 }}, Oleg V. Polikarpotchkin {{DEFAULTSORT:स्प्लाईन (गणित)}} [[श्रेणी:ज्यामिति]] kwr61r15v3sf87xvor7cevv01j0imd0 साँचा:Lang-vi 10 462943 6595722 1748676 2026-08-05T10:40:24Z अमर तिवारी 932885 [[साँचा:भाषा-वियतनामी]] तक का अनुप्रेषण हटाया 6595722 wikitext text/x-wiki {{शीह|साँचा:langx द्वारा प्रतिस्थापित}} #REDIRECT [[साँचा:भाषा-वियतनामी]] t8q10slubvzyply8d384ucrlril02nu 6595725 6595722 2026-08-05T10:44:23Z अमर तिवारी 932885 [[साँचा:भाषा-वियतनामी]] को अनुप्रेषित 6595725 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:भाषा-वियतनामी]] {{शीह|साँचा:langx द्वारा प्रतिस्थापित}} s466trpy2x5mbi7nqik779x9xgm1w8w सोमेश्वर प्रथम 0 464504 6595430 5381273 2026-08-04T12:07:26Z Mundhalia746 934684 6595430 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1042 से 1068 ईस्वी |predecessor=[[जयसिंह द्वितीय (पश्चिमी चालुक्य)]]|successor=[[सोमेश्वर द्वितीय]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''सोमेश्वर प्रथम''' (आहवमल्ल) प्रसिद्ध [[चालुक्य राजवंश||चालुक्यराज]] [[जय सिंह द्वितीय|जयसिंह द्वितीय]] जगदेकमल्ल का पुत्र जो 1042 ई. में सिंहासन पर बैठा। पिता का समृद्ध राज्य प्राप्त कर उसने दिग्विजय करने का निश्चय किया। चोल और परमार दोनों उसके शत्रु थे। पहले वह परमारों की ओर बढ़ा। [[परमार भोज|राजा भोज]] [[धार|धारा]] और [[माण्डू|मांडू]] छोड़ [[उज्जैन]] भागा और सोमेश्वर दोनों नगरों को लूटता उज्जैन जा चढ़ा। उज्जैन की भी वही गति हुई, यद्यपि भोज सेना तैयार कर फिर लौटा और उसने खोए हुए प्रांत लौटा लिए। कुछ दिनों बाद जब अह्निलवाड के भीम और कलचुरी लक्ष्मीकर्ण से संघर्ष के बीच भोज मर गया तब उसके उत्तराधिकारी जयसिंह ने सोमेश्वर से सहायता मांगी। सोमेश्वर ने उसे मालवा की गद्दी पर बैठा दिया और स्वयं चोलों से जा भिड़ा। 1052 ई. में कृष्णा और पंचगंगा के संगम पर कोप्पम के प्रसिद्ध युद्ध में चोलों को परास्त किया। [[बिल्हण]] के 'विक्रमांकदेवचरित' के अनुसार तो सोमेश्वर एक बार चोल शक्ति के केंद्र रांची तक जा पहुँचा। सोमेश्वर ने दक्षिण और निकट के राजकुलों से सफल लोहा लेकर अब अपना रूख उत्तर की ओर किया। मध्यभारत में चंदेलों और कछवाहों को रौदता वह गंगा जमुना के द्वाब की ओर बढ़ा और कन्नौजराज ने डरकर कंदराओं में शरण ली। उसकी शक्ति इस प्रकार बढ़ती देख लक्ष्मीकर्ण कलचुरी ने उसकी राह रोकी, पर उसे हारकर मैदान छोड़ना पड़ा। इसी बीच सोमेश्वर के बेटे विक्रमादित्य ने मिथिला, मगध, अंग, बंग और गौड़ को रौंद डाला। तब कहीं [[कामरूप]] (आसाम) पहुँचने पर वहाँ के राजा [[रत्नपाल]] ने चालुक्यों की बाग रोकी और सोमेश्वर कोशल की राह घर लौटा। हैदराबाद में कल्याणी नाम का नगर उसी का बसाया हुआ प्राचीन कल्याण है जिसे उसने अपनी राजधानी बनाया था। 1068 ई. में बीमार पड़ने पर जब सोमेश्वर ने अपने बचने की आशा न देखी तब वह [[तुंगभद्रा नदी|तुंगभद्रा]] में स्वेच्छा से डूबकर मर गया। [[श्रेणी:चालुक्य वंश]] [[श्रेणी:राजा भोज]] 3iij325kp72t3d3yl7vab55eqz6xmj0 6595507 6595430 2026-08-04T15:37:25Z Mundhalia746 934684 6595507 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1042 से 1068 ईस्वी |predecessor=[[जयसिंह द्वितीय (पश्चिमी चालुक्य)]]|successor=[[सोमेश्वर द्वितीय]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''सोमेश्वर प्रथम''' (आहवमल्ल) प्रसिद्ध [[चालुक्य राजवंश||चालुक्यराज]] [[जय सिंह द्वितीय|जयसिंह द्वितीय]] जगदेकमल्ल का पुत्र जो 1042 ई. में सिंहासन पर बैठा। पिता का समृद्ध राज्य प्राप्त कर उसने दिग्विजय करने का निश्चय किया। चोल और परमार दोनों उसके शत्रु थे। पहले वह परमारों की ओर बढ़ा। [[परमार भोज|राजा भोज]] [[धार|धारा]] और [[माण्डू|मांडू]] छोड़ [[उज्जैन]] भागा और सोमेश्वर दोनों नगरों को लूटता उज्जैन जा चढ़ा। उज्जैन की भी वही गति हुई, यद्यपि भोज सेना तैयार कर फिर लौटा और उसने खोए हुए प्रांत लौटा लिए। कुछ दिनों बाद जब अह्निलवाड के भीम और कलचुरी लक्ष्मीकर्ण से संघर्ष के बीच भोज मर गया तब उसके उत्तराधिकारी जयसिंह ने सोमेश्वर से सहायता मांगी। सोमेश्वर ने उसे मालवा की गद्दी पर बैठा दिया और स्वयं चोलों से जा भिड़ा। 1052 ई. में कृष्णा और पंचगंगा के संगम पर कोप्पम के प्रसिद्ध युद्ध में चोलों को परास्त किया। [[बिल्हण]] के 'विक्रमांकदेवचरित' के अनुसार तो सोमेश्वर एक बार चोल शक्ति के केंद्र रांची तक जा पहुँचा। सोमेश्वर ने दक्षिण और निकट के राजकुलों से सफल लोहा लेकर अब अपना रूख उत्तर की ओर किया। मध्यभारत में चंदेलों और कछवाहों को रौदता वह गंगा जमुना के द्वाब की ओर बढ़ा और कन्नौजराज ने डरकर कंदराओं में शरण ली। उसकी शक्ति इस प्रकार बढ़ती देख लक्ष्मीकर्ण कलचुरी ने उसकी राह रोकी, पर उसे हारकर मैदान छोड़ना पड़ा। इसी बीच सोमेश्वर के बेटे विक्रमादित्य ने मिथिला, मगध, अंग, बंग और गौड़ को रौंद डाला। तब कहीं [[कामरूप]] (आसाम) पहुँचने पर वहाँ के राजा [[रत्नपाल]] ने चालुक्यों की बाग रोकी और सोमेश्वर कोशल की राह घर लौटा। हैदराबाद में कल्याणी नाम का नगर उसी का बसाया हुआ प्राचीन कल्याण है जिसे उसने अपनी राजधानी बनाया था। 1068 ई. में बीमार पड़ने पर जब सोमेश्वर ने अपने बचने की आशा न देखी तब वह [[तुंगभद्रा नदी|तुंगभद्रा]] में स्वेच्छा से डूबकर मर गया। [[श्रेणी:चालुक्य वंश]] [[श्रेणी:राजा भोज]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] tvsdyenl9n5tq7ns0dswbh9ef5egdsw बेयतेरेक 0 483171 6595736 5126787 2026-08-05T11:04:52Z अमर तिवारी 932885 6595736 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = बयतेरेक | native_name = Бәйтерек | native_name_lang = kk | former_names = | alternate_names = बयतेरेक | image = Central_Downtown_Astana_2.jpg | image_size = 256px | alt = | caption = बयतेरेक टावर | map_type = | altitude = |status = पूर्ण | building_type = मोन्यूमेंट <br>ऑब्जरवेशन टावर | architectural_style = | structural_system = | cost = | ren_cost = | location = [[नूर-सुल्तान|अस्ताना]], [[कज़ाख़िस्तान|कज़ाख़स्तान]] | address = | client = | owner = | current_tenants = | landlord = | coordinates = |start_date = अक्टोबर 25, 1996 |est_completion = |opening = | completion_date = अगस्त 30, 2002 | inauguration_date = | renovation_date = 2017 | demolition_date = | destruction_date = |antenna_spire = {{convert|105|m|ft|0|abbr=on}} |roof = |top_floor = {{convert|97|m|ft|0|abbr=on}} | height = | architect = | architecture_firm = | developer = | main_contractor = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | awards = | ren_architect = | ren_firm = | ren_str_engineer = | ren_serv_engineer = | ren_civ_engineer = | ren_oth_designers = | ren_qty_surveyor = | ren_awards = | references = }} '''बयतेरेक''' ({{langx|kk|Бәйтерек}}; {{langx|ru|Байтерек}}) मध्य एशिया के [[कज़ाख़िस्तान|कज़ाख़स्तान]] देश की राजधानी [[अस्ताना]] में एक स्तंभ-नुमा [[मीनार]] है। [[कज़ाख़ भाषा]] में 'बयतेरेक' का मतलब 'ऊँचा [[पोपलर]] (का वृक्ष)' होता है। यह मीनार सन् १९९७ में अस्ताना शहर को कज़ाख़स्तान की राजधानी का दर्जा मिलने के लिए बनाया गया एक यादगार है। इस से पहले [[अलमाती]] शहर देश की राजधानी हुआ करता था।<ref name="ref85jicox">[http://books.google.com/books?id=KyDoj3ea900C In Search of Greener Grass], Graham Field, Troubador Publishing Ltd, 2012, ISBN 978-1-78088-088-4, ''... the Bayterek monument, which looks a bit like the World Cup trophy but is actually a symbol of the Kazakh legend. The ball at the top is in fact an egg that contains happiness and desire ...''</ref> == रंग-रूप == बयतेरेक एक मध्य-एशियाई और ईरानी मिथ्य-कथा के जीवन-वृक्ष को दर्शाता है जिसकी दो शाखों के बीच में सौभाग्यदाई [[सीमुर्ग़|समरुक]] (सीमुर्ग़​) चिड़िया ने अपना अंडा दिया था। यह मीनार १०५ मीटर ऊँचा है जिसका तना नीचे तो तंग है लेकिन ओप्पर जाकर शाखों की तरह फैल-सा जाता है और इन शाखों के बीच सबसे ऊपर एक शीशे से ढका चमकीला सुनहरा २२ मीटर के [[व्यास]] (डायामीटर) वाला एक गोला है जो अंडे को दर्शाता है। इसी गोले के अन्दर ९७ मीटर की ऊंचाई पर बने चबूतरे से लोग आस-पास के शहर का नज़ारा देख सकते हैं। यहाँ कज़ाख़स्तान के राष्ट्रपति नूरसुलतान नज़रबायेव के दाहिने हाथ की बनी एक छाप है और निर्देशों में कहा गया है कि इसपर अपना हाथ रखकर मन में कोई इच्छा-प्रार्थना की जा सकती है। इसपर हाथ रखने से चबूतरे-कक्ष के अन्दर कज़ाख़स्तान का राष्ट्रीयगान बजने लगता है। इस चबूतरे के अलावा स्तम्भ में एक कला प्रदर्शनी और एक बड़ी मछलीशाला (अक्वेरियम) भी है।<ref name="ref70qezol">[http://books.google.com/books?id=B9m-hrsrtfYC Central Asia], Bradley Mayhew, Greg Bloom, Paul Clammer, Lonely Planet, 2010, ISBN 978-1-74179-148-8, ''... The boulevard leads past the egg-domed National Archive to the 97m-high Bayterek monument ... a white latticed tower crowned by a large glass orb. This embodies a Kazakh legend ...''</ref> == मज़ाकिया नाम == कज़ाख़स्तान में एक 'चुपा-चुप्स' (<small>Chupa Chups</small>) नामक लॉलीपॉप लोकप्रीय है जिसका आकार इस मीनार से मिलता है। इसलिए अस्ताना के निवासी मज़ाक़ से इसे 'चुपा चुप्स' भी कहते हैं। == बयतेरेक के कुछ नज़ारे == <gallery> Image:Kazakhstani tenge 10000 (2006).jpg|कज़ाख़स्तान के नोटों पर बयतेरेक की तस्वीर File:View from Bayterek tower.jpg|मीनार के चबूतरे से बाहर का दृश्य </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[नूर-सुल्तान|अस्ताना]] * [[सीमुर्ग़]]​ == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> {{coord|51.12825001|N|71.4304722322|E|source:ruwiki_region:KZ_type:landmark|format=dms|display=title}} [[श्रेणी:अस्ताना]] [[श्रेणी:क़ाज़ाक़्स्तान]] [[श्रेणी:क़ाज़ाक़्स्तान के स्थापत्य]] [[श्रेणी:मीनार]] [[श्रेणी:मध्य एशिया के स्थापत्य]] j8ta24uhch2l748hqfy9xc2wdduxkb8 साँचा:Lang-kk 10 498620 6595738 6384707 2026-08-05T11:06:14Z अमर तिवारी 932885 6595738 wikitext text/x-wiki {{शीह|reason=साँचा:Langx द्वारा प्रतिस्थापित}} {{Language with name|kk|कज़ाख़|{{{1}}}}}<noinclude> {{PP-template|small=yes}} [[Category:Turkic multilingual support templates|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ae4om5ka1c4z4aoaywkh08d2nd6d20i दा नांग अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र 0 499464 6595708 5441684 2026-08-05T10:20:07Z अमर तिवारी 932885 6595708 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = दा नांग अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र | nativename = {{lang|vi|Sân bay Quốc tế Đà Nẵng|italics=no}} | image = DAD new terminal 2012 01.JPG | image-width = 200px | IATA = DAD | ICAO = VVDN <div style="text-align: center;">{{Location map|Vietnam|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=DAD|position=right |lat_deg=16|lat_min=02|lat_sec=38|lat_dir=N |lon_deg=108|lon_min=11|lon_sec=58|lon_dir=E }}<small>वियतनाम में विमानक्षेत्र का स्थान </small></div> | type = सार्वजनिक/ सैन्य | owner = | operator = [[:w:Airports Corporation of Vietnam|एयरपोर्ट कार्पोरेशन ऑफ़ वियतनाम]] | city-served = [[:w:Da Nang|दा नांग]] | location = दा नांग, [[वियतनाम]] | hub = [[:w:Vietnam Airlines|वियतनां एयरलाइंस]] | elevation-f = 33 | elevation-m = 10 | coordinates = {{Coord|16|02|38|N|108|11|58|E|type:airport_region:VN}} | website = [http://www.danangairportonline.com/ www.danangairportonline.com] | r1-number = 17L/35R | r1-length-f = 11,483 | r1-length-m = 3,500 | r1-surface = [[ऐस्फाल्ट|अस्फ़ाल्ट]] | r2-number = 17R/35L | r2-length-f = 10,000 | r2-length-m = 3,048 | r2-surface = अस्फ़ाल्ट | footnotes = }} ''' दा नांग अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र ''' {{Airport codes|DAD|VVDN}} ({{langx|vi|Sân bay Quốc tế Đà Nẵng|italics=no}}) [[दा नांग]], [[वियतनाम]] के समसे बड़े शहर में स्थित है। यह देश का तीसरा सबसे बड़ा अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र है। इसके पहले स्थान पर [[नोइ बाइ अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] ([[हनोई]]) एवं [[तन सोन न्यात अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] ([[हो ची मिन नगर]]) हैं। यह मध्य वियतनाम के लिये महत्त्वपूर्ण द्वार है। नागर विमानन के अलावा यहां की [[उड़ानपट्टी]] [[:w:Vietnam People's Air Force|वियतनामीज़ पीपल्स एयरफ़ोर्स]] (''VPAF'', द ''Không Quân Nhân Dân Việt Nam'') द्वारा भी प्रयोगनीय है, हालांकि सैन्य गतिविधियां अब काफ़ी हद तक सीमित हैं।<ref name="airporttech">{{cite web|url= http://www.airport-technology.com/projects/danang/|title= दा नांग इन्टरनेशनल एयरपोर्ट, वियतनाम|publisher= Airport-technology.com|accessdate= १३ मई २०१०|archive-url= https://web.archive.org/web/20121102093724/http://www.airport-technology.com/projects/danang/|archive-date= 2 नवंबर 2012|url-status= dead}}</ref> विमानक्षेत्र ने २०११ में ३० लाख यात्री यातायात वहन की व यह संख्या २०१६ तक ६० लाक तक, यानि टर्मिनल की पूर्ण क्षमता तक पहुंचने की संभावना है। टर्मिनल भवन के विस्तार की योजना विचाराधीन है, जिससे इसकी क्षमता २०२० तक १ करोड़ यात्री प्रति वर्ष तक विस्तृत की जा सके।<ref>{{citeweb|url=http://www.mt.gov.vn/PrintView.aspx?ArticleID=10663|title=Sân bay Đà Nẵng sẽ đón 3,6 triệu lượt khách năm 2012 (दा नांग विमानक्षेत्र २०१६ तक ३६ लाख यात्री वहन कर सकेगा)|publisher= परिवहन मंत्रालय, वियतनाम के आधिकारिक जालस्थल |date= ३ फ़रवरी २०१२ |accessdate=2012-07-27}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|Da Nang International Airport|दा नांग अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र}} * [https://web.archive.org/web/20080404061445/http://www.vnn.vn/province/danang/infrastructure/index.html दा नांग की अवसंरचना] * {{WAD|VVDN|source=[[DAFIF]]}} * {{GCM|DAD|DAD / VVDN|source=[[DAFIF]]}} * {{ASN|DAD|DAD / VVDN}} * {{NWS-current|VVDN}} [[श्रेणी:वियतनाम में विमानक्षेत्र]] [[श्रेणी:दा नांग अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] [[श्रेणी:दा नांग]] qcxjzmho1s8gdjb41aq0auioi1i8v0x अल्माटी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र 0 499496 6595734 4815878 2026-08-05T11:00:28Z अमर तिवारी 932885 6595734 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = अलमाती अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र | nativename-a = Халықаралық Алматы Әуежайы | nativename-r = Международный Аэропорт Алматы | image = Alaport_logo_top.png | image2 = Almaty Airport.JPG | IATA = ALA | ICAO = UAAA | type = सार्वजनिक | owner = जेएससी अलमाती अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र | city-served = [[अलमाती]] | location = [[अलमाती]], [[कज़ाखिस्तान]] | hub = <div> * [[एयर अस्ताना]] * [[SCAT (airline)|SCAT]] | elevation-m = 681 | latd = 43 | latm = 21 | lats = 07 | latNS = N | longd= 077 | longm= 02 | longs= 26 | longEW= E | coordinates_region = | pushpin_map = Kazakhstan | pushpin_label = UAAA | pushpin_map_caption = कज़ाखिस्तान में स्थान | website = [http://en.alaport.com www.en.alaport.com] | metric-elev = yes | metric-rwy = yes | r1-number = 05R/23L | r1-length-m = 4,397 | r1-surface = [[अस्फ़ाल्ट]] | r2-number = 05L/23R<ref>{{cite web |url=http://en.alaport.com/news/2008/20081115/20081115.htm |title=New Runway at Almaty |publisher=en.alaport.com |access-date=1 नवंबर 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205041040/http://en.alaport.com/news/2008/20081115/20081115.htm |archive-date=5 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> | r2-length-m = 4,500 | r2-surface = [[कंक्रीट]] | stat-year = 2011 | stat1-header = यात्री<ref name="stat2011">{{cite web |url=http://en.alaport.com/news/2012/20120124/Jan_24_2012.htm |title=Almaty Airport’s work results for 2011 |publisher=en.alaport.com |access-date=1 नवंबर 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511222743/http://en.alaport.com/news/2012/20120124/Jan_24_2012.htm |archive-date=11 मई 2012 |url-status=dead }}</ref> | stat1-data = 3,665,538 | footnotes = }} '''अलमाती अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र ''' ({{langx|kk|''Халықаралық Алматы Әуежайы''}}, {{langx|ru|''Международный Аэропорт Алматы''}}) {{airport codes|ALA|UAAA}} [[कज़ाखिस्तान]] का सबसे बड़ा विमानक्षेत्र है। यह देश के सबसे बड़े शहर एवं वाणिज्यिक राजधानी [[अलमाती]] से लगभग {{convert|18|km|mi|sp=us}} दूर स्थित है। अलमाती अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र कज़ाखिस्तान के लगभग आधे यात्री संख्या एवं 68% कार्गो परिवहन संपन्न करता है।<ref>{{cite web |title=ISI Intellinews |url=http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080 |pugblisher=euromoney.com}}</ref> वर्ष २०११ में विमानक्षेत्र ने 3,665,538 यात्री (२०१० से 19% वृद्धि – 3,077,615 यात्री), 1,830,297 आगमन यात्री, एवं 1,835,241 प्रस्थान यात्रियों सहित आवागमन किये।<ref name="stat2011" /> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commonscat|Almaty International Airport|अलमाती अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र}} * {{official|en.alaport.com}} * {{ASN|ALA}} * {{GCM|UAAA|source=[[DAFIF]]}} * {{NWS-current|UAAA}} * {{WAD|UAAA|source=[[DAFIF]]}} {{विश्व के प्रमुख विमानक्षेत्र}} [[श्रेणी:कज़ाखिस्तान के विमानक्षेत्र]] [[श्रेणी:अलमाती]] li5a2umk1s8yfrbyej1p13yvtzrakuu 6595735 6595734 2026-08-05T11:00:48Z अमर तिवारी 932885 6595735 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = अलमाती अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र | nativename-a = Халықаралық Алматы Әуежайы | nativename-r = Международный Аэропорт Алматы | image = Alaport_logo_top.png | image2 = Almaty Airport.JPG | IATA = ALA | ICAO = UAAA | type = सार्वजनिक | owner = जेएससी अलमाती अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र | city-served = [[अलमाती]] | location = [[अलमाती]], [[कज़ाखिस्तान]] | hub = <div> * [[एयर अस्ताना]] * [[SCAT (airline)|SCAT]] | elevation-m = 681 | latd = 43 | latm = 21 | lats = 07 | latNS = N | longd= 077 | longm= 02 | longs= 26 | longEW= E | coordinates_region = | pushpin_map = Kazakhstan | pushpin_label = UAAA | pushpin_map_caption = कज़ाखिस्तान में स्थान | website = [http://en.alaport.com www.en.alaport.com] | metric-elev = yes | metric-rwy = yes | r1-number = 05R/23L | r1-length-m = 4,397 | r1-surface = [[अस्फ़ाल्ट]] | r2-number = 05L/23R<ref>{{cite web |url=http://en.alaport.com/news/2008/20081115/20081115.htm |title=New Runway at Almaty |publisher=en.alaport.com |access-date=1 नवंबर 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205041040/http://en.alaport.com/news/2008/20081115/20081115.htm |archive-date=5 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> | r2-length-m = 4,500 | r2-surface = [[कंक्रीट]] | stat-year = 2011 | stat1-header = यात्री<ref name="stat2011">{{cite web |url=http://en.alaport.com/news/2012/20120124/Jan_24_2012.htm |title=Almaty Airport’s work results for 2011 |publisher=en.alaport.com |access-date=1 नवंबर 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511222743/http://en.alaport.com/news/2012/20120124/Jan_24_2012.htm |archive-date=11 मई 2012 |url-status=dead }}</ref> | stat1-data = 3,665,538 | footnotes = }} '''अलमाती अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र ''' ({{langx|kk|Халықаралық Алматы Әуежайы}}, {{langx|ru|Международный Аэропорт Алматы}}) {{airport codes|ALA|UAAA}} [[कज़ाखिस्तान]] का सबसे बड़ा विमानक्षेत्र है। यह देश के सबसे बड़े शहर एवं वाणिज्यिक राजधानी [[अलमाती]] से लगभग {{convert|18|km|mi|sp=us}} दूर स्थित है। अलमाती अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र कज़ाखिस्तान के लगभग आधे यात्री संख्या एवं 68% कार्गो परिवहन संपन्न करता है।<ref>{{cite web |title=ISI Intellinews |url=http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080 |pugblisher=euromoney.com}}</ref> वर्ष २०११ में विमानक्षेत्र ने 3,665,538 यात्री (२०१० से 19% वृद्धि – 3,077,615 यात्री), 1,830,297 आगमन यात्री, एवं 1,835,241 प्रस्थान यात्रियों सहित आवागमन किये।<ref name="stat2011" /> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commonscat|Almaty International Airport|अलमाती अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र}} * {{official|en.alaport.com}} * {{ASN|ALA}} * {{GCM|UAAA|source=[[DAFIF]]}} * {{NWS-current|UAAA}} * {{WAD|UAAA|source=[[DAFIF]]}} {{विश्व के प्रमुख विमानक्षेत्र}} [[श्रेणी:कज़ाखिस्तान के विमानक्षेत्र]] [[श्रेणी:अलमाती]] sooggu2eprz1h34c5v9bhv3cz9nnn8f जगदेकमल्ल द्वितीय 0 499917 6595443 5380549 2026-08-04T13:00:39Z Mundhalia746 934684 6595443 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1138 से 1151 ईस्वी |predecessor=[[सोमेश्वर तृतीय]]|successor=[[तैलप तृतीय]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} [[सोमेश्वर तृतीय]] के पश्चात् उसका ज्येष्ठ पुत्र [[कल्याणी, पश्चिम बंगाल|कल्याणी]] के सिंहासन पर बैठा। [[अभिलेख|अभिलेखों]] में उसके नाम का निर्देश नहीं है। अपने विरुद (यश या प्रर्शसासुचक पदवी) 'जगदेकमल्ल' के नाम से ही उसका उल्लेख आता है अतएव उसे '''जगदेकमल्ल द्वितीय''' (1138-55 ई.) कहा गया है। उसके अन्य विरुद थे- प्रेमप्रताप, चक्रवर्तिन् और त्रिभुवनमल्ल। अपने पितामह [[विक्रमादित्य ६|विक्रमादित्य षष्ठ]] के समय में ही उसे शासन में विशेष महत्व का पद प्राप्त हो गया था। [[चालुक्य राजवंश|चालुक्य वंश]] की क्षीण होती हुई शक्ति का लाभ उठाकर [[विष्णुवर्धन् होयसल]] ने अपन राज्य का विस्तार [[धारवाड़]] में बंकारपुर तक कर लिया था, फिर भी वह चालुक्यों की अधीनता स्वीकार करता था। उसने [[नरसिंह होयसल]] के साथ 1143 ई. के लगभग मालव पर आक्रमणकर [[जयवर्मन्]] के स्थान पर [[बल्लाल]] को सिंहासन पर बैठाया था। इसके अतिरिक्त लाट, गुर्जर, चोल, कलिंग और नोलंबपल्लव पर भी उसकी विजय का उल्लेख है लेकिन इसमें अतिशयोक्ति की संभावना अधिक है। जगदेकमल्ल को अपना अधिकार बनाए रखने में कई सेनानायकों और सामंतों से सहायता मिली थी। इनमें पेरमाडिदेव सिंद, बर्म्म दंडाधिप और केशिराज दंडाधीश के नाम उल्लेखनीय हैं। 1149 ई. के लगभग ही जगदेकमल्ल का छोटा भाई [[तैल तृतीय]] भी जगदेकमल्ल के साथ शासन में संयुक्त हो गया था। जगदेकमल्ल ने एक संवत् की स्थापना की थी किंतु स्वयं उसके राज्यकाल में ही उसका सदैव उपयोग नहीं होता था; उसके शासन के बाद वह शीघ्र ही समाप्त हो गया। "[[संगीतचूड़ामणि]]" जगदेकमल्ल द्वितीय की कृति थी। [[कर्णाटक भाषाभूषण]], [[काव्यालोकन]] और [[वास्तुकोश]] का रचयिता [[नागवर्म द्वितीय]] उसका उपाध्याय था। 1146 से 1181 ई. तक के काल में कल्याणी पर कलचुरि लोगों का अधिकार रहा। किंतु 1163 में तैल द्वितीय की मृत्यु के बाद भी चालुक्यों ने अपना दावा नहीं छोड़ा। '''[[जगदेकमल्ल तृतीय]]''' इसी समय हुआ। उसके अभिलेखों की तिथि 1164 से 1183 तक है। कदाचित् वह तैल तृतीय का पुत्र था। संभवत: परिस्थिति के अनुकूल वह कभी कलचुरि नरेश का आधिपत्य स्वीकार करता था और कभी स्वतंत्र शासक के रूप में राज्य करता था। उसके अभिलेख [[चितलदुर्ग]], [[बेल्लारी]] और दूसरे जिलों से प्राप्त हुए हैं। एक अभिलेख में तो उसे कल्याण से राज्य करता हुआ कहा गया है। [[विजय पांड्य]] उसका सामंत था। [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] ji9hicwaechbzqwcqx9ss76uivn6g2n सोमेश्वर तृतीय 0 500572 6595442 6203882 2026-08-04T12:57:22Z Mundhalia746 934684 6595442 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1126 से 1138 ईस्वी |predecessor=[[विक्रमादित्य ६]]|successor=[[जगदेकमल्ल द्वितीय]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''सोमेश्वर तृतीय''' (शासनकाल ११२६ - १३३८ ई) पश्चिमी [[चालुक्य]] शासक थे। वे [[विक्रमादित्य चतुर्थ]] एवं रानी चन्दलादेवी के पुत्र थे। वे [[साहित्य]] में अभिरुचि के लिए प्रसिद्ध हैं। उनका [[मानसोल्लास]] नामक [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] ग्रन्थ बहुत प्रसिद्ध है। सोमेश्वर तृतीय ने [[होयसला]] शासक [[विष्णुवर्धन]] के आक्रमण को विफल कर दिया। उन्होने 'त्रिभुवनमल्ल', 'भूलोकमल्ल' और 'सर्वाज्ञाभूप' आदि पदवियाँ ग्रहण की थी। ==इन्हें भी देखें== * [[मानसोल्लास]] *[[सोमेश्वर चौहान]] [[श्रेणी:भारत के शासक]] {{आधार}} jmvhb4zlzzi2yzv24uykez5m1jkermt जयसिंह द्वितीय (पश्चिमी चालुक्य) 0 516473 6595429 6427968 2026-08-04T12:05:47Z Mundhalia746 934684 6595429 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{मूल शोध|date=जून 2025}} {{स्रोतहीन|date=जून 2025}} }} [[जय सिंह द्वितीय]] से भ्रमित न हों। [[जयसिंह]] भी देखें। ---- {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1015 से 1042 ईस्वी |predecessor=[[विक्रमादित्य पंचम]]|successor=[[सोमेश्वर प्रथम]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} [[चित्र:Old Kannada inscription dated Shaka 957 (c.1035 AD) of Kalyani (Western) Chalukya King Jayasimha II.JPG|अंगूठाकार|पुरानी [[कन्नड]] में जयसिंह द्वितीय का एक अभिलेख]] '''जयसिंह द्वितीय''' (1015 - 1042), पश्चिमी भारत में [[प्रतीच्य चालुक्य]] राजवंश का राजा था। उसने "जगदेकमल्ल" की पदवी धारण की थी, इसलिए उसे जगदेकमल्ल प्रथम के नाम से भी जाना जाता है। इसके अलावा उसे 'मल्लिकामोद' के नाम से भी जानते हैं। [[कल्याणि के चालुक्य]] घराने में [[विक्रमादित्य पंचम]] की मृत्यु के एक वर्ष के भीतर ही उसके दो छोटे भाई सिंहासन पर बैठे- [[अय्यन]] और उसके बाद '''जयसिंह द्वितीय'''। जयसिंह के विरुदों (पदवी) में 'जगदेकमल्ल' भी है और वह "जगदेकमल्ल प्रथम" के नाम से भी प्रसिद्ध है। जयसिंह का नाम सिंगदेव भी था और 'त्रैलोक्यमल्ल', 'मल्लिकामोद' और 'विक्रमसिंह' उसके दूसरे विरुद थे। जयसिंह द्वितीय का राज्यकाल सन् १०१५ से १०४३ ई. तक था। जयसिंह के राज्यकाल के पूर्वार्ध में अनेक युद्ध हुए। [[परमार भोज|भोज परमार]] ने आक्रमण कर उत्तरी [[कोंकण]] की विजय कर ली थी और वह [[कोल्हापुर]] तक पहुँच गया था। उत्तर में उसकी दिग्विजय की योजनाएँ थी किन्तु उनके विषय में स्पष्टतः कुछ ज्ञात नहीं है। इन युद्धों में उसकी सफलता उसके सेनापति चावनरस, चट्टुग कदंब और कुंदमरस के कारण हुई थी। [[राजेन्द्र चोल प्रथम]] की व्यस्तता से लाभ उठाकर जयसिंह ने सत्याश्रय के समय चालुक्यों के विजित प्रदेशों को चोलों से फिर से लेने के लिए और [[वेंगि]] के सिंहासन पर चोल राजकन्या की संतान [[राजराज]] के स्थान पर अपने व्यक्ति को आसीन कराने का प्रयत्न किया। इन युद्धों में भी जयसिंह को अपने सेनापतियों के कारण प्रारंभ में सफलता प्राप्त हुई। उसने [[रायचूर]] द्वाब पर अधिकार कर लिया और उसकी सेना [[तुंगभद्रा]] पार करती हुई [[बेल्लारि]] और संभवत: गंगवाडि तक पहुँच तक गई थी। दूसरी ओर वेंगि में बेजवाड़ा पर उसकी सेना ने अधिकार कर लिया और राजराज दो-तीन वर्ष तक वेंगि के सिंहासन पर न बैठ सका। किंतु शीघ्र ही राजेंद्र चोल ने दोनों ही क्षेत्रों में विजय प्राप्त की। १०२२ ई. में राजराज का वेंगि के सिंहासन के लिये अभिषेक हुआ। दूसरी ओर राजेन्द्र की विजय करती हुई सेना का जयसिंह की सेना के साथ १०२०-२१ ई. में मुशंगि ([[मस्की]]) में घमासान युद्ध हुआ। विजय यद्यपि राजेंद्र की हुई और जयसिंह को युद्ध से भागना पड़ा किंतु शीघ्र ही दोनों राज्य की सीमा तुंगभद्रा बनी। जयसिंह के शासन के अंतिम २० वर्षों में उल्लेखनीय युद्ध नहीं हुआ। अभिलेखों से इस काल की शांत स्थिति का ज्ञान होता है। ऐसे तो [[कल्याणी]], चालुक्य राज्य की राजधानी बन गई थी किंतु [[मान्यखेट]] का महत्व बना रहा। इसके अतिरिक्त कई उपराजधानियों के भी उल्लेख मिलते हैं यथा, एतगिरि, कोल्लिपाके होट्टलकेरे तथा घट्टदकेरे। उसके अधीन शासन करनेवाले कुछ सामंतों के नाम हैं, कुंदमरस, सत्याश्रय, षष्ठदेव कदंब, जगदेकमल्ल, नोलंब-पल्लव उदयादित्य, खेरस हैहय और नागादित्य सिंद। उसकी बहिन [[अक्कादेवी]] अपने पति मयूरवर्मन् के साथ [[बवासि]], [[वेल्बोल]] और [[पुलिणेर]] पर राज्य करती थी। उसकी दो रानियों के नाम मालूम हैं- सुग्गलदेवी जिसके बारे में अनुश्रुति है कि उसने अपने [[जैन धर्म|जैन]] पति को [[शैव सम्प्रदाय|शैव]] बनाया, और दूसरी नोलंब राजकुमारी देवलदेवी। उसकी पुत्री हंमा अथवा [[आवल्लदेवी]] का विवाह [[भिल्लम तृतीय]] से से हुआ था। जयसिंह के सोने के [[मुद्रा|सिक्के]] दो शैलियों में मिलते हैं। उसके [[अभिलेख]] उस काल की शासन-व्यवस्था के ज्ञान के लिये महत्वपूर्ण हैं। एक अभिलेख में उल्लेख है कि उसने धर्मबोलल के सोलह सेट्टियों को छत्र, चामर और शासन देकर सम्मानित किया। [[पार्श्वनाथचरित]] और [[यशोधर चरित्र]] के रचयिता जैन विद्वान् [[वादिराज]] इसी के दरबार में थे। इनके मंत्री [[दुर्गसिंह]] ने [[कन्नड]] में [[पंचतंत्र]] नाम के [[चंपू काव्य|चंपू]] की रचना की थी। [[श्रेणी: भारत का इतिहास]] [[श्रेणी: दक्षिण भारत का इतिहास]] djkreo92j8zcotfclxz4cr4rbo3bphe 6595506 6595429 2026-08-04T15:36:53Z Mundhalia746 934684 6595506 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{मूल शोध|date=जून 2025}} {{स्रोतहीन|date=जून 2025}} }} [[जय सिंह द्वितीय]] से भ्रमित न हों। [[जयसिंह]] भी देखें। ---- {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1015 से 1042 ईस्वी |predecessor=[[विक्रमादित्य पंचम]]|successor=[[सोमेश्वर प्रथम]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} [[चित्र:Old Kannada inscription dated Shaka 957 (c.1035 AD) of Kalyani (Western) Chalukya King Jayasimha II.JPG|अंगूठाकार|पुरानी [[कन्नड]] में जयसिंह द्वितीय का एक अभिलेख]] '''जयसिंह द्वितीय''' (1015 - 1042), पश्चिमी भारत में [[प्रतीच्य चालुक्य]] राजवंश का राजा था। उसने "जगदेकमल्ल" की पदवी धारण की थी, इसलिए उसे जगदेकमल्ल प्रथम के नाम से भी जाना जाता है। इसके अलावा उसे 'मल्लिकामोद' के नाम से भी जानते हैं। [[कल्याणि के चालुक्य]] घराने में [[विक्रमादित्य पंचम]] की मृत्यु के एक वर्ष के भीतर ही उसके दो छोटे भाई सिंहासन पर बैठे- [[अय्यन]] और उसके बाद '''जयसिंह द्वितीय'''। जयसिंह के विरुदों (पदवी) में 'जगदेकमल्ल' भी है और वह "जगदेकमल्ल प्रथम" के नाम से भी प्रसिद्ध है। जयसिंह का नाम सिंगदेव भी था और 'त्रैलोक्यमल्ल', 'मल्लिकामोद' और 'विक्रमसिंह' उसके दूसरे विरुद थे। जयसिंह द्वितीय का राज्यकाल सन् १०१५ से १०४३ ई. तक था। जयसिंह के राज्यकाल के पूर्वार्ध में अनेक युद्ध हुए। [[परमार भोज|भोज परमार]] ने आक्रमण कर उत्तरी [[कोंकण]] की विजय कर ली थी और वह [[कोल्हापुर]] तक पहुँच गया था। उत्तर में उसकी दिग्विजय की योजनाएँ थी किन्तु उनके विषय में स्पष्टतः कुछ ज्ञात नहीं है। इन युद्धों में उसकी सफलता उसके सेनापति चावनरस, चट्टुग कदंब और कुंदमरस के कारण हुई थी। [[राजेन्द्र चोल प्रथम]] की व्यस्तता से लाभ उठाकर जयसिंह ने सत्याश्रय के समय चालुक्यों के विजित प्रदेशों को चोलों से फिर से लेने के लिए और [[वेंगि]] के सिंहासन पर चोल राजकन्या की संतान [[राजराज]] के स्थान पर अपने व्यक्ति को आसीन कराने का प्रयत्न किया। इन युद्धों में भी जयसिंह को अपने सेनापतियों के कारण प्रारंभ में सफलता प्राप्त हुई। उसने [[रायचूर]] द्वाब पर अधिकार कर लिया और उसकी सेना [[तुंगभद्रा]] पार करती हुई [[बेल्लारि]] और संभवत: गंगवाडि तक पहुँच तक गई थी। दूसरी ओर वेंगि में बेजवाड़ा पर उसकी सेना ने अधिकार कर लिया और राजराज दो-तीन वर्ष तक वेंगि के सिंहासन पर न बैठ सका। किंतु शीघ्र ही राजेंद्र चोल ने दोनों ही क्षेत्रों में विजय प्राप्त की। १०२२ ई. में राजराज का वेंगि के सिंहासन के लिये अभिषेक हुआ। दूसरी ओर राजेन्द्र की विजय करती हुई सेना का जयसिंह की सेना के साथ १०२०-२१ ई. में मुशंगि ([[मस्की]]) में घमासान युद्ध हुआ। विजय यद्यपि राजेंद्र की हुई और जयसिंह को युद्ध से भागना पड़ा किंतु शीघ्र ही दोनों राज्य की सीमा तुंगभद्रा बनी। जयसिंह के शासन के अंतिम २० वर्षों में उल्लेखनीय युद्ध नहीं हुआ। अभिलेखों से इस काल की शांत स्थिति का ज्ञान होता है। ऐसे तो [[कल्याणी]], चालुक्य राज्य की राजधानी बन गई थी किंतु [[मान्यखेट]] का महत्व बना रहा। इसके अतिरिक्त कई उपराजधानियों के भी उल्लेख मिलते हैं यथा, एतगिरि, कोल्लिपाके होट्टलकेरे तथा घट्टदकेरे। उसके अधीन शासन करनेवाले कुछ सामंतों के नाम हैं, कुंदमरस, सत्याश्रय, षष्ठदेव कदंब, जगदेकमल्ल, नोलंब-पल्लव उदयादित्य, खेरस हैहय और नागादित्य सिंद। उसकी बहिन [[अक्कादेवी]] अपने पति मयूरवर्मन् के साथ [[बवासि]], [[वेल्बोल]] और [[पुलिणेर]] पर राज्य करती थी। उसकी दो रानियों के नाम मालूम हैं- सुग्गलदेवी जिसके बारे में अनुश्रुति है कि उसने अपने [[जैन धर्म|जैन]] पति को [[शैव सम्प्रदाय|शैव]] बनाया, और दूसरी नोलंब राजकुमारी देवलदेवी। उसकी पुत्री हंमा अथवा [[आवल्लदेवी]] का विवाह [[भिल्लम तृतीय]] से से हुआ था। जयसिंह के सोने के [[मुद्रा|सिक्के]] दो शैलियों में मिलते हैं। उसके [[अभिलेख]] उस काल की शासन-व्यवस्था के ज्ञान के लिये महत्वपूर्ण हैं। एक अभिलेख में उल्लेख है कि उसने धर्मबोलल के सोलह सेट्टियों को छत्र, चामर और शासन देकर सम्मानित किया। [[पार्श्वनाथचरित]] और [[यशोधर चरित्र]] के रचयिता जैन विद्वान् [[वादिराज]] इसी के दरबार में थे। इनके मंत्री [[दुर्गसिंह]] ने [[कन्नड]] में [[पंचतंत्र]] नाम के [[चंपू काव्य|चंपू]] की रचना की थी। [[श्रेणी: भारत का इतिहास]] [[श्रेणी: दक्षिण भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] k62xyxxew57jb8puxccuay2spkbrttm हेमंत सोरेन 0 544852 6595554 6581820 2026-08-04T21:05:46Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595554 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | name = हेमंत सोरेन | image = Hemant Soren 9039.JPG | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1975|08|10|df=yes}} | birth_place = नेमारा, रामगढ़ जिला, [[झारखण्ड]] | residence = | office = [[झारखण्ड के मुख्यमन्त्रियों की सूची|झारखण्ड के पांचवें मुख्यमंत्री]] | term_start = 29 दिसम्बर 2019 | term_end = 31 जनवरी 2024 | governor = [[द्रौपदी मुर्मू]]<br />[[रमेश बैस]]<br />[[सीपी राधाकृष्णन]] | predecessor = [[रघुवर दास]] | successor = [[चम्पई सोरेन]] | governor1 = [[सैयद अहमद]] | term_start1 = 13 जुलाई 2013 | term_end1 = 28 दिसम्बर 2014 | predecessor1 = [[राष्ट्रपति शासन]] | successor1 = [[रघुवर दास]] | office2 = नेता प्रतिपक्ष,<br />झारखंड विधानसभा | governor2 = [[सैयद अहमद]]<br />[[द्रौपदी मुर्मू]] | 1blankname2 = मुख्यमंत्री | 1namedata2 = [[रघुवर दास]] | term_start2 = 7 जनवरी 2015 | term_end2 = 28 दिसम्बर 2019 | predecessor2 = [[अर्जुन मुंडा]] | successor2 = [[बाबूलाल मरांडी]] | office3 = [[झारखण्ड के उप मुख्यमंत्रियों की सूची|झारखण्ड के उप मुख्यमंत्री]] | governor3 = [[एम.ओ.एच. फारूक]]<br />[[सैयद अहमद]] | 1blankname3 = मुख्यमंत्री | 1namedata3 = [[अर्जुन मुंडा]] | term_start3 = 11 सितम्बर 2010 | term_end3 = 18 जनवरी 2013 | alongside3 = [[सुदेश महतो]] | predecessor3 = [[राष्ट्रपति शासन]] | successor3 = [[राष्ट्रपति शासन]] | office4 = [[झारखंड विधानसभा|झारखण्ड विधानसभा के सदस्य]] | term_start4 = 23 दिसम्बर 2014 | term_end4 = | constituency4 = [[बरहैट (झारखंड विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र)|बरहैट]] | predecessor4 = हेमलाल मुर्मू | term_start5 = 23 दिसम्बर 2019 | term_end5 = 6 जनवरी 2020 | constituency5 = [[दुमका (झारखंड विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र)|दुमका]] | predecessor5 = [[लुईस मरांडी]] | successor5 = बसंत सोरेन | term_start6 = 2009 | term_end6 = 2014 | constituency6 = [[दुमका (झारखंड विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र)|दुमका]] | predecessor6 = [[स्टीफन मरांडी]] | successor6 = [[लुईस मरांडी]] | office9 = [[सांसद, राज्य सभा|संसद सदस्य]], [[राज्य सभा]] | term_start9 = 24 जून 2009 | term_end9 = 7 जुलाई 2010 | constituency9 = [[झारखण्ड]] | office10 = [[झारखंड विधानसभा]] के सदन के नेता | term_start10 = 29 दिसम्बर 2019 | term_end10 = 31 जनवरी 2024 | party = [[झारखंड मुक्ति मोर्चा|झारखण्ड मुक्ति मोर्चा]] | religion = [[सरना धर्म|सरना]] | nationality = भारतीय | spouse = [[कल्पना सोरेन]] | alma_mater = | website = | mother = | father = [[शिबू सोरेन]] | relations = बसंत सोरेन (भाई) | children = 2 | profession = | footnotes = | date = | year = | source = }} '''हेमंत सोरेन''' (जन्म 10 अगस्त 1975) [[झारखण्ड|झारखंड]] के राजनीतिज्ञ हैं।<ref>{{cite web |url= http://timesofindia.indiatimes.com/india/Hemant-Soren-becomes-Jharkhand-CM-heads-9th-government-in-13-years/articleshow/21051174.cms |title= He Hemant Soren becomes Jharkhand CM, heads 9th government in 13 years - द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया |work= indiatimes.com |year= 2013 |quote= JMM leader Hemant Soren, son of party chief Shibu Soren, was on Saturday sworn in as the new chief minister of Jharkhand. |accessdate= 14 जुलाई 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130714042314/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Hemant-Soren-becomes-Jharkhand-CM-heads-9th-government-in-13-years/articleshow/21051174.cms |archive-date= 14 जुलाई 2013 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/hemant-soren-ninth-cm-of-jharkhand/article4911398.ece |title=Hemant Soren, ninth CM of Jharkhand |work=[[द हिन्दू]] |year=2013 |quote=Jharkhand Mukti Morcha MLA Hemant Soren was sworn in as Jharkhand’s ninth Chief Minister |accessdate=14 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212204813/http://www.thehindu.com/news/national/other-states/hemant-soren-ninth-cm-of-jharkhand/article4911398.ece |archive-date=12 दिसंबर 2013 |url-status=live }}</ref> जो झारखंड के पांचवें मुख्यमंत्री थे, उन्होंने दो बार झारखंड के मुख्यमंत्री का पद संभाला है। उन्होंने जुलाई 2013 से दिसंबर 2014 और दिसम्बर 2019 से जनवरी 2024 तक झारखंड के मुख्यमंत्री के रूप में कार्य किया। वह झारखंड में एक राजनीतिक दल [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] के अध्यक्ष भी हैं। वह झारखंड विधानसभा में बरहैट निर्वाचन क्षेत्र का प्रतिनिधित्व करते हैं। इससे पहले वो [[अर्जुन मुंडा]] मंत्रिमण्डल में उप मुख्यमंत्री भी रहे।<ref name="ht">{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Jharkhand/Not-without-my-daddy-Hemant-Soren-joins-club-of-father-son-CMs/Article1-1091886.aspx|title=Not without my daddy: Hemant Soren joins club of father-son CMs|last=मूर्ती|first=बी विजय|date=13 जुलाई 2013|work=हिन्दूस्तान टाइम्स|accessdate=6 दिसम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130713171628/http://www.hindustantimes.com/India-news/Jharkhand/Not-without-my-daddy-Hemant-Soren-joins-club-of-father-son-CMs/Article1-1091886.aspx|archive-date=13 जुलाई 2013|location=रांची|quote=become the deputy chief minister in the Arjun Munda-led coalition government in 2010|url-status=live}}</ref> [[झारखंड विधानसभा चुनाव, 2014|२०१४ के चुनावों]] में वे [[भारतीय जनता पार्टी]] के उम्मीदवार हेमलाल मुरमू को 24087 वोटों के अंतर से हराकर निर्वाचित हुए।<ref>{{cite web|title= भारत निर्वाचन आयोग-विधान सभाओं के साधारण निर्वाचन 2014 के रूझान एवं परिणाम|url= http://eciresults.nic.in/HI/PartyWiseResult.htm|accessdate= 27 दिसंबर 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20141228133511/http://eciresults.nic.in/HI/partywiseresult.htm|archive-date= 28 दिसंबर 2014|url-status= live}}</ref> 23 दिसंबर 2019, झारखंड विधानसभा चुनाव में बरहेट विधानसभा सीट से वे विधायक चुने गए हैं। वे पूर्व में [[राज्यसभा]] [[सांसद]] भी रहे।<ref>https://hindi.news18.com/news/jharkhand/ranchi-political-journey-of-new-cm-hemant-soren-of-jharkhand-hydak-2728285.html{{Dead link|date=जुलाई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> झारखंड के पूर्व मुख्यमंत्री व राज्यसभा सांसद शिबू सोरेन के पुत्र हैं हेमंत सोरेन। इस कार्यकाल में 1932 खतियान आधारित स्थानीयता नीति, ओबीसी आरक्षण व सरना कोड विधेयक पारित किया गया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/army-captains-daughter-kalpana-murmu-soren-studied-mtech-mba-enters-politics-mtj|title=कल्पना सोरेन की राजनीति में एंट्री, जानिए कल्पना सोरेन के बारे में।|date=5 मार्च 2024|work=प्रभात खबर}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == सोरेन का जन्म बिहार (अब झारखंड में) के रामगढ़ जिले के नेमारा में रूपी और झारखंड के पूर्व मुख्यमंत्री [[शिबू सोरेन]] के घर हुआ था। हेमंत के दो भाई और एक बहन है। उनकी शैक्षणिक योग्यता पटना हाई स्कूल, [[पटना]], बिहार से इंटरमीडिएट है। चुनाव आयोग के समक्ष दायर हलफनामे के अनुसार, हेमंत ने मैकेनिकल इंजीनियरिंग में बीआईटी मेसरा, [[राँची|रांची]] में दाखिला लिया, लेकिन बाहर हो गए।<ref>{{Cite web|url=http://www.samachar.com/Team-Hemant-on-shaky-ground-nhmdLegffib.html|title=Wayback Machine|date=2014-02-22|website=web.archive.org|access-date=2022-04-20|archive-date=22 फ़रवरी 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222175228/http://www.samachar.com/Team-Hemant-on-shaky-ground-nhmdLegffib.html|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.biharprabha.com/2013/07/meet-hemant-soren-the-new-cma/|title=Meet Hemant Soren, the new Chief Minister of Jharkhand|website=Biharprabha News {{!}} Connecting Bihar with the entire World|language=en-US|access-date=2022-04-20|archive-date=24 जून 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201115/https://news.biharprabha.com/2013/07/meet-hemant-soren-the-new-cma/|url-status=dead}}</ref> == राजनीतिक जीवन == वह 24 जून 2009 से 4 जनवरी 2010 तक राज्य सभा के सदस्य रहे। उन्होंने 23 दिसंबर 2009 को [[झारखण्ड विधानसभा]] के सदस्य ([[विधायक]]) के रूप में अपने राजनीतिक जीवन की शुरुआत की। बाद में, वे 11 सितंबर 2010 से 8 जनवरी 2013 तक [[झारखण्ड के उप मुख्यमंत्रियों की सूची|झारखण्ड के उप मुख्यमंत्री]] भी रहे।<ref>{{Cite web|url=https://www.elections.in/political-leaders/hemant-soren.html/|title=Hemant Soren Biography - About family, political life, awards won, history|website=Elections in India|access-date=2022-04-20|archive-date=11 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511220028/https://www.elections.in/political-leaders/hemant-soren.html|url-status=dead}}</ref> === मुख्यमंत्री (2013-2014) === राज्य से [[राष्ट्रपति शासन]] हटने के बाद उन्होंने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] और [[राष्ट्रीय जनता दल|राजद]] के समर्थन से 15 जुलाई 2013 को [[झारखण्ड के मुख्यमन्त्रियों की सूची|झारखण्ड के मुख्यमंत्री]] के रूप में शपथ ली। === विपक्ष के नेता (2014-2019) === 2016 में, झारखण्ड में [[भाजपा]] सरकार ने छोटा नागपुर काश्तकारी अधिनियम (सीएनटी एक्ट) और संथाल परगना काश्तकारी अधिनियम (एसपीटी एक्ट) में संशोधन करने की कोशिश की, जो आदिवासी भूमि के मालिकों और किरायेदारों को गैर-कृषि उद्देश्यों के लिए उपयोग करने की अनुमति देगा और दूसरा सड़क निर्माण, नहरें, शैक्षणिक संस्थान, अस्पताल और अन्य सरकारी उद्देश्यों के लिए आदिवासी भूमि के हस्तांतरण की अनुमति देगा। इसके बाद राज्य में भारी विरोध प्रदर्शन हुआ और हेमंत ने इन संशोधनों का कड़ा विरोध किया था।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ranchi/jharkhand-should-not-tamper-with-cnt-spt-acts-hemant-soren/articleshow/56614931.cms|title=Jharkhand should not tamper with CNT-SPT Acts: Hemant Soren|date=2017-01-17|work=The Times of India|access-date=2024-02-02|issn=0971-8257}}</ref> मुख्यमंत्री [[रघुवर दास]] ने 2017 में ग्लोबल इन्वेस्टर्स समिट में हेमंत को आमंत्रित किया था, लेकिन हेमंत ने शिखर सम्मेलन को "जमीन हड़पने वालों का महा चिंतन शिविर" कहा और दावा किया कि यह आदिवासियों, मूलवासियों और राज्य के किसानों की जमीन लूटने के लिए आयोजित किया जा रहा है।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ranchi/soren-turns-down-invitation-to-intimidation-of-poor-summit/articleshow/57159667.cms|title=Soren turns down invitation to 'intimidation of poor' summit|date=2017-02-15|work=The Times of India|access-date=2024-02-02|issn=0971-8257}}</ref> [[रघुवर दास]] मंत्रालय छोटा नागपुर काश्तकारी अधिनियम, 1908 और संथाल परगना काश्तकारी अधिनियम, 1949 में संशोधन की मांग कर रहा था। इन दो मूल कानूनों ने [[आदिवासी (भारतीय)|आदिवासी]] समुदायों के उनकी भूमि पर अधिकारों की रक्षा की थी। मौजूदा कानूनों के मुताबिक जमीन का लेन-देन सिर्फ आदिवासियों के बीच ही हो सकता है। नए संशोधनों ने आदिवासियों को सरकार को आदिवासी भूमि का व्यावसायिक उपयोग करने और आदिवासी भूमि को पट्टे पर लेने की अनुमति देने का अधिकार दिया। मौजूदा कानून में संशोधन करने वाले प्रस्तावित विधेयक को झारखण्ड विधानसभा ने मंजूरी दे दी थी। बिल नवंबर 2016 में मंजूरी के लिए तत्कालीन राज्यपाल [[द्रौपदी मुर्मू]] को भेजे गए थे।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-what-is-pathalgadi-movement-and-what-is-the-jmm-govts-stand-on-this-7114979/|title=Explained: What is the Pathalgadi movement, and what is JMM govt’s stand on it?|date=2020-12-22|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-02-02}}</ref> प्रस्तावित कानून पर आदिवासी लोगों ने कड़ी आपत्ति जताई थी. ''[[पत्थलगड़ी आंदोलन]]'' के दौरान, काश्तकारी अधिनियमों में प्रस्तावित संशोधनों के खिलाफ विरोध प्रदर्शन किया गया था। एक घटना में विरोध प्रदर्शन हिंसक हो गया और आदिवासियों ने [[भाजपा]] सांसद [[करिया मुंडा]] के सुरक्षा दस्ते का अपहरण कर लिया। पुलिस ने जवाब में आदिवासियों पर हिंसक कार्रवाई की, जिससे एक आदिवासी व्यक्ति की मौत हो गई। आदिवासी अधिकार कार्यकर्ता फादर स्टेन स्वामी सहित 200 से अधिक लोगों के खिलाफ आपराधिक मामले दर्ज किए गए थे। आंदोलन के दौरान आदिवासियों के खिलाफ पुलिस की आक्रामकता पर नरम रुख अपनाने के लिए मुर्मू की आलोचना की गई थी। खुद एक आदिवासी होने के नाते, मुर्मू से अपेक्षा की गई थी कि वह आदिवासियों के समर्थन में सरकार से बात करेंगी लेकिन ऐसा नहीं हुआ, और इसके बजाय उन्होंने पत्थलगड़ी आंदोलन के नेताओं से संविधान में विश्वास बनाए रखने की अपील की।<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/jharkhand/tribal-activists-expect-droupadi-murmu-to-be-assertive-as-president/cid/1871370|title=Tribal activists expect Droupadi Murmu to be assertive as President|website=www.telegraphindia.com|language=en|access-date=2024-02-02}}</ref> राज्यपाल मुर्मू को बिल में संशोधन के खिलाफ कुल 192 ज्ञापन मिले थे। तब विपक्षी नेता हेमंत सोरेन ने कहा था कि भाजपा सरकार कॉरपोरेट्स के लाभ के लिए दो संशोधन विधेयकों के माध्यम से आदिवासियों की भूमि का अधिग्रहण करना चाहती है। विपक्षी दल [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]], [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]], [[झारखण्ड विकास मोर्चा (प्रजातांत्रिक)|झारखंड विकास मोर्चा]] और अन्य ने विधेयक के खिलाफ तीव्र दबाव बनाया था। 24 मई 2017 को, मुर्मू नरम पड़ गईं और उन्होंने बिलों पर सहमति देने से इनकार कर दिया और उन्हें प्राप्त ज्ञापनों के साथ बिल राज्य सरकार को वापस कर दिया। बाद में अगस्त 2017 में बिल वापस ले लिया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/jharkhand/tribal-activists-expect-droupadi-murmu-to-be-assertive-as-president/cid/1871370|title=Tribal activists expect Droupadi Murmu to be assertive as President|website=www.telegraphindia.com|language=en|access-date=2024-02-02}}</ref> अक्टूबर 2017 में, सोरेन ने 11 वर्षीय लड़की संतोषी कुमारी की मौत की [[सीबीआई]] जांच की मांग की थी, जिसकी [[सिमडेगा जिला|सिमडेगा]] में कथित तौर पर भूख से मौत हो गई थी क्योंकि परिवार को जुलाई से राशन नहीं दिया गया था क्योंकि उनके बैंक खाते में आधार नंबर नहीं था। सोरेन ने मुख्य सचिव राजबाला वर्मा के खिलाफ भी कार्रवाई की मांग की, उन्होंने कहा, जिन्होंने अपने राशन कार्ड को आधार नंबर से नहीं जोड़ने वाले परिवारों के नाम हटाने के लिए वीडियो कॉन्फ्रेंसिंग के माध्यम से एक आदेश पारित किया था।<ref>{{Cite web|url=http://www.dailypioneer.com/state-editions/ranchi/hemant-soren-seeks-cbi-probe-into-hunger-death-case.html|title=Hemant Soren seeks CBI probe into ‘hunger’ death case|date=2018-04-23|website=web.archive.org|access-date=2024-02-02|archive-date=23 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180423232253/http://www.dailypioneer.com/state-editions/ranchi/hemant-soren-seeks-cbi-probe-into-hunger-death-case.html|url-status=bot: unknown}}</ref> वह पीडीएस में प्रत्यक्ष लाभ हस्तांतरण के मुखर समर्थक रहे हैं और हाल ही में उन्होंने इस बात पर चिंता व्यक्त की है कि कैसे इस योजना ने जबरदस्त पीड़ा और अन्याय पैदा किया है।<ref>{{Cite web|url=http://www.dailypioneer.com/state-editions/ranchi/hemant-junks-dbt-backs-old-ration-system.html|title=Hemant junks DBT, backs old ration system|date=2018-04-20|website=web.archive.org|access-date=2024-02-02|archive-date=20 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180420203026/http://www.dailypioneer.com/state-editions/ranchi/hemant-junks-dbt-backs-old-ration-system.html|url-status=bot: unknown}}</ref> अप्रैल 2018 में, हेमंत सोरेन और उनके पिता [[शिबू सोरेन]] के नेतृत्व में एक [[झामुमो]] प्रतिनिधिमंडल ने तत्कालीन राष्ट्रपति [[राम नाथ कोविन्द]] से मुलाकात की और सुप्रीम कोर्ट द्वारा एससी/एसटी को कमजोर करने पर कड़ा विरोध दर्ज कराया और झारखण्ड सरकार द्वारा एलएआरआर विधेयक में संशोधन का प्रस्ताव रखा।<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/india/trial-bias-221589|title=Trial 'bias' - Telegraph India|date=2018-04-21|website=web.archive.org|access-date=2024-02-02|archive-date=21 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421094347/https://www.telegraphindia.com/india/trial-bias-221589|url-status=bot: unknown}}</ref> मार्च 2018 में हेमंत सोरेन ने देश में संभावित गैर-कांग्रेस और गैर-भाजपा मोर्चा बनाने को लेकर तेलंगाना के पूर्व मुख्यमंत्री [[के॰ चंद्रशेखर राव]] से मुलाकात की थी। हालांकि, उन्होंने [[संयुक्त प्रगतिशील गठबंधन]] (संप्रग) अध्यक्ष [[सोनिया गांधी]] द्वारा आयोजित रात्रिभोज में भी भाग लिया, जहां एजेंडा 2019 के आम चुनावों से पहले [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) के नेतृत्व वाले [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन]] (राजग) के खिलाफ एक व्यापक मोर्चे पर चर्चा करना था। वह [[बिहार]] की तर्ज पर [[झारखण्ड]] में भी शराबबंदी के आह्वान का समर्थन करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india/after-bihar-minister-asks-cm-to-ban-alcohol-in-jharkhand/story-S3HiehvhNBHSzxuOEOyQyM.html|title=After Bihar, minister asks CM to ban alcohol in Jharkhand|date=2016-04-11|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2024-02-02}}</ref> राज्य में शराब की खुदरा दुकानों के प्रवेश के जवाब में उन्होंने कहा, "अब सरकार गांवों में शराब की दुकानें खोलेगी, जिसका असर अंततः झारखण्ड के गरीब आदिवासियों के जीवन पर पड़ेगा। मैं राज्य के ग्रामीण निवासियों से अपील करता हूं कि वे अपने गांवों में शराब की दुकानें खोलने की अनुमति न दें।” उन्होंने कहा कि सरकार के शराब अभियान के खिलाफ महिला संगठनों को आगे आकर संघर्ष करना होगा।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/ranchi/jharkhand-entry-into-liquor-retail-upsets-mins-oppn/story-ABCsWaF29nY7F50GHbZG3L.html|title=Jharkhand entry into liquor retail upsets mins, oppn|date=2017-02-23|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2024-02-02}}</ref> === मुख्यमंत्री (2019–2024) === 29 दिसंबर 2019 को, 2019 झारखंड विधान सभा चुनाव में [[झामुमो]], [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]], [[राष्ट्रीय जनता दल|राजद]] गठबंधन की जीत के बाद, हेमंत सोरेन ने [[झारखण्ड विधानसभा]] के पूर्व अध्यक्ष कांग्रेस नेताओं [[आलमगीर आलम]] और [[रामेश्वर उराँव]] और अकेले राजद विधायक [[सत्यानंद भोक्ता]] के साथ झारखण्ड के मुख्यमंत्री के रूप में शपथ ली।<ref>{{Cite web|url=https://english.jagran.com/elections/jharkhand-assembly-election/hemant-soren-to-be-sworn-in-as-jharkhand-cm-on-december29-10007311|title=Hemant Soren to be sworn in as Jharkhand CM on December 29|date=2019-12-24|website=English Jagran|language=en|access-date=2024-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/the-ministers-of-state-cabinet.html|title=THE MINISTERS OF STATE CABINET|last=Pioneer|first=The|website=The Pioneer|language=en|access-date=2024-02-02|archive-date=17 अक्तूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017024055/https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/the-ministers-of-state-cabinet.html|url-status=dead}}</ref> चुनाव आयोग ने झारखण्ड के राज्यपाल [[रमेश बैस]] को उस याचिका पर अपनी राय भेजी है जिसमें मांग की गई है कि मुख्यमंत्री हेमंत सोरेन को खनन पट्टे का विस्तार करके चुनावी कानून का उल्लंघन करने के लिए विधायक के रूप में अयोग्य घोषित किया जाए। 31 जनवरी 2024 को भूमि घोटाले के आरोप के बाद [[प्रवर्तन निदेशालय]] ने उन्हें गिरफ्तार कर लिया। उन्होंने अपना इस्तीफा झारखण्ड के राज्यपाल [[सीपी राधाकृष्णन]] को सौंप दिया, उनके इस्तीफे के बाद [[झामुमो]] के [[चंपई सोरेन]] झारखण्ड के नए मुख्यमंत्री बने।<ref>{{Cite web|url=https://www.rediff.com/news/report/ed-arrests-hemant-soren-in-pmla-case-soon-after-he-quits-as-cm/20240201.htm|title=Hemant Soren arrested by ED, Champai Soren to take over as new CM|last=R|first=Senjo M.|website=Rediff|language=en|access-date=2024-02-02}}</ref> == पुरस्कार एवं सम्मान == सोरेन को [[झारखण्ड]] राज्य के [[दुमका (झारखंड विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र)|दुमका]] और [[बरहैट (झारखंड विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र)|बरहैट]] निर्वाचन क्षेत्र के लिए उनके असाधारण कार्य के लिए 2019 में “चैंपियंस ऑफ चेंज अवार्ड” से सम्मानित किया गया था। यह पुरस्कार 20 जनवरी 2020 को विज्ञान भवन, नई दिल्ली में तत्कालीन राष्ट्रपति श्री [[प्रणब मुखर्जी]] द्वारा प्रदान किया गया था। == व्यक्तिगत जीवन == सोरेन की शादी [[कल्पना सोरेन]] से हुई है और उनके दो बेटे हैं। उनकी एक बड़ी बहन अंजलि सोरेन और एक छोटा भाई बसंत सोरेन हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-hemant-soren-once-unlikely-successor-is-jharkhand-s-new-chief-minister-1860579|title=Hemant Soren, once unlikely successor is Jharkhand's new chief minister|website=DNA India|language=en|access-date=2024-02-02}}</ref> वह उन्नीसवीं सदी के आदिवासी योद्धा बिरसा मुंडा के प्रबल अनुयायी हैं और उनके साहस और वीरता से प्रेरणा लेते हैं। उनके पिता [[शिबू सोरेन]] [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] के प्रमुख संस्थापक हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1975 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:झारखण्ड के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:झारखंड मुक्ति मोर्चा के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:झारखण्ड के विधायक, 2014-19]] [[श्रेणी:आदिवासी लोग]] {{भारत-राजनीतिज्ञ-आधार}} e01znjg8hz7c995awn2ji928bzy2pux हरियाणा का इतिहास 0 561516 6595536 6472540 2026-08-04T17:41:31Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595536 wikitext text/x-wiki [[File:The Third battle of Panipat 13 January 1761.jpg|thumb|हरियाणा का इतिहास]] हालाँकि [[हरियाणा]] अब [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] का एक हिस्सा नहीं है पर सन् 1858में हरियाणा को अंग्रेजों के राज में पंजाब में मिला दिया गया था ब्रिटिश भारत में पंजाब प्रान्त का एक भाग रहा है और इसके इतिहास में इसकी एक महत्वपूर्ण भूमिका है। हरियाणा के [[बालावाली|बानावाली]] और [[राखीगढ़ी]], जो अब [[हिसार]] में हैं<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/c-3-1040067-NOR.html?_branch_match_id=link-821432580741536249|title=49 साल का हुआ हरियाणा जानिए कैसे हुआ था इसका गठन|date=2014-10-31|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2021-08-02}}</ref>, [[सिंधु घाटी सभ्यता]] का हिस्सा रहे हैं, जो कि ५,००० साल से भी पुराने हैं।<ref>{{Cite web|url=https://knowindia.gov.in/hindi/states-uts/haryana.php|title=राज्य/संघ राज्य क्षेत्र - हरियाणा - भारत के बारे में जानें: भारत का राष्ट्रीय पोर्टल|website=knowindia.gov.in|access-date=2021-08-02|archive-date=2 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802121911/https://knowindia.gov.in/hindi/states-uts/haryana.php|url-status=dead|archivedate=2 अगस्त 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210802121911/https://knowindia.gov.in/hindi/states-uts/haryana.php}}</ref> == नामोत्पत्ति == मानवविज्ञानियों का मानना ​​है कि हरियाणा को इस नाम से जाना जाता था क्योंकि [[महाभारत]] के बाद के काल में, [[आभीर]] यहाँ रहते थे,<ref>{{cite book |last=Lal |first=Muni |url=https://books.google.com/books?id=0cgCAAAAMAAJ&q=abhiras |title=Haryana: On High Road to Prosperity |date=1974 |publisher=Vikas Publishing House |isbn=978-0-7069-0290-7 }}</ref> जिन्होंने कृषि कला में विशेष कौशल विकसित किया।<ref>{{cite book|last=Punia|first=Bijender K.|url=https://books.google.com/books?id=7d3rX5jr1WQC&dq=abhira+name+haryana&pg=PA18|title=Tourism Management: Problems and Prospects|date=1994|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7024-643-5|language=en}}</ref> प्राण नाथ चोपड़ा के अनुसार हरियाणा का नाम '''अभिरायण-अहिरायण-हिरायणा-हरियाणा''' से लिया गया है।<ref>{{cite book|last=Chopra|first=Pran Nath|url=https://books.google.com/books?id=ggtuAAAAMAAJ&q=Abhirayana%3DAhirayana%3DHirayana%3D|title=Religions and Communities of India|date=1982|publisher=Vision Books|isbn=978-0-391-02748-0|language=en}}</ref> हरियाणा/हरियाणा राज्य के नामकरण का इतिहास दिल्ली और हरियाणा में मिले ऐतिहासिक अभिलेखों के अनुसार हरियाणा राज्य का नाम हरियानक शब्द से लिया गया है, जिसका विवरण नीचे दिया गया है। 1. पालम बावड़ी अभिलेख, बुधवार, श्रावण कृष्ण त्रयोदशी संवत 1337 विक्रमी (1280 ईस्वी) को दिल्ली में कुसुंबपुर से महरौली के पुराने मार्ग पर पालम गांव के पास, उड्ढर ठाक्कर नामक व्यक्ति द्वारा निर्मित एक प्राचीन बावड़ी पर एक संस्कृत शिलालेख मिला, जो इस प्रकार है: इस प्रकार है - अभोजितोमारैरादौ चौहानास्तदन्तरम्, हरियानक भूरेषा शकेन्द्रैः शास्यते अधुना।। अर्थात् इस हरियानक भूमि का उपभोग पहले तोमरों ने किया और फिर चौहानों ने। आजकल शकदेशी अर्थात् ईरानी-अफगानी राजा इसका आनन्द उठा रहे हैं। इस अभिलेख के अंत में तत्कालीन अपभ्रंश हिन्दी भाषा में लिखा है- किआसंदिं सुरिताण रजि हरियाण इ देश है, पंचकोश ढिल्ली हु पंथी पालम पवेश ह।। अर्थात सुल्तान (गियासुद्दीन बलबन) दिल्ली की गद्दी पर बैठकर इस हरियाणा देश पर शासन कर रहा है। यहां से पालम बावड़ी से दिल्ली का कुतुब मीनार यानी आधुनिक महरौली पांच कोस दूर है और रास्ते में पालम गांव का प्रवेश द्वार है। इस प्रकार हम देखते हैं कि 1280 ई. में गुलाम वंश के सुल्तान गयासुद्दीन बलबन के समय में हरियाणा एक देश के रूप में प्रसिद्ध था। 2. सोनीपत प्रस्तर फलक अभिलेख इसी प्रकार सोनीपत में प्राप्त एक पत्थर की शिला पर लिखे खंडित लेख में कहा गया है कि दिल्ली (दिल्ली) हरियानक देश में है जिस पर पहले तोमरों का शासन था, फिर चौहानों का और आजकल इस पर शकों अर्थात् मुसलमानों का अधिकार था। इस पर सोमवार, फाल्गुन शुक्ल पंचमी, संवत् 1347 विक्रमी (1290 ई.) तिथि अंकित है। 3. शरबन कूप अभिलेख   दिल्ली में वर्तमान कनॉट प्लेस के स्थान पर स्थित गांव शरबन में खैतल-पैतल द्वारा फाल्गुन शुक्ल पंचमी संवत् 1384 विक्रमी मंगलवार को बनवाए गए कुएं पर लगे अभिलेख में भी लिखा है- देशोऽस्ति हरियाणख्यः पृथ्वयां स्वर्गसन्निभः। ढिल्लीकाख्यापुरी तत्र तोमैर्यस्ति निर्मिता (2) वेदवस्वाग्निचन्द्रांक संख्ये द्वे विक्रमार्कतः। पंचम्यां फाल्गुनसिते लिखितं भौमवासरे (15) इंद्रप्रस्थ प्रतिगणे ग्रामे सारवले (शर-वने) अत्र तु चिरं तिष्ठतु कूपोऽयं कारकश्च सबांधवः । संवत् 1384 फाल्गुन शु.दि.5 भौम दिने (16) अर्थात् इस पृथ्वी पर स्वर्ग के समान प्रसिद्ध हरियानक देश है, जिसमें तोमरों द्वारा बसाई गई ढिल्ली नामक नगर स्थित है। अभिलेख के अंत में लिखा है - वेद = 4, वसु = 8, अग्नि = 3, चंद्र = 1, 4831, अंकानाम वामतो गति (संख्याओं की गति बायीं दिशा से होती है) के शास्त्रीय नियम के अनुसार इसका उलटा यह संख्या 1384 विक्रमी संवत्, फाल्गुन शुक्ल पक्ष, पंचमी तिथि भौमवार अंकित है। अथवा मंगलवार को इन्द्रप्रस्थ परिगण अर्थात् परगना या मण्डल या जिला या तहसील में स्थित सरवल या शरवन या शरबन नामक गाँव में यह कुआँ लम्बे समय तक बना रहे और इसी प्रकार इसके निर्माता के सम्बन्धी भी लम्बे समय तक जीवित रहें। लंबे समय तक। अंत में कुएं के निर्माण की अवधि पुनः संवत 1384 फाल्गुन शुद्धि 5 यानि फाल्गुन शुक्ल तिथि या तिथि पंचमी दिन गुरुवार लिखी गई है। 4. नारायण कूप अभिलेख भाद्रपद कृष्ण तृतीया संवत् 1384 विक्रमी (1327 ई.) में दिल्ली के नाडायण गांव (आधुनिक नारायणा) में किसी श्रीधर द्वारा बनवाए गए कुएं पर अभिलेख में लिखा है- हरियानक संज्ञोऽस्ति देशः पुण्यतमो महान्, कृष्णः सपार्थो व्यचरद्यत्र पापौघशान्तये। अर्थात् हरियानक नामक एक पुण्यमय एवं महान देश है जहां भगवान श्रीकृष्ण ने अपने पापों का प्रायश्चित करने के लिए अर्जुन के साथ रथ पर यात्रा की थी। कहने का तात्पर्य यह है कि जिस भूमि पर हरि अर्थात् भगवान कृष्ण ने अर्जुन के साथ अपने वाहन पर सवार होकर पापों का नाश करने के लिए किया था, ऐसी हरियानक भूमि पुण्यमयी और महान है। महाभारत के समय श्रीकृष्ण और अर्जुन ने पापों का नाश करने के लिए कुरुक्षेत्र-उत्तरी हरियाणा, कुरुदेश-हस्तिनापुर, कुरुदजंागल (दिल्ली और दक्षिण हरियाणा) अथवा इंद्रप्रस्थ, मथुरा (ब्रज क्षेत्र) और विराटनगर (बैराट, राजस्थान) में रथ से यात्रा की थी। उसी क्षेत्र का नाम हरियानक रखा गया। संदर्भ: हरियाणा, पंजाब, हिमाचल प्रदेश, कश्मीर और निकटवर्ती पहाड़ी इलाकों के शिलालेख, प्रो. जगन्नाथ अग्रवाल, भारतीय ऐतिहासिक अनुसंधान परिषद, 35, फ़िरोज़शाह रोड, नई दिल्ली द्वारा। प्रतिभा प्रकाशन, 29/5, शक्ति नगर, दिल्ली-110007.प्रथम संस्करण 2001 द्वारा प्रकाशित । Inscriptions of Hariyana, Punjab, Himachal Pradesh, Kashmir and adjourning Hilly Tracts by Prof. Jagannath Agrawal, Indian Council of Historical Research, 35, Ferozshah Road, New Delhi. Published by Pratibha Prakashan, 29/5, Shakti Nagar, Delhi-110007.1st Edition 2001. भारतीय इतिहास अनुसंधान परिषद, (ICHR) भारत सरकार, नई दिल्ली द्वारा प्रकाशित उपरोक्त अभिलेखों के अनुसार हरियाणा या हरियाणा शब्द की व्युत्पत्ति हरियानक शब्द से हुई है न कि आभिरायण से । आभिरायण शब्द भारत के किसी भी ऐतिहासिक दस्तावेज़, अभिलेख, शिलालेख या साहित्यिक ग्रन्थ में नहीं मिलता है। अत: अनुरोध है कि ऐतिहासिक तथ्यों के आधार पर हरियाणा के नामकरण के संबंध में संशोधन करने की कृपा करें। == वैदिक काल == सिंधु घाटी जितनी पुरानी कई सभ्यताओं के अवशेष सरस्वती नदी के किनारे पाए गए हैं। जिनमे नौरंगाबाद और मिट्टाथल भिवानी में, कुणाल फतेहाबाद मे, अग्रोहा और राखीगढी़ हिसार में, रूखी रोहतक में और बनवाली सिरसा जिले में प्रमुख है। प्राचीन वैदिक सभ्यता भी सरस्वती नदी के तट के आस पास फली फूली। ऋग्वेद के मंत्रों की रचना भी यहीं हुई है। कुछ प्राचीन हिंदू ग्रंथों के अनुसार, कुरुक्षेत्र की सीमायें, मोटे तौर पर [[हरियाणा]] राज्य की सीमायें हैं। [[तैत्तिरीय आरण्यक|तैत्रीय अरण्यक]] ५.१.१ के अनुसार, कुरुक्षेत्र क्षेत्र, तुर्घना (श्रुघना / सुघ सरहिन्द, पंजाब में) के दक्षिण में, खांडव (दिल्ली और मेवात क्षेत्र) के उत्तर में, मारू (रेगिस्तान) के पूर्व में और पारिन के पश्चिम में है।<ref>[https://web.archive.org/web/20070628135849/http://www.omilosmeleton.gr/english/documents/VedicEvidenceforAMT.pdf] आर्यों के भारत प्रवासन संबंधी वैदिक प्रमाण पर विशाल अग्रवाल का पत्र</ref> भारत के महाकाव्य [[महाभारत]]मे हरियाणा का उल्लेख ''बहुधान्यक''और ''बहुधन''के रूप में किया गया है। महाभारत में वर्णित हरियाणा के कुछ स्थान आज के आधुनिक शहरों जैसे, प्रिथुदक ([[पेहवा|पेहोवा]]), तिलप्रस्थ ([[तिल्पुट]]), पानप्रस्थ ([[पानीपत]]) और सोनप्रस्थ ([[सोनीपत]]) में विकसित हो गये हैं। [[गुरुग्राम जिला|गुड़गाँव]] का अर्थ गुरु के ग्राम यानि [[द्रोणाचार्य|गुरु द्रोणाचार्य]] के गाँव से है। कौरवों और पांडवों के बीच हुआ महाभारत का प्रसिद्ध युद्ध [[कुरुक्षेत्र]] नगर के निकट हुआ था। कृष्ण ने अर्जुन को गीता का उपदेश यहीं पर दिया था। इसके बाद अठारह दिन तक हस्तिनापुर के सिंहासन का अधिकारी तय करने के लिये कुरुक्षेत्र के मैदानी इलाकों में पूरे भारत से आयी सेनाओं के मध्य भीषण संघर्ष हुआ। जनश्रुति के अनुसार [[अग्रसेन|महाराजा अग्रसेन्]] ने अग्रोहा जो आज के हिसार के निकट स्थित है, में एक व्यापारियों के समृद्ध नगर की स्थापना की थी। किवंदती है कि जो भी व्यक्ति यहाँ बसना चाहता था उसे एक ईंट और रुपया शहर के सभी एक लाख नागरिकों द्वारा दिया जाता था, इससे उस व्यक्ति के पास घर बनाने के लिये पर्याप्त ईंटें और व्यापार शुरू करने के लिए पर्याप्त धन होता था। == मध्यकाल == हूण के शासन के पश्चात [[हर्षवर्धन]] द्वारा 7वी शताब्दी में स्थापित राज्य की राजधानी [[कुरुक्षेत्र]] के पास [[थानेसर]] में बसायी। उसकी मौत के बाद प्रतिहार ने वहां शासन करना आरंभ कर दिया और अपनी राजधानी [[कन्नौज]] बना ली। यह स्थान दिल्ली के शासक के लिये महत्वपूर्ण था। [[पृथ्वीराज चौहान]] ने 12वीं शताब्दी में अपना किला [[हांसी|हाँसी]] और [[तरावड़ी]] (पुराना नाम तराईन) में स्थापित कर लिया।[[मोहम्मद ग़ोरी|मुहम्मद गौरी]] ने दुसरी [[तराइन का युद्ध|तराईन युध]] में इस पर कब्जा कर लिया। उसके पश्चात दिल्ली सल्तनत ने कई सदी तक यहाँ शासन किया। विदेशी आक्रमणकारियों द्वारा दिल्ली पर अधिकार के लिए अधिकतर युद्ध हरियाणा की धरती पर ही लड़े गए। तरावड़ी के युद्ध के अतिरिक्त [[पानीपत]] के मैदान में भी [[पानीपत के युद्ध|तीन युद्ध]] एसे लड़े गए जिन्होंने भारत के इतिहास की दिशा ही बदल दी। == ब्रिटिश राज == ब्रिटिश राज से मुक्ति पाने के आन्दोलनों में हरियाणा वासियों ने भी बढ़ चढ़ कर हिस्सा लिया। रेवाड़ी के [[राव तुला राम|राजा राव तुला राम]] का नाम 1857 के संग्राम में योगदान दिया। == हरियाणा का गठन == हरियाणा प्रान्त का गठन 1 नम्वबर 1966 को पंजाब से अलग हो कर हुआ। 18 सितम्बर 1966 को सीमा आयोग की सिफारिशों के अनुसार भारत सरकार ने 'पंजाब पुनर्गठन विधेयक, 1966 (न. -31 ) पारित किया। 18 सितम्बर 1966 को भारत के राष्ट्रपति से हस्ताक्षरित होकर यह गजट ऑफ़ इंडिया भाग -2  सै  1  न.  31  दिनांक 18 सितम्बर  1966 को प्रकाशित हुआ। 'पंजाब पुनर्गठन विधेयक, 1966' के भाग 2, अनुच्छेद -3 में हरियाणा की सीमाओं आदि की व्याख्या की गयी थी। यह व्याख्या कुछ इस प्रकार थी - 1.  निश्चित दिन से एक नए राज्य का निर्माण होगा जो कि 'हरियाणा' कहलायेगा , जिसमे पंजाब राज्य के निम्न क्षेत्र शामिल होंगे - -हिसार, रोहतक, गुरुग्राम (गुडगाँव), करनाल, महेंद्रगढ़ के जिले -संगरूर जिले की नरवाना और जींद तहसीलें - अम्बाला जिले की अम्बाला, जगाधरी और नारायणगढ़ तहसीलें - अम्बाला जिले की खरड़ तहसील की पिंजौर कानूगो सरकल - अम्बाला ज़िले की खरड़ तहसील के मनीमाजरा के कानूगो सरकल का क्षेत्र जो प्रथम परिच्छेद में अनुसूचित है। इसके बाद ये क्षेत्र पंजाब राज्य के अंग नहीं रहेंगें। 2.  उप -अनुच्छेद (आ) में वर्णित क्षेत्र से हरियाणा राज्य के अंतरगत जींद नाम का अहलदा जिला बनेगा। 3.  उप - अनुच्छेद (1) की धारा (आ), (इ), और (ई ) में वर्णित क्षेत्र हरियाणा राज्य  के अंतरगत अम्बाला नाम का अहलदा  जिला बनेगा। (अ) उप - अनुच्छेद (1) की धारा (इ) और (ई) में वर्णित क्षेत्र नारायणगढ़ तहसील के भाग होंगे। (आ) उप - अनुच्छेद (1) की धारा (3) में वर्णित क्षेत्र नारायणगढ़ तहसील के अंतर्गत पिंजौर के कानूगो सरकल का भाग होगा। विधेयक के भाग - 3 में विधानपालिकाओं के विषय में बताया गया था। विधेयक के भाग - 3  के प्रमुख अनुच्छेद - A. अनुच्छेद 7  में राज्यसभा में मौजूदा 11 सदस्यों बाँट और अनुच्छेद 8 में उनके चुनाव आदि का तरीका सुझाया गया था। B. अनुच्छेद 9  में लोकसभा के सदस्यों की स्थिति के विषय में बतलाया गया था। C.  अनुच्छेद 10 में राज्य के मौजूदा विधानसभा सदस्यों को बांटा गया था जिसमें से 54 सदस्य जो हरियाणा क्षेत्र से चुनकर गए थे, वे वे हरियाणा के हिस्से में रखे गए।      नई सभा का नाम "हरियाणा विधानसभा होगा,ऐसा उल्लेख किया गया था। D. अनुच्छेद 14 (2) में हरियाणा के सदस्यों द्वारा अपनी इस विधानसभा का अपने से, सविंधान में बताये गए तरीके से, एक अध्यक्ष चुनने की व्यवस्था की गयी थी। E. यह भी कहा गया था की मौजूदा विधानसभा के बाद यहाँ 'अनुच्छेद - 16' के अनुसार सदस्यों की संख्या 81 होगी। विधेयक के भाग - 4 में उच्च न्यायालय के विषय में व्याख्या थी इसमें सर्वाधिक महत्वपूर्ण अनुच्छेद - 21 था जिसमें कहा गया था कि 'पंजाब और हरियाणा की साझी उच्च न्यायालय होगी।' 'पंजाब पुनर्गठन विधेयक, 1966' के अनुसार 1 नवंबर, 1966 को 'हरियाणा' राज्य के रूप में एक नये राज्य का उदय हुआ। तो दोस्तों इस प्रकार से पंजाब राज्य दो हिस्सों में बंट गया और एक नये राज्य जिसका नाम पड़ा 'हरियाणा' ने जन्म लिया। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें== *[[पंजाब का इतिहास]] == बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20140415011155/http://www.mharaharyana.com/magazine/literature/5/history-of-haryana.html हरियाणा का इतिहास] (म्हारा हरियाणा) *[https://www.bloggeramit.in/2019/11/haryana-day.html हरियाणा का जन्म और इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191213140754/https://www.bloggeramit.in/2019/11/haryana-day.html |date=13 दिसंबर 2019 }} *[https://web.archive.org/web/20200615063047/https://www.haryanvigyan.com/2020/05/haryana-rajya-ka-uday.html हरियाणा राज्य का उदय] [[श्रेणी:हरियाणा]] kxsta80i8w1xxt8ktubmsoq5o3nv7y1 डीडी फ्री डिश 0 599973 6595528 6578263 2026-08-04T16:26:38Z ~2026-42435-88 940377 /* क्षेत्रीय चैनल */ 6595528 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी | name = डीडी फ्री डिश | image = [[File:Logo of DD Free Dish.jpg|150px]] | type = | industry = टेलीविजन उपग्रह सेवा | foundation = {{Start date and age|df=yes|2004|12|16}} | location = [[नई दिल्ली]] | area_served = [[भारत]] | owner = [[प्रसार भारती]]<br> | homepage = [http://www.ddindia.gov.in आधिकारिक जालस्थल] }} '''दूरदर्शन फ्री डिश'''<ref>{{Cite web|url=https://doordarshan.gov.in/dd-free-dish|title=डीडी फ्री डिश {{!}} दूरदर्शन|website=doordarshan.gov.in|access-date=2020-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612170348/https://doordarshan.gov.in/dd-free-dish|archive-date=12 जून 2020|url-status=dead}}</ref> [[प्रसार भारती]] के स्वामित्व में निःशुल्क [[उपग्रह]] [[दूरदर्शन|टेलीविजन]] सेवा प्रदान करने वाली [[भारत]] की पहली उपग्रह सेवा है। डीडी फ्री डिश को पहले [[डीडी फ्री डिश|डीडी डायरेक्ट+]] के नाम से भी जाना जाता था। यह सुविधा [[भारत]] के सभी राज्यों में उपलब्ध है और इसने ग्रामीण इलाकों में मनोरंजन की एक बाढ़ सी ला दी है, जिससे लोगों में एक नई जिज्ञासा जगी है। डीडी फ्री डिश में हर साल एक ई-ऑक्शन का आयोजन किया जाता है जिसमें [[ब्रॉडकास्ट इंजीनियरिंग कंसल्टेंट्स इंडिया लिमिटेड|ब्रॉडकास्टर]] अपने चैनल को डीडी फ्री डिश में जोड़ सकते है।<ref>{{cite web|url=http://samachar4media.com/dd-should-be-the-first-choice-of-the-lower-half-of-the-society-ranjan-p-thakur.html|title=फ्री डिश से बाजार में अपने पैर और पसारना चाहता है दूरदर्शन|publisher=समाचार 4 मीडिया|date=6 दिसम्बर 2013|accessdate=2 नवम्बर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141224195448/http://samachar4media.com/dd-should-be-the-first-choice-of-the-lower-half-of-the-society-ranjan-p-thakur.html|archive-date=24 दिसंबर 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.maabharati.com/2019/11/dd-free-dish-channel-list.html|title=डीडी फ्री डिश क्या है ओर इस पर कितने चैनल मोजूद है यहा आपको डीडी फ्री डिश से जुड़े प्र्श्नो के उत्तर मिल जाएंगे|last=|first=|date=22 जून 2020|website=माँ भारती|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610072524/https://www.maabharati.com/2019/11/dd-free-dish-channel-list.html|archive-date=10 जून 2020|access-date=|url-status=dead}}</ref> वर्तमान में, डीडी फ्री डिश में 184 टेलीविजन चैनल स्लॉट हैं, जिनमें से 94 एमपीईजी-2 प्रारूप में और 90 एमपीईजी-4 प्रारूप में हैं। कक्षा 1 से 12 तक के छात्रों के लिए, पीएम ई-विद्या कार्यक्रम के तहत शैक्षिक टीवी चैनल चलाए जाते हैं। == टेलीविजन चैनल सूची == === दूरदर्शन === प्रसार भारती के स्वामित्व वाले चैनल - ==== राष्ट्रीय चैनल ==== * [[डीडी भारती]] – कला और सांस्कृतिक इंफोटेनमेंट चैनल * [[डीडी इंडिया]] – अंतर्राष्ट्रीय चैनल * [[डीडी किसान]] – कृषि शिक्षा और सूचना चैनल * [[डीडी नेशनल]] – सामान्य मनोरंजन चैनल * [[डीडी न्यूज़]] – न्यूज़ चैनल * [[डीडी स्पोर्ट्स]] – खेल चैनल * [[डीडी उर्दू]] – उर्दू इंफोटेनमेंट चैनल (एमपीईजी-4 प्रारूप में उपलब्ध) ==== संसदीय चैनल ==== * [[संसद टेलीविजन|संसद टीवी 1]] * [[संसद टेलीविजन|संसद टीवी 2]] ==== एचडी चैनल ==== डीडी फ्री डिश पर ग्यारह एचडी चैनल एमपीईजी-4 प्रारूप में उपलब्ध हैं – * [[डीडी नेशनल|डीडी नेशनल एचडी]] – डीडी नेशनल का एचडी संस्करण * [[डीडी इंडिया|डीडी इंडिया एचडी]] – डीडी इंडिया का एचडी संस्करण * [[डीडी न्यूज़|डीडी न्यूज़ एचडी]] – डीडी न्यूज़ का एचडी संस्करण * [[डीडी स्पोर्ट्स|डीडी स्पोर्ट्स एचडी]] – डीडी स्पोर्ट्स का एचडी संस्करण * [[संसद टीवी|संसद टीवी 1 एचडी]] – डीडी संसद टीवी 1 का एचडी संस्करण * [[संसद टीवी|संसद टीवी 2 एचडी]] – डीडी संसद टीवी 2 का एचडी संस्करण * [[डीडी किसान|डीडी किसान एचडी]] – डीडी किसान का एचडी संस्करण * [[डीडी तमिल|डीडी तमिल एचडी]] – डीडी तमिल का एचडी संस्करण * [[डीडी सह्याद्री|डीडी सह्याद्री एचडी]] – डीडी सह्याद्री का एचडी संस्करण * [[डीडी गिरनार|डीडी गिरनार एचडी]] – डीडी गिरनार का एचडी संस्करण * [[डीडी ओड़िया|डीडी ओड़िया एचडी]] – डीडी ओड़िया का एचडी संस्करण ==== क्षेत्रीय चैनल (एमपीईजी-2) ==== {| class="wikitable sortable" |- ! नाम ! भाषा ! क्षेत्र |- | [[डीडी अरुणप्रभा]] | [[हिंदी]] तथा [[अंग्रेज़ी]] | [[अरुणाचल प्रदेश]] |- | [[डीडी असम]] | [[असमिया भाषा|असमिया]] | [[असम]] |- | [[डीडी ओड़िया]] | [[उड़िया]] | [[ओडिशा]] |- | [[डीडी उत्तर प्रदेश]] | [[हिंदी]] | [[उत्तर प्रदेश]] |- | [[डीडी उत्तराखंड]] | [[गढ़वाली भाषा|गढ़वाली]], [[कुमाऊँनी भाषा|कुमाऊँनी]] तथा [[हिंदी]] | [[उत्तराखंड]] |- | [[डीडी कशीर]] | [[कश्मीरी]] तथा [[उर्दू]] | [[जम्मू और कश्मीर]] |- | [[डीडी गिरनार]] | [[गुजराती]] | [[गुजरात]] |- | [[डीडी चंदना]] | [[कन्नड़]] | [[कर्नाटक]] |- | [[डीडी छत्तीसगढ़]] | [[हिंदी]] | [[छत्तीसगढ़]] |- | [[डीडी झारखंड]] | [[हिंदी]] | [[झारखंड]] |- | [[डीडी पोढ़ीगै|डीडी पोढ़ीगई]] | [[तमिल]] | [[तमिल नाडू]] |- | [[डीडी पंजाबी]] | [[पंजाबी]] | [[पंजाब]] |- | [[डीडी बांग्ला]] | [[बंगाली]] | [[पश्चिम बंगाल]] |- | [[डीडी बिहार]] | [[हिंदी]] तथा [[बिहारी]] | [[बिहार]] |- | [[डीडी मध्य प्रदेश]] | [[हिंदी]] | [[मध्य प्रदेश]] |- | [[डीडी मलयालम]] | [[मलयालम]] | [[केरल]] |- | [[डीडी यादागिरी]] | [[तेलुगू]] | [[तेलंगाना]] |- | [[डीडी राजस्थान]] | [[हिंदी]] तथा [[राजस्थानी]] | [[राजस्थान]] |- | [[डीडी सप्तगिरी]] | [[तेलुगू]] | [[आंध्र प्रदेश]] |- |[[डीडी हिमाचल]] |[[हिन्दी]] |[[हिमाचल प्रदेश]] |- | [[डीडी त्रिपुरा]] | [[बंगाली]] तथा [[कोक बोरोक भाषा|कोकबोरोक]] | [[त्रिपुरा]] |} ==== क्षेत्रीय चैनल (एमपीईजी-4)==== {| class="wikitable sortable" |- ! नाम ! क्षेत्र |- | डीडी झारखंड | झारखंड |- | [[डीडी नागालैंड]] | [[नागालैंड]] |- | [[डीडी मणिपुर]] | [[मणिपुर]] |- | [[डीडी मिज़ोरम]] | [[मिज़ोरम]] |- | [[डीडी मेघालय]] | [[मेघालय]] |- | [[डीडी हरियाणा]] | [[हरियाणा]] |- |} === प्राइवेट चैनल (एमपीईजी-2)=== ==== हिंदी ==== {| class="wikitable sortable" |- !श्रेणी !चैनल |- | rowspan="18" |'''सामान्य मनोरंजन''' | [[बिग मैजिक]] |- |जी टीवी |- | [[कलर्स रिश्ते]] |- |स्टार प्लस क्लासिक |- | [[दंगल टीवी|दंगल]] |- | [[दंगल 2 (टीवी चैनल)|दंगल 2]] |- | [[मनोरंजन ग्रैंड]] |- | [[मनोरंजन टीवी]] |- | [[नज़ारा टीवी|नज़ारा]] |- | [[द क्यू]] |- | [[शेमारू टीवी]] |- | [[शेमारू उमंग]] |- | [[सोनी पल]] |- | [[स्टार उत्सव]] |- | |- | |- | [[सन नियो]] |- | [[ज़ी अनमोल]] |- |बच्चों के चैनल | यूनीक टीवी |- |rowspan="2"|संगीत | [[बी4यू म्यूज़िक]] |- | [[शो बॉक्स]] |- |rowspan="14"|फ़िल्म | ऑल टाइम मूवीज |- | [[बी4यू (नेटवर्क)|बी4यू कड़क]] |- | [[बी4यू मूवीज़]] |- | [[कलर्स सिनेप्लेक्स बॉलीवुड]] |- | [[रिश्ते सिनेप्लेक्स|कलर्स सिनेप्लेक्स सुपरहिट]] |- | गोल्डमाइंस |- | गोल्डमाइंस बॉलीवुड |- | गोल्डमाइंस मूवीज़ |- | [[चुंबक टीवी|शेमारू जोश]] |- | [[सोनी वाह]] |- | [[स्टार उत्सव मूवीज़]] |- | [[ज़ी मनोरंजन उद्योग|ज़ी एक्शन]] |- | [[ज़ी मनोरंजन उद्योग|ज़ी अनमोल सिनेमा]] |- | [[ज़ी मनोरंजन उद्योग|ज़ी अनमोल सिनेमा 2]] |- |rowspan="14"|समाचार | [[आज तक]] |- | [[एबीपी न्यूज़]] |- | [[भारत एक्सप्रेस]] |- | [[गुड न्यूज टुडे|गुड न्यूज़ टुडे]] |- | [[इंडिया न्यूज़]] |- | [[इंडिया टीवी]] |- | [[एनडीटीवी इंडिया]] |- | [[न्यूज़ २४ (इंडिया)|न्यूज़ 24]] |- | [[न्यूज़ नेशन]] |- | [[न्यूज़18 इंडिया]] |- | [[रिपब्लिक भारत]] |- | [[टाइम्स नाऊ|टाइम्स नाऊ नवभारत]] |- | [[टीवी9 भारतवर्ष]] |- | [[ज़ी न्यूज़]] |- |rowspan="4"|धार्मिक | [[आस्था टीवी|आस्था]] |- | [[साधना टीवी]] |- | [[संस्कार टीवी|संस्कार]] |- | [[सत्संग]] |- |} ====क्षेत्रीय चैनल==== {| class="wikitable sortable" |- !भाषा !चैनल !श्रेणी |- | असमिया | प्रथम न्यूज़ 24x7 | समाचार |- | rowspan="16" |भोजपुरी | [[बी4यू (नेटवर्क)|बी4यू भोजपुरी]] || rowspan="16" | |- | [[भोजपुरी सिनेमा टीवी|भोजपुरी सिनेमा]] |- | [[फिलमची|फिलमची भोजपुरी]] |- | मनोरंजन प्राइम |- |सोनी मराठी |- |झी टाॅकीज |- |IBN लोकमत |- | [[शेमारू मराठीबाना]] |- |झी मराठी क्लासिक स्टार प्रवाह |- | [[सन मराठी]] |- |जय महाराष्ट्र |- |रंग मराठी |- | [[टीवी९|टीवी9 मराठी]] |- |झी 24 तास |- | फक्त मराठी |- | [[ज़ी बाइस्कोप]] |- |हिंदी |स्टार ग्लोड | rowspan="4" |फ़िल्म |- |हिंदी |झी सिनेमा |- | पंजाबी | [[मनोरंजन मूवीज]] |- |} ==== अंतर्राष्ट्रीय चैनल ==== * रशिया टूडे – अंग्रेज़ी समाचार === प्राइवेट चैनल (एमपीईजी-4)=== {| class="wikitable sortable" |- !भाषा !!चैनल !!श्रेणी |- |rowspan="10"|हिंदी |[[आस्था भजन]] || धार्मिक |- | बंसल न्यूज़ || rowspan="4"|समाचार |- | भारत24 |- | लाइव टाइम्स |- | लिविंग इंडिया न्यूज़ |- | [[एमएच वन]] || rowspan="2"|फ़िल्म |- | एमएच वन दिल से |- | एमएच वन न्यूज़ || rowspan="3"|समाचार |- | [[सुदर्शन न्यूज़]] |- | टीएनपी न्यूज़ |- | rowspan="2"|अंतरराष्ट्रीय | [[बीटीवी वर्ल्ड|बीटीवी न्यूज़]] || बांग्लादेशी चैनल |- | [[केबीएस वर्ल्ड]] || कोरियाई चैनल |- | rowspan="2"|असमिया | प्राग न्यूज़ || समाचार |- | रेंगोनी || समान्य मनोरंजन |- | rowspan="3"|भोजपुरी | ऑस्कर मूवीज़ || rowspan="2"|फ़िल्म |- | कैप्टन |- | पसंद || मनोरंजन |- | rowspan="5"|गुजराती | [[आस्था टीवी|आस्था गुजराती]] || धार्मिक |- | संदेश न्यूज़ || rowspan="4"|समाचार |- | [[टीवी९ तेलुगु|टीवी9 गुजराती]] |- | वीटीवी न्यूज़ |- | [[ज़ी मनोरंजन उद्योग|ज़ी 24 कलक]] |- | कन्नड | [[आस्था टीवी|आस्था कन्नड]] || धार्मिक |- | ओडिया | आर्गस न्यूज़ || News |- | rowspan="3"|पंजाबी | चारदिकला टाइम टीवी || समाचार एवं मनोरंजन |- | पंजाबी हिट्स || संगीत |- | टाब्बर हिट्स || मनोरंजन |- | rowspan="2"|तेलुगु | [[टीवी९ तेलुगु|टीवी9 तेलुगु]] || समाचार |- | [[आस्था टीवी|आस्था तेलुगु]] || धार्मिक |- |} == रेडियो चैनल सूची == ===राष्ट्रीय=== * [[विविध भारती]] - हिंदी संगीत रेडियो चैनल * आकाशवाणी लाइव समाचार - हिंदी और अंग्रेजी समाचार रेडियो * आकाशवाणी रागम - भारतीय शास्त्रीय संगीत रेडियो चैनल * आकाशवाणी आराधना - हिंदी भक्ति रेडियो चैनल ===क्षेत्रीय=== * आकाशवाणी आंध्र - [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] * आकाशवाणी अरुणाचल - [[हिन्दी]] और [[निशि भाषा|निशि]] * आकाशवाणी असम - [[असमिया भाषा|असमिया]] * आकाशवाणी बिहार - हिंदी और [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] * आकाशवाणी छत्तीसगढ़ - हिंदी और [[छत्तीसगढ़ी भाषा|छत्तीसगढ़ी]] * आकाशवाणी गोवा - [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]] * आकाशवाणी गुजरात - [[गुजराती भाषा|गुजराती]] * आकाशवाणी हरियाणा - हिंदी और [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी]] * आकाशवाणी हिमाचल - [[हिन्दी]] * आकाशवाणी हिन्दी * आकाशवाणी जम्मू - [[डोगरी भाषा|डोगरी]] * आकाशवाणी झारखंड - हिंदी * आकाशवाणी कर्नाटक - [[कन्नड़]] * आकाशवाणी केरल - [[मलयालम]] * आकाशवाणी लद्दाख - [[लद्दाखी भाषा|लद्दाखी]] और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] * आकाशवाणी महाराष्ट्र - [[मराठी भाषा|मराठी]] * आकाशवाणी मणिपुर - [[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] * आकाशवाणी मेघालय - [[खासी भाषा|खासी]], [[गारो भाषा|गारो]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] * आकाशवाणी मिज़ोरम - [[मिज़ो भाषा|मिज़ो]] * आकाशवाणी मध्य प्रदेश - हिन्दी * आकाशवाणी नागालैंड - [[नागामी भाषा|नागामी]] और अंग्रेजी * आकाशवाणी उत्तर पूर्व - हिंदी और अंग्रेजी * आकाशवाणी ओडिशा - [[उड़िया भाषा|उड़िया]] * एयर पोर्ट ब्लेयर - हिंदी * आकाशवाणी पुडुचेरी - [[तमिल भाषा|तमिल]] * आकाशवाणी पंजाब - [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] * आकाशवाणी राजस्थान - हिंदी और [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]] * आकाशवाणी सिक्किम - [[नेपाली भाषा|नेपाली]] * आकाशवाणी श्रीनगर - [[कश्मीरी भाषा|कश्मीरी]] और [[उर्दू]] * आकाशवाणी तमिलनाडु - [[तमिल भाषा|तमिल]] * आकाशवाणी तेलंगाना - [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] * आकाशवाणी त्रिपुरा - [[बंगाली भाषा|बंगाली]] और [[कोकबोरोक]] * आकाशवाणी उत्तर प्रदेश- [[हिन्दी]] * आकाशवाणी उत्तराखंड - हिंदी * आकाशवाणी वाराणसी - हिंदी * आकाशवाणी पश्चिम बंगाल - [[बंगाली भाषा|बंगाली]] ===एमपीईजी-4 रेडियो=== * एफएम गोल्ड दिल्ली * एफएम रेनबो दिल्ली * आकाशवाणी दरभंगा * आकाशवाणी नजीबाबाद * आकाशवाणी वर्ल्ड सर्विस 1 * आकाशवाणी वर्ल्ड सर्विस 2 * आकाशवाणी नेबरहुड सर्विस 1 * आकाशवाणी नेबरहुड सर्विस 2 == अन्य चैनल == === ई-विद्या चैनल === कक्षा 1 से कक्षा 12 तक प्रत्येक कक्षा के लिए 12 शैक्षणिक चैनल हैं। * ई-विद्या 1 – कक्षा 1 के छात्रों के लिए * ई-विद्या 2 – कक्षा 2 के छात्रों के लिए * ई-विद्या 3 – कक्षा 3 के छात्रों के लिए * ई-विद्या 4 – कक्षा 4 के छात्रों के लिए * ई-विद्या 5 – कक्षा 5 के छात्रों के लिए * ई-विद्या 6 – कक्षा 6 के छात्रों के लिए * ई-विद्या 7 – कक्षा 7 के छात्रों के लिए * ई-विद्या 8 – कक्षा 8 के छात्रों के लिए * ई-विद्या 9 – कक्षा 9 के छात्रों के लिए * ई-विद्या 10 – कक्षा 10 के छात्रों के लिए * ई-विद्या 11 – कक्षा 11 के छात्रों के लिए * ई-विद्या 12 – कक्षा 12 के छात्रों के लिए === स्वयं प्रभा डीटीएच === * स्व.प्र.-01 सीईसी-यूजीसी : वागीश - भाषा और साहित्य * स्व.प्र.-02 सीईसी-यूजीसी : संस्कृति - इतिहास, संस्कृति और दर्शन * स्व.प्र.-03 सीईसी-यूजीसी : प्रबोध - सामाजिक और व्यवहार विज्ञान * स्व.प्र.-04 सीईसी-यूजीसी : सारस्वत - शिक्षा और गृह विज्ञान * स्व.प्र.-05 सीईसी-यूजीसी : प्रबंध - सूचना, संचार और प्रबंधन अध्ययन * स्व.प्र.-06 सीईसी-यूजीसी : विधिक - कानून और कानूनी अध्ययन * स्व.प्र.-07 सीईसी-यूजीसी : कौटिल्य - अर्थशास्त्र और वाणिज्य * स्व.प्र.-08 सीईसी-यूजीसी : आर्यभट्ट - भौतिक और पृथ्वी विज्ञान * स्व.प्र.-09 सीईसी-यूजीसी : स्पंदन - जीवन विज्ञान * स्व.प्र.-10 सीईसी-यूजीसी : दक्ष - अनुप्रयुक्त विज्ञान * स्व.प्र.-11 एनपीटीईएल : रासायनिक इंजीनियरिंग * स्व.प्र.-12 एनपीटीईएल : सिविल इंजीनियरिंग * स्व.प्र.-13 एनपीटीईएल : कंप्यूटर साइंस इंजीनियरिंग * स्व.प्र.-14 एनपीटीईएल : इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग और इलेक्ट्रॉनिक्स कम्युनिकेशन इंजीनियरिंग * स्व.प्र.-15 एनपीटीईएल : इंजीनियरिंग विज्ञान और जैविक विज्ञान * स्व.प्र.-16 एनपीटीईएल : मानविकी, सामाजिक विज्ञान और प्रबंधन * स्व.प्र.-17 एनपीटीईएल : मैकेनिकल इंजीनियरिंग और खनन इंजीनियरिंग * स्व.प्र.-18 एनपीटीईएल : गणित और भौतिकी * स्व.प्र.-19 आईआईटी-पीएएल : जीवविज्ञान * स्व.प्र.-20 आईआईटी-पीएएल : रसायन विज्ञान * स्व.प्र.-21 आईआईटी-पीएएल : गणित * स्व.प्र.-22 आईआईटी-पीएएल : भौतिकी * स्व.प्र.-23 इग्नू : उदार कला और मानविकी * स्व.प्र.-24 इग्नू : कृषि और संबद्ध विज्ञान * स्व.प्र.-25 इग्नू : ज्ञान दर्शन 1 * स्व.प्र.-26 इग्नू : राज्य मुक्त विश्वविद्यालय * स्व.प्र.-27 एनआईओएस : पाणिनि - माध्यमिक विद्यालय शिक्षा * स्व.प्र.-28 एनआईओएस : शारदा - उच्चतर माध्यमिक विद्यालय शिक्षा * स्व.प्र.-29 यूजीसी-इनफ्लिबनेट : ई-पीजी पाठशाला - स्नातकोत्तर पाठ्यक्रम * स्व.प्र.-30 एनआईओएस: ज्ञानामृत - सांकेतिक भाषा में शिक्षा * स्व.प्र.-31 एनसीईआरटी: किशोर मंच - माध्यमिक विद्यालय, उच्चतर माध्यमिक विद्यालय और शिक्षक शिक्षा * स्व.प्र.-32 इग्नू-एनआईओएस: वागडा - शिक्षक शिक्षा * स्व.प्र.-33 सीईसी-यूजीसी: व्यास - उच्च शिक्षा चैनल * डिजीशाला - डिजिटल शिक्षा चैनल === वंदे गुजरात === * वंदे गुजरात 1 * वंदे गुजरात 2 * वंदे गुजरात 3 * वंदे गुजरात 4 * वंदे गुजरात 5 * वंदे गुजरात 6 * वंदे गुजरात 7 * वंदे गुजरात 8 * वंदे गुजरात 9 * वंदे गुजरात 10 * वंदे गुजरात 11 * वंदे गुजरात 12 * वंदे गुजरात 13 * वंदे गुजरात 14 * वंदे गुजरात 15 * वंदे गुजरात 16 * डिजी शाला == यह भी देखें == [[भारत में डायरेक्ट-टू-होम टेलीविजन]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणी सूची}} {{भारत की दूरसंचार कंपनियां}} {{भारत में हिन्दी टी वी चैनल}} d73b8ipyywjtyk4l3xyzx6q0ervw2g8 नूह 0 612624 6595599 6566953 2026-08-05T02:32:20Z Pahatshah 939960 कुछ पात्रों के नाम में बदलाव, कुछ घटनाओं के विवरण में बदलाव 6595599 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि सम्पादन|के लिए=व्याकरण, वर्तनी और लेआउट |date=सितंबर 2015}} {{Infobox religious biography | honorific-prefix = | name = नूह | honorific-suffix = | native_name = | native_name_lang = | image = Giovanni Benedetto Castiglione gen. Il Grecchetto - Noah mit den Tieren vor der Arche - GG 1645 - Kunsthistorisches Museum (cropped).jpg | alt = | caption = ''जहाज़ के सामने पशुओं के साथ नूह'' [[जोवान्नी बेनेदेत्तो कास्तिलियोने]] द्वारा चित्रकला, ल. 1650 | religion = [[यहूदी धर्म]]<br />[[मनदाई धर्म]]<br />[[ईसाई धर्म]]<br />[[द्रूज़]]<ref name="Hitti 1928 37">{{cite book|title=The Origins of the Druze People and Religion: With Extracts from Their Sacred Writings| first= Philip K.|last= Hitti|year= 1928| isbn= 9781465546623| page =37 |publisher=Library of Alexandria}}</ref><ref name="Dana 2008 17">{{cite book|title=The Druze in the Middle East: Their Faith, Leadership, Identity and Status|url=https://archive.org/details/druzeinmiddleeas0000dana| first= Nissim |last= Dana|year= 2008| isbn= 9781903900369| page =[https://archive.org/details/druzeinmiddleeas0000dana/page/17 17] |publisher=Michigan University press}}</ref><br />[[यज़ीदी धर्म]]<br />[[इस्लाम]]<br />[[बहाई धर्म]] | denomination = | school = | lineage = | sect = | subsect = | temple = | order = | institute = | church = <!-- or: |churches = --> | founder = | philosophy = | known_for = [[उत्पत्ति बाढ़ कथा]] | education = | alma_mater = | other_names = <!-- or: | other_name = --> | dharma_names = <!-- or: | dharma_name = --> | monastic_name = | pen_name = | posthumous_name = | nationality = <!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --> | flourished = | home_town = | birth_name = | birth_date = <!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD|df=y}} or, if deceased, {{birth date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | birth_place = | death_date = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | death_place = | death_cause = <!-- should only be included when the cause of death has significance for the subject's notability --> | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|latitude|longitude|type:landmark|display=inline,title}} --> | spouse = [[नूह की पत्नी]] | partner = | children = {{plainlist| * [[येपेत]] * [[शेम]] * [[हाम]] }} | parents = | mother = | father = [[लेमेक]] | location = | title = | period = | consecration = | predecessor = | successor = | reason = | rank = | teacher = <!-- or | guru = --> | reincarnation_of = | students = <!-- or | disciples = --> | initiated = | works = <!-- or | literary_works = --> | ordination = | initiation = | initiation_date = | initiation_place = | initiator = | profession = | previous_post = | present_post = | post = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | signature = | background = <!-- optional header background color --> }} '''नूह''' ({{Langx|hbo|נֹחַ}}, {{Langx|grc|Νῶε}}, {{Langx|ar|نُوح}}) [[इब्राहीमी धर्मों]] में एक [[कुलपति (बाइबिल)|पैगम्बर]] है। उसकी कहानी [[इब्रानी बाइबिल]] की [[उत्पत्ति पुस्तक]] तथा [[क़ुरान]] में दी गई है। [[उत्पत्ति बाढ़ कथा]] [[बाइबिल]] की सबसे ख्यात कहानियों में से एक है। इसमें परमेश्वर बुरे बिगड़े मानव को बाढ़ द्वारा दंड देना चाहते है। नूह उनके आज्ञा पर एक [[नूह का जहाज़|जहाज़]] का निर्माण करता है, जिससे वह अपने परिवार के साथ-साथ(अपने एक नाफरमान बेटे को छोड़कर, जिसने ईश्दूत या पैगम्बर नूँह के द्वारा ईश्वर के आदेश का पालन नहीं किया था)मानवजाति और प्रत्येक पशु के एक जोड़े को बाढ़ से बचा पाता है। इसके बाद, परमेश्वर नूह से कहते हैं कि जब तक दोबारा पृथ्वी पर मेरे आदेश का पालन होता रहेगा, वह पृथ्वी को फिर कभी बाढ़ से नष्ट नहीं करेंगे। वह फिर नूह और उनके बेटों को कहते हैं कि "फूलो-फलो, और बढ़ो, और पृथ्वी में भर जाओ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/bible/1683/GEN.9.1.HINOVBSI|title=उत्पत्ति 9:1|website=YouVersion}}</ref> ==मानव जाति का आरम्भ== ===आदम=== बाइबिल के अनुसार यह [[पृथ्वी]] और [[आकाश]] का [[इतिहास]] है। यह कथा उन चीज़ों की है, जो परमेश्वर द्वारा पृथ्वी और आकाश बनाते समय, घटित हुईं। तब [[पृथ्वी]] पर कोई पेड़ पौधा नहीं था और खेतों में कुछ भी नहीं उग रहा था, क्योंकि [[यहोवा]] ( ईश्वर)ने तब तक पृथ्वी पर वर्षा नहीं भेजी थी तथा पेड़ पौधों की देख—भाल करने वाला कोई व्यक्ति भी नहीं था। परन्तु कोहरा पृथ्वी से उठता था और जल सारी पृथ्वी को सींचता था। तब यहोवा [[परमेश्वर]] ने पृथ्वी से साफ मिट्टी उठाई और मनुष्य को बनाया। यहोवा ने मनुष्य की नाक में जीवन की साँस फूँकी और मनुष्य(आदम )एक जीवित प्राणी बन गया। तब यहोवा परमेश्वर ने पूर्व में अदन नामक जगह में एक बाग लगाया। यहोवा परमेश्वर ने अपने बनाए मनुष्य को इसी बाग में रखा। यहोवा परमेश्वर ने हर एक सुन्दर पेड़ और भोजन के लिए सभी अच्छे पेड़ों को उस बाग में उगाया। बाग के बीच में परमेश्वर ने जीवन के पेड़ को रखा और उस पेड़ को भी रखा जो अच्छे और बुरे की जानकारी देता है।<ref>{{cite book |last2=Lewis |first2=Jack Pearl |title=A Study of the Interpretation of Noah and the Flood in Jewish and Christian Literature |date=1968 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-05498-1 |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_Study_of_the_Interpretation_of_Noah_an/mO_H2lVTyhkC?hl=en&gbpv=1&pg=PA11&printsec=frontcover#v=snippet&q=%22the%20offspring%20of%20the%20Watchers%22&f=false |language=en}}</ref> [[अदन]] से होकर एक नदी बहती थी और वह बाग़ को पानी देती थी। वह नदी आगे जाकर चार छोटी नदियाँ बन गई। पहली नदी का नाम [पीशोन] है। यह नदी [हवीला] प्रदेश के चारों ओर बहती है। दूसरी नदी का नाम गीहोन है जो सारे कूश प्रदेश के चारों ओर बहती है। तीसरी नदी का नाम [[दजला]] है। यह नदी [[अश्शूर]] के पूर्व में बहती है। चौथी नदी [[फ़रात नदी|फरात]] है। यहोवा ने मनुष्य को अदन के बाग में रखा। मनुष्य का काम पेड़—पौधे लगाना और बाग की देख—भाल करना था। यहोवा परमेश्वर ने मनुष्य को आज्ञा दी, “तुम बग़ीचे के किसी भी पेड़ से फल खा सकते हो। लेकिन तुम अच्छे और बुरे की जानकारी देने वाले पेड़ का फल नहीं खा सकते। यदि तुमने उस पेड़ का फल खा लिया तो तुम मर जाओगे।'' ===पहली स्त्री=== तब यहोवा परमेश्वर ने कहा, “मैं समझता हूँ कि मनुष्य का अकेला रहना ठीक नहीं है। मैं उसके लिए एक [[सहायक]] बनाऊँगा जो उसके लिए उपयुक्त होगा।” यहोवा ने पृथ्वी के हर एक जानवर और आकाश के हर एक पक्षी को भूमि की मिट्टी से बनाया। यहोवा इन सभी जीवों को मनुष्य के सामने लाया और मनुष्य ने हर एक का नाम रखा। मनुष्य ने पालतू जानवरों, आकाश के सभी पक्षियों और जंगल के सभी जानवरों का नाम रखा। मनुष्य ने अनेक जानवर और पक्षी देखे लेकिन मनुष्य कोई ऐसा सहायक नहीं पा सका जो उसके योग्य हो। अतः यहोवा परमेश्वर ने मनुष्य को गहरी नींद में सुला दिया और जब वह सो रहा था, यहोवा परमेश्वर ने मनुष्य के शरीर से एक पसली निकाल ली। तब यहोवा ने मनुष्य की उस त्वचा को बन्द कर दिया जहाँ से उसने पसली निकाली थी। यहोवा परमेश्वर ने मनुष्य की पसली से स्त्री की रचना की। तब यहोवा परमेश्वर स्त्री को मनुष्य के पास लाया। इसलिए पुरुष अपने माता—पिता को छोड़कर अपनी पत्नी के साथ रहेगा और वे दोनों एक तन हो जाएंगे।मनुष्य और उसकी पत्नी बाग में साथ थे, परन्तु वे लजाते नहीं थे। ===पाप का आरम्भ=== यहोवा द्वारा बनाए गए सभी जानवरों में सबसे अधिक चतुर साँप [a] था। (वह स्त्री को धोखा देना चाहता था।) साँप ने कहा, “हे स्त्री क्या परमेश्वर ने सच—मुच तुमसे कहा है कि तुम बाग के किसी पेड़ से फल ना खाना?”स्त्री ने कहा, “नहीं परमेश्वर ने यह नहीं कहा। हम बाग़ के पेड़ों से फल खा सकते हैं। लेकिन एक पेड़ है जिसके फल हम लोग नहीं खा सकते। परमेश्वर ने हम लोगों से कहा, ‘बाग के बीच के पेड़ के फल तुम नहीं खा सकते, तुम उसे छूना भी नहीं, नहीं तो मर जाओगे।’”लेकिन साँप ने स्त्री से कहा, “तुम मरोगी नहीं। परमेश्वर जानता है कि यदि तुम लोग उस पेड़ से फल खाओगे तो अच्छे और बुरे के बारे में जान जाओगे और तुम अमर हो जाओगे।”स्त्री ने देखा कि पेड़ सुन्दर है। उसने देखा कि फल खाने के लिए अच्छा है और पेड़ उसे बुद्धिमान बनाएगा। तब स्त्री ने पेड़ से फल लिया और उसे खाया। उसका पति भी उसके साथ था इसलिए उसने कुछ फल उसे दिया और उसने उसे खाया।तब पुरुष और स्त्री दोनों बदल गए। उनकी आँखें खुल गईं और उन्होंने वस्तुओं को भिन्न दृष्टि से देखा। उन्होंने देखा कि उनके कपड़े नहीं हैं, वे नंगे हैं। इसलिए उन्होंने कुछ अंजीर के पत्ते लेकर उन्हें जोड़ा और कपड़ो के स्थान पर अपने लिए पहना।तब पुरुष और स्त्री ने दिन के ठण्डे समय में यहोवा परमेश्वर के आने की आवाज बाग में सुनी। वे बाग मे पेड़ों के बीच में छिप गए। 9 यहोवा परमेश्वर ने पुकार कर पुरुष से पूछा, “तुम कहाँ हो?”पुरुष ने कहा, “मैंने बाग में तेरे आने की आवाज सुनी और मैं डर गया। मैं नंगा था, इसलिए छिप गया।”यहोवा परमेश्वर ने पुरुष से पूछा, “तुम्हें किसने बताया कि तुम नंगे हो? तुम किस कारण से शरमाए? क्या तुमने उस विशेष पेड़ का फल खाया जिसे मैंने तुम्हें न खाने की आज्ञा दी थी?”पुरुष ने कहा, “तूने जो स्त्री मेरे लिए बनाई उसने उस पेड़ से मुझे फल दिया, और मैंने उसे खाया।”तब यहोवा परमेश्वर ने स्त्री से कहा, “यह तुने क्या किया?” स्त्री ने कहा, “साँप ने मुझे धोखा दिया। उसने मुझे बेवकूफ बनाया और मैंने फल खा लिया। आदम ने अपनी पत्नी का नाम हब्बा रखा, क्योंकि सारे मनुष्यों की वह आदिमाता थी। [[यहोवा]] परमेश्वर ने मनुष्य और उसकी पत्नी के लिए जानवरों के चमड़ों से पोशाक बनायी। तब यहोवा ने ये पोशाक उन्हें दी।यहोवा परमेश्वर ने कहा, “देखो, पुरुष हमारे जैसा हो गया है। पुरुष अच्छाई और बुराई जानता है और अब पुरुष जीवन के पेड़ से भी फल ले सकता है। अगर पुरुष उस फल को खायेगा तो सदा ही जीवित रहेगा।”तब यहोवा परमेश्वर ने पुरुष को अदन के बाग छोड़ने के लिए मजबूर किया। जिस मिट्टी से आदम बना था उस पृथ्वी पर [[आदम]] को कड़ी मेहनत करनी पड़ी। परमेश्वर ने आदम को बाग से बाहर निकाल दिया। तब परमेश्वर ने [[करूब]] (स्वर्गदूतों) को बाग के फाटक की रखवाली के लिए रखा। परमेश्वर ने वहाँ एक आग की तलवार भी रख दी। यह तलवार जीवन के पेड़ के रास्ते की रखवाली करती हुई चारों ओर चमकती थी। ===आदम के परिवार का इतिहास=== परमेश्वर ने मनुष्य को अपने स्वरूप में बनाया। परमेश्वर ने एक पुरुष और एक स्त्री को बनाया। जिस दिन परमेश्वर ने उन्हें बनाया, आशीष दी एवं उसका नाम “[[आदम]]” रखा। जब [[आदम]] एक सौ तीस वर्ष का हो गया तब वह एक और बच्चे का पिता हुआ। यह पुत्र ठीक [[आदम]] सा दिखाई देता था। आदम ने पुत्र का नाम शेत (शीश ) रखा। शेत (शीश ) के जन्म के बाद आदम आठ सौ वर्ष जीवित रहा। इन दिनों में आदम के अन्य पुत्र और पुत्रियाँ पैदा हुईं। इस तरह आदम पूरे नौ सौ तीस वर्ष तक जीवित रहा, तब वह वफ़ात हुआ। । जब [[शेत]] एक सौ पाँच वर्ष का हो गया तब उसे एनोश नाम का पुत्र पैदा हुआ। एनोश के जन्म के बाद शेत आठ सौ सात वर्ष जीवित रहा। इसी शेत के अन्य पुत्र—पुत्रियाँ पैदा हुईं। इस तरह शेत पूरे नौ सौ बारह वर्ष जीवित रहा, तब वह वफ़ात हुआ। । [[एनोश]] जब नव्वे वर्ष का हुआ, उसे केनान नाम का पुत्र पैदा हुआ। केनान के जन्म के बाद एनोश आठ सौ फन्द्रह वर्ष जीवित रहा। इन दिनों इसके अन्य पुत्र और पुत्रियाँ पैदा हुईं। इस तरह एनोश पूरे नौ सौ पाँच वर्ष जीवित रहा, तब वह वफ़ात हुआ। । जब [[केनान]] सत्तर वर्ष का हुआ, उसे महललेल नाम का पुत्र पैदा हुआ। महललेल के जन्म के बाद केनान आठ सौ चालीस वर्ष जीवित रहा। इन दिनों केनान के दूसरे पुत्र और पुत्रियाँ पैदा हुईं। इस तरह केनान पूरे नौ सौ दस वर्ष जीवित रहा, तब वफ़ात हुआ । जब [[महललेल]] पैंसठ वर्ष का हुआ, उसे येरेद नाम का पुत्र पैदा हुआ। येरेद के जन्म के बाद महललेल आठ सौ तीस वर्ष जीवित रहा। इन दिनों में उसे दूसरे पुत्र और पुत्रियाँ पैदा हुईं। इस तरह महललेल पूरे आठ सौ पंचानवे वर्ष जीवित रहा। तब वह वफ़ात हुआ। । जब [[येरेद]] एक सौ बासठ वर्ष का हुआ तो उसे हनोक नाम का पुत्र पैदा हुआ। हनोक के जन्म के बाद येरेद आठ सौ वर्ष जीवित रहा। इन दिनों में उसे दूसरे पुत्र और पुत्रियाँ पैदा हुईं। 20 इस तरह येरेद पूरे नौ सौ बांसठ वर्ष जीवित रहा, तब वह वफ़ात हुआ। । जब [[हनोक]] पैंसठ वर्ष का हुआ, उसे मतूशेलह नाम का पुत्र पैदा हुआ। मतूशेलह के जन्म के बाद हनोक परमेश्वर के साथ तीन सौ वर्ष रहा। इन दिनों उसके दूसरे पुत्र पुत्रियाँ पैदा हुईं। इस तरह हनोक पूरे तीन सौ पैंसठ वर्ष जीवित रहा। एक दिन हनोक परमेश्वर के साथ चल रहा था [b] और गायब हो गया क्योंकि परमेश्वर ने उसे उठा लिया। 2जब [[मतूशेलह]] एक सौ सत्तासी वर्ष का हुआ, उसे लेमेक नाम का पुत्र पैदा हुआ। लेमेक के जन्म के बाद [[मतूशेलह]] सात सौ बयासी वर्ष जीवित रहा। इन दिनों उसे दूसरे पुत्र और पुत्रियाँ पैदा हुईं। इस तरह मतूशेलह पूरे नौ सौ उनहत्तर वर्ष जीवित रहा, तब यह मरा। जब [[लेमेक]] एक सौ बयासी वर्ष का हुआ, वह एक पुत्र का पिता बना। [[लेमेक]] के पुत्र का नाम नूह रखा। [[लेमेक]] ने कहा, “हम किसान लोग बहुत कड़ी मेहनत करते हैं क्यैंकि परमेश्वर ने भूमि को शाप दे दिया है। किन्तु नूह हम लोगों को विश्राम देगा।” नूह के जन्म के बाद, [[लेमेक]] पाँच सौ पंचानवे वर्ष जीवित रहा। इन दिनों उसे दूसरे पुत्र और पुत्रियाँ पैदा हुईं। इस तरह [[लेमेक]] पूरे सात सौ सतहत्तर वर्ष जीवित रहा, तब वह वफ़ात हुआ। । जब नूह पाँच सौ वर्ष का हुआ, उसके शेम(शाम), हाम, और [[येपेत]] (याफ़िस)नाम के पुत्र हुए।नूह के जन्म के बाद, लेमेक पाँच सौ पंचानवे वर्ष जीवित रहा। इन दिनों उसे दूसरे पुत्र और पुत्रियाँ पैदा हुईं। इस तरह लेमेक पूरे सात सौ सतहत्तर वर्ष जीवित रहा, तब वह वफ़ात हुआ। । जब नूह पाँच सौ वर्ष का हुआ, उसके [[शेम]], [[हाम]], और [[येपेत]] नाम के पुत्र हुए। ==नूह और जलप्रलय== [[चित्र:НОЕВ КОВЧЕГ. В.Косов 140х100 х.м. 2018.jpg|पाठ=नोह्स आर्क। वैश्विक बाढ़।|अंगूठाकार|286x286पिक्सेल|नोह्स आर्क। वैश्विक बाढ़।]] ईसाई विश्वास के अनुसार अपने पूरे जीवन में नूह ने सदैव परमेश्वर का अनुसरण किया। नूह के तीन पुत्र थे, (शाम)शेम, हाम और येपेत(याफ़िस)। परमेश्वर ने पृथ्वी पर दृष्टि की और उसने देखा कि पृथ्वी को लोगों ने बर्बाद कर दिया हैं। हर जगह हिंसा फैली हुई है। लोग पापी और भ्रष्ट हो गए हैं, और उन्होंने पृथ्वी पर अपना जीवन बर्बाद कर दिया है। इसलिए परमेश्वर ने नूह से कहा, “सारे लोगों ने पृथ्वी को क्रोध और हिंसा से भर दिया है। इसलिए मैं सभी जीवित प्राणियों को नष्ट करूँगा। मैं उनको पृथ्वी से हटाऊँगा। गोपेर की लकड़ी का उपयोग करो और अपने लिए एक जहाज बनाओ। जहाज में कमरे बनाओ और उसे राल से भीतर और बाहर पोत दो। “जो जहाज मैं बनवाना चाहता हूँ उसका नाप तीन सौ हाथ लम्बाई, पचास हाथ चौड़ाई, तीस हाथ ऊँचाई है।जहाज के लिए छत से करीब एक हाथ नीचे एक खिड़की बनाओ जहाज की बगल में एक दरवाजा बनाओ। जहाज में तीन मंजिलें बनाओ। ऊपरी मंजिल, बीच की मंजिल और नीचे की मंजिल।” “तुम्हें जो बता रहा हूँ उसे समझो। मैं पृथ्वी पर बड़ा भारी जल का बाढ़ लाऊँगा। आकाश के नीचे सभी जीवों को मैं नष्ट कर दूँगा। पृथ्वी के सभी जीव मर जायेंगे। 1किन्तु मैं तुमको बचाऊँगा। तब मैं तुम से एक विशेष वाचा करूँगा। तुम, तुम्हारे पुत्र, तुम्हारी पत्नी, तुम्हारे पुत्रों की पत्नियाँ सभी जहाज़ में सवार होगें। साथ ही साथ पृथ्वी पर जीवित प्राणियों के जोड़े भी तुम्हें लाने होंगे। हर एक के नर और मादा को जहाज़ में लाओ। अपने साथ उनको जीवित रखो। पृथ्वी की हर तरह की चिड़ियों के जोड़ों को भी खोजो। पृथ्वी के हर तरह के जनावरों के जोड़ों को भी खोजो। पृथ्वी पर रेंगने वाले हर एक जीव के जोड़ों को भी खोजो। पृथ्वी के हर प्रकार के जानवरों के नर और मादा तुम्हारे साथ होंगे। जहाज़ पर उन्हें जीवित रखो। पृथ्वी के सभी प्रकार के भोजन भी जहाज़ पर लाओ। यह भोजन तुम्हारे लिए तथा जानवरों के लिए होगा।”नूह ने यह सब कुछ किया। नूह ने परमेश्वर की सारी आज्ञाओं का पालन किया। तब यहोवा ने नूह से कहा, “मैंने देखा है कि इस समय के पापी लोगों में तुम्हीं एक अच्छे व्यक्ति हो। इसलिए तुम अपने परिवार को इकट्ठा करो और तुम सभी जहाज में चले जाओ। हर एक शुद्ध जानवर के सात जोड़े, (सात नर तथा सात मादा) साथ में ले लो और पृथ्वी के दूसरे अशुद्ध जानवरों के एक—एक जोड़े (एक नर और एक मादा) लाओ। इन सभी जानवरों को अपने साथ जहाज़ में ले जाओ। हवा में उड़ने वाले सभी पक्षियों के सात जोड़े (सात नर और सात मादा) लाओ। इससे ये सभी जानवर पृथ्वी पर जीवित रहेंगे, जब दूसरे जानवर नष्ट हो जायेंगे। 4अब से सातवें दिन मैं पृथ्वी पर बहुत भारी वर्षा भेजूँगा। यह वर्षा चालीस दिन और चालीस रात होती रहेगी। पृथ्वी के सभी जीवित प्राणी नष्ट हो जायेंगे। मेरी बनाई सभी चीज़े खत्म हो जायेंगें।” नूह ने उन सभी बातों को माना जो यहोवा ने आज्ञा दी।वर्षा आने के समय नूह छः सौ वर्ष का था। नूह और उसका परिवार बाढ़ के जल से बचने के लिए जहाज़ में चला गया। नूह की पत्नी, उसके पुत्र और उनकी पत्नियाँ उसके साथ थीं। पृथ्वी के सभी शुद्ध जानवर एवं अन्य जानवर, पक्षी और पृथ्वी पर रेंगने वाले सभी जीव 9 नूह के साथ जहाज में चढ़े। इन जानवरों के नर और मादा जोड़े परमेश्वर की आज्ञा के अनुसार जहाज में चढ़े। सात दिन बद बाढ़ प्रारम्भ हुई। धरती पर वर्षा होने लगी। दूसरे महीने के सातवें दिन, जब नूह छः सौ वर्ष का था, जमीन के नीचे के सभी सोते खुल पड़े और ज़मीन से पानी बहना शुरु हो गया। उसी दिन पृथ्वी पर भारी वर्षा होने लगी। ऐसा लगा मानो आकाश की खिड़कियाँ खुल पड़ी हों। चालीस दिन और चालीस रात तक वर्षा पृथ्वी पर होती रही। ठीक उसी दिन नूह, उसकी पत्नी, उसके पुत्र शेम, हाम और येपेत और उनकी पत्नियाँ जहाज़ पर चढ़े। वे लोग और पृथ्वी के हर एक प्रकार के जानवर जहाज़ में थे। हर प्रकार के मवेशी, पृथ्वी पर रेंगने वाले हर प्रकार के जीव और हर प्रकार के पक्षी जहाज़ में थे। ये सभी जानवर नूह के साथ जहाज़ में चढ़े। हर जाति के जीवित जानवरों के ये जोड़े थे। परमेश्वर की आज्ञा के अनुसार सभी जानवर जहाज़ में चढ़े। उनके अन्दर जाने के बाद यहोवा ने दरवाज़ा बन्द कर दिया। चालीस दिन तक पृथ्वी पर जल प्रलय होता रहा। जल बढ़ना शुरु हुआ और उसने जहाज को जमीन से ऊपर उठा दिया। जल बढ़ता रहा और जहाज़ पृथ्वी से बहुत ऊपर तैरता रहा। जल इतना ऊँचा उठा कि ऊँचे—से—ऊँचे पहाड़ भी पानी में डूब गए। 2जल पहाड़ों के ऊपर बढ़ता रहा। सबसे ऊँचे पहाड़ से तेरह हाथ ऊँचा था।पृथ्वी के सभी जीव मारे गए। हर एक स्त्री और पुरुष मर गए। सभी पक्षि और सभी तरह के जानवर मर गए। इस तरह परमेश्वर ने पृथ्वी के सभी जीवित हर एक मनुष्य, हर एक जानवर, हर एक रेंगने वाले जीव और हर एक पक्षी को नष्ट कर दिया। वे सभी पृथ्वी से खत्म हो गए। केवल नूह, उसके साथ जहाज में चढ़े लोगों और जानवरों का जीवन बचा रहा। और जल एक सौ पचास दिन तक पृथ्वी को डुबाए रहा। ==इन्हें भी देखें== *[[इस्लाम के पैग़म्बर]] *[[इब्राहीमी धर्म]] *[[नूह (इस्लाम)]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{Commons category-inline}} * {{Wiktionary-inline}} *[https://web.archive.org/web/20180506035238/http://lasjan.page.tl/Prophets.htm Prophets in Islam] {{-}} {{कुरान में पैगम्बर}}{{आधार}} [[श्रेणी:नूह]] [[श्रेणी:इश्माएलियों के पूर्वज]] [[श्रेणी:जुबलियों की पुस्तक]] [[श्रेणी:बाइबिली कुलपति]] [[श्रेणी:पौराणिक कथाओं और दंतकथाओं में नायक]] d3xddayqxseu1dyi5q2vsqf7fxtih3z रफ़्तार (रैपर) 0 657250 6595478 6490463 2026-08-04T13:57:20Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6595478 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = रफ़्तार | image = Raftaar snapped on the sets of Dance India Dance (cropped).jpg | birth_date = 16 नवंबर 1988 (आयु 36) | birth_name = दिलिन नायर | occupation =[[रैप]]र, गायक, डांसर, बोल लिखना, कम्पोज़र, संगीत निर्देशक }} '''दिलिन नायर''' ,([[दिल्ली]], [[भारत]] में 16 नवंबर को जन्म) एक भारतीय [[रैप]]र/ [[गायक]] हैं। प्रायः ये अपने मंच नाम रफ़्तार या RAA से जाने जाते हैं। यह पूर्व में [[यो यो हनी सिंह]] द्वारा गठित शहरी संगीत समूह माफिया मुंडेर के एक सदस्य थे। ये समूह से अलग हो गए, और पंजाबी बैंड आरडीबी से तीन रिकॉर्ड्स के लिए हस्ताक्षर करने के बाद ये सुर्ख़ियों में आ गए।इन्होंने रैप किंग बोहेमिया से मिलकर एक बड़ा मुकाम हासिल किया। रफ्तार हाल ही में सबसे ज्यादा चर्चा में एमिवे बँटाई के साथ हुई बीफ(रैपरों की गानों के द्वारा लड़ाई से आए थे। जिसका कारण एमीवे की रफ़्तार द्वारा कहीं गई बात को लेकर गलत फ़हमी रही। == करियर == रफ़्तार को सबसे पहले [[आरडीबी]] के गीत "वी डूइन इट बिग " में पेश किया गया था। बाद में, इन्होंने एलबम बॉर्न स्टार में अभिनय किया और 3 गाने में योगदान दिया, "मजनू", "शुगर" और "बोतल"। 2013 में रफ़्तार ने अपना एकल एलबम डब्ल्यूटीएफ : विटनेस द फ्यूचर जारी किया। पहले से ही "पार्टी विद भूतनाथ" नामक यो यो हनी सिंह के गाने में इस्तेमाल किया गया " अब ये करके दिखाओ" जो रफ्तार के गीत "स्वेग मेरा देसी है ', में भी प्रयोग की गयी जिस कारण दोनों में विवाद हो गया।<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/yo-yo-caught-in-a-fresh-controversy-with-punjabi-rapper-raftaar/1/359720.html|title=Yo Yo caught in a fresh controversy with Punjabi rapper Raftaar|work=intoday.in|date=8 May 2014|access-date=12 फ़रवरी 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216182313/http://indiatoday.intoday.in/story/yo-yo-caught-in-a-fresh-controversy-with-punjabi-rapper-raftaar/1/359720.html|archive-date=16 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> अफवाहें थीं कि "डोप शोप" और "ब्रेकअप की पार्टी' रफ़्तार द्वारा लिखा गया है। इन्होंने [[यो यो हनी सिंह]] पर निशाना साधते हुए कहा कि ये गाने उन्होंने लिखे हैं पर उन्हें कभी इसका श्रेय (क्रेडिट) नहीं मिला।<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/omg-raftaar-takes-a-dig-at-yo-yo-honey-singh/|title=OMG: Raftaar takes a dig at Yo Yo Honey Singh!|work=bollywoodlife.com|date=14 October 2014|access-date=12 फ़रवरी 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212143437/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/omg-raftaar-takes-a-dig-at-yo-yo-honey-singh/|archive-date=12 फ़रवरी 2015|url-status=dead}}</ref> रफ़्तार अपने प्रशंसको (फेन) को "आर ए ए आर्मी" के रूप में बुलाते हैं। == टेलीविज़न== *रफ़्तार इंडियाज़ डिजिटल सुपरस्टार में दिखाई दिए। *रफ़्तार एमटीवी कोक स्टूडियो सीजन 4 में दिखाई देंगे। *रफ़्तार [[झलक दिखला जा]] (सीजन 8) में प्रतियोगी (कंटेस्टेंट) के रूप में दिखाई दे रहे हैं। *रफ्तार [[कॉमेडी नाइट्स विद् कपिल|कॉमेडी नाइट्स विद कपिल]] में दिखाई दिए। *रफ़्तार [[इंडियाज गॉट टैलेंट|इंडियाज़ गॉट टैलेंट]] में दिखाई दिए। *रफ़्तार(रोदिएस् एक्सट्रीम ) में भी दिखाय् दिए == गाने == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;k font-size: 105%;" class=sortable + |- bgcolor="#AAAAACCCCDDDDD" align="center ! साल ! ट्रैक ! कलाकार ! संगीत निर्देशक |- | 2009 | बियर बार | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] फीट [[यो यो हनी सिंह]] | [[यो यो हनी सिंह]] |- | 2010 | कॉन्डोम | [[यो यो हनी सिंह]] फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[यो यो हनी सिंह]] |- | 2010 |कमली कमली | [[यो यो हनी सिंह]] फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] और रिम्ज़-जे | [[यो यो हनी सिंह]] |- | 2011 | गड़बड़ | [[यो यो हनी सिंह]] और इक्का फीट लिल गोलू और [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[यो यो हनी सिंह]] |- | 2012 | वी डूइन इट बिग | [[आर डी बी (बैंड)]] फीट सर्ब स्मूथ और रफ़्तार | [[आर डी बी (बैंड)]] |- | 2012 | कैड़ा खड़ डा | [[बादशाह]] फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] |- | 2012 | गल मित्रों | निंद्य कौर फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[आर डी बी (बैंड)]] |- | 2012 | बी बी एम | निंद्य कौर फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[आर डी बी (बैंड)]] |- | 2012 | बोटल | डीप मनी फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | द टाइटंस |- | 2012 | शुगर | डीप मनीफीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] |द टाइटंस |- | 2012 | तेरे पिच्छे | डीप मनी फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] |- | 2012 | मजनू | डीप मनी फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | द टाइटंस |- | 2013 | तमंचे पे डिस्को | [[आर डी बी (बैंड)]], निंद्य कौर फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[आर डी बी (बैंड)]] |- | 2013 | चड़ता | जेबी फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] |- | 2013 | व्हाट्सएप्प तोह पार्टी | भानू फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] |- | 2013 | ये हैं थप्पड़ | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] |- | 2013 | विटनेस द फ्यूचर | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] |- | 2013 | गूची अरमानी | सिमरनजीत सिंह फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] और प्रभ ओबेरॉय |- | 2013 |मैडम जी | इंडीप बक्शी फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] |- | 2013 |डोंट लुक एट मी |इंडीप बक्शी फीट [[बादशाह]] | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] और [[बादशाह]] |- | 2013 | बिलियनेर | Indeep Bakshi फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] |- | 2014 | नशा विकदा |बैरी चीमा फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] |बैरी चीमा |- | 2014 | विस्सल बजा(''[[हीरोपंती|हीरोपन्ती]]'') | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]], निंद्य कौर फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] |- | 2014 | द पप्पी सॉन्ग(''[[हीरोपंती]]'') | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] |- | 2014 | स्वेग मेरा देसी है | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] |- | 2014 |धुप चिक (''[[फुगली]]'') | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] फीट आस्था गिल, [[बादशाह]] | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] |- | 2014 | फुकरा फ्लो | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[डिलीयन फ्रांसिस]] और [[डी जे स्नेक]] |- | 2014 | शेरा दी कौम पंजाबी (रीमिक्स) (''[[स्पीडी सिंग्स]]'') | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[RDB (band)|RDB]] |- | 2014 | गोली | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] |- | 2014 | हैप्पी सिंगल | बिग ढिल्लों फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] |- | 2014 | दाल मखनी (''[[डॉ॰कैबी]]'') | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] फीट [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] |- | 2014 | मदर नेचर | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] |- | 2014 | स्नाइपर | Muzical Doctorz [[Sukh-E]] फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | Muzical Doctorz [[Sukh-E]] |- | 2014 | गर्ल पॉवर | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]], निंद्य कौर फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] |- | 2014 | एफ यू (फ़ोर यू) | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | 8 Mile Bootleg |- | 2015 | देसी हिप हॉप | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]], [[बादशाह]], Humble The Poet, Sarb Smooth, Raxstar, BIG Dhillon, [[Roach Killa]] | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] |- | 2015 | साह बह गया | हैरी रोड़ फीट रफ़्तार | [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] |- | 2015 | स्टैंड अप | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]], बिग ढिल्लों फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] और ओ2एसआरके |- | 2015 | वरना गब्बर आजायेगा (''[[गब्बर इज़ बैक]]'') | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] फीट [[रफ़्तार (रैपर)|रफ़्तार]] | [[मंज म्यूज़िक|मंज म्यूसिक]] और डी जे तेजस |- |} == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:दिल्ली के लोग]] [[श्रेणी:संगीतकार]] [[श्रेणी:1988 में जन्मे लोग]] h6c64mbcb4vxbyfhghq2sdepbryergn हम्मीर महाकाव्य 0 662121 6595534 6581634 2026-08-04T17:21:01Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595534 wikitext text/x-wiki '''हम्मीरमहाकाव्य''', [[जैन धर्म|जैन]] विद्वान नयचन्द्र सूरी द्वारा रचित एक [[संस्कृत]] [[महाकाव्य]] है। इसमें [[रणथम्भौर]] के महान शासक [[हम्मीर चौहान|हम्मीर देव]] के साम्राज्य का विस्तार से वर्णन किया गया है। हम्मीर महाकाव्य भारतीय इतिहास की एक महान कृति है। नयचन्द्र सूरी ने इस महाकाव्य में जैत्रसिंह व उससे पहले वाले रणथम्भौर शासकों का भी सारांश रूप में वर्णित किया है। पद्य रूप में लिखा यह महाकाव्य रणथम्भौर साम्राज्य के विभिन्न पहलुओं की जानकारी का महत्वपूर्ण स्रोत है। यह महाकाव्य हम्मीर की वीरता के गान से ओतप्रोत है। इस महाकाव्य के चतुर्थ सर्ग के द्वितीय श्लोक में [[पृथ्वीराज चौहान]] के भाई हरिराज चौहान को 'गुर्जर नरेश्वर' कहा गया है। हम्मीर महाकाव्य से ज्ञात होता है कि हम्मीर देव ने [[धार]] के [[परमार राजवंश|परमार वंश]] के शासक महाराजा भोज द्वितीय को पराजित किया था और 'भोजदेव संवाद वर्णनम्' के श्लोक 23 में परमार भोज द्वितीय को गुर्जरेन्द्र लिखा है जिसका मतलब है गुर्जर राजा। इसमें हम्मीर देव चौहान की [[जलालुद्दीन खिलजी]] पर विजय, हम्मीर देव चौहान व [[अलाउद्दीन खिलजी]] में रणथम्भौर का भयानक युद्ध, रणथम्भौर युद्ध में हम्मीर देव के बड़े भाई बीरमादेव को वीरगति प्राप्त होने का भी वर्णन है। चौदह सर्गों से सुशोभित हम्मीर महाकाव्य निश्चय कवि नयचन्द्र की सर्वेत्कृष्ट रचना है। काव्यतत्व मर्मज्ञों की दृष्टि से ऐेतिहासिक महाकाव्यों में इसका महत्वपूर्ण स्थान है। <ref>[https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.480499/2015.480499.Hammeer-Mahakabya_djvu.txt हम्मीर महाकाव्य का साहित्यिक मूल्यांकन]</ref>नयचन्द्र ने हम्मीर देव का मुगल शासक अलाउद्दीन के साथ युद्ध का तथा चौहान वंश के कुछ शासकों से सम्बन्धित ऐतिहासिक घटनाओं का अनुकरण कर हम्मीर महाकाव्य की रचना की। इस ग्रन्थ में [[महाकाव्य]] में सभी गुण विद्यमान हैं। महाकाव्य के प्रारम्भ मे चतुर्थ सर्ग में चौहान वंशीय राजाओं के वंश वृक्ष का कालक्रमानुसार विवरण ऐतिहासिक दृष्टि से अत्यन्त महत्वपूर्ण है। तृतीय सर्ग में पृथ्वीराज का वर्णन विशेषतया उनके देहावसान का कारण इतिहास के क्षेत्र मे अत्यन्त महत्वपूर्ण है। नयचन्द्र ने वर्णन किया है कि पृथ्वीराज ने शहाबुद्दीन को सात बार पराजित किया और युद्ध के बदले अनुकम्पा के कारण उसे छोड़ दिया किन्तु शहाबुद्दीन से एक बार युद्ध में असावधानी के कारण हार गये और शहाबुद्दीन ने उन्हें पकड़कर कारागार में डाल दिया। इस महाकाव्य में प्रत्येक सर्ग के अन्त में 'वीर' शब्द का प्रयोग मिलता है। इस कारण से संस्कृत महाकाव्य की परम्परा के अनुसार यह वीराङ्कमहाकाव्य है। इसमें चौहान वंशीय पूर्व पुरुषों वासुदेव, नरदेव, सिंह राज, विग्रह राज, दुर्लभ राज, विशाल देव, अनल देव इत्यादि प्रमुख राजाओं का ललित वर्णन हुआ है। इस महाकाव्य के नायक वीर हम्मीर देव हैं, अतः उनका विस्तारपूर्वक सर्वोत्कृष्ट चित्रण महाकवि ने किया है। नयचन्द्र ने कहा है कि इस महाकाव्य की प्रेरणा गोपाचल नरेश तोमर राजवंश के राजा [[वीरमदेव]] की राजसभा में कही गयी इस उक्ति से प्राप्त हुई कि, "प्राचीन कवियों की तरह इस समय कोई कवि महाकाव्य के निर्माण में समर्थ नहीं है।" राजा वीरमदेव ने निश्चय ही 1422 ई0 वर्ष में राज्य किया। यह उस समय के शिलालेखों से ज्ञात होता है। उस समय वह अत्यन्त वृद्ध हो गये थे। इस कारण से उनका राज्यकाल 1382 से आरम्भ कर 1422 ई0 वर्ष तक स्वीकार किया जा सकता है। उनके राज्य काल के बीच में १४वीं शती के आरम्भ में नयचन्द्र ने इस महाकाव्य को रचा, यह अनुमान से कहा जा सकता है। इसके अनुसार हम्मीरदेव का स्वर्गारोहण काल सौ वर्ष पूर्व हुआ था। दूसरी रीति के अनुसार राष्ट्र वीर हम्मीर देव की मृत्यु के 100 वर्ष पश्चात्‌ उनकी पुण्य स्मृति में कवि ने इस महाकाव्य को लिखा। निश्चय ही हम्मीर महाकाव्य उत्तम कोटि का राष्ट्रीय महाकाव्य है। इस प्रकार के उदात्त भावों से परिपूर्ण, [[रस]], [[अलंकार]] आदि से परिपूर्ण संस्कृत महाकाव्य सर्वत्र नहीं प्राप्त हो सकता है। न ही यह पौराणिक कथाओं का अनुकरण करने वाला काव्य है और न ही साधारण [[श्रृंगार रस]] का पोषण करने वाला। अपितु ऐतिहासिक राष्ट्रीय भावना का उद्दीपक, [[वीर रस]] प्रधान यह काव्य है। इस महाकाव्य में आपने राष्ट्र वीर के यश का वर्णन किया है। चौहानों का मूल निवास स्थान का, शाकम्भरी के सपादलक्ष देश के, अजयमेरू नगर आदि के स्थापना विषयक महत्वपूर्ण तथ्यों का इस महाकाव्य में उल्लेख हुआ है। अजयमेरु नगर के अन्तिम सम्राट [[पृथ्वीराज चौहान]] का प्रायः सौ पद्यों में विस्तार से वर्णन किया है। पृथ्वीराज थोड़ी सी राजनीतिक असावधानी और अनुचित आत्म विश्वास के कारण पराजित हुए और म्लेच्छों ने भारत की प्रमुख भूमि पर आधिपत्य प्राप्त कर [[दिल्‍ली]] पर भी अपना साम्राज्य स्थापित किया। यह गूढ़ अर्थ पृथ्वीराज के वर्णन से प्रकट होता है। दूसरों के साथ पृथ्वीराज की प्रजा वत्सलता और राष्ट्राभिमान के लिए वीरता का मनोरम चित्रण समास के द्वारा किया गया है और इसमें प्रशस्तपदावली का भी सम्यक्‌ चित्रण है। पृथ्वीराज के मृत्यु के उपरान्त उनके पुत्र गोविन्द्राज ने रणस्तम्भपुर पर नवीन राज्य स्थापित किया। उनके सप्तम्‌ वंश परम्परा में ये महावीर हम्मीरदेव पैदा हुए। नयचन्द्र ने गोविन्द्राज से आरम्भ कर हम्मीर देव के पिता जैत्रसिंह तक उत्पन्न राजाओं का संक्षिप्त परिचय देते हुए चतुर्थ सर्ग के अन्तिम भाग में हम्मीर की उत्पत्ति का उल्लेख किया है। अतः चौथे सर्ग में काव्य की परम्परा का आश्रय लेकर बसन्त्स आदि ऋतुओं, जल क्रीड़ा और श्रृंगार के अनुकूल प्रसंगों का सुललित वर्णन दृष्टिगोचर होता है। == नयचन्द्र सूरि == हम्मीरमहाकाव्य की प्रशस्ति में नयचन्द्र ने अपनी गुरु-परम्परा का पर्याप्त परिचय दिया है। वे [[कृष्णगच्छ]] के प्रख्यात आचार्य जयसिंहसूरि के प्रशिष्य थे। जयसिंहसूरि उच्चकोटि के विद्वान् तथा ख्यातिप्राप्त वाग्मी थे। उन्होंने षड्भाषाचक्रवर्ती तथा प्रमाणज्ञों में अग्रणी सारंग को [[वादविद्या]] में परास्त कर अपनी वाक्कला की प्रतिष्ठा की थी। उनकी विद्वत्ता विविध रूपों में प्रस्फुटित हुई । उन्होंने न्यायशास्त्र के प्रसिद्ध ग्रन्थ भासर्वज्ञ-कृत न्यायसार पर पाण्डित्यपूर्ण टीका लिखी, एक स्वतन्त्र व्याकरण की रचना की तथा कुमारपालचरितकाव्य का प्रणयन कर अपनी कवित्वकला का परिचय दिया। सम्भवतः इस त्रिविध उपलब्धि के कारण ही जयसिंहसूरि को 'विद्यवेदि-चक्री' की गौरवशाली उपाधि से विभूषित किया गया था। नयचन्द्र ने दीक्षा तो जयसिंह के पट्टधर प्रसन्नचन्द्रसूरि से ग्रहण की थी, किन्तु उनके विद्यागुरु जयसिंह ही थे। जयसिंह के पौत्र होते हुए भी वे, काव्यकला में, उनके पुत्र थे।<ref>[https://jainqq.org/explore/006165/275 जैन संस्कृत महाकाव्य] (जैन क्वाण्टम)</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[हम्मीर रासो]] ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://sa.wikisource.org/wiki/अनुक्रमणिका:हम्मीरमहाकाव्यम्.pdf हम्मीरमहाकाव्यम्] (संस्कृत विकिस्रोत पर) *[https://www.indiaolddays.com/हम्मीरदेव-चौहान-का-इतिहा/ हम्मीरदेव चौहान का इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210409052936/https://www.indiaolddays.com/%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5-%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE/ |date=9 अप्रैल 2021 }} *[https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2018/11/hammir-chouchan.html हम्मीर चौहान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517010227/https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2018/11/hammir-chouchan.html |date=17 मई 2022 }} *[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.480499 हम्मीरमहाकाव्य का साहित्यिक मूल्याङ्कन] (डी फिल हेतु शोध-प्रबन्ध ; २००३) [[श्रेणी:संस्कृत महाकाव्य]] g2kdzeuul5rx5gfo1nhcxxuwwy1wwgb कविता कौमुदी 0 668493 6595609 6094478 2026-08-05T03:05:22Z Dr.jagdish 3543 6595609 wikitext text/x-wiki '''कविता कौमुदी''' [[हिन्दी]] के लोक कवि रामनरेश त्रिपाठी इसके संपादक है। इसके रचनाकार बारहठ कवि [[गोविंद गिल्लाभाई]] है यह उन 15 हजार से भी अधिक [[लोकगीत|लोकगीतों]] का संग्रह है जिन्हें त्रिपाठी जी ने 1925 और 1930 के बीच अवध के गाँव-गाँव में घूम कर संग्रह किया था। सन 1928 के अंत में प्रकाशित इस पुस्तक की प्रथम प्रति [[महात्मा गांधी|महात्मा गाँधी]] को भेंट की गई थी और उन्होंने मुक्त कंठ से इस प्रयास की सराहना की थी। कविता कौमुदी पढ़कर विश्वकवि [[रबीन्द्रनाथ ठाकुर|रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] ने उन्हें लिखा था – :'' आपनार संकलित ‘कविता कौमुदी’ ग्रंथखानि पाठ करिया परितृप्ति लाभ करियाछि। हिंद-कवितार ए रूप सुंदर एवं धारावाहिक संग्रह आमि आर कोथाओ देखा नाईं। अपनी, एई कवितागुलि प्रकाश करिया भारतीय साहित्यानुरागी व्यक्तिमात्र केइ चिरकृतज्ञता पाशे आबद्ध करियाछेन। '' ‘कविता कौमुदी’ में लोककाव्य के विविध रूपों – सोहर, कजरी, बिरहा, होरी, मेला गीत, विवाह गीत, विदाई गीत आदि शामिल हैं। इसमें अहीर, कहार, तेली, गड़रिया, धोबी और चमारों के गीतों का भी अदभुत संग्रह है। लोकगीतों की तलाश में लोककवि ने बंगाल, पंजाब, गुजरात, महाराष्ट्र, साउथ और कश्मीर से लेकर नेपाल तक की यात्राएँ की थीं। प्रांतीय भाषाओं के गीतों की झलक भी इस पुस्तक की अलग उपलब्धि है। ==बाहरी कड़ियाँ== *[http://www.dli.gov.in/cgi-bin/metainfo.cgi?&title1=Kavita-kaumudi%20%20Part-1&author1=&subject1=Hindi%20literature&year=1946%20&language1=hindi&pages=574&barcode=5990010042694&author2=&identifier1=&publisher1=Hindi%20Mandir&contributor1=&vendor1=NONE&scanningcentre1=iiit,%20allahabad&slocation1=NONE&sourcelib1=Hindustan%20Academy%20Library&scannerno1=&digitalrepublisher1=Sarvesh%20Mishra&digitalpublicationdate1=0000-00-00&numberedpages1=&unnumberedpages1=&rights1=Not%20available&copyrightowner1=&copyrightexpirydate1=&format1=tiff%20&url=/data/upload/0042/699 कविताकौमुदी भाग-१]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} (भारत का अंकीय पुस्तकालय) *[http://www.dli.gov.in/cgi-bin/metainfo.cgi?&title1=Kavita%20Kaumudi%20Vol-III%20%281928%29&author1=NULL&subject1=NULL&year=1928%20&language1=english&pages=899&barcode=99999990192744&author2=NULL&identifier1=NULL&publisher1=Navnit%20Prakashan%20Ltd.%20Bombay&contributor1=NULL&vendor1=NONE&scanningcentre1=cdac,noida&scannerno1=0&digitalrepublisher1=Digital%20Library%20Of%20India&digitalpublicationdate1=2007-03-18&numberedpages1=0&unnumberedpages1=0&rights1=OUT_OF_COPYRIGHT&copyrightowner1=NULL&copyrightexpirydate1=0000-00-00&format1=Tagged%20Image%20File%20Format%20&url=/data2/upload/0046/896 कविताकौमुदी भाग-३ (१९२८)]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} (भारत का अंकीय पुस्तकालय) [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] c45bu1o0tzz0evrbl8dp6yfk0ms6ovd चकिया, बिहार 0 677274 6595587 6594847 2026-08-05T01:09:01Z ~2026-43256-62 940428 /* */ लेख में विश्वसनीय संदर्भ जोड़कर जानकारी को मजबूत किया। 6595587 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = चकिया |native_name = <small>Chakia</small> |pushpin_label = चकिया | image_skyline={{Multiple image | footer = | border = infobox | perrow = 2/2 | caption_align = center | width = 190 | image1 = chakia city bihar.jpg | caption1 = रात्रि व्यू चकिया | image2 = sugar mill chakia.jpg | caption2 = चीनी मिल चकिया | image3 = Gandhi Maidan Chakia.jpg | caption3 = गॉंधी मैदान चकिया | image4 = chakia city.jpg | caption4 = चकिया ड्रोन व्यु }} |pushpin_map = India Bihar |coordinates = {{coord|26.42|85.05|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = बिहार में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[पूर्वी चम्पारण ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[बिहार]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 45009 |population_as_of = 2021 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30 }} '''चकिया''' (Chakia) [[भारत]] के [[बिहार]] राज्य के [[पूर्वी चम्पारण ज़िले]] में स्थित एक शहर है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=RQeAAAAAMAAJ Mehsi, Tourism and Its Prospects in Bihar and Jharkhand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411085305/http://books.google.com/books?id=RQeAAAAAMAAJ |date=11 अप्रैल 2013 }}," Kamal Shankar Srivastava, Sangeeta Prakashan, 2003</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C Mehsi, Bihar Tourism: Retrospect and Prospect] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118113423/https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C|date=18 जनवरी 2017}}," Udai Prakash Sinha and Swargesh Kumar, Concept Publishing Company, 2012, ISBN 9788180697999</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=MMmNVZ4mP98C Revenue Administration in India: A Case Study of Bihar]," G. P. Singh, Mittal Publications, 1993, ISBN 9788170993810</ref> चकिया एक नगर है। पूर्वी चम्पारण जिला का एक शहर है। यहाँ अंग्रेज द्वारा चिन्नी मिल उद्योग जो चम्पारण शुगर कंपनी, 1905  में बनाया गया था जो 1995 के पहले तक पूरी तरीके से बंद कर हो गया। == इन्हें भी देखें == * [[पूर्वी चम्पारण ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बिहार के शहर]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण जिला]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण ज़िले के नगर]] sojuu2h0t1b2y03zk5wleybq82m804e अपमार्जक 0 692964 6595643 6202235 2026-08-05T05:43:27Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595643 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2018}} {{multiple image | align = thumb | image1 = Diskflaskor.JPG | image2 = Ghari Detergent 1 kg Pack.jpg | footer md Yusuf }} '''अपमार्जक''' ऐसे [[पृष्‍ठ संक्रियक]] पदार्थ हैं जिनके तनु विलयन में सफाई करने की क्षमता होती है। ये प्रायः एल्किलबेंजीनसल्फोनेट होते हैं जो [[साबुन]] के समान ही होते हैं किन्तु [[कठोर जल]] में साबुन से अधिक विलेय होते हैं। अपमार्जक जो कठोर जल में धुलाई का कार्य करता है डिटर्जेंट एक सर्फेक्टेंट या जलमिश्रित घोल में सफाई गुणों के साथ सर्फेक्टेंट का मिश्रण होता है।<ref>{{GoldBookRef |title=डिटर्जेंट |file=D01643 |accessdate=2013-01-12}}</ref> ये पदार्थ आमतौर पर एल्किलबेंजीन सल्फोनेट, यौगिकों का एक परिवार जो साबुन के समान होता है लेकिन भारी पानी में अधिक घुलनशील होता है, क्योंकि पोलर सल्फोनेट (डिटर्जेंट का) पोलर कार्बोक्जिलेट (साबुन के) की तुलना में भारी पानी में पाए जाते कैल्शियम और अन्य आयनों से बंधने की संभावना कम होती है। ==इतिहास== प्रथम विश्व युद्ध में साबुन बनाने के लिए आवश्यक तेल और वसा की कमी थी। साबुन के विकल्प के रूप में रसायनज्ञों द्वारा सबसे पहले जर्मनी में सिंथेटिक डिटर्जेंट बनाए गए थे।<ref>{{cite web|url=http://www.cleaninginstitute.org/clean_living/soaps__detergent_history_3.aspx|title=साबुन और डिटर्जेंट: इतिहास (1900 से अब तक) |publisher=अमेरिकी सफाई संस्थान }} Retrieved on ६ जनुअरी २०१५ </ref><ref name="WhittenWhitten1997">{{cite book|author1=David O. Whitten|author2=बेस्सी एमरिक व्हिटेन |title=हैंडबुक ऑफ अमेरिकन बिजनेस हिस्ट्री: एक्सट्रैक्टिव्स, मैन्युफैक्चरिंग एंड सर्विसेज |url={{Google Books |S-8god7-MlEC|page=221|plain-url=yes}}|date=1 January 1997|publisher=ग्रीनवुड पब्लिशिंग ग्रुप |isbn=978-0-313-25199-3|pages=221–222 |via=Google Books}}</ref> १९५० के दशक तक, डिटर्जेंट व्यापक हो गया था, और बड़े पैमाने पर कपड़े धोने के लिए साबुन की जगह ले ली, खासकर विकसित देशों में। अब डिटर्जेंट डिशवॉशर टैबलेट, वॉशिंग मशीन डिटर्जेंट, वॉशिंग मशीन के लिए तरल डिटर्जेंट के रूप में उपलब्ध हैं और वे अधिकांश ईकॉमर्स पोर्टल्स पर उपलब्ध हैं।,<ref>{{cite web|url=https://www.lovelocal.in/pc/household-and-cleaning|title=घरेलु उत्पाद|publisher=लवलोकल.इन|access-date=9 सितंबर 2021|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909095825/https://www.lovelocal.in/pc/household-and-cleaning|url-status=dead}}</ref> ==डिटर्जेंट का रासायनिक वर्गीकरण== सर्फेक्टेंट के विद्युत चेर्ज के आधार पर डिटर्जेंट को तीन व्यापक समूहों में वर्गीकृत किया जाता है। ==ऋणायनी डिटर्जेंट== विशिष्ट ऋणायनी डिटर्जेंट एल्किलबेंजीन सल्फोनेट हैं। इन ॠणायन का एल्किलबेंजीन भाग लिपोफिलिक है और सल्फोनेट हाइड्रोफिलिक है। दो अलग-अलग किस्मों को लोकप्रिय बनाया गया है, जिनमें शाखित एल्काइल समूह और रैखिक एल्काइल समूह हैं। ==धनायनिक डिटर्जेंट== धनायनिक डिटर्जेंट एक हाइड्रोफिलिक घटक के साथ, ऋणायनी के समान होते हैं, लेकिन, ऋणायनी सल्फोनेट ग्रुप के बजाय, धनायनिक सर्फेक्टेंट में पोलर एन्ड के रूप में चतुर्धातुक अमोनियम होता है। अमोनियम सल्फेट केंद्र पॉजिटिव चार्ज्ड होता है।<ref name=Ullmann>Eduard Smulders, Wolfgang Rybinski, Eric Sung, Wilfried Rähse, Josef Steber, Frederike Wiebel, Anette Nordskog, "Laundry Detergents" in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry 2002, Wiley-VCH, Weinheim. {{DOI|10.1002/14356007.a08_315.pub2}}</ref> ==गैर-आयनिक और ज़्विटर आयनिक डिटर्जेंट== गैर-आयनिक डिटर्जेंट उनके अचार्ज्ड, हाइड्रोफिलिक हेडग्रुप द्वारा वर्णित किए जाते हैं। विशिष्ट गैर-आयनिक डिटर्जेंट पॉलीऑक्सीथिलीन या ग्लाइकोसाइड पर आधारित होते हैं। ==डिटर्जेंट के प्रमुख प्रयोग== ===घरेलू सफाई=== डिटर्जेंट के सबसे बड़े अनुप्रयोगों में से एक डिश धोने और कपड़े धोने सहित घरेलू और दुकान की सफाई के लिए है। फॉर्मूलेशन जटिल हैं, जो उपयोग की विविध मांगों और अत्यधिक प्रतिस्पर्धी उपभोक्ता बाजार को दर्शाते हैं। तेजी से औद्योगीकरण और बढ़ती डिस्पोजेबल आय के कारण एशिया-प्रशांत क्षेत्र बाजार पर हावी है। चीन को मैन्युफैक्चरिंग हब माना जाता है और "मेक इन इंडिया" पहल के कारण भारत का मैन्युफैक्चरिंग सेक्टर बढ़ रहा है। यह उम्मीद की जाती है कि मैन्युफैक्चरिंग सुविधाओं की संख्या में वृद्धि होगी, जिससे फर्श स्क्रबर की मांग में वृद्धि होगी। <ref>{{cite web|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/outlook-on-the-floor-cleaning-equipment-global-market-to-2026---key-drivers-and-challenges-301356897.html|title=2026 तक फ्लोर क्लीनिंग इक्विपमेंट ग्लोबल मार्केट पर आउटलुक - प्रमुख ड्राइवर और चुनौतियां|publisher=prnewswire.com}}</ref> == उदाहरण == अनेक पादप तथा जन्तु ऊतकों में पाये जाने वाले फॉस्फेटीडिल्कोलीन (Phosphatidylcholine) प्राकृतिक पृष्ठ संक्रियक है। कृत्रिम रूप से निर्मित कुछ पृष्ठ संक्रियकों के उदाहरण ये हैं- * C<sub>18</sub>H<sub>29</sub>SO<sub>3</sub>Na ; * Sodium dodecylbenzenesulfonate : NaSO<sub>4</sub>(CH<sub>2</sub>)<sub>11</sub>CH<sub>3</sub> ; * [[सोडियम लॉरेल सल्फ़ेट]] : (CH<sub>3</sub>)<sub>3</sub>N(CH<sub>2</sub>)<sub>15</sub>CH<sub>3</sub>Br ; * (CH<sub>3</sub>)<sub>3</sub>N(CH<sub>2</sub>)<sub>15</sub>CH<sub>3</sub>Cl ; * Triton X-100 : C<sub>8</sub>H<sub>15</sub>C<sub>6</sub>H<sub>4</sub>(OC<sub>2</sub>H<sub>4</sub>)<sub>9</sub>OH ; * Brij 35. == बाहरी कड़ियाँ == <references/> {{आधार}} faah16ie6539zoifutnslx1rpuazx3a हिरनगाँव 0 694106 6595550 6595355 2026-08-04T20:01:33Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595550 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name=हिरनगाँव |other_name=Hirangaon |image= |image_caption= |pushpin_label=हिरनगाँव |pushpin_map=India Uttar Pradesh |coordinates={{coord|27.178|78.330|display=inline, title}} |pushpin_map_caption=उत्तर प्रदेश में स्थिति |subdivision_type=[[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name=[[फ़िरोज़ाबाद ज़िला]] |subdivision_type2=[[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] |subdivision_name2=[[उत्तर प्रदेश]] |subdivision_type3=देश |subdivision_name3={{IND}} |population_total=695 |population_as_of=2011 |demographics_type1=भाषाएँ |demographics1_title1=प्रचलित |demographics1_info1=[[हिन्दी]] |timezone1=[[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1=+5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 283103 |area_code_type = टेलीफोन कोड |area_code = }} '''हिरनगाँव''' (Hirangaon) [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[फ़िरोज़ाबाद ज़िले]] में स्थित एक गाँव है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=qzUqk7TWF4wC Uttar Pradesh in Statistics]," Kripa Shankar, APH Publishing, 1987, ISBN 9788170240716</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC Political Process in Uttar Pradesh: Identity, Economic Reforms, and Governance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423083533/https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC|date=23 अप्रैल 2017}}," Sudha Pai (editor), Centre for Political Studies, Jawaharlal Nehru University, Pearson Education India, 2007, ISBN 9788131707975 [https://gazetteers.up.gov.in/en/page/gazzetters फिरोजाबाद गजेटियर], उत्तर प्रदेश सरकार।</ref> <ref>[https://books.google.co.in/books?id=q5ZjAAAAMAAJ पण्डित राजेश दीक्षित (लेखक)], गूगल बुक्स।</ref> <ref>[[iarchive:doc-scanner-4-jan-2026-9-44-pm|Hirangaon की जनगणना]], इंटरनेट आर्काइव।</ref> <ref>[[iarchive:fb-img-1767634916381|Hirangaon School स्थापित जून 1889]], इंटरनेट आर्काइव।<!-- १. प्रशासनिक एवं आधिकारिक पहचान (Government / Postal References) --> <ref name="Pincode">{{cite web|url=https://www.indiapost.gov.in/|title=Find Pin Code - Hirangaon|publisher=India Post|access-date=1 August 2026}}</ref> <ref name="LGD">{{cite web|url=https://lgdirectory.gov.in/|title=Local Government Directory - Firozabad District Villages|publisher=Ministry of Panchayati Raj, Government of India|access-date=1 August 2026}}</ref><!-- २. जनगणना एवं जनसांख्यिकी डेटा (Census Data 2011) --> <ref name="Census2011">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/village/125580-hirangaon-uttar-pradesh.html|title=Hirangaon Population - Firozabad, Uttar Pradesh|publisher=Census of India 2011|access-date=1 August 2026}}</ref> <ref name="DistHandbook">{{cite book|url=https://censusindia.gov.in/|title=District Census Handbook: Firozabad (Primary Census Abstract)|publisher=Directorate of Census Operations, Uttar Pradesh|year=2011|series=Series-10, Part XII-B|pages=110–119}}</ref><!-- ३. ऐतिहासिक एवं गजेटियर संदर्भ (Historical & Gazetteers) --> <ref name="AgraGazetteer1905">{{cite book|title=Agra: A Gazetteer, Being Volume VII of the District Gazetteers of the United Provinces of Agra and Oudh|author=Nevill, H.R.|publisher=Government Press, Allahabad|year=1905|pages=85–120}}</ref> <ref name="FirozabadHistory">{{cite web|url=https://firozabad.nic.in/history/|title=History and Formation of Firozabad District|publisher=District Administration Firozabad, Official Website|access-date=1 August 2026}}</ref><!-- ४. स्वतंत्रता संग्राम एवं समाचार संग्रह (News & Archives References) --> <ref name="NBT2020">{{cite news|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/others/firozabad-hirangaon-railway-station-was-burnt-in-the-war-of-independence/articleshow/77526229.cms|title=आजादी की जंग में फूंक दिया था हिरनगांव रेलवे स्टेशन|date=14 August 2020|work=Navbharat Times|access-date=1 August 2026}}</ref> <ref name="AmarUjala2022">{{cite news|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/agra/freedom-fighters-burnt-the-hirangaon-station-on-17-august-1942-in-agra|title=क्रांतिकारियों ने फूंक दिया था हिरनगांव स्टेशन|date=11 August 2022|work=Amar Ujala|access-date=1 August 2026}}</ref><!-- ५. रेलवे एवं भौगोलिक अवस्थिति (Geographical & Railways) --> <ref name="NCRailway">{{cite web|url=https://ncr.indianrailways.gov.in/|title=North Central Railway Zone - Station Information|publisher=Indian Railways|access-date=1 August 2026|archive-date=15 नवंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241115033349/https://ncr.indianrailways.gov.in/|url-status=dead}}</ref></ref></references></ref> == विवरण == '''हिरनगाँव''' एक छोटा-सा गाँव है। किन्तु यह गाँव ऐतिहासिक दृष्टि से महत्वपूर्ण है। यह जरौली खुर्द ग्राम पंचायत के अन्तर्गत आता है ग्राम हिरनगाँव की कुलदेवी का नाम माता बेलोन (नरोरा) है घनी वसाबट वाली वस्ती से दूर बसे होने तथा खुले एवम् शांतिपूर्ण स्वछ हरियाली युक्त वातावरण व् ट्रैफिक की समस्या से दूर होने के कारण ब्राह्मणों का गाँव कहे जाने वाले इस गाँव में पूर्व में कायस्थ भी रहा करते थे परंतु वर्तमान में कोई भी कायस्थ नहीं रहते अनेक समुदाय के लोग निवास करते है इनमे ब्राहम्ण, जाटव, नाई, कोरी, काछी, वाल्मीकि है ब्राह्म्णों में तिवारी, स्रोतीय, रावत, मुदगल, पाठक, जोशी, तेनुगुरिया, दीक्षित गौत्र के व्यक्ति है हिरनगाँव चार मौहल्लो में विभाजित है जिसमे '''"तिवारी मौहल्ला, स्रोतीय मौहल्ला, दीक्षित मौहल्ला, एवम जाटव मोहल्ला''' "सभी समुदाय के व्यक्ति मिलजुल कर घनिस्ट प्रेमता के साथ रहते है। फ़िरोज़ाबाद जिला मुख्यालय से लगभग 16 किलोमीटर पूर्वी दिशा में स्थित है। यहाँ पर अधिकांश व्यक्ति सरकारी सेवा में कार्यरत थे परंतु वर्तमान में अधिकांश व्यक्ति कारख़ानों/फैक्ट्रीयो पर निर्भर है। वर्तमान में जो व्यक्ति सरकारी सेवा में कार्यरत है वो गाँव से बाहर शहर में निवास कर रहे हैं। हिरनगाँव का पिन कोड 283103 है यहाँ पत्रो के आने जाने हेतु भारत सरकार द्वारा स्थापित [[हिरनगाँव डाकखाना]] भी है एवम् प्रधान डाकखाना [[फ़िरोज़ाबाद]] में स्थित है। जो कि लगभग 8 किलो मीटर दूरी पर है। आगरा गजेटियर सन 1905 के अनुसार- फिरोजाबाद मैं दो दिन बाजार लगता था '''रविवार एवं बृहस्पतिवार''' को जिन जिन ग्राम वासियों को कोई भी शहर से सामान खरीदना होता था तब वह इन निर्धारित दिनों में ग्राम के कई लोग मिलजुल कर पैदल अपने ग्राम से शहर जाते थे और अपने लिए आवश्यकता के सामान खरीद कर लेकर आते थे हिरनगाँव ग्राम के ग्रामवासी मेला देखने के लिए अपने निकटतम, '''ग्राम अलीनगर केंजरा, उलाऊ, जरौली कलां''' में मेला देखने जाते थे उस समय ग्राम उलाऊ के मेले में लगभग 250 व्यक्तियों की भीड़ आती थी व ग्राम अलीनगर केंजरा में लगभग 300 व्यक्तियों की मेले में भीड़ लगती थी एवं जरौली कलां ग्राम के मेले में लगभग 400 व्यक्तियों की भीड़ लगती थी। हिरनगाँव के चारों तरफ देवी देवताओं के मंदिर बने हुए हैं जो कि इस गांव की विपत्तियों से रक्षा करते हैं इस गांव में यदि किसी व्यक्ति की मृत्यु हो जाती है तो उस व्यक्ति का दाह संस्कार उसको बैठा कर किया जाता है योग क्रिया की तरह जबकि अन्य गांव में इस तरह की प्रथा नहीं है अन्य गांव में किसी भी मृत व्यक्ति का दाह संस्कार लिटाकर किया जाता है इस प्रथा को इस गांव हिरनगाँव के व्यक्ति पूर्वज ऋषि मुनि की योगसाधना से जोड़ते हैं क्योंकि प्राचीन काल में ऋषि मुनि अपनी योग साधना ऋषि मुद्रा में लीन होकर करते थे हिरनगांव ग्राम वासियों के '''कुल के पंडा पंडित राजेश कुमार सम्राट पुत्र स्व0 गिरिराज धरण सम्राट''' निवासी मोहल्ला अंदर दहलान सोरों जिला कासगंज उत्तर प्रदेश है। हिरनगाँव के उत्तर मे '''[[नारखी]]''' तहसील, दक्षिण में [[फ़तेहाबाद]], पश्चिम में [[टूण्डला]] तहसील और पूर्व में [[शिकोहाबाद]] तहसील है। हिरनगाँव के पूर्व में ग्राम '''[[जरौलीखुर्द]]''' पश्चिम में ग्राम '''[[अकबरपुर]]''' उत्तर में ग्राम '''[[अलीनगर केंजरा]]''' दक्षिण में '''लतुर्रा''' ग्राम है [[आगरा मंडल]] 42 किलो मीटर दूरी पर है जिसमे कई मुगलकालीन ऐतहासिक इमारते सुशोभित है। == इतिहास == हिरनगाँव का इतिहास प्राचीन बताया जाता है। यह प्राचीन समय में '''हरनगऊ''' के नाम से जाना जाता था क्योंकि इस गाँव में अधिकांश संख्या में [[हिरण|हिरन]] और [[गऊ]] रहा करती थी। वर्तमान में हिरन तो नहीं रहे लेकिन गाय कुछ संख्या में देखी जा सकती है। प्राचीन समय में गाय का बहुत महत्व था कहा जाता है कि हमारी पृथ्वी गाय के सींग पर टिकी हुई है। '''हरनगऊ''' से 12 किलोमीटर दूरी पर फ्रेंच, '''आर्मी चीफ डी. वायन''' ने सन '''नवंबर 1794''' में फिरोजाबाद में '''आयुध फैक्ट्री की स्थापना''' की। श्री थॉमस ट्रविंग ने भी अपनी पुस्तक 'ट्रैवेल्ज़ इन इंडिया' में इस आयुध फैक्ट्री का उल्लेख किया है। दौलतराव सिंधिया द्वारा जनरल वेलजली के साथ दिनांक 30 सितंबर 1803 को अंग्रेजों से (सुरजन अंजन गांव की संधि) की गई इस संधि के बाद फिरोजाबाद पर अंग्रेजों का अधिकार स्थापित हो गया और अंग्रेजी सरकार की हुकूमत फिरोजाबाद नगर पर चलने लगी। '''लेखक क्षेमचंद सुमन''' द्वारा अपनी हस्त्तलिखित पुस्तक "दिवंगत हिंदी सेवी भाग 2" में '''सन 1822 में''' '''ग्राम हिरनगौ''' मैं एक अन्य परिवार के बसने का उल्लेख किया है। इससे प्रतीत होता है कि यह ग्राम ततसमय अस्तित्व में था। 1900 सदी में जन्मे इस गाँव के निवासी [[क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी|'''क्रांतिकारी''' '''पंडित तेजसिंह तिवारी''']] जिन्होंने सन 1857 की क्रांति की जंग में भाग लिया था। इनके पुत्र '''पंडित खुशालीराम तिवारी''', जिनकी ख्याति बहुत दूर दूर तक फैली हुई थी, उन्होंने '''हरनगऊ पाठशाला''' की ज़मीन दान में दे दी। सन् 1876 में इस गाँव में [[तोताराम सनाढ्य]] का जन्म हुआ था जिनके अथक प्रयासों से गिरमिटिया/बंधुआ मजदूरी प्रथा को समाप्त किया जा सका एवम् उनके द्वारा [[फिजी|फिजी देश में मेरे 21 वर्ष]] पुस्तक इसी प्रयोजन से लिखी गई थी। इस पुस्तक को [[भारती भवन]] द्वारा प्रकाशित कराकर भवन की ख्याति को बढ़ाया। तोताराम सनाढय की मृत्यु पर [[महात्मा गांधी]] ने लिखा " वयोवृद्ध तोताराम जी किसी से भी सेवा लिए वगैर ही गये वे सावरमति आश्रम के भूसण थे विद्वlन तो नहीं पर ज्ञानी थे भजनों के भण्डार थे फिर भी गायनाचार्य थे अपने एक तारे और भजनों से आश्रमवासियो को मुग्ध कर देते थे "परोपकाराय सत्ता विभूतय "तोताराम जी में ये अक्षरश सत्य रहा"। 10 अगस्त 1928 को कलकत्ता मे जन्मे '''पंडित राजेश दीक्षित (लेखक)''' के पूर्वज हिरनगांव के निवासी थे । इनके द्वारा कई पुस्तक लिखी गई है == दर्शनीय स्थल== *# '''प्राचीन बरगद वृक्ष -''' हिरनगऊ ग्राम में स्थित बरगद वृक्ष प्रभागीय निदेशक समाजिक वानिकी प्रभाग फिरोजाबाद द्वारा लगभग 250 वर्ष पुराना बताया है, बरगद वृक्ष की गोलाई 4.5 मीटर है। *# '''पंण्डित तेज सिंह तिवारी -''' 1900 शताब्दी के क्रांतिकारी पंण्डित तेज सिंह तिवारी की जन्म स्थली ग्राम हरनगऊ है, जिन्होंने 1857 की क्रांति मैं भाग लिया था। *# '''बाबा नीम करौली जन्म स्थल धाम फिरोजाबाद -''' हिरनगऊ से 1 किलोमीटर दूरी पर बाबा नीम करौली जन्म स्थल ग्राम अकबरपुर में है नीम करौली बाबा की गणना 20 वीं शताब्दी के सबसे महान संतों में होती है इनका आश्रम देव भूमि कैची धाम उत्तराखण्ड में है। *# '''राजा का ताल फिरोजाबाद -''' हिरनगऊ से लगभग 2 किलोमीटर दूरी पर राजा का ताल बना हुआ है, फिरोजाबाद गजेटियर द्वारा राजा के ताल का निर्माण सम्राट अकबर के नवरत्नों में से एक मंत्री राजा टोडरमल  द्वारा कराया गया था, आगरा मार्ग के किनारे लाल पत्थर से बना राजा का ताल राजा टोडरमल का स्मर्ण करता है, इस ताल के मध्य में पत्थर का बना एक मंदिर है जहां एक बांध पुल द्वारा पहुंचा जा सकता था परन्तु वर्तमान में यह ताल नाम मात्र का रह गया है एवं कहीं कहीं लाल ककरी की दिवार नाम मात्र के रूप में नजर आती है। *# '''वैष्णो देवी मंदिर-''' राजस्व ग्राम-हिरनगाँव से लगभग 4 किलो मीटर दूर पर मंदिर बना हुआ है यहाँ कोई भी सच्चे मन से मांगी गई मन्नत पूरी होती है यहाँ प्रतिवर्ष नवदुर्गो में मेला लगता है और हजारो की संख्या में बड़ी दूर दूर से श्रदालु माता के दर्शन के लिए आते है और अपनी मन्नते पूर्ण करने के लिए मांगते है एव लेजा भी काफी संख्या में यहाँ चढ़ाये जाते है। *# '''महावीर दिगम्बर जैन मंदिर-''' राजस्व ग्राम-हिरनगाँव से लगभग 8 किलो मीटर दूर जैन मंदिर की स्थापना स्वर्गीय सेठ छि दामी लाल जैन द्वारा की गई थी मंदिर के हॉल में भगवान महावीर जी की सुन्दर मूर्ति पदमासन की मुद्रा में स्थापित है , इस सुन्दर व् विशाल मंदिर में 2 मई 1976 में 45 फीट लंबी और 12 फीट चोडी भगवान वाहुवलि स्वामी की मूर्ति स्थापित की गई है मूर्ति का वजन कुल 130 तन है यह उत्तरी भारत की पहली तथा देश की पाँचवी बड़ी प्रतिमा है एवम् चंद्रप्रभु की सुन्दर प्रतिमा भी स्थापित है सम्पूर्ण भारतवर्ष से जैन मतावलंबी महावीर दिगंबर जैन मंदिर के दर्शनार्थ हजारो की संख्या में प्रति माह आते रहते है। *# '''श्री हनुमान मंदिर फिरोजाबाद -''' हिरनगऊ से लगभग 9 किलोमीटर दूरी पर मराठा शासन काल में श्री वाजीराव पेशवा द्वितीय द्वारा इस मंदिर की स्थापना एक मठिया के रूप में की गयी थी यहां 19 वीं शताब्दी के ख्याति प्राप्त तपस्वी चमत्कारिक महात्मा वावा प्रयागदास की चरण पादुकाएं भी स्थित है। *# '''गोपाल आश्रम फिरोजाबाद -''' हिरनगऊ से लगभग 9 किलोमीटर दूर सेठ रामगोपाल मित्तल द्वारा बाई पास रोड स्थित गोपाल आश्रम का निर्माण 1953 में कराया गया, आश्रम में 57 फीट ऊंची हनुमान जी की प्रतिमा स्थापित है, इस आश्रम में एक विशाल सत्संग भवन है यहां पर प्रतिदिन सत्संग होता है। *# '''पंचमुखी महादेव मंदिर फिरोजाबाद'''- हिरनगऊ से लगभग 10 किलोमीटर दूरी पर फिरोजाबाद जिले के मौहल्ला दुली स्थित प्राचीन श्री पंचमुखी महादेव मंदिर का इतिहास काफी पुराना है मान्यता है कि दुलीचंद ने इसका निर्माण कराया था। *# '''धीरपुरा का किला फिरोजाबाद -''' हिरनगऊ से लगभग 10 किलोमीटर दूर ग्राम धीरपुरा बसा हुआ है स्थानीय अहीर सरदार धीरसिंह ने धीरपुरा किला की स्थापना की थी, सरदार धीरसिंह के नाम पर इस ग्राम का नाम धीरपुरा रखा गया। *# '''कोटला का किला फिरोजाबाद -''' हिरनगऊ से लगभग 12 किलोमीटर दूरी पर 1884 के गजेटियर के अनुसार कोटला का किला जिसकी खाई 20 फीट चौडी, 14 फीट गहरी, 40 फीट ऊंची दर्शायी गयी है भूमि की परधि 284 फीट उत्तर, 220 फीट दक्षिण तथा 320 फीट पूर्व तथा 480 फीट पश्चिम में थी वर्तमान में ये किला नष्ट हो गया है किन्तु अब भी इसके अवशेष देखने को मिलते है। *# '''जारखी रियासत फिरोजाबाद -''' हिरनगऊ से लगभग 12 किलोमीटर दूरी पर बसा गांव जारखी सन् 1803 में जारखी के सुंदर सिंह व दिलीप सिंह के पास 41 गांव थे पहले इनका सम्बन्ध भरतपुर और मराठो से रहा था। सन् 1816 और 1820 के बीच डेहरी सिंह जो कि दिलीप सिंह के पोते थे इस रियासत के मालिक थे उन्होंने सरकारी मालगुजारी बंद कर दी, इसलिए रियासत हाथरस के राजा दयासिंह के पास चली गयी किन्तु जब अग्रेजों और दयासिंह में मतभेद हुए तो सरकार ने यह रियासत डेहरी सिंह के पुत्र जुगल किशोर सिंह को वापस कर दी। *# '''चंद्रवार का किला फिरोजाबाद -''' हिरनगऊ से लगभग 13 किलोमीटर दूर यमुना तट पर ग्राम चंद्रवार बसा हुआ है यहां पर मौहम्मद गौरी एवं जयचंद का युद्ध हुआ था, इसी युद्ध में कन्नौज के सम्राट जयचंद को वीरगति प्राप्त हुयी थी, जैन विद्वानों की यह मान्यता थी कि यह क्षेत्र श्रीकृष्ण भगवान के पिता वासुदेव द्वारा शासित रहा है। *# '''प्राचीन शांतेश्वर महादेव शिवजी मंदिर-''' हिरनगऊ से लगभग13 किलोमीटर दूरी पर हाथवंत रोड पर स्थित गांव सांती बसा हुआ है, जो सेकडों साल पुराना है सांती गांव में बसे हुए इस मंदिर का जिक्र फिरोजाबाद गजेटियर में आता है, गजेटियर के मुताबिक महाभारत कालीन राजा शान्तुन ने इस मंदिर की स्थापना करायी थी, मंदिर में जहां पर शिवलिंग स्थापित है वहां नित्य प्रतिदिन 1 सर्प आता था, राजा शान्तुन को साप को देखकर कोई चमत्कार होने की उम्मीद लगी, तो उन्होंने यहा खुदाई करायी, खुदायी के दौरान स्वंय एक शिवलिंग प्रकट हुआ तभी राजा शान्तुन ने यहां मंदिर की स्थापना करायी जो शातेश्वर महादेव मंदिर के नाम से जाना जाता है। *# '''राजा शान्तनु का किला फिरोजाबाद -''' हिरनगऊ से लगभग 13 किलोमीटर दूरी पर हाथवंत रोड पर स्थित सांती ग्राम में राजा शान्तनु का किला था। *# '''देवर्षि नारद मुनि आश्रम फिरोजाबाद -''' हिरनगऊ से लगभक25 किलोमीटर दूर ग्राम नारखी देवर्षि नारद मुनि जी के आश्रम/तपोभूमि के लिए जाना जाता है नारद जी के नाम पर ग्राम का नाम नारखी पडा है, यहां पर नारद जी मंदिर व आश्रम बना हुआ है। *# '''फतेहपुर करखा रियासत फिरोजाबाद -''' हिरनगऊ से 49 किलोमीटर से दूर शिकोहाबाद क्षेत्र का फतेहपुर करखा ग्राम सेकडों वर्ष पुराना ऐतिहासिक ग्राम है, यह सिरसागंज बटेश्वर मार्ग पर बसा हुआ है यहां मुस्लिम काल में कई युद्ध लडे गये है मेवातियों ने रपडी के राजाओं को यही हुये युद्ध में हराया था खेतों की खुदाई में 10 वीं शताब्दी तक के कई अवशेष प्राप्त हुये है इस ग्राम के चारो ओर तालाब व पुराने कुऐं अब भी जीर्णावस्था में मौजूद है। आल्हा ऊदल के समय के माणों परिवार के लोग यहां आकर बसे थें 17 वीं व 18 वीं शताब्दी में चोबें लोगों की यहां जमीदारी रही ये ज्यादा समय तक जमींदारी स्थापित नहीं रख सके और इन्हें फाटक अहीरों के आतंक से जमींदारी छोड़ भगना पड़ा। *# '''परीक्षित नगरी पाढम फिरोजाबाद -''' हिरनगऊ से लगभग 50 किलोेमीटर दूरी पर एका शिकोहाबाद मार्ग पर स्थित परीक्षित नगरी पाढम की मान्यता है कि अर्जुन के पौत्र तथा अभिमन्यु के पुत्र महाराजा परीक्षित की नागदंश के फलस्वरूप मृत्यु के उपरान्त उनके पुत्र जनमेजय ने पृथ्वी के समस्त नागों को नष्ट करने के लिए इसी स्थान पर नाग यज्ञ किया था पाढम खेढे की ऊंचाई 200 फुट है इस खेढे की खुदाई में 3.5 गज की मौटी दिवारे निकली है खुदाई से प्राप्त ईटे विभिन्न आकार में 1 फुट से लेकर 1.5 फुट तक लम्बी है खेढे पर एक प्रचीन कुआ है जिसे परीक्षित कूप कहा जाता है जनमेजय का नाम यज्ञ कुण्ड भी खेढे की समीप ही है। *# '''रपडी का किला फिरोजाबाद -''' हिरनगऊ से लगभग 52 किलोमीटर दूर शिकोहाबाद से दक्षिण किनारे यमुना नदी के निकट राय जोरावर सिंह ने रपडी को बसाया था इस छोटे राज्य का विस्तार यमुना के खारों और शिकोहाबाद मुस्ताफाबाद, घिरोर तथा बरनाहल के परगने तक था राजा जयचंद को पराजित करने के बाद विजयी मुस्लिम सेना ने सन् 1194 में रपडी के राजा पर आक्रमण कर करखा युद्ध में पराजित किया तब से रपडी मुगल शासन की जागीर के रूप में रही, पुराने समय में लगभग 1 किलोमीटर के दायरा में विशाल किला बना होगा। ==हवाईअड्डा == * आगरा- हिरनगाँव से आगरा हवाईअड्डा लगभग 47 किलो मीटर दूरी पर है। * दिल्ली- हिरनगाँव से दिल्ली हवाईअड्डा लगभग 250 किलो मीटर है। * लख़नऊ- हिरनगाँव से लखनऊ हवाई अड्डा लगभग 330 किलो मीटर है। * वाराणसी- हिरनगाँव से वाराणसी हवाई अड्डा लगभग 570 किलो मीटर है। * प्रयागराज- सिविल एयरपोर्ट लगभग 400 किलोमीटर है ==यातायात == * राजस्व ग्राम-हिरनगाँव के नजदीक ही '''हिरनगाँव रेलवे स्टेशन''' लगभग 1.5 किलो मीटर की दूरी पर है * सन '''1862''' में 1 अप्रैल को टूण्डला से शिकोहाबाद के लिए पहली रेलगाड़ी चालू हुई एव इसके अगले वर्ष से मार्च '''1863''' से टूण्डला से अलीगढ तक रेल चलने लगी। * जिला गजेटियर्स ऑफ़ द यूनाइटेड प्रोविंसेस आगरा वर्ष '''1905''' में '''हरनगऊ''' '''रेलवे स्टेशन का''' नाम अंकित है * '''अलीगढ़ गजेटियर्स''' ऑफ द जिला गजेटियर्स ऑफ़ द यूनाइटेड प्रोविंसेस आगरा और अवध वर्ष '''1909''' में '''हरनगऊ''' '''रेलवे स्टेशन''' का नाम अंकित है * स्वतंत्रता सेनानियों ने '''17 अगस्त 1942''' दिन सोमवार को '''हिरनगऊ''' '''रेलवे स्टेशन''' में आग लगा दी * राजस्व ग्राम-हिरनगाँव मैं आने जाने हेतु टैक्सी एवम् टैम्पू की समुचित व्यवस्था है। * राजस्व ग्राम-हिरनगाँव से 8 किलो मीटर दूरी पर फ़िरोज़ाबाद रोडवेज बस स्टैण्ड है ==उद्योग == उत्तर प्रदेश में सर्वप्रथम काँच का कारखाना [[हिरनगाँव रेलवे स्टेशन]] पर स्थापित है। जो की वर्तमान में बंद है। हिरन गाँव के निकट 2 किलो मीटर पर काँच के अनेको कारखाने/ फैक्ट्रीया लगी हुई है जिसमे काँच के अनेको प्रकार के आइटम तैयार किये जाते है। जैशे- चूड़िया, झूमर, ग्लास, आदि। यहाँ पर मकान बनाने वाले कुशल कारीगर राजमिस्त्री,एवम् वेलदार अनुसूचित जाति में काफी संख्या में है जो कि भव्य एवम् सुन्दर इमारतों को बनाने में सक्षम है == हिरनगांव पाठशाला के अध्यापकों की सूची == == शिक्षा == राजस्व ग्राम-हिरनगाँव में प्राथमिक विद्यालय हिरनगाँव एवम् एक महाविद्यालय भी है  '''हरनगऊ पाठशाला''' की '''स्थापना जून 1889''' में हुई थी  वर्ष 1889 में हरनगऊ पाठशाला में '''पंडित कल्याण सिंह''' अध्यापक थे l '''आगरा गजेटियर सन 1905 के अनुसार-''' हरनगऊ पाठशाला मैं पढ़ने वाले विद्यार्थियों की उपस्थिति लगभग 29 की संख्या में थी l '''आगरा गजेटियर सन 1912 के अनुसार-'''  मैं हरनगऊ पाठशाला में पढ़ने वाले विद्यार्थियों की उपस्थिति लगभग 72 की संख्या में थी l हरनगऊ (वर्तमान राजस्व ग्राम-हिरनगाँव) फिरोजाबाद में प्राथमिक पाठशाला बनवाने के लिए खुशालीराम तिवारी पुत्र तेजसिंह तिवारी द्वारा जमीन दान में दी गई जिसमे आज प्राथमिक पाठशाला सुशोभित है बर्तमान में गाँव के अधिकांश विद्यार्थी यहाँ शिक्षा प्राप्त करते है। ==स्वास्थ्य== * सामुदायिक स्वास्थ्य केंद्र उसायनी के अधीन ग्राम हिरनगऊ मैं '''स्वास्थ्य उपकेंद्र''' स्थापित है स्वास्थ्य उपकेंद्र नाम को परिवर्तित कर आयुष्मान भारत योजना के तहत ग्राम हिरनगऊ मैं '''हेल्थ एवं वैलनेस सेंटर (एच डब्लू सी) स्वास्थ्य और कल्याण केंद्र वर्तमान में (आयुष्मान आरोग्य मंदिर )''' की '''स्थापना वित्तीय वर्ष 2018-19''' में की गई जो वर्तमान में संचालित है इस केंद्र की स्थापना का उद्देश्य निम्नलिखित सेवाओं की विस्तृत श्रृंखला प्रदान करना है * सेवाओं की विस्तृत श्रृंखला *# गर्भावस्था एवं प्रसव के दौरान देखभाल। *# नवजात और शिशु स्वास्थ्य देखभाल सेवाएँ *# बाल एवं किशोर स्वास्थ्य देखभाल सेवाएँ। *# परिवार नियोजन, गर्भनिरोधक सेवाएँ और अन्य प्रजनन स्वास्थ्य देखभाल सेवाएँ *# राष्ट्रीय स्वास्थ्य कार्यक्रम सहित संचारी रोगों का प्रबंधन *# सामान्य संचारी रोगों का प्रबंधन तथा तीव्र साधारण बीमारियों और छोटी बीमारियों के लिए बाह्य रोगी देखभाल। *# गैर-संचारी रोगों की जांच, रोकथाम, नियंत्रण और प्रबंधन *# सामान्य नेत्र और ईएनटी समस्याओं की देखभाल *# बुनियादी मौखिक स्वास्थ्य देखभाल *# वृद्धजन एवं उपशामक स्वास्थ्य देखभाल सेवाएँ *# आपातकालीन चिकित्सा सेवाएँ *# मानसिक स्वास्थ्य बीमारियों की जांच और बुनियादी प्रबंधन * हिरनगऊ हेल्थ एवं '''वैलनेस सेंटर''' (एच डब्लू सी) स्वास्थ्य और कल्याण केंद्र के अंतर्गत -'''हिरनगऊ,''' '''अकबरपुर, जरौली खुर्द, नागऊ, उलाऊ खेड़ा''',ग्राम आते हैं * == इन्हें भी देखें == * [[क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]] * [[तोताराम सनाढ्य]] * [[नीम करौली बाबा]] * [[फिजी|फिजी देश में मेरे 21 वर्ष]] * [[फ़िरोज़ाबाद ज़िला]] == बाहरी जोड़ == * [https://weather.com/hi-IN/weather/today/l/a94500300626455b5096b46001edf1b902d2107e5a60e48ab18f579b19669af5/ हिरनगाँव का मौसम पूर्वानुमान] * [https://m.mapsofindia.com/villages/uttar-pradesh/firozabad/firozabad/hirangaon.html/ हिरनगाँव, फिरोजाबाद, उत्तर प्रदेश का नक्शा] * [https://web.archive.org/web/20170903230413/http://www.pincodeindia.net/state/uttar-pradesh/district/firozabad/postoffice/hirangaon.html/ हिरनगाँव पिनकोड (वेब आर्काइव)] * [https://web.archive.org/web/20191108004935/http://www.census2011.co.in/data/village/125580-hirangaon-uttar-pradesh.html/ हिरनगाँव जनसंख्या - फिरोजाबाद, उत्तर प्रदेश] * [https://books.google.co.in/books?id=q5ZjAAAAMAAJ गूगल बुक्स पर हिरनगाँव का संदर्भ] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} <references><ref name="NBT-77526229">{{cite news|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/others/firozabad-hirangaon-railway-station-was-burnt-in-the-war-of-independence/articleshow/77526229.cms|title=स्वतंत्रता संग्राम में जला दिया गया था हिरनगांव रेलवे स्टेशन, आज भी अमर है गाथा|work=नवभारत टाइम्स|language=hi}}</ref> <ref name="News18-8970335">{{cite news|url=https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/firozabad-republic-day-2025-during-the-freedom-struggle-freedom-fighters-had-set-fire-to-hiran-gaon-railway-station-local18-8970335.html|title=स्वतंत्रता संग्राम के दौरान स्वतंत्रता सेनानियों ने हिरनगांव रेलवे स्टेशन में लगा दी थी आग|work=News18 हिंदी|language=hi}}</ref> <ref name="AmarUjala-1942">{{cite news|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/agra/freedom-fighters-burnt-the-hirangaon-station-on-17-august-1942-in-agra|title=स्वतंत्रता सेनानियों ने 17 अगस्त 1942 को जलाया था हिरनगांव स्टेशन|work=अमर उजाला|language=hi}}</ref> <ref name="DainikBhaskar-130174674">{{cite news|url=https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/news/27-freedom-fighters-gave-an-open-challenge-to-the-british-machine-guns-were-installed-around-the-village-130174674.html|title=27 स्वतंत्रता सेनानियों ने अंग्रेजों को दी थी खुली चुनौती, गांव के चारों तरफ लगा दी गई थीं मशीन गन|work=दैनिक भास्कर|language=hi}}</ref> <ref name="DainikJagran-16519590">{{cite news|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/firozabad-patriot-of-independence-set-fire-at-railway-statio-firozabad-16519590.html|title=स्वतंत्रता के दीवानों ने रेलवे स्टेशन पर लगाई थी आग|work=दैनिक जागरण|language=hi}}</ref> <ref name="Patrika-6338898">{{cite news|url=https://www.patrika.com/firozabad-news/independence-day-latest-news-story-firozabad-uttar-pradesh-6338898|title=स्वतंत्रता दिवस विशेष: फ़िरोज़ाबाद का हिरनगांव और स्वतंत्रता संग्राम की ऐतिहासिक घटना|work=पत्रिका|language=hi}}</ref> <ref name="News18-7237685">{{cite news|url=https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/firozabad-independence-day-2023-hirangaon-railway-station-was-burnt-during-the-quit-india-movemen-7237685.html|title=भारत छोड़ो आंदोलन के दौरान जला दिया गया था हिरनगांव रेलवे स्टेशन|work=News18 हिंदी|language=hi}}</ref> <ref name="LiveHindustan-201769279857982">{{cite news|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/firozabad/story-colonel-vikrant-sharma-leads-apache-helicopter-team-on-republic-day-honoring-freedom-fighters-from-hirangav-201769279857982.html|title=कर्नल विक्रांत शर्मा ने गणतंत्र दिवस पर अपाचे हेलीकॉप्टर टीम का किया नेतृत्व, हिरनगांव के स्वतंत्रता सेनानियों को दिया सम्मान|work=लाइव हिंदुस्तान|language=hi}}</ref></references> [[श्रेणी:फ़िरोज़ाबाद ज़िला]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के गाँव]] [[श्रेणी:फ़िरोज़ाबाद ज़िले के गाँव]] l8l1rvshb1d4q0awjzuil8o7yxx3cuu बाताम 0 707404 6595616 4562223 2026-08-05T03:26:02Z BasilLeaf 17089 6595616 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands |name = बाताम |image name = Vue de batam.JPG |image caption = बाताम का एक दृश्य |locator map = {{Location map|Indonesia|caption=|float=center|lat=1.083|long=104.03|label=बाताम}} |map caption = इण्डोनेशिया में अवस्थिति |native name = |native name link = |location = [[दक्षिण पूर्व एशिया|दक्षिणपूर्व एशिया]] |coordinates= {{Coord|1|05|00|N|104|02|0|E|type:isle_scale:500000|display=inline,title}} |archipelago = [[रियाउ द्वीपसमूह प्रांत|रियाउ द्वीपसमूह]] |total islands = |major islands = |area km2 = 1,595 |highest mount = |elevation m = |country = {{IDN}} |country admin divisions title = [[इंडोनेशिया के प्रांत|प्रांत]] |country admin divisions = [[रियाउ द्वीपसमूह प्रांत]] |country largest city = |country largest city population = |population = 10,35,280 |population as of = 2015 |density_km2 = 650 |ethnic groups = मलय, जावाई, मिनंगकाबाऊ, चीनी }} '''बाताम''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Batam, जावी: باتم) [[दक्षिण पूर्व एशिया|दक्षिणपूर्व एशिया]] के [[इंडोनेशिया|इण्डोनेशिया]] देश का एक [[द्वीप]] है। यह [[सुमात्रा|सुमात्रा द्वीप]] के पास [[रियाउ द्वीपसमूह प्रांत]] के क्षेत्र में स्थित है। यह [[इंडोनेशिया|इण्डोनेशिया-]][[सिंगापुर]]-[[मलेशिया]] [[मुक्त व्यापार क्षेत्र]] का भाग होने के कारण विकसित और धनवान हो गया है। बाताम अपने पड़ोसी बिंतान द्वीप से पश्चिम में अवस्थित है।<ref>Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape. Institute of Southeast Asian Studies. 2003. ISBN 9812302123</ref> बाताम रिआउ द्वीपसमूह का सबसे बड़ा शहर भी है और मेदान और पालेमबांग के बाद सुमात्रा में तीसरा सबसे अधिक आबादी वाला शहर है। बाताम के महानगरीय विस्तार में कई बिखरे द्वीप और टापू आते हैं। यह पड़ोस के गालांग और रेम्पांग द्वीपों से पुल द्वारा जुड़ा हुआ है लेकिन इन द्वीपों पर बाताम के विपरीत ग्रामीण वातावरण व अर्थव्यवस्था है।<ref>"Indonesia President inaugurates Batam free trade zone". Xinhua General News Service. 19 January 2009.</ref> == इन्हें भी देखें == * [[रियाउ द्वीपसमूह प्रांत]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:रियाउ द्वीपसमूह]] [[श्रेणी:इण्डोनेशिया के द्वीप]] [[श्रेणी:इण्डोनेशिया के आबाद स्थान]] bzkooxzl67atchv8w46xye5eox0a1ln आँकड़ा केन्द्र 0 711180 6595706 6515504 2026-08-05T10:15:08Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595706 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Datacenter-telecom.jpg|thumb|300px|एक डेटा सेन्टर के अन्दर स्थित संचार उपकरण]] '''आंकड़ा केन्द्र''' (data centre) उस सुविधा को कहते हैं जिसमें कम्प्यूटर प्रणाली तथा उससे सम्बन्धित संचार एवं भण्डारण आदि स्थित होते हैं। इनके साथ ही प्रायः अतिरिक्त पावर सप्लाई (बैक अप के लिये) अतिरिक्त डेटा संचार कनेक्टर, वातानुकूलन प्रणाली, अग्निशमन आदि स्थित होते हैं। आंकड़ा केन्द्र बहुत अधिक बिजली खाते हैं और उनके ठण्डा रखने के लिए विशेष व्यवस्था करनी पड़ती है। कुछ बड़े आँकड़ा केन्द्र इतनी बिजली खर्च करते हैं जितनी छोटे-मोटे कस्बों में खर्च होती है।<ref>James Glanz (September 22, 2012). [https://www.nytimes.com/2012/09/23/technology/data-centers-waste-vast-amounts-of-energy-belying-industry-image.html "Power, Pollution and the Internet"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190516142830/https://www.nytimes.com/2012/09/23/technology/data-centers-waste-vast-amounts-of-energy-belying-industry-image.html |date=16 मई 2019 }}. The New York Times. Retrieved 2012-09-25.</ref><ref>Sparsh, Mittal,. [https://www.academia.edu/6982393/Power_Management_Techniques_for_Data_Centers_A_Survey "Power Management Techniques for Data Centers: A Survey"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171114005435/http://www.academia.edu/6982393/Power_Management_Techniques_for_Data_Centers_A_Survey |date=14 नवंबर 2017 }}.</ref> ==आधुनिक आँकड़ा केन्द्रों के लिए आवश्यकताएं== [[File:Datacenter-telecom.jpg|thumb|left|आँकड़ा केन्द्र के भाग में दूरसंचार उपकरणों के रैक]] आधुनिकीकरण और आँकड़ा केन्द्र परिवर्तन प्रदर्शन और [[विद्युत दक्षता|ऊर्जा दक्षता]] को बढ़ाता है।<ref name="mspmentor.net">{{cite web|url=http://www.mspmentor.net/2011/08/17/hp-updates-data-transformation-solutions/|title=Mukhar, Nicholas. "HP Updates Data Center Transformation Solutions," August 17, 2011|access-date=September 9, 2011|archive-date=August 12, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812184028/http://www.mspmentor.net/2011/08/17/hp-updates-data-transformation-solutions/|url-status=usurped}}</ref> [[सूचना सुरक्षा]] भी एक चिंता का विषय है, और इस कारण से, एक आँकड़ा केन्द्र को एक सुरक्षित वातावरण प्रदान करना चाहिए जो सुरक्षा उल्लंघन की संभावनाओं को न्यूनतम करे। इसलिए, एक आँकड़ा केन्द्र को अपने होस्टेड कंप्यूटर वातावरण की अखंडता और कार्यक्षमता सुनिश्चित करने के लिए उच्च मानकों को बनाए रखना चाहिए। उद्योग अनुसंधान कंपनी [[अंतर्राष्ट्रीय डेटा निगम]] (IDC) एक आँकड़ा केन्द्र की औसत आयु को नौ वर्ष पुरानी मानती है।<ref name="mspmentor.net"/> [[गार्टनर]], एक अन्य अनुसंधान कंपनी, कहती है कि सात वर्ष से पुराने आँकड़ा केन्द्र अप्रचलित हैं।<ref>{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/2010/03/12/cloud-computing-ibm-technology-cio-network-data-centers.html|title=Sperling, Ed. "Next-Generation Data Centers," Forbes, March 15. 2010|magazine=Forbes.com|access-date=2013-08-30|archive-date=2023-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20231210145904/https://www.forbes.com/2010/03/12/cloud-computing-ibm-technology-cio-network-data-centers.html|url-status=live}}</ref> डेटा में वृद्धि (2025 तक 163 ज़ेटाबाइट<ref>{{Cite web|url=https://www.seagate.com/files/www-content/our-story/trends/files/Seagate-WP-DataAge2025-March-2017.pdf|title=IDC white paper, sponsored by Seagate|access-date=2018-01-11|archive-date=2017-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208010603/https://www.seagate.com/files/www-content/our-story/trends/files/Seagate-WP-DataAge2025-March-2017.pdf|url-status=live}}</ref>) आँकड़ा केन्द्रों को आधुनिक बनाने की आवश्यकता को बढ़ाने वाला एक कारक है। [[आधुनिकीकरण]] पर ध्यान नया नहीं है: 2007 में अप्रचलित उपकरणों के बारे में चिंता व्यक्त की गई थी,<ref>{{cite web|date=December 10, 2007|title=Data centers are aging, unsuited for new technologies|url=https://www.datacenterdynamics.com/news/data-centers-are-aging-unsuited-for-new-technologies-and-businesses-are-slow-to-respond-says-new-ari-survey}}</ref> और 2011 में [[अपटाइम इंस्टीट्यूट]] वहां के उपकरणों की आयु के बारे में चिंतित था। मई 2011 में, आँकड़ा केन्द्र अनुसंधान संगठन अपटाइम इंस्टीट्यूट ने बताया कि उसके द्वारा सर्वेक्षण की गई बड़ी कंपनियों में से 36 प्रतिशत अगले 18 महीनों में आईटी क्षमता समाप्त होने की उम्मीद करती हैं। {{cite magazine|magazine=[[CIO magazine]]|title=Data Centers Turn to Outsourcing to Meet Capacity Needs|url=http://www.cio.com/article/681897/Data_Centers_Turn_to_Outsourcing_to_Meet_Capacity_Needs|author=James Niccolai|access-date=2011-09-09|archive-date=2011-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20111115103016/http://www.cio.com/article/681897/Data_Centers_Turn_to_Outsourcing_to_Meet_Capacity_Needs}}</ref> 2018 तक चिंता फिर से बदल गई, इस बार कर्मचारियों की आयु पर: "आँकड़ा केन्द्र कर्मचारी उपकरणों से तेजी से पुराने हो रहे हैं।"<ref>{{cite magazine|magazine=[[Network World]]|title=Data center staff are aging faster than the equipment|url=https://www.networkworld.com/article/966282/data-center-staff-are-aging-faster-than-the-equipment.html|date=August 30, 2018|access-date=December 21, 2018|archive-date=December 7, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207000228/https://www.networkworld.com/article/966282/data-center-staff-are-aging-faster-than-the-equipment.html|url-status=live}}</ref> ===आँकड़ा केन्द्रों के लिए मानकों को पूरा करना=== [[दूरसंचार उद्योग संघ]] का आँकड़ा केन्द्रों के लिए दूरसंचार आधारभूत संरचना मानक<ref>{{cite web|url=http://www.tia-942.org/|title=TIA-942 Certified Data Centers - Consultants - Auditors - TIA-942.org|website=www.tia-942.org|access-date=7 दिसंबर 2025|archive-date=3 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103114509/http://www.tia-942.org/|url-status=dead}}</ref> आँकड़ा केन्द्रों और कंप्यूटर कक्षों की दूरसंचार आधारभूत संरचना के लिए न्यूनतम आवश्यकताओं को निर्दिष्ट करता है, जिसमें एकल किराएदार उद्यम आँकड़ा केन्द्र और बहु-किराएदार इंटरनेट होस्टिंग आँकड़ा केन्द्र शामिल हैं। इस दस्तावेज़ में प्रस्तावित टोपोलॉजी किसी भी आकार के आँकड़ा केन्द्र पर लागू होने का इरादा रखती है।<ref>{{cite web|url=http://www.tiaonline.org/standards|title=Telecommunications Standards Development |access-date=November 7, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111106042758/http://www.tiaonline.org/standards/|archive-date=November 6, 2011}}</ref> टेलकॉर्डिया GR-3160, ''दूरसंचार आँकड़ा केन्द्र उपकरण और स्थानों के लिए NEBS आवश्यकताएं'',<ref>{{cite web|url=https://telecom-info.njdepot.ericsson.net/site-cgi/ido/docs.cgi?ID=SEARCH&DOCUMENT=GR-3160&|title=GR-3160 - Telecommunications Data Center - Telcordia|website=telecom-info.njdepot.ericsson.net|access-date=2021-01-19|archive-date=2022-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007030412/https://telecom-info.njdepot.ericsson.net/site-cgi/ido/docs.cgi?ID=SEARCH&DOCUMENT=GR-3160&|url-status=live}}</ref> दूरसंचार नेटवर्कों के भीतर आँकड़ा केन्द्र स्थानों के लिए दिशानिर्देश प्रदान करता है, और उन स्थानों में स्थापना के लिए इरादा रखे गए उपकरणों के लिए पर्यावरण आवश्यकताएं। ये मानदंड टेलकॉर्डिया और उद्योग प्रतिनिधियों द्वारा संयुक्त रूप से विकसित किए गए थे। इन्हें डेटा प्रोसेसिंग या सूचना प्रौद्योगिकी (IT) उपकरणों को रखने वाले आँकड़ा केन्द्र स्थानों पर लागू किया जा सकता है। उपकरण का उपयोग किया जा सकता है: * कैरियर के दूरसंचार नेटवर्क को संचालित और प्रबंधित करने के लिए * कैरियर के ग्राहकों को सीधे आँकड़ा केन्द्र आधारित अनुप्रयोग प्रदान करने के लिए * तीसरे पक्ष को उनके ग्राहकों को सेवाएं प्रदान करने के लिए होस्टेड अनुप्रयोग प्रदान करने के लिए * इन और समान आँकड़ा केन्द्र अनुप्रयोगों का संयोजन प्रदान करने के लिए ===आँकड़ा केन्द्र परिवर्तन=== आँकड़ा केन्द्र परिवर्तन समय के साथ एकीकृत परियोजनाओं के माध्यम से चरणबद्ध दृष्टिकोण अपनाता है। यह आँकड़ा केन्द्र उन्नयन की पारंपरिक विधि से भिन्न है जो क्रमिक और साइलो दृष्टिकोण अपनाती है।<ref>{{cite web|url=http://www.datacenterknowledge.com/archives/2010/08/03/three-signs-it%E2%80%99s-time-to-transform-your-data-center/|title=Tang, Helen. "Three Signs it's time to transform your data center," August 3, 2010, Data Center Knowledge|work=Data Center Knowledge |date=3 August 2010 |access-date=September 9, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810100214/http://www.datacenterknowledge.com/archives/2010/08/03/three-signs-it%E2%80%99s-time-to-transform-your-data-center/|archive-date=August 10, 2011}}</ref> आँकड़ा केन्द्र परिवर्तन पहल के भीतर विशिष्ट परियोजनाओं में मानकीकरण/समेकन, [[आभासीकरण]], [[स्वचालन]] और सुरक्षा शामिल हैं। आँकड़ा केन्द्र समेकन में आँकड़ा केन्द्रों की संख्या को कम करना शामिल है<ref>{{Cite web |last=Darrow |first=Barb |title=Welcome to the Great Data Center Consolidation |url=https://fortune.com/2017/02/15/data-center-consolidation-cloud/ |access-date=2025-10-14 |website=Fortune |language=en}}</ref><ref name=":02">{{Cite web |title=This Wave of Data Center Consolidation is Different from the First One |url=https://www.datacenterknowledge.com/management/this-wave-of-data-center-consolidation-is-different-from-the-first-one |access-date=2025-10-14 |website=DataCenterKnowledge |language=en}}</ref> और ''सर्वर स्प्रॉल'' (भौतिक और आभासी दोनों) से बचना,<ref>{{Cite web |title=IBM Systems Magazine - Stop Virtual Server Sprawl |url=http://ibmsystemsmag.com/power/systems-management/virtualization/stop-server-sprawl/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023003128/http://ibmsystemsmag.com/power/systems-management/virtualization/stop-server-sprawl/ |archive-date=2018-10-23 |access-date=2025-10-07 |website=ibmsystemsmag.com}}</ref> अक्सर पुराने आँकड़ा केन्द्र उपकरणों को बदलना शामिल है। इसी तरह, यह प्रक्रिया मानकीकरण द्वारा सहायता प्राप्त होती है जो इन प्रणालियों को सरल बनाने और दक्षता में सुधार करने के लिए एक समान कॉन्फ़िगरेशन सेट का पालन करती है।<ref name=":02" /> दूसरी ओर, आभासीकरण पूंजीगत, परिचालन व्यय को कम करता है,<ref>{{Cite web |title=Carousel's Expert Walks Through Major Benefits of Virtualization |url=https://technews.tmcnet.com/channels/virtualization/topics/virtualization/articles/193652-carousels-expert-walks-through-major-benefits-virtualization.htm |access-date=2025-10-14 |website=technews.tmcnet.com}}</ref> और ऊर्जा खपत को कम करता है।<ref>{{Cite web |title=The New Urgency For Server Virtualization - Government - Enterprise Architecture - Informationweek |url=http://www.informationweek.com/news/government/enterprise-architecture/231300585 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402220551/http://www.informationweek.com/news/government/enterprise-architecture/231300585 |archive-date=2012-04-02 |access-date=2025-10-14 |website=www.informationweek.com |language=en}}</ref> आभासी डेस्कटॉप को आँकड़ा केन्द्रों में होस्ट किया जा सकता है और सदस्यता आधार पर किराए पर दिया जा सकता है।<ref>{{Cite web |title=UK Government Web Archive |url=http://www.intrinsictechnology.co.uk/FileUploads/HVD_Whitepaper.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426080610/https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20121002231021/http%3A//www.intrinsictechnology.co.uk/FileUploads/HVD_Whitepaper.pdf |archive-date=26 अप्रैल 2023 |access-date=2025-10-14 |website=webarchive.nationalarchives.gov.uk |language=en-gb |url-status=bot: unknown }}</ref> निवेश बैंक लाज़ार्ड कैपिटल मार्केट्स ने अनुमान लगाया कि 2008 में, 2012 तक उद्यम संचालनों का 48 प्रतिशत आभासीकृत होगा। गार्टनर आभासीकरण को आधुनिकीकरण के लिए उत्प्रेरक के रूप में देखता है।<ref>{{Cite web |title=Gartner: Virtualization Disrupts Server Vendors |url=https://www.datacenterknowledge.com/servers/gartner-virtualization-disrupts-server-vendors |access-date=2025-10-14 |website=DataCenterKnowledge |language=en}}</ref> [[प्रावधान (आईटी)|प्रावधान]], कॉन्फ़िगरेशन, [[पैच (कंप्यूटिंग)|पैचिंग]], रिलीज़ प्रबंधन, और अनुपालन जैसे कार्यों को स्वचालित करना आँकड़ा केन्द्रों को उन्नत करने के अन्य तरीके हैं। ये परिवर्तन न केवल कम कुशल आईटी कर्मचारियों का सामना करते समय आवश्यक हैं।<ref>{{Cite web |title=Complexity: Growing Data Center Challenge |url=https://www.datacenterknowledge.com/business/complexity-growing-data-center-challenge |access-date=2025-10-07 |website=DataCenterKnowledge |language=en}}</ref> अंत में, सुरक्षा पहल आभासी प्रणालियों की सुरक्षा को भौतिक आधारभूत संरचनाओं की मौजूदा सुरक्षा के साथ एकीकृत करती है।<ref>{{Cite web |title=Securing the Data-Center Transformation Aligning Security and Data-Center Dynamics |url=http://lippisreport.com/2011/05/securing-the-data-center-transformation-aligning-security-and-data-center-dynamics/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625144826/http://lippisreport.com/2011/05/securing-the-data-center-transformation-aligning-security-and-data-center-dynamics/ |archive-date=2017-06-25 |access-date=2025-10-14 |website=Lippis Report |language=en-US}}</ref> ===उठी हुई फर्श=== [[File:Floor Panel Bottom Perf.jpg|thumb|right|छिद्रित शीतलन फर्श टाइल]] {{Main|उठी हुई फर्श}} उठी हुई फर्श मानक गाइड नामक GR-2930 [[टेलकॉर्डिया टेक्नोलॉजीज]] द्वारा विकसित किया गया था, जो [[एरिक्सन]] की सहायक कंपनी है।<ref>{{cite web|title=GR-2930 - NEBS: Raised Floor Requirements|url=https://telecom-info.njdepot.ericsson.net/site-cgi/ido/docs.cgi?ID=SEARCH&DOCUMENT=GR-2930&}}</ref> पहला [[उठी हुई फर्श]] कंप्यूटर कक्ष [[IBM]] द्वारा 1956 में बनाया गया था,<ref name=IBM>{{Cite web|url=http://ed-thelen.org/comp-hist/RaisedFloor-or-Non-Raised-Floor.pdf|title=Data Center Raised Floor History}}</ref> और वे "1960 के दशक से मौजूद हैं";<ref>{{Cite web|url=https://www.accessfloorsystems.com/index.php/raised-floor-info/tips-for-ordering-replacement-raised-floor-tiles.html|title=Raised Floor Info &#124; Tips for Ordering Replacement Raised Floor Tiles|website=www.accessfloorsystems.com}}</ref> यह 1970 के दशक के दौरान था जब कंप्यूटर केंद्रों में ठंडी हवा को अधिक कुशलतापूर्वक प्रसारित करने की अनुमति देने के लिए यह अधिक सामान्य हो गया।<ref>{{cite book|title=Data Center Handbook|url=https://books.google.com/books?isbn=1118436636|isbn=978-1-118-43663-9|author=Hwaiyu Geng|date=2014| publisher=John Wiley & Sons }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.facilitiesnet.com/hvac/article/HVAC-The-Challenges-and-Benefits-of-Under-Floor-Air-Distribution-Systems--3516|author=Steven Spinazzola|date=2005|website=FacilitiesNet.com|title=HVAC: The Challenge And Benefits of Under Floor Air Distribution Systems|access-date=2018-10-28|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329235344/http://www.facilitiesnet.com/hvac/article/HVAC-The-Challenges-and-Benefits-of-Under-Floor-Air-Distribution-Systems--3516|url-status=live}}</ref> उठी हुई फर्श का पहला उद्देश्य वायरिंग के लिए पहुंच की अनुमति देना था।<ref name=IBM/> ===लाइट्स आउट=== ''लाइट्स-आउट''<ref>{{cite magazine|magazine=[[Informationweek]]|url=https://www.computerworld.com/article/2562532/premier-100-q-a--hp-s-cio-sees--lights-out--data-centers.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712195816/https://www.computerworld.com/article/2562532/premier-100-q-a--hp-s-cio-sees--lights-out--data-centers.html|archive-date=July 12, 2019|title=Premier 100 Q&A: HP's CIO sees 'lights-out' data centers|date=March 6, 2006}}</ref> आँकड़ा केन्द्र, जिसे अंधेरा या डार्क आँकड़ा केन्द्र भी कहा जाता है, एक ऐसा आँकड़ा केन्द्र है जो आदर्श रूप से, असाधारण परिस्थितियों को छोड़कर, कर्मचारियों द्वारा सीधे पहुंच की आवश्यकता को पूरी तरह से समाप्त कर देता है। कर्मचारियों को आँकड़ा केन्द्र में प्रवेश करने की आवश्यकता न होने के कारण, इसे बिना प्रकाश के संचालित किया जा सकता है। सभी उपकरणों को दूरस्थ प्रणालियों द्वारा पहुंचा और प्रबंधित किया जाता है, जिसमें अनअटेंडेड संचालन करने के लिए स्वचालन कार्यक्रमों का उपयोग किया जाता है। ऊर्जा बचत के अलावा, कर्मचारियों की लागत में कमी और जनसंख्या केंद्रों से आगे साइट को स्थित करने की क्षमता, लाइट्स-आउट आँकड़ा केन्द्र को लागू करने से आधारभूत संरचना पर दुर्भावनापूर्ण हमलों का खतरा कम हो जाता है।<ref>{{cite book|author=Victor Kasacavage|year=2002|page=227|title=Complete book of remote access: connectivity and security|series=The Auerbach Best Practices Series|publisher=CRC Press|isbn=0-8493-1253-1}}</ref><ref>{{cite book|author1=Roxanne E. Burkey|author2=Charles V. Breakfield|year=2000|title=Designing a total data solution: technology, implementation and deployment|url=https://archive.org/details/designingtotalda0000unse| page=[https://archive.org/details/designingtotalda0000unse/page/24 24]|series=Auerbach Best Practices|publisher=CRC Press|isbn=0-8493-0893-3 }}</ref> ===शोर स्तर=== सामान्य रूप से, स्थानीय अधिकारी आँकड़ा केन्द्रों पर शोर स्तर को "निकटतम निवास पर मौजूदा रात्रिकालीन पृष्ठभूमि शोर स्तर से 10&nbsp;dB नीचे" पसंद करते हैं।<ref>{{Cite web |last=Clarke |first=Renaud |date=2020-07-01 |title=Acoustic Barriers for Data Centres |url=https://www.iacacoustics.global/news/acoustic-barriers-for-data-centres/ |access-date=2023-02-11 |website=IAC Acoustics |language=en-US}}</ref> OSHA नियम आँकड़ा केन्द्रों के अंदर शोर स्तर की निगरानी की आवश्यकता रखते हैं यदि शोर 85 डेसिबल से अधिक हो।<ref>{{Cite web |last=Thibodeau |first=Patrick |date=2007-07-31 |title=That sound you hear? The next data center problem |url=https://www.computerworld.com/article/2542868/that-sound-you-hear--the-next-data-center-problem.html |access-date=2023-02-11 |website=Computerworld |language=en}}</ref> आँकड़ा केन्द्र के सर्वर क्षेत्रों में औसत शोर स्तर 92-96&nbsp;dB(A) तक पहुंच सकता है।<ref>{{Cite web |last=Sensear |title=Data Center Noise Levels |url=https://www.sensear.com/markets/data-centers/noise-levels-infographic |access-date=2023-02-11 |website=Sensear |language=en-us}}</ref> आँकड़ा केन्द्रों के निकट रहने वाले निवासियों ने ध्वनि को "एक उच्च-पिच वाली गुनगुनाहट वाली ध्वनि 24/7" के रूप में वर्णित किया है, कहते हुए "यह एक [[एयरपोर्ट एप्रन|टारमैक]] पर होने जैसा है जहां एक हवाई जहाज का इंजन लगातार चल रहा है ... सिवाय इसके कि हवाई जहाज इडलिंग करता रहता है और कभी नहीं जाता।"<ref>{{Cite web |last=Weisbrod |first=Katelyn |date=2023-02-10 |title=In Northern Virginia, a Coming Data Center Boom Sounds a Community Alarm |url=https://insideclimatenews.org/news/10022023/virginia-data-centers-amazon-prince-william-county/ |access-date=2023-02-11 |website=[[Inside Climate News]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Judge |first=Peter |date=2022-07-19 |title=Prince William residents complain of "catastrophic noise" from data centers |language=en |work=DCD |url=https://www.datacenterdynamics.com/en/news/prince-william-residents-complain-of-catastrophic-noise-from-data-centers/ |access-date=2023-02-11}}</ref><ref>{{Cite news |last=Judge |first=Peter |date=2022-07-27 |title=Chicago residents complain of noise from Digital Realty data center |language=en |work=DCD |url=https://www.datacenterdynamics.com/en/news/chicago-residents-complain-of-noise-from-digital-realty-data-center/ |access-date=2023-02-11}}</ref><ref>{{Cite web |last=Phillips |first=Mark |date=2021-11-30 |title=Chandler to consider banning data centers amid noise complaints |url=https://www.abc15.com/news/region-southeast-valley/chandler/chandler-to-consider-banning-data-centers |access-date=2023-02-11 |website=ABC15 Arizona in Phoenix (KNXV) |language=en}}</ref> शोर के बाहरी स्रोतों में HVAC उपकरण और ऊर्जा जनरेटर शामिल हैं।<ref>{{Cite web |title=Data Center Soundproofing and Noise Control- Reduce Server Noise |url=https://ddsacoustical.com/applications-dds/data-center-soundproofing/ |access-date=2023-02-11 |website=DDS Acoustical Specialties}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bosker |first=Bianca |date=2019-12-06 |title=Your "cloud" data is making noise on the ground |url=https://www.marketplace.org/shows/marketplace-tech/your-cloud-data-is-making-noise-on-the-ground/ |access-date=2023-02-11 |website=Marketplace |language=en-US}}</ref> ==आँकड़ा केन्द्र डिजाइन== '''आँकड़ा केन्द्र डिजाइन''' का क्षेत्र विभिन्न दिशाओं में दशकों से बढ़ रहा है, जिसमें नई निर्माण बड़ी और छोटी के साथ-साथ मौजूदा सुविधाओं का रचनात्मक पुन: उपयोग शामिल है, जैसे परित्यक्त खुदरा स्थान, पुरानी नमक खदानें और युद्ध-युग के बंकर। * एक 65-मंजिला आँकड़ा केन्द्र पहले से ही प्रस्तावित किया गया है<ref>{{cite news|newspaper=[[Computerworld]]|date=April 12, 2016|author=Patrick Thibodeau|url=https://www.computerworld.com/article/3054603/data-center/a-65-story-data-center-design-that-soars-with-ideas.html|title=Envisioning a 65-story data center|archive-date=October 28, 2018|access-date=October 28, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028225606/https://www.computerworld.com/article/3054603/data-center/a-65-story-data-center-design-that-soars-with-ideas.html|url-status=live}}</ref> * 2016 तक आँकड़ा केन्द्रों की संख्या यूएसए-व्यापी 3 मिलियन से अधिक हो गई थी, और विश्वव्यापी उस संख्या से तीन गुना अधिक स्थानीय निर्माण कोड न्यूनतम छत ऊंचाई और अन्य मापदंडों को नियंत्रित कर सकते हैं। आँकड़ा केन्द्रों के डिजाइन में कुछ विचार निम्नलिखित हैं: [[File:Rack001.jpg|thumb|right|एक विशिष्ट सर्वर रैक, जो आमतौर पर [[कोलोकेशन सेंटर|कोलोकेशन]] में देखा जाता है]] * आकार - एक इमारत का एक कमरा, एक या अधिक मंजिलें, या पूरी इमारत; * क्षमता - 1,000 सर्वरों तक या उससे अधिक रख सकता है;<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zRwPSFpLX8I| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211104/zRwPSFpLX8I| archive-date=2021-11-04 | url-status=live|title=Google container data center tour (video)| website=[[YouTube]]| date=7 April 2009}}{{cbignore}}</ref> * अन्य विचार - आँकड़ा केन्द्र में स्थान, शक्ति, शीतलन, और लागत;<ref>{{cite web|url=http://www.networkcomputing.com/data-center/231000669|title=Romonet Offers Predictive Modeling Tool For Data Center Planning|date=June 29, 2011|access-date=February 8, 2012|archive-date=August 23, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110823041831/http://www.networkcomputing.com/data-center/231000669}}</ref> * यांत्रिक इंजीनियरिंग आधारभूत संरचना - तापन, वेंटिलेशन और वातानुकूलन ([[HVAC]]); आर्द्रीकरण और निरार्द्रीकरण उपकरण; दबावीकरण;<ref name="nxtbook.com">{{cite web |title=BICSI News Magazine - May/June 2010 |url=http://www.nxtbook.com/nxtbooks/bicsi/news_20100506/#/26 |website=www.nxtbook.com |access-date=2012-02-08 |archive-date=2019-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420132241/http://www.nxtbook.com/nxtbooks/bicsi/news_20100506/#/26 }}</ref> * विद्युत इंजीनियरिंग आधारभूत संरचना डिजाइन - उपयोगिता सेवा योजना; वितरण, स्विचिंग और बाइपास शक्ति स्रोतों से; [[अविच्छिन्न शक्ति स्रोत]] (UPS) प्रणालियाँ; और अधिक।<ref name="nxtbook.com" /><ref>{{cite web |title=Hedging Your Data Center Power |url=http://www.datacenterjournal.com/design/hedging-your-data-center-power/ |access-date=2012-02-08 |archive-date=2024-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517235843/https://www.datacenterjournal.com/design/hedging-your-data-center-power/ |url-status=live }}</ref> * परमिटिंग के दौरान डिजाइन धारणा में सुधार के लिए स्क्रीनिंग<ref>{{Cite web |last=Nelson |first=Michael |date=2025-10-17 |title=Architectural Specialty Metals for Data Center Design |url=https://amicoarchitectural.com/architectural-specialty-metals-for-data-center-design/ |access-date=2025-10-17 |website=AMICO Architectural Metals |language=en-US}}</ref> [[File:CRAC Cabinets 2.jpg|thumb|CRAC एयर हैंडलर]] ===डिजाइन मानदंड और व्यापार-बंद=== * '''उपलब्धता अपेक्षाएं''': डाउनटाइम से बचने की लागत डाउनटाइम की लागत से अधिक नहीं होनी चाहिए<ref>Clark, Jeffrey. "The Price of Data Center Availability—How much availability do you need?", Oct. 12, 2011, The Data Center Journal {{cite web|url=http://www.datacenterjournal.com/home/news/languages/item/2792-the-price-of-data-center-availability|title=Data Center Outsourcing in India projected to grow according to Gartner |access-date=2012-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20111203145721/http://www.datacenterjournal.com/home/news/languages/item/2792-the-price-of-data-center-availability|archive-date=2011-12-03 }}</ref> * '''साइट चयन''': स्थान कारकों में शक्ति ग्रिड, दूरसंचार आधारभूत संरचना, नेटवर्किंग सेवाएं, परिवहन लाइनें और आपातकालीन सेवाओं की निकटता शामिल है। अन्य विचारों में उड़ान पथ, पड़ोसी शक्ति निकासी, भूवैज्ञानिक जोखिम, और जलवायु (शीतलन लागत से जुड़ी) शामिल होनी चाहिए।<ref>{{cite web|url=http://searchcio.techtarget.com/news/1312614/Five-tips-on-selecting-a-data-center-location|title=Five tips on selecting a data center location}}</ref> ** अक्सर, शक्ति उपलब्धता बदलना सबसे कठिन होता है। ==बाहरी कड़ियाँ== *Data localisation could boost India’s renewable energy [[श्रेणी:कम्प्यूटर नेटवर्क]] {{आधार}} 3k4uahczvsox987i5kmqc6i5e11gld9 सुदर्शन न्यूज़ 0 712066 6595483 6312113 2026-08-04T14:11:19Z Sequencesolved 173771 एक कड़ी जोड़ी। 6595483 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम}} {{Infobox TV channel | name = सुदर्शन न्यूज़ | launch_date = 26 जनवरी 2007 | picture_format = [[576i]] ([[SDTV]]) | owner = [[सुरेश चव्हाणके]] | slogan = प्रखर राष्ट्रवाद की बुलंद आवाज़ | country = [[भारत ]] | language = [[हिन्दी]] | area = भारत | headquarters = A-84, सेक्टर 57, [[नोएडा ]], [[भारत ]] | website = https://www.sudarshannews.in | sat serv 1 = [[एयरटेल डिजिटल टीवी]] | sat chan 1 = चैनल 266 | sat serv 2 = [[टाटा स्काई ]] | sat chan 2 = चैनल 534 | sat serv 3 = [[बिग टीवी|रिलायंस डिजिटल टीवी]] | sat chan 3 = चैनल 428 | sat serv 4 = [[डिश टीवी]] | sat chan 4 = चैनल 581 | sat serv 5 = [[वीडियोकोन डी2एच|विडियोकॉन डी2एच]] | sat chan 5 = चैनल 322 }} '''सुदर्शन न्यूज़''' एक भारतीय दक्षिणपंथी वैचारिक समाचार चैनल है।<ref>{{Cite web|url=https://thewire.in/communalism/hindutva-ecosystem-muslim-fruit-sellers-threat-india|title=The 'Hindutva Ecosystem' Has a New Anti-Muslim Narrative. This Time Street Vendors Are the Target.|website=The Wire|access-date=2023-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/hindu-extremists-india-escalate-rhetoric-calls-kill-muslims-rcna12450|title=Hindu extremists in India escalate rhetoric with calls to kill Muslims|date=2022-01-18|website=NBC News|language=en|access-date=2023-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.altnews.in/how-disinformation-led-to-the-attack-on-missionary-school-in-mp-by-right-wing-groups/|title=How disinformation led to the attack on missionary school in MP by right-wing groups|date=2021-12-09|website=Alt News|language=en-GB|access-date=2023-05-30|archive-date=5 जुलाई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705221751/https://www.altnews.in/how-disinformation-led-to-the-attack-on-missionary-school-in-mp-by-right-wing-groups/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thelogicalindian.com/fact-check/hindu-boy-beaten-by-christian-teacher-for-wearing-rudraksha-31301|title=Sudarshan News Shares Video Of Teacher Punishing His Student With False Communal Narrative|last=Hassan|first=Jakir|date=2021-10-18|website=thelogicalindian.com|language=en|access-date=2023-05-30|archive-date=30 मई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230530115858/https://thelogicalindian.com/fact-check/hindu-boy-beaten-by-christian-teacher-for-wearing-rudraksha-31301|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.altnews.in/sudarshan-news-and-its-history-of-dangerous-communally-divisive-misinformation/|title=Sudarshan News and its history of dangerous, communally-divisive misinformation|date=2019-10-23|website=Alt News|language=en-GB|access-date=2023-05-30|archive-date=5 जुलाई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705214641/https://www.altnews.in/sudarshan-news-and-its-history-of-dangerous-communally-divisive-misinformation/|url-status=dead}}</ref> इसे 2005 में सुरेश चव्हाणके ने स्थापित किया था, जो अध्यक्ष और संपादक-मुख्य हैं।<ref name=":1">{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/channel-not-business-whatever-i-am-is-due-to-rss-sudarshan-news-cmd-4612317/|title="Held for 'promoting truth', TV channel head is proud of it"|date=|website=Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402230212/http://indianexpress.com/article/india/channel-not-business-whatever-i-am-is-due-to-rss-sudarshan-news-cmd-4612317/|archive-date=2 April 2018}}</ref> चव्हाणके हिंदू राष्ट्रवादी संगठन [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] (RSS) के दीर्घकालीन स्वयंसेवक रह चुके हैं, जो RSS के छात्र पक्ष अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद से भी जुड़े रहे हैं।<ref name=":1" /> उनका दावा है कि वह विचारधारा-प्रयोगिता से प्रेरित पत्रकारिता का पालन करते हैं और उन्हें पसंद है कि उनके चैनल पर समाचार कार्यक्रमों को मतभेदपूर्ण अभियान के रूप में देखा जाए।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://theprint.in/india/governance/the-hindi-news-channel-editor-who-thrives-on-provoking-hindu-muslim-sentiments/158947/|title=The Hindi news channel editor who 'thrives on provoking' Hindu, Muslim sentiments|last=Dutta|first=Amrita Nayak|date=2018-12-05|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2023-05-30}}</ref><ref name=":1" /> यह चैनल स्पष्ट रूप से सांप्रदायिक प्रसारण के लिए व्यापक रूप से आलोचना का सामना कर चुका है।<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://www.sudarshannews.in/ आधिकारिक वेबसाइट] ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:हिंदी समाचार चैनल]] [[श्रेणी:हिन्दी टीवी चैनल]] pluavqkh49waigbq7ug57noacx2u2ee 6595485 6595483 2026-08-04T14:12:21Z Sequencesolved 173771 एक कड़ी जोड़ी। 6595485 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम}} {{Infobox TV channel | name = सुदर्शन न्यूज़ | launch_date = 26 जनवरी 2007 | picture_format = [[576i]] ([[SDTV]]) | owner = [[सुरेश चव्हाणके]] | slogan = प्रखर राष्ट्रवाद की बुलंद आवाज़ | country = [[भारत ]] | language = [[हिन्दी]] | area = भारत | headquarters = A-84, सेक्टर 57, [[नोएडा ]], [[भारत ]] | website = https://www.sudarshannews.in | sat serv 1 = [[एयरटेल डिजिटल टीवी]] | sat chan 1 = चैनल 266 | sat serv 2 = [[टाटा स्काई ]] | sat chan 2 = चैनल 534 | sat serv 3 = [[बिग टीवी|रिलायंस डिजिटल टीवी]] | sat chan 3 = चैनल 428 | sat serv 4 = [[डिश टीवी]] | sat chan 4 = चैनल 581 | sat serv 5 = [[वीडियोकोन डी2एच|विडियोकॉन डी2एच]] | sat chan 5 = चैनल 322 }} '''सुदर्शन न्यूज़''' एक भारतीय दक्षिणपंथी वैचारिक समाचार चैनल है।<ref>{{Cite web|url=https://thewire.in/communalism/hindutva-ecosystem-muslim-fruit-sellers-threat-india|title=The 'Hindutva Ecosystem' Has a New Anti-Muslim Narrative. This Time Street Vendors Are the Target.|website=The Wire|access-date=2023-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/hindu-extremists-india-escalate-rhetoric-calls-kill-muslims-rcna12450|title=Hindu extremists in India escalate rhetoric with calls to kill Muslims|date=2022-01-18|website=NBC News|language=en|access-date=2023-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.altnews.in/how-disinformation-led-to-the-attack-on-missionary-school-in-mp-by-right-wing-groups/|title=How disinformation led to the attack on missionary school in MP by right-wing groups|date=2021-12-09|website=Alt News|language=en-GB|access-date=2023-05-30|archive-date=5 जुलाई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705221751/https://www.altnews.in/how-disinformation-led-to-the-attack-on-missionary-school-in-mp-by-right-wing-groups/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thelogicalindian.com/fact-check/hindu-boy-beaten-by-christian-teacher-for-wearing-rudraksha-31301|title=Sudarshan News Shares Video Of Teacher Punishing His Student With False Communal Narrative|last=Hassan|first=Jakir|date=2021-10-18|website=thelogicalindian.com|language=en|access-date=2023-05-30|archive-date=30 मई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230530115858/https://thelogicalindian.com/fact-check/hindu-boy-beaten-by-christian-teacher-for-wearing-rudraksha-31301|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.altnews.in/sudarshan-news-and-its-history-of-dangerous-communally-divisive-misinformation/|title=Sudarshan News and its history of dangerous, communally-divisive misinformation|date=2019-10-23|website=Alt News|language=en-GB|access-date=2023-05-30|archive-date=5 जुलाई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705214641/https://www.altnews.in/sudarshan-news-and-its-history-of-dangerous-communally-divisive-misinformation/|url-status=dead}}</ref> इसे 2005 में सुरेश चव्हाणके ने स्थापित किया था, जो अध्यक्ष और संपादक-मुख्य हैं।<ref name=":1">{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/channel-not-business-whatever-i-am-is-due-to-rss-sudarshan-news-cmd-4612317/|title="Held for 'promoting truth', TV channel head is proud of it"|date=|website=Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402230212/http://indianexpress.com/article/india/channel-not-business-whatever-i-am-is-due-to-rss-sudarshan-news-cmd-4612317/|archive-date=2 April 2018}}</ref> चव्हाणके हिंदू राष्ट्रवादी संगठन [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] (RSS) के दीर्घकालीन स्वयंसेवक रह चुके हैं, जो RSS के छात्र पक्ष [[अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद]] से भी जुड़े रहे हैं।<ref name=":1" /> उनका दावा है कि वह विचारधारा-प्रयोगिता से प्रेरित पत्रकारिता का पालन करते हैं और उन्हें पसंद है कि उनके चैनल पर समाचार कार्यक्रमों को मतभेदपूर्ण अभियान के रूप में देखा जाए।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://theprint.in/india/governance/the-hindi-news-channel-editor-who-thrives-on-provoking-hindu-muslim-sentiments/158947/|title=The Hindi news channel editor who 'thrives on provoking' Hindu, Muslim sentiments|last=Dutta|first=Amrita Nayak|date=2018-12-05|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2023-05-30}}</ref><ref name=":1" /> यह चैनल स्पष्ट रूप से सांप्रदायिक प्रसारण के लिए व्यापक रूप से आलोचना का सामना कर चुका है।<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://www.sudarshannews.in/ आधिकारिक वेबसाइट] ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:हिंदी समाचार चैनल]] [[श्रेणी:हिन्दी टीवी चैनल]] fla8rijmfz5dzijm68b684a6k8l1l6l 6595486 6595485 2026-08-04T14:14:23Z Sequencesolved 173771 एक कड़ी जोड़ी। 6595486 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम}} {{Infobox TV channel | name = सुदर्शन न्यूज़ | launch_date = 26 जनवरी 2007 | picture_format = [[576i]] ([[SDTV]]) | owner = [[सुरेश चव्हाणके]] | slogan = प्रखर राष्ट्रवाद की बुलंद आवाज़ | country = [[भारत ]] | language = [[हिन्दी]] | area = भारत | headquarters = A-84, सेक्टर 57, [[नोएडा ]], [[भारत ]] | website = https://www.sudarshannews.in | sat serv 1 = [[एयरटेल डिजिटल टीवी]] | sat chan 1 = चैनल 266 | sat serv 2 = [[टाटा स्काई ]] | sat chan 2 = चैनल 534 | sat serv 3 = [[बिग टीवी|रिलायंस डिजिटल टीवी]] | sat chan 3 = चैनल 428 | sat serv 4 = [[डिश टीवी]] | sat chan 4 = चैनल 581 | sat serv 5 = [[वीडियोकोन डी2एच|विडियोकॉन डी2एच]] | sat chan 5 = चैनल 322 }} '''सुदर्शन न्यूज़''' एक भारतीय दक्षिणपंथी वैचारिक समाचार चैनल है।<ref>{{Cite web|url=https://thewire.in/communalism/hindutva-ecosystem-muslim-fruit-sellers-threat-india|title=The 'Hindutva Ecosystem' Has a New Anti-Muslim Narrative. This Time Street Vendors Are the Target.|website=The Wire|access-date=2023-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/hindu-extremists-india-escalate-rhetoric-calls-kill-muslims-rcna12450|title=Hindu extremists in India escalate rhetoric with calls to kill Muslims|date=2022-01-18|website=NBC News|language=en|access-date=2023-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.altnews.in/how-disinformation-led-to-the-attack-on-missionary-school-in-mp-by-right-wing-groups/|title=How disinformation led to the attack on missionary school in MP by right-wing groups|date=2021-12-09|website=Alt News|language=en-GB|access-date=2023-05-30|archive-date=5 जुलाई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705221751/https://www.altnews.in/how-disinformation-led-to-the-attack-on-missionary-school-in-mp-by-right-wing-groups/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thelogicalindian.com/fact-check/hindu-boy-beaten-by-christian-teacher-for-wearing-rudraksha-31301|title=Sudarshan News Shares Video Of Teacher Punishing His Student With False Communal Narrative|last=Hassan|first=Jakir|date=2021-10-18|website=thelogicalindian.com|language=en|access-date=2023-05-30|archive-date=30 मई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230530115858/https://thelogicalindian.com/fact-check/hindu-boy-beaten-by-christian-teacher-for-wearing-rudraksha-31301|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.altnews.in/sudarshan-news-and-its-history-of-dangerous-communally-divisive-misinformation/|title=Sudarshan News and its history of dangerous, communally-divisive misinformation|date=2019-10-23|website=Alt News|language=en-GB|access-date=2023-05-30|archive-date=5 जुलाई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705214641/https://www.altnews.in/sudarshan-news-and-its-history-of-dangerous-communally-divisive-misinformation/|url-status=dead}}</ref> इसे 2005 में [[सुरेश चव्हाणके]] ने स्थापित किया था, जो अध्यक्ष और संपादक-मुख्य हैं।<ref name=":1">{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/channel-not-business-whatever-i-am-is-due-to-rss-sudarshan-news-cmd-4612317/|title="Held for 'promoting truth', TV channel head is proud of it"|date=|website=Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402230212/http://indianexpress.com/article/india/channel-not-business-whatever-i-am-is-due-to-rss-sudarshan-news-cmd-4612317/|archive-date=2 April 2018}}</ref> चव्हाणके हिंदू राष्ट्रवादी संगठन [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] (RSS) के दीर्घकालीन स्वयंसेवक रह चुके हैं, जो RSS के छात्र पक्ष [[अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद]] से भी जुड़े रहे हैं।<ref name=":1" /> उनका दावा है कि वह विचारधारा-प्रयोगिता से प्रेरित पत्रकारिता का पालन करते हैं और उन्हें पसंद है कि उनके चैनल पर समाचार कार्यक्रमों को मतभेदपूर्ण अभियान के रूप में देखा जाए।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://theprint.in/india/governance/the-hindi-news-channel-editor-who-thrives-on-provoking-hindu-muslim-sentiments/158947/|title=The Hindi news channel editor who 'thrives on provoking' Hindu, Muslim sentiments|last=Dutta|first=Amrita Nayak|date=2018-12-05|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2023-05-30}}</ref><ref name=":1" /> यह चैनल स्पष्ट रूप से सांप्रदायिक प्रसारण के लिए व्यापक रूप से आलोचना का सामना कर चुका है।<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://www.sudarshannews.in/ आधिकारिक वेबसाइट] ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:हिंदी समाचार चैनल]] [[श्रेणी:हिन्दी टीवी चैनल]] gmczdsxtcew6fv80fazakjqj34ok4z9 स्वस्तिमा खड्का 0 729407 6595529 6535053 2026-08-04T16:27:19Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595529 wikitext text/x-wiki {{Notability|date= अगस्त 2016}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | honorific_prefix = | name = स्वस्तिमा खड्का | honorific_suffix = | image = Swastima Khadka in 2019.jpg | alt = सन् २०१९ मा खड्का | image_size = | alt = | caption = | native_name = स्वस्तिमा खड्का | native_name_lang = ne | birth_name = <!-- only use if different from name above --> | birth_date = {{Birth date and age|1995|7|4|mf=y}} | birth_place = | death_date = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | death_cause = | residence = [[काठमाण्डु|काठमाडौं]],नेपाल | nationality = नेपाली | citizenship = [[नेपाली (बहुविकल्पी)|नेपाली]] | occupation = [[अभिनय]] | notable_works = [[होस्टेल रिटर्न्स (फ़िल्म)|होस्टेल रिटर्न्स (चलचित्र)]] | home_town = काठमाडौं,नेपाल | spouse =निस्चल बस्नेत (१७ फेब्रुअरी , २०१६) | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = | parents = | relatives = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''स्वस्तिमा खड्का''' (नेपाली: स्वस्तिमा खड्का) नेपाली फिल्म उद्योग की एक प्रसिद्ध अभिनेत्री और मॉडल हैं। वह आधुनिक नेपाली सिनेमा की प्रमुख अभिनेत्रियों में से एक मानी जाती हैं। अपनी स्वाभाविक अभिनय शैली और आकर्षक व्यक्तित्व के कारण उन्होंने कम समय में ही दर्शकों के बीच विशेष पहचान बनाई।<ref>{{Cite web|url=https://english.khabarhub.com/2022/29/234615/|title=Fabulous and talented Swastima’s Malayalam leap|work=Khabarkhub|access-date=२ जुन २०२३}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== स्वस्तिमा खड्का का जन्म 4 जूलाई 1995 काठमाण्डु नेपाल में हुआ था।<ref name=":16">{{Cite web|url=http://nepaliactress.com/swastima-khadka-hostel-return-actress/|title=Swastima Khadka, Biography of Hostel Return actress|last=Nepal|first=Anand|date=15 October 2014|website=Nepali Actress|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114100827/http://nepaliactress.com/swastima-khadka-hostel-return-actress/|archive-date=14 November 2019|access-date=16 April 2020}}</ref> उन्होंने अपनी प्रारम्भिक शिक्षा नेपाल में ही पूरी की। बचपन से ही उन्हें अभिनय और कला के क्षेत्र में रुचि थी, जिसके कारण उन्होंने मनोरंजन उद्योग में अपना करियर बनाने का निर्णय लिया।<ref name=":14">{{Cite web|url=https://tnm.com.np/swastima-khadka-on-the-art-side-of-things/|title=Swastima Khadka: On The Art Side Of Things|last=Subedi|first=Abhigya|date=1 May 2019|website=The Nepali Man|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200415190516/https://tnm.com.np/swastima-khadka-on-the-art-side-of-things/|archive-date=15 April 2020|access-date=16 April 2020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200415190516/https://tnm.com.np/swastima-khadka-on-the-art-side-of-things/ |date=15 April 2020 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://nepaliactress.com/swastima-khadka-a-new-sensation-in-nepali-film-industry/|title=Swastima Khadka – a new sensation in Nepali film industry|last=Nepal|first=Anand|date=7 August 2017|website=Nepali Actress|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191119175811/http://nepaliactress.com/swastima-khadka-a-new-sensation-in-nepali-film-industry/|archive-date=19 November 2019|access-date=16 April 2020}}</ref> ==करियर== स्वस्तिमा खड्का ने नेपाली फिल्म उद्योग में अपने अभिनय करियर की शुरुआत फिल्म "होस्टेल रिटर्न्स" से की। इस फिल्म में उनके अभिनय को दर्शकों और समीक्षकों द्वारा सराहा गया और उन्हें एक प्रतिभाशाली नई अभिनेत्री के रूप में पहचान मिली। इसके बाद उन्होंने कई सफल फिल्मों में अभिनय किया, जिनमें "लभ लभ लभ", "बुलबुल", "घामड शेरे" और "चपली हाइट 3" शामिल हैं। फिल्म "बुलबुल" में उनके अभिनय को विशेष रूप से सराहा गया और इस भूमिका ने उन्हें नेपाली सिनेमा की अग्रणी अभिनेत्रियों में स्थापित किया। स्वस्तिमा खड्का ने फिल्मों के अतिरिक्त कई संगीत वीडियो और विज्ञापनों में भी अभिनय किया है।<ref>{{Cite web|url=https://english.khabarhub.com/2022/29/234615/|title=Fabulous and talented Swastima’s Malayalam leap|work=Khabarkhub|access-date=२ जुन २०२३}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== स्वस्तिमा खड्का ने नेपाली अभिनेता और निर्देशक निश्चल बस्नेत से विवाह किया। दोनों नेपाली फिल्म उद्योग के चर्चित कलाकारों में गिने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=http://nepaliactress.com/swastima-khadka-marries-nischal-basnet/|title=Nepali Actress Swastima Khadka marries Nischal Basnet|website=Nepaliactress.com|access-date=२ जुन २०२३}}</ref> ==पुरस्कार और सम्मान== स्वस्तिमा खड्का को उनके अभिनय के लिए विभिन्न फिल्म पुरस्कारों में नामांकन और सम्मान प्राप्त हुए हैं। फिल्म "बुलबुल" में उनके उत्कृष्ट अभिनय के लिए उन्हें विशेष प्रशंसा मिली। {| class="wikitable" |- ! वर्ष ! अवार्ड ! श्रेणी ! चलचित्र ! नतिजा ! कैफियत |- | 2016 | राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार | उत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री | होस्टेल रिटर्न्स | {{nom}} | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2016/08/464400|title=क्लासिक र प्रेमगीतको चर्को भिडन्त, 'पशुपति प्रसाद र कबड्डी कबड्डी' पनि कम छैनन्|work=अनलाईन खबर|access-date=२ जुन २०२३}}</ref> |- | rowspan="2"| 2019 | सार्क चलचित्र महोत्सव | उत्कृष्ट प्रदर्शन | rowspan="2"| बुलबुल | {{won}} | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=http://www.moviemandu.com/nepal-bags-two-honor-at-saarc-film-festival-abinashs-tattini-and-bulbuls-swastima-clinches-the-title/|title=Nepal Bags Two Honor at SAARC Film Festival, Abinash's 'Tattini' And Bulbul's Swastima clinches The Title|work=Moviemandu.com|access-date=२ जुन २०२३|archive-date=16 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200416121738/http://www.moviemandu.com/nepal-bags-two-honor-at-saarc-film-festival-abinashs-tattini-and-bulbuls-swastima-clinches-the-title/|url-status=dead}}</ref> |- | राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार | प्रमुख भूमिकामा सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री | {{won}} | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/oscars-2020-nepal-selects-binod-paudels-bulbul-as-official-entry-for-next-years-academy-awards-7305371.html|title=Oscars 2020: Nepal selects Binod Paudel's Bulbul as official entry for next year's Academy Awards- Entertainment News, Firstpost|work=Firstpost|access-date=२ जुन २०२३}}</ref> |} ==फिल्मोग्राफी== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! वर्ष ! चलचित्र ! भूमिका ! टिप्पणीयाँ ! class="unsortable" |सन्दर्भ |- | 2015 ! scope="row"|''[[होस्टेल रिटर्न्स]]'' | एलिना | डेब्यू चलचित्र | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/17136/|title="5 things about Swastima Khadka"|work=My Republica|access-date=२ जुन २०२३|archive-date=24 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424165121/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/17136/|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="4"|2017 ! scope="row"|''[[लभ लभ लभ (२०१७ चलचित्र)|लभ लभ लभ]]'' | समृद्धि | | style="text-align:center;"| |- ! scope="row"|''[[प्रेम गीत २]]'' | | rowspan="2" | अतिथि भूमिका | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=http://www.moviemandu.com/watch-video-swastima-pradeep-to-romance-for-prem-geet-2/|title=Watch Video : Swastima & Pradeep To Romance For Prem Geet 2|date=3 January 2017|website=Moviemandu|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200415210653/http://www.moviemandu.com/watch-video-swastima-pradeep-to-romance-for-prem-geet-2/|archive-date=15 April 2020|access-date=15 April 2020}}</ref> |- ! scope="row"|''[[२ रुपैयाँ]]'' | नर्तकी | style="text-align:center;"| |- ! scope="row"|''[[छक्का पन्जा २|छक्का पञ्जा २]]'' | आकांक्षा | | style="text-align:center;"| |- | rowspan="3"|2018 ! scope="row"|''[[छक्का पन्जा ३|छक्का पञ्जा ३]]'' | | | style="text-align:center;"| |- ! scope="row"|''[[जय भोले]]'' | निशा | | style="text-align:center;"|<ref name=":11">{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/art-entertainment/2018/02/16/jai-bholey-goes-into-production|title=Jai Bholey goes into production|date=16 February 2018|website=The Kathmandu Post|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200415202255/https://kathmandupost.com/art-entertainment/2018/02/16/jai-bholey-goes-into-production|archive-date=15 April 2020|access-date=15 April 2020}}</ref> |- ! scope="row"|''[[नाइ नभन्नु ल ५]]'' | अञ्जना/रञ्जना | | style="text-align:center;"| |- | rowspan="3"|2019 ! scope="row"|''[[बुलबुल (२०१९ चलचित्र)|बुलबुल]]'' | रनकला | | style="text-align:center;"| |- ! scope="row"|''[[हजार जुनी सम्म]]'' | अवन्तिका | | style="text-align:center;"| |- ! scope="row"|''घामड शेरे'' | गौरी | | style="text-align:center;"| |- | 2022 ! scope="row"|''चपली हाइट ३'' | | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/74216/|title=Swastima Khadka featuring in 'Chapali Height 3'|date=11 September 2019|website=My City|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424171701/https://myrepublica.nagariknetwork.com/mycity/news/swastima-khadka-featuring-in-chapali-height-3|archive-date=24 April 2020|access-date=15 April 2020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200424171701/https://myrepublica.nagariknetwork.com/mycity/news/swastima-khadka-featuring-in-chapali-height-3 |date=24 April 2020 }}</ref> |} ==गित== {| class="wikitable" |- ! बर्ष ! नाम ! गायक |- |2014 |''मधुरो रात'' |सिने गुरुङ |- |2014 |''बेबी कुची कुची'' | |- |2015 |''खुल्दुली'' | श्रेया शेटाङ |- |2015 |''सराहा'' | उगेस लिम्बु |- |2015 |''अङलोमा बाधन मलाई'' | असोक थुलुङ |- |2015 |''तिम्रो साथमा'' |सुनिल गिरि |- |2015 |''तोडियो तोडियो'' |रजेश पायेल राई |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb name|id=nm8758984}} [[श्रेणी:नेपाल के लोग]] [[श्रेणी:नेपाली अभिनेता]] [[श्रेणी:1995 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{Bio-stub}} r0up0y9s40nmep1y9pg3yb78cugp0cy पैट्रिक ऍलेन (नेता) 0 738437 6595560 5841944 2026-08-04T22:43:39Z Pakkasen Juri 940419 File 6595560 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Sir_Patrick_Allen.jpg|अंगूठाकार|Patrick Allen (2011)]] {{Infobox officeholder |name =पैट्रिक ऍलेन |image = |caption = |office = [[ जमैका के गवर्नर-जनरल]] |predecessor = |successor = |term = |birth_place = |birth_date = 1951 |death_date = |alma_mater = |nationality = [[ जमैका ]] |religion = }} '''सर पैट्रिक ऍलेन''(''Patrick Allen'') (जन्म:1951), [[ जमैका ]] के एक राजनेता थे। उन्हें 26 फऱवरी 2009 से वे [[ जमैका के गवर्नर-जनरल]] हैं। वे स्वतंत्रता के बाद इस पद वर विराजमान होने वाले आठवें व्यक्ति हैं, और जमैका के छठे वास्तविक गवर्नर-जेनेरल हैं(दो कार्यवाही गवर्नर-जनरल थे)। ==इन्हें भी देखें== *[[ जमैका ]] *[[जमैकन राजतंत्र| जमैका का राजतंत्र]] *[[ जमैका के गवर्नर-जनरल]] *[[ जमैका के महाराज्यपालगण की सूची]] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:जमैका के गवर्नर-जनरल]] [[श्रेणी:जमैका के लोग]] a01x6t65vjf2kle1umyptjix7zi4dlu स्व-प्रमाणित दस्तावेज़ 0 741001 6595525 3269677 2026-08-04T16:13:28Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595525 wikitext text/x-wiki संयुक्त राज्य अमेरिका में एक स्वयं प्रमाणित दस्तावेज, सबूत के कानून के तहत, एक मुकदमे में साक्ष्य के रूप में स्वीकार किया जा सकता है। दस्तावेज़ की कई श्रेणियों को स्व-प्रमाणित दस्तावेज कहा जा सकता है जैसे की: *सार्वजनिक या व्यापार अभिलेखों की प्रमाणित कॉपी; *सरकारी एजेंसियों के सरकारी प्रकाशनों ; *अखबारों में लेख; *इस तरह के उत्पादों पर लेबल के रूप में व्यापार शिलालेख; *वर्दी वाणिज्यिक संहिता के तहत वाणिज्यिक पत्र; हालांकि ज्यादातर [[अमेरिकी]] राज्यों ने साक्ष्य के नियम समान्य है साक्ष्य के संघीय नियम के, कैलिफोर्निया [[साक्ष्य]] संहिता FRE से काफी अंतर पाया कि यह आत्म सत्यापन के रूप में व्यापार शिलालेख इलाज नहीं है।<ref>See ''Dicola v. White Brothers Performance Prods.'',[http://online.ceb.com/CalCases/CA4/158CA4t666.htm 158 Cal. App. 4th 666] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250715025620/https://online.ceb.com/CalCases/CA4/158CA4t666.htm |date=15 जुलाई 2025 }} (2008) (holding that product label was hearsay).</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका की न्यायप्रणाली]] [[श्रेणी:दस्तावेज़]] r3xwx006en5yi52kupv1r0wfx5axqy7 लेण्याद्री 0 754663 6595752 5780935 2026-08-05T11:24:51Z अमर तिवारी 932885 6595752 wikitext text/x-wiki {{Infobox cave | name = लेण्याद्री | image = Lenyadri.jpg | caption = लेण्याद्री परिसर | location = [[जुन्नर]], [[महाराष्ट्र]], भारत | depth = | length = | coordinates = {{Coord|19|14|34|N|73|53|8|E|type:landmark_region:IN-MH|display=inline,title}} }} '''लेण्याद्री''' [[भारत]] की एक [[गुफा]] श्रृंखला है जो [[महाराष्ट्र]] राज्य के [[पुणे]] ज़िले की [[जुन्नर तालुका]] में स्थित है। इसमे प्रसिद्ध [[अष्टविनायक|गिरिजात्मज गणपती]] जी का मंदिर है। यहां लगभग ३० गुफाएं है<ref>{{cite web|title="Lenyadri Group of Caves, Junnar"|url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_maha_junnarcaves.asp|accessdate=1 नवम्बर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410125940/http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_maha_junnarcaves.asp|archive-date=10 अप्रैल 2009|url-status=dead}}</ref>। [[गुफ़ा|गुफा]] क्रमांक ७ एक [[हिन्दू]] मन्दिर के लिए प्रसिद्ध है जिसमें भगवान [[गणेश]] जी की प्रतिमा है। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:पुणे के दर्शनीय स्थल]] [[श्रेणी:पुणे]] [[श्रेणी:गुफाएं]] [[श्रेणी:गणेश मंदिर]] f7mq86a0v3nzoxd2lp8aqlfhu0vrjx5 माच 0 762715 6595641 5362891 2026-08-05T05:25:12Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 छोटा सा सुधार सामग्री का विस्तार किया, भाषा और व्याकरण में सुधार किया तथा आंतरिक कड़ियाँ जोड़ीं। 6595641 wikitext text/x-wiki {{date=जून, 2021}} माच (अंग्रेजी में [[Mach]]) [[मालवा]] का प्रमुख लोक नाट्य रूप है। लोक मानस के प्रभावी मंच माच को [[उज्जैन]] में जन्म मिला है। माच शब्द का सम्बन्ध [[संस्कृत]] मूल मंच से है। इस मंच शब्द के [[मालवी]] में अनेक क्षेत्रों में प्रचलित परिवर्तित रूप मिलते हैं। उदाहणार्थ- माचा, मचली, माचली, माच, मचैली, मचान जैसे कई शब्दों का आशय मंच के समानार्थी भाव बोध को ही व्यक्त करता है। माच गुरु [[सिद्धेश्वर सेन]] माच की व्युत्पत्ति के पीछे सम्भावना व्यक्त करते हैं कि माच के प्रवर्तक गुरु गोपालजी ने सम्भवतः कृषि की रक्षा के लिए पेड़ पर बने मचान को देखा होगा, जिस पर चढ़कर स्त्री या पुरुष आवाज आदि के माध्यम से नुकसान पहुँचाने वाले पशु-पक्षियों से खेत की रक्षा करते हैं। गुरु गोपालजी ने मचान शब्द को ध्यान में रखा होगा और फिर नाट्य-प्रदर्शन के ऊँचे स्थान (मंच) से उसी मचान की आकृति एवं रूप साम्य के आधार पर अपने मंच का नाम माच दे दिया होगा। कालान्तर में यही नाम प्रचलित हो गया। वस्तुतः माच के मंच और मचान में पर्याप्त साम्य रहा है। पुराने दौर में माच का मंच इतना अधिक ऊँचा बनाया जाता था कि उसके नीचे से बैलगाड़ी भी गुजर जाती थी। इन दिनों मंच की ऊँचाई प्रायः सामान्य ही रहती है।<ref name=":0" /> भारतीय लोगों और समुदायों का हो रहा है, उससे कम लोक-भाषा और लोक-साहित्य का नहीं हो रहा है। घर-आँगन की बोलियाँ अपने ही परिवेश में पराई होने का दर्द झेल रही हैं। इस दिशा में लोकभाषा, साहित्य और संस्कृतिप्रेमियों के समग्र प्रयासों की दरकार है। प्रो [[शैलेंद्रकुमार शर्मा]] के अनुसार भारत के हृदय अंचल मालवा ने तो एक तरह से समूची भारतीय संस्कृति को गागर में सागर की तरह समाया हुआ है। मालवा की परम्पराएँ समूचे भारत से प्रभावित हुई हैं और पूरे भारत को मालवा की संस्कृति ने किसी न किसी रूप में प्रभावित किया है। [[मालवा]] भारत का हृदय अंचल है तो इसकी सांस्कृतिक राजधानी है [[उज्जैन]]। उज्जैन कला के अधिष्ठाता [[शिव]] और सर्व-कला-रत्न [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]] की नगरी है। इसी नगरी को लोक नाट्य माच के जन्म का श्रेय जाता है। आज का मालवा सम्पूर्ण पश्चिमी [[मध्य प्रदेश]] और उसके साथ सीमावर्ती पूर्वी [[राजस्थान]] के कुछ जिलों तक विस्तार लिए हुए है, जहाँ [[मालवी]] और उसकी उपबोलियों का प्रयोग होता है।<ref>{{cite book|first1=शैलेंद्रकुमार|last1=शर्मा|title=मालवा का लोक नाट्य [[माच]] और अन्य विधाएँ|date=2008|publisher=अंकुर मंच|location=उज्जैन|pages=6-18}}</ref> इसकी सीमा रेखा के संबंध में एक पारम्परिक दोहा प्रचलित है जिसके अनुसार [[चम्बल नदी|चम्बल]], [[बेतवा नदी|बेतवा]] और [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] नदियों से घिरे भू-भाग को मालवा की सीमा मानना चाहिए- इत चम्बल उत बेतवा मालव सीम सुजान। दक्षिण दिसि है नर्मदा यह पूरी पहचान।।<ref>2. प्रो शैलेंद्रकुमार शर्मा: मालवी भाषा और साहित्य, मध्य प्रदेश हिंदी ग्रन्थ अकादमी, भोपाल, 2010 ई.</ref> मालवा का लोक-साहित्य की दृष्टि से अत्यंत समृद्ध है। यहाँ का लोकमानस शताब्दी-दर-शताब्दी कथा-वार्ता, गाथा, गीत, नाट्य, पहेली, लोकोक्ति आदि के माध्यम से अभिव्यक्ति पाता आ रहा है। जीवन का ऐसा कोई प्रसंग नहीं है, जब मालवा के लोग अपने हर्ष-उल्लास, सुख-दुःख को दर्ज करने के लिये लोक-साहित्य का सहारा न लेता हो। भारतीय लोक-नाट्य परम्परा में मालवा के माच का विशिष्ट स्थान है। मालवा क्षेत्र का प्रतिनिधि लोक नाट्य माच है, जो अपनी सुदीर्घ परम्परा के साथ आज भी लोक मानस का प्रभावी मंच बना हुआ हैं। मालवा के लोकगीतों, लोक-कथाओं, लोक- नृत्य रूपों और लोक-संगीत के समावेश से समृद्ध माच सम्पूर्ण नाट्य पूर्ण रंगमंच (Total Theatre) की सम्भावनाओं को मूर्त करता है। लोकमानस की सहज अभिव्यंजना और लोक रंग व्यवहारों की सरल रेखीय अनायासता से उपजा यह लोकनाट्य लोकरंजन और लोक मंगल के प्रभावी माध्यम के रूप में स्थापित है। माच [[मालवा]] - [[राजस्थान]] के व्यापक जनसमुदाय को आन्दोलित करता आ रहा है। माच शब्द संस्कृत के मंच शब्द का ही परिवर्तित रूप है। माच के नाटकों को खेल कहा जाता है, जो मुक्ताकाशी रंगमंच पर प्रस्तुत किए जाते हैं। संगीत, नृत्य, पाठ, अभिनय और बोलों  की अन्तः क्रिया माच को एक सम्पूर्ण नाट्य या यूँ कहें टोटल थियेटर का रूप दे देती है। माच के खेलों में सामाजिक सद्भाव, परस्पर प्रेम और सहज लोक जीवन के दर्शन होते हैं। माच के दर्शकों में भी एक खास ढंग की रसिकता देखी जा सकती है। इसके दर्शक महज दर्शक नहीं होते, मंच व्यापार में उनकी आपसदारी भी होती है। == माच की परम्परा == माच के क्षेत्र में उज्जैन में अनेक घराने बने, जिन्होंने अपने-अपने ढंग से माच को नई ऊर्जा, नई गति दी। गुरु गोपाल जी, गुरु बालमुकुन्दजी, भागीरथ पटेल, गुरु रामकिशन जी, गुरु राधाकिशनजी, उस्ताद कालूराम जी, पं. ओमप्रकाश शर्मा, सिद्धेश्वर सेन, फकीरचंद जी, चुन्नीलाल जी, अनिल पांचाल आदि का माच के खेलों के सृजन और मंचन की परम्परा को आगे बढ़ाने में अविस्मरणीय योगदान रहा है। माच परम्परा को गुरु भैरवलालजी, शिवजीराम, श्यामदास चक्रधारी आदि ने भी आगे बढ़ाया। माच के विभिन्न गुरुओं के बीच नये-नये माच के निर्माण एवं प्रदर्शन की स्वस्थ प्रतिस्पर्धा रहती थी। विभिन्न माच गुरुओं द्वारा मालवी में रचे गए लगभग सवा सौ अधिक माच के खेल मिलते हैं, जिन्हें डा. मधुर ने सुविधा की दृष्टि से चार भागों में बाँटा है - धार्मिक और पौराणिक कथानक,  शौर्य कथाएँ, प्रेमाख्यान और सामाजिक कथानक। इन सभी प्रकार के खेलों में जीवन की विभिन्न पहलुओं की अभिव्यक्ति के साथ ही कहीं मानव मन की सुकोमल भावनाओं के रागात्मक सन्दर्भों को व्यक्त किया गया है,तो कहीं साहसी और वीर चरित्रों को, कहीं आध्यात्मिकता की अभिव्यंजना है,तो कहीं सामयिक समस्याओं से टकराने की कोशिश। विविधायामी जीवन सन्दर्भों की अभिव्यक्ति के साथ ही उच्चतम मूल्यों की सिद्धि माच की केन्द्रीय प्रवृत्ति रही है, जो कहीं पौराणिक तो कहीं ऐतिहासिक, कहीं लोक-प्रसिद्ध तो कहीं काल्पनिक चरित्रों के माध्यम से मूर्त होती है। मालवा का माच पुराण, इतिहास और लोकाख्यानों में निहित उच्च आदर्श, प्रणय और लोक मंगल की भावभूमि को समाहित करता आ रहा है। समाज में व्याप्त विसंगतियों और विद्रूपताओं के विरुद्ध माच के खेलों ने लोक के अंदाज में तीखा प्रतिकार किया है। आधुनिक रंगमंच पर भी माच शैली के साथ प्रयोग सामने आ रहे हैं। यह लोकविधा अपनी प्रासंगिकता बरकरार रखे हुए है। == माच:उद्गम और विकास == माच की उत्सभूमि [[शिप्रा]] तट स्थित पुरातन नगरी [[उज्जैन]] मानी जाती है। लगभग दो सौ से अधिक वर्षों से माच मालवा का प्रमुख लोकनाट्य बना हुआ है। इसके उद्भव और विकास में मालवा की अनेक लोकानुरंजक कला प्रवृत्तियों का योगदान रहा है। मालवा क्षेत्र में प्रचलित गरबी गीत, ढारा-ढारी के खेल, तुर्रा कलंगी, नकल-स्वांग की प्रवृत्ति, गम्मत, हाजरात विद्या आदि को माच के उद्भव एवं विकास में महत्त्वपूर्ण मानने वालों में डा. शिवकुमार मधुर एवं प्रो. [[शैलेंद्रकुमार शर्मा]] के प्रमुख नाम हैं। मालवा के इन लोक कला रूपों में अन्तर्निहित तत्त्वों जैसे-नृत्य, गान एवं अभिनय, आध्यात्मिकता, नकल-स्वांग प्रवृत्ति, निर्गुणी भक्ति के तत्त्व, पुरुषों द्वारा स्त्री पात्रों की भूमिका सहित अनेक रंग व्यवहार आदि माच में आज भी मौजूद हैं। डा. मधुर के अनुसार- ढारा-ढारी के खेलों से अभिनय, गर्बा-उत्सव से संगीत, तुर्राकलंगी से काव्य-गायन और स्वांग-नकल प्रदर्शनों से अभिनय, हास-परिहास, चुटीले व्यंग्य एवं जनमनोरंजन के तत्त्व जुटाकर माचकारों ने इस नई रंग शैली को पनपाया। [[राजस्थान]] में प्रचलित [[लोकनाट्य ख्याल]] का प्रभाव भी माच के खेलों में दिखाई देता है। इसीलिए प्रसिद्ध इतिहासज्ञ डा. [[रघुवीरसिंह]] ने ख्यालों को माचों का जनक कहा है। माच की शैली के आरम्भकर्ता गुरु गोपालजी को माना जाता है, जो मूलतः राजस्थान के रहने वाले थे और बाद में मालवा में बस गए थे। ऐसा माना जाता है कि गुरु गोपाल जी ने मालवा क्षेत्र में राजस्थान के ख्याल जैसा कोई नाट्य रूप न पाकर स्थानीय संगीत और लोककला रूपों के समावेश से माच की शुरूआत की, जो परम्परा से क्रमशः परिष्कृत, संरक्षित और संवर्धित होता गया। == भारतीय लोक नाट्य परम्परा और माच == भारत की समृद्ध नाट्य परम्परा की जीवंतता और निरंतरता को आधार देने में सर्वाधिक महत्वपूर्ण योगदान लोक-नाट्यों का ही रहा है। लोकमानस की अभिव्यंजना के लिए उपलब्ध विविध माध्यमों में से लोक-नाट्य ही अपनी तीव्र रसवत्ता और सहज सम्प्रेषणीयता के भाषागत अन्तर के बावजूद एक अन्तः सूत्र में जुड़े दिखाई देते है। लोकमानस की स्वाभाविक अभिव्यक्ति इन सारे लोक-नाट्य रूपों को एकसूत्र में जोड़ती दिखाई देती है। यह स्वाभाविक उनकी जटिल बौद्धिकता से विहीन भावात्मकता से उपजती है, जो कथानक, संवाद, गीत-संगीत, नृत्य, प्रदर्शन-शैली, रंग-शिल्प, भाषा आदि सभी स्तरों पर स्पष्टतः दृष्टिगोचर होती है। इस दृष्टि से मालवा क्षेत्रा का लोक-नाट्य रूप माच भारत के अन्य लोक नाट्यों रूपों से अलग नहीं है। उसमें भी वहीं लोकरंजता के अनुकूल संगीत, नृत्यमूलक अभिनय एवं प्रदर्शन के तत्त्व, धार्मिकता के साथ ही सामाजिक, राजनैतिक, लोककथामूलक और प्रेमाख्यानपरक कथानकों की बहुलता तथा शृंगार, वीर, करुण और हास्य रसमूलक अतिरंजित भावप्रवणता और तल्लीनता मौजूद है, जो भारत के अन्य लोकनाट्य रूपों जैसे [[नौटंकी]], [[ख़याल|ख्याल]],[[भवई]], [[तमाशा]], [[करियाला]] आदि में मिलते हैं। वस्तुतः इन सभी की सौन्दर्य दृष्टि संस्कृत नाटकों की भांति रसमूलक ही है। इसी तरह इन लोकनाट्य रूपों में वैयक्तिक संघर्ष के स्थान पर व्यक्ति एवं समूह के अन्तः सम्बन्धों की पहचान तथा जीवन की अनेक स्थितियों से गुजरकर एक तरह के संतुलन की दशा  में दर्शकों को ले जाने की प्रवृत्ति मौजूद है, जिसमें कहीं लोकमंगल की सिद्धि होती है तो कहीं कारुणिक अन्त के बावजूद लोकादर्श की स्थापना। माच के प्रवर्तक गुरु गोपालजी (1773-1842 ई.) से लेकर आज तक सृजनरत माचकारों की एक दीर्घ परंपरा है जिन्होंने माच के लगभग डेढ़ सौ खेलों का प्रणयन किया है। बीसवीं शताब्दी के शुरूआती दशकों में माच ही मालवा का प्रतिनिधि रंगमंच था जिसके प्रदर्शनों में बड़ी संख्या में दर्शक शामिल होते थे। यद्यपि पिछली शताब्दी के ढलते-ढलते माच की लोकप्रियता एवं प्रदर्शनों में कुछ कमी आई है फिर भी इसके संरक्षण  विस्तार और नवाचारी प्रयोगों द्वारा माच गुरुओं ने इसे आज जीवंत बनाए रखा है।<ref name=":0">1. मालवा का लोक नाट्य माच और अन्य विधाएँ, अंकुर मंच, उज्जैन , प्रथम संस्करण, 2008 ई.</ref> प्रो शैलेन्द्रकुमार शर्मा (प्रोफेसर एवं विभागाध्यक्ष, हिंदी अध्ययनशाला, कुलानुशासक, विक्रम विश्वविद्यालय, उज्जैन (म.प्र.) === प्रमुख खेल और प्रस्तुतियाँ === माच परंपरा के अंतर्गत लगभग डेढ़ सौ खेलों (नाटकों) की रचना की गई है। इनमें प्रमुख रूप से निम्नलिखित खेल शामिल हैं: * '''[[राजा हरिश्चंद्र]]''' * '''गोपीचंद''' * '''प्रहलाद चरित्र''' == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश की संस्कृति]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के लोक नाट्य]] [[श्रेणी:मालवा]] syfkmjp9l1y6fhaiswp8a5ygomckwg4 6595646 6595641 2026-08-05T05:56:43Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 छोटा सा सुधार किया। 6595646 wikitext text/x-wiki '''माच''' (या '''माच कला''') (अंग्रेज़ी: Mach) [[मालवा]] का प्रमुख लोक नाट्य रूप है। लोक मानस के प्रभावी मंच माच को [[उज्जैन]] में जन्म मिला है। माच शब्द का सम्बन्ध [[संस्कृत]] मूल मंच से है। इस मंच शब्द के [[मालवी]] में अनेक क्षेत्रों में प्रचलित परिवर्तित रूप मिलते हैं। उदाहणार्थ- माचा, मचली, माचली, माच, मचैली, मचान जैसे कई शब्दों का आशय मंच के समानार्थी भाव बोध को ही व्यक्त करता है। माच गुरु [[सिद्धेश्वर सेन]] माच की व्युत्पत्ति के पीछे सम्भावना व्यक्त करते हैं कि माच के प्रवर्तक गुरु गोपालजी ने सम्भवतः कृषि की रक्षा के लिए पेड़ पर बने मचान को देखा होगा, जिस पर चढ़कर स्त्री या पुरुष आवाज आदि के माध्यम से नुकसान पहुँचाने वाले पशु-पक्षियों से खेत की रक्षा करते हैं। गुरु गोपालजी ने मचान शब्द को ध्यान में रखा होगा और फिर नाट्य-प्रदर्शन के ऊँचे स्थान (मंच) से उसी मचान की आकृति एवं रूप साम्य के आधार पर अपने मंच का नाम माच दे दिया होगा। कालान्तर में यही नाम प्रचलित हो गया। वस्तुतः माच के मंच और मचान में पर्याप्त साम्य रहा है। पुराने दौर में माच का मंच इतना अधिक ऊँचा बनाया जाता था कि उसके नीचे से बैलगाड़ी भी गुजर जाती थी। इन दिनों मंच की ऊँचाई प्रायः सामान्य ही रहती है।<ref name=":0" /> भारतीय लोगों और समुदायों का हो रहा है, उससे कम लोक-भाषा और लोक-साहित्य का नहीं हो रहा है। घर-आँगन की बोलियाँ अपने ही परिवेश में पराई होने का दर्द झेल रही हैं। इस दिशा में लोकभाषा, साहित्य और संस्कृतिप्रेमियों के समग्र प्रयासों की दरकार है। प्रो [[शैलेंद्रकुमार शर्मा]] के अनुसार भारत के हृदय अंचल मालवा ने तो एक तरह से समूची भारतीय संस्कृति को गागर में सागर की तरह समाया हुआ है। मालवा की परम्पराएँ समूचे भारत से प्रभावित हुई हैं और पूरे भारत को मालवा की संस्कृति ने किसी न किसी रूप में प्रभावित किया है। [[मालवा]] भारत का हृदय अंचल है तो इसकी सांस्कृतिक राजधानी है [[उज्जैन]]। उज्जैन कला के अधिष्ठाता [[शिव]] और सर्व-कला-रत्न [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]] की नगरी है। इसी नगरी को लोक नाट्य माच के जन्म का श्रेय जाता है। आज का मालवा सम्पूर्ण पश्चिमी [[मध्य प्रदेश]] और उसके साथ सीमावर्ती पूर्वी [[राजस्थान]] के कुछ जिलों तक विस्तार लिए हुए है, जहाँ [[मालवी]] और उसकी उपबोलियों का प्रयोग होता है।<ref>{{cite book|first1=शैलेंद्रकुमार|last1=शर्मा|title=मालवा का लोक नाट्य [[माच]] और अन्य विधाएँ|date=2008|publisher=अंकुर मंच|location=उज्जैन|pages=6-18}}</ref> इसकी सीमा रेखा के संबंध में एक पारम्परिक दोहा प्रचलित है जिसके अनुसार [[चम्बल नदी|चम्बल]], [[बेतवा नदी|बेतवा]] और [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] नदियों से घिरे भू-भाग को मालवा की सीमा मानना चाहिए- इत चम्बल उत बेतवा मालव सीम सुजान। दक्षिण दिसि है नर्मदा यह पूरी पहचान।।<ref>2. प्रो शैलेंद्रकुमार शर्मा: मालवी भाषा और साहित्य, मध्य प्रदेश हिंदी ग्रन्थ अकादमी, भोपाल, 2010 ई.</ref> मालवा का लोक-साहित्य की दृष्टि से अत्यंत समृद्ध है। यहाँ का लोकमानस शताब्दी-दर-शताब्दी कथा-वार्ता, गाथा, गीत, नाट्य, पहेली, लोकोक्ति आदि के माध्यम से अभिव्यक्ति पाता आ रहा है। जीवन का ऐसा कोई प्रसंग नहीं है, जब मालवा के लोग अपने हर्ष-उल्लास, सुख-दुःख को दर्ज करने के लिये लोक-साहित्य का सहारा न लेता हो। भारतीय लोक-नाट्य परम्परा में मालवा के माच का विशिष्ट स्थान है। मालवा क्षेत्र का प्रतिनिधि लोक नाट्य माच है, जो अपनी सुदीर्घ परम्परा के साथ आज भी लोक मानस का प्रभावी मंच बना हुआ हैं। मालवा के लोकगीतों, लोक-कथाओं, लोक- नृत्य रूपों और लोक-संगीत के समावेश से समृद्ध माच सम्पूर्ण नाट्य पूर्ण रंगमंच (Total Theatre) की सम्भावनाओं को मूर्त करता है। लोकमानस की सहज अभिव्यंजना और लोक रंग व्यवहारों की सरल रेखीय अनायासता से उपजा यह लोकनाट्य लोकरंजन और लोक मंगल के प्रभावी माध्यम के रूप में स्थापित है। माच [[मालवा]] - [[राजस्थान]] के व्यापक जनसमुदाय को आन्दोलित करता आ रहा है। माच शब्द संस्कृत के मंच शब्द का ही परिवर्तित रूप है। माच के नाटकों को खेल कहा जाता है, जो मुक्ताकाशी रंगमंच पर प्रस्तुत किए जाते हैं। संगीत, नृत्य, पाठ, अभिनय और बोलों  की अन्तः क्रिया माच को एक सम्पूर्ण नाट्य या यूँ कहें टोटल थियेटर का रूप दे देती है। माच के खेलों में सामाजिक सद्भाव, परस्पर प्रेम और सहज लोक जीवन के दर्शन होते हैं। माच के दर्शकों में भी एक खास ढंग की रसिकता देखी जा सकती है। इसके दर्शक महज दर्शक नहीं होते, मंच व्यापार में उनकी आपसदारी भी होती है। == माच की परम्परा == माच के क्षेत्र में उज्जैन में अनेक घराने बने, जिन्होंने अपने-अपने ढंग से माच को नई ऊर्जा, नई गति दी। गुरु गोपाल जी, गुरु बालमुकुन्दजी, भागीरथ पटेल, गुरु रामकिशन जी, गुरु राधाकिशनजी, उस्ताद कालूराम जी, पं. ओमप्रकाश शर्मा, सिद्धेश्वर सेन, फकीरचंद जी, चुन्नीलाल जी, अनिल पांचाल आदि का माच के खेलों के सृजन और मंचन की परम्परा को आगे बढ़ाने में अविस्मरणीय योगदान रहा है। माच परम्परा को गुरु भैरवलालजी, शिवजीराम, श्यामदास चक्रधारी आदि ने भी आगे बढ़ाया। माच के विभिन्न गुरुओं के बीच नये-नये माच के निर्माण एवं प्रदर्शन की स्वस्थ प्रतिस्पर्धा रहती थी। विभिन्न माच गुरुओं द्वारा मालवी में रचे गए लगभग सवा सौ अधिक माच के खेल मिलते हैं, जिन्हें डा. मधुर ने सुविधा की दृष्टि से चार भागों में बाँटा है - धार्मिक और पौराणिक कथानक,  शौर्य कथाएँ, प्रेमाख्यान और सामाजिक कथानक। इन सभी प्रकार के खेलों में जीवन की विभिन्न पहलुओं की अभिव्यक्ति के साथ ही कहीं मानव मन की सुकोमल भावनाओं के रागात्मक सन्दर्भों को व्यक्त किया गया है,तो कहीं साहसी और वीर चरित्रों को, कहीं आध्यात्मिकता की अभिव्यंजना है,तो कहीं सामयिक समस्याओं से टकराने की कोशिश। विविधायामी जीवन सन्दर्भों की अभिव्यक्ति के साथ ही उच्चतम मूल्यों की सिद्धि माच की केन्द्रीय प्रवृत्ति रही है, जो कहीं पौराणिक तो कहीं ऐतिहासिक, कहीं लोक-प्रसिद्ध तो कहीं काल्पनिक चरित्रों के माध्यम से मूर्त होती है। मालवा का माच पुराण, इतिहास और लोकाख्यानों में निहित उच्च आदर्श, प्रणय और लोक मंगल की भावभूमि को समाहित करता आ रहा है। समाज में व्याप्त विसंगतियों और विद्रूपताओं के विरुद्ध माच के खेलों ने लोक के अंदाज में तीखा प्रतिकार किया है। आधुनिक रंगमंच पर भी माच शैली के साथ प्रयोग सामने आ रहे हैं। यह लोकविधा अपनी प्रासंगिकता बरकरार रखे हुए है। == माच:उद्गम और विकास == माच की उत्सभूमि [[शिप्रा]] तट स्थित पुरातन नगरी [[उज्जैन]] मानी जाती है। लगभग दो सौ से अधिक वर्षों से माच मालवा का प्रमुख लोकनाट्य बना हुआ है। इसके उद्भव और विकास में मालवा की अनेक लोकानुरंजक कला प्रवृत्तियों का योगदान रहा है। मालवा क्षेत्र में प्रचलित गरबी गीत, ढारा-ढारी के खेल, तुर्रा कलंगी, नकल-स्वांग की प्रवृत्ति, गम्मत, हाजरात विद्या आदि को माच के उद्भव एवं विकास में महत्त्वपूर्ण मानने वालों में डा. शिवकुमार मधुर एवं प्रो. [[शैलेंद्रकुमार शर्मा]] के प्रमुख नाम हैं। मालवा के इन लोक कला रूपों में अन्तर्निहित तत्त्वों जैसे-नृत्य, गान एवं अभिनय, आध्यात्मिकता, नकल-स्वांग प्रवृत्ति, निर्गुणी भक्ति के तत्त्व, पुरुषों द्वारा स्त्री पात्रों की भूमिका सहित अनेक रंग व्यवहार आदि माच में आज भी मौजूद हैं। डा. मधुर के अनुसार- ढारा-ढारी के खेलों से अभिनय, गर्बा-उत्सव से संगीत, तुर्राकलंगी से काव्य-गायन और स्वांग-नकल प्रदर्शनों से अभिनय, हास-परिहास, चुटीले व्यंग्य एवं जनमनोरंजन के तत्त्व जुटाकर माचकारों ने इस नई रंग शैली को पनपाया। [[राजस्थान]] में प्रचलित [[लोकनाट्य ख्याल]] का प्रभाव भी माच के खेलों में दिखाई देता है। इसीलिए प्रसिद्ध इतिहासज्ञ डा. [[रघुवीरसिंह]] ने ख्यालों को माचों का जनक कहा है। माच की शैली के आरम्भकर्ता गुरु गोपालजी को माना जाता है, जो मूलतः राजस्थान के रहने वाले थे और बाद में मालवा में बस गए थे। ऐसा माना जाता है कि गुरु गोपाल जी ने मालवा क्षेत्र में राजस्थान के ख्याल जैसा कोई नाट्य रूप न पाकर स्थानीय संगीत और लोककला रूपों के समावेश से माच की शुरूआत की, जो परम्परा से क्रमशः परिष्कृत, संरक्षित और संवर्धित होता गया। == भारतीय लोक नाट्य परम्परा और माच == भारत की समृद्ध नाट्य परम्परा की जीवंतता और निरंतरता को आधार देने में सर्वाधिक महत्वपूर्ण योगदान लोक-नाट्यों का ही रहा है। लोकमानस की अभिव्यंजना के लिए उपलब्ध विविध माध्यमों में से लोक-नाट्य ही अपनी तीव्र रसवत्ता और सहज सम्प्रेषणीयता के भाषागत अन्तर के बावजूद एक अन्तः सूत्र में जुड़े दिखाई देते है। लोकमानस की स्वाभाविक अभिव्यक्ति इन सारे लोक-नाट्य रूपों को एकसूत्र में जोड़ती दिखाई देती है। यह स्वाभाविक उनकी जटिल बौद्धिकता से विहीन भावात्मकता से उपजती है, जो कथानक, संवाद, गीत-संगीत, नृत्य, प्रदर्शन-शैली, रंग-शिल्प, भाषा आदि सभी स्तरों पर स्पष्टतः दृष्टिगोचर होती है। इस दृष्टि से मालवा क्षेत्रा का लोक-नाट्य रूप माच भारत के अन्य लोक नाट्यों रूपों से अलग नहीं है। उसमें भी वहीं लोकरंजता के अनुकूल संगीत, नृत्यमूलक अभिनय एवं प्रदर्शन के तत्त्व, धार्मिकता के साथ ही सामाजिक, राजनैतिक, लोककथामूलक और प्रेमाख्यानपरक कथानकों की बहुलता तथा शृंगार, वीर, करुण और हास्य रसमूलक अतिरंजित भावप्रवणता और तल्लीनता मौजूद है, जो भारत के अन्य लोकनाट्य रूपों जैसे [[नौटंकी]], [[ख़याल|ख्याल]],[[भवई]], [[तमाशा]], [[करियाला]] आदि में मिलते हैं। वस्तुतः इन सभी की सौन्दर्य दृष्टि संस्कृत नाटकों की भांति रसमूलक ही है। इसी तरह इन लोकनाट्य रूपों में वैयक्तिक संघर्ष के स्थान पर व्यक्ति एवं समूह के अन्तः सम्बन्धों की पहचान तथा जीवन की अनेक स्थितियों से गुजरकर एक तरह के संतुलन की दशा  में दर्शकों को ले जाने की प्रवृत्ति मौजूद है, जिसमें कहीं लोकमंगल की सिद्धि होती है तो कहीं कारुणिक अन्त के बावजूद लोकादर्श की स्थापना। माच के प्रवर्तक गुरु गोपालजी (1773-1842 ई.) से लेकर आज तक सृजनरत माचकारों की एक दीर्घ परंपरा है जिन्होंने माच के लगभग डेढ़ सौ खेलों का प्रणयन किया है। बीसवीं शताब्दी के शुरूआती दशकों में माच ही मालवा का प्रतिनिधि रंगमंच था जिसके प्रदर्शनों में बड़ी संख्या में दर्शक शामिल होते थे। यद्यपि पिछली शताब्दी के ढलते-ढलते माच की लोकप्रियता एवं प्रदर्शनों में कुछ कमी आई है फिर भी इसके संरक्षण  विस्तार और नवाचारी प्रयोगों द्वारा माच गुरुओं ने इसे आज जीवंत बनाए रखा है।<ref name=":0">1. मालवा का लोक नाट्य माच और अन्य विधाएँ, अंकुर मंच, उज्जैन , प्रथम संस्करण, 2008 ई.</ref> प्रो शैलेन्द्रकुमार शर्मा (प्रोफेसर एवं विभागाध्यक्ष, हिंदी अध्ययनशाला, कुलानुशासक, विक्रम विश्वविद्यालय, उज्जैन (म.प्र.) === प्रमुख खेल और प्रस्तुतियाँ === माच परंपरा के अंतर्गत लगभग डेढ़ सौ खेलों (नाटकों) की रचना की गई है। इनमें प्रमुख रूप से निम्नलिखित खेल शामिल हैं: * '''[[राजा हरिश्चंद्र]]''' * '''गोपीचंद''' * '''प्रहलाद चरित्र''' == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश की संस्कृति]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के लोक नाट्य]] [[श्रेणी:मालवा]] 8jq1axu48lp8dpxtit4adbhnwhcgkzd अंगुलि चालन 0 766758 6595590 6582182 2026-08-05T01:30:57Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595590 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Wiki-fingering.png|thumb|अंगुलि चालन का एक चित्रणात्मक निरूपण]] अंगुलियों या हाथ का प्रयोग करके [[योनि]] या [[गुदा]] को [[यौन उत्तेजना|कामोत्तेजित]] करने की क्रिया को '''अंगुलि चालन''' (अंग्रेज़ी: Fingering) कहा जाता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=HahZAAAAYAAJ&redir_esc=y|title=Human Sexuality in a World of Diversity|last=Rathus|first=Spencer A.|last2=Nevid|first2=Jeffrey S.|last3=Fichner-Rathus|first3=Lois|date=2005|publisher=Pearson Allyn and Bacon|isbn=978-0-205-43931-7|language=en}}</ref> == तकनीक और प्रक्रिया == इस प्रक्रिया में योनि या गुदा को उँगलियों से सहलाकर या अंदर प्रविष्ट कर यौन उत्तेजना प्रदान की जाती है। यह क्रिया स्वयं पर ([[हस्तमैथुन]] के रूप में) या किसी साथी द्वारा की जा सकती है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=isIaCgAAQBAJ&dq=%E2%80%9Cmanual+stimulation%E2%80%9D+%E2%80%9Cvulva%E2%80%9D&pg=PT285&redir_esc=y|title=Our Sexuality|last=Crooks|first=Robert L.|last2=Baur|first2=Karla|date=2016-01-01|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-305-88742-8|language=en}}</ref> [[चित्र:Solo fingering.jpg|thumb|जी-स्पॉट को उत्तेजित करने की तकनीक|बाएँ]] योनि में अंगुलि चालन का एक मुख्य उद्देश्य अक्सर '[[जी स्पॉट|जी-स्पॉट]]' नामक संवेदनशील क्षेत्र को उत्तेजित करना होता है। शारीरिक संरचना के अनुसार, जी-स्पॉट योनि की अग्र दीवार पर लगभग 5 से 8 सेंटीमीटर (2 से 3 इंच) भीतर, [[नाभि]] की दिशा में स्थित होता है।<ref>{{Cite journal|last=Pan|first=Shu|last2=Leung|first2=Cynthia|last3=Shah|first3=Jaimin|last4=Kilchevsky|first4=Amichai|date=|title=Clinical anatomy of the G‐spot|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ca.22523|journal=Clinical Anatomy|language=en|volume=28|issue=3|pages=363–367|doi=10.1002/ca.22523|issn=0897-3806}}</ref> इसे इसकी थोड़ी खुरदरी और उभारदार बनावट से पहचाना जा सकता है, जो आसपास की योनि भित्ति की तुलना में अलग होती है। यौन विशेषज्ञों के अनुसार, इस प्रक्रिया में एक विशिष्ट मुद्रा काफी प्रभावी मानी जाती है जिसे 'कम हियर' या 'पास बुलाने' का इशारा कहा जाता है। इस तकनीक में हथेली को ऊपर की ओर (जघन अस्थि की दिशा में) रखते हुए तर्जनी और [[मध्यमा|मध्यमा उंगली]] का उपयोग किया जाता है और उँगलियों को भीतर की ओर मोड़ा जाता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=KE7ADwAAQBAJ&pg=PT261&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Great Relationships and Sex Education: 200+ Activities for Educators Working with Young People|last=Hoyle|first=Alice|last2=McGeeney|first2=Ester|date=2019-11-26|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-18825-8|language=en}}</ref> == सुरक्षा और वैधानिक स्थिति == चिकित्सीय दृष्टिकोण से, अंगुलि चालन को आमतौर पर 'सुरक्षित यौन क्रिया' की श्रेणी में रखा जाता है, बशर्ते हाथ साफ़ हों और [[नाखून|नाख़ून]] छोटे हों ताकि किसी प्रकार का [[संक्रमण]] या खरोंच न लगे। बिना सहमति के किसी भी प्रकार के [[यौन प्रवेश]] को कानूनन अपराध माना जाता है, हालांकि इसका वर्गीकरण अलग-अलग देशों के अधिकार क्षेत्र पर निर्भर करता है। उदाहरण के लिए, [[ऑस्ट्रेलिया]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में बिना सहमति के योनि या गुदा में अंगुलि प्रवेश को '[[बलात्कार]]' की श्रेणी में रखा जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://theconversation.com/rape-sexual-assault-and-sexual-harassment-whats-the-difference-93411|title=Rape, sexual assault and sexual harassment: what’s the difference?|last=Henry|first=Nicola|date=2018-03-27|website=The Conversation|language=en-US|access-date=2026-06-14}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.justice.gov/archives/opa/blog/updated-definition-rape|title=An Updated Definition of Rape|date=2012-01-06|access-date=2026-06-14|language=en}}</ref> इसके विपरीत, [[स्कॉट्लैण्ड|स्कॉटलैंड]] जैसे कुछ क्षेत्रों में 'बलात्कार' शब्द का प्रयोग केवल [[शिश्न|लिंग]] द्वारा प्रवेश के लिए किया जाता है, जबकि उंगली से किए गए प्रवेश को "भेदक यौन हमला" माना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.rapecrisisscotland.org.uk/help-facts/|title=Facts about sexual violence|website=Rape Crisis Scotland|access-date=2026-06-14|archive-date=28 नवंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128105913/https://www.rapecrisisscotland.org.uk/help-facts/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://victimsupport.scot/information-support/crime-information/crime-types/rape-and-sexual-assault/|title=Rape and sexual assault {{!}} Victim Support Scotland|work=Victim Support Scotland|access-date=2026-06-14|language=en-GB|archive-date=27 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227072722/https://victimsupport.scot/information-support/crime-information/crime-types/rape-and-sexual-assault/|url-status=dead}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[योनि मुखमैथुन (कनलिंगगस)|योनि मुखमैथुन]] * [[फिस्टिंग]] * [[मुखमैथुन]] == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:काम]] [[श्रेणी:यौनाचार]] korffzngd8bdq1pgauy23qu6k3iqpcb अरविन्द सिंह मेवाड़ 0 773286 6595664 6390736 2026-08-05T07:41:31Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595664 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = अरविंद सिंह मेवाड़ | image = Maharana of Udaipur Arvind Singh Mewar.jpg | caption = महाराणा अरविन्द सिंह जून २०१३ में किसी राजकुमारी की शादी में | birth_date = {{birth date|1944|12|13|df=y}} | birth_place =उदयपुर के [[सिटी पैलेस, उदयपुर|सिटी पैलेस]] में | residence = [[सिटी पैलेस, उदयपुर|सिटी पैलेस]] | organization =एचआरएच ग्रुप ऑफ़ होटल्स | title = [[मेवाड़ राजवंश]] के ७६वें संरक्षक | religion = [[हिन्दू]] | spouse = कच्छ की राजकुमारी विजयराज | children = श्री लक्ष्यराज सिंह जी , | parents = मेवाड़ के भगवत सिंह | website = [http://www.arvindsinghmewar.com arvindsinghmewar.com] | spouse(s) = }}{{मेवाड़ी राणा}} ''' अरविन्द सिंह मेवाड़''' (जन्म १३ दिसम्बर १९४४ - मृत्यु १६ मार्च २०२५) [[मेवाड़ राजवंश]] के ७६वें संरक्षक है जिनका जन्म [[उदयपुर]] के [[सिटी पैलेस, उदयपुर|सिटी पैलेस]] में हुआ था ,ये महाराणा शासक तो नहीं है पर संरक्षक है। <ref>{{Cite web |url=http://www.mewarindia.com/ency/arj.html |title=The Mewar Encyclopaedia |access-date=7 जनवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080808113152/http://www.mewarindia.com/ency/arj.html |archive-date=8 अगस्त 2008 |url-status=dead }}</ref> ये भगवत सिंह के दूसरे पुत्र तथा [[महेंद्र सिंह मेवाड़]] के भाई है। ''' अरविन्द सिंह मेवाड़''' का 80 साल की उम्र में 17 मार्च 2025 को निधन हुआ।।<ref>{{Cite web |url=https://www.niharikatimes.com/former-udaipur-royal-family-member-arvind-singh-mewar-passed-away |title=उदयपुर के पूर्व राजपरिवार के सदस्य: अरविंद सिंह मेवाड़ का निधन |3= |date=17 मार्च 2025 |accessdate=2 अप्रैल 2025 |url-status=dead |archive-date=5 जून 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250605192248/https://www.niharikatimes.com/former-udaipur-royal-family-member-arvind-singh-mewar-passed-away }}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} {{उदयपुर}} [[श्रेणी:उदयपुर के लोग]] [[श्रेणी:1944 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२०२५ में निधन]] h0si3cswyab7r5o5a4h0kq7ecjuy5ma स्वरूप सागर झील 0 773914 6595527 6550151 2026-08-04T16:24:53Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595527 wikitext text/x-wiki {{Infobox lake | name = स्वरूप सागर झील | image = | caption = स्वरूप सागर झील का दृश्य | location = उदयपुर, राजस्थान, भारत | type = कृत्रिम झील | inflow = फतेह सागर झील | outflow = पिछोला झील | basin_countries = भारत | cities = उदयपुर }} '''स्वरूप सागर झील''' राजस्थान के [[उदयपुर]] शहर में स्थित एक प्रसिद्ध कृत्रिम झील है। इसका निर्माण मेवाड़ के महाराणा स्वरूप सिंह द्वारा कराया गया था, जिनके नाम पर इस झील का नाम रखा गया। यह झील उदयपुर की प्रसिद्ध झील प्रणाली का महत्वपूर्ण हिस्सा है और [[फतेह सागर झील]] तथा [[पिछोला झील]] को जोड़ने का कार्य करती है।<ref>{{cite web |url=https://udaipur.nic.in/tourist-place/swaroop-sagar/ |title=Swaroop Sagar |publisher=उदयपुर जिला प्रशासन |access-date=9 May 2026 }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.tourmyindia.com/states/rajasthan/swaroop-sagar-lake.html |title=Swaroop Sagar Lake |publisher=Tour My India |access-date=9 May 2026 }}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.nativeplanet.com/udaipur/attractions/swaroop-sagar-lake/ |title=Swaroop Sagar Lake, Udaipur |publisher=Native Planet |access-date=9 May 2026 }}</ref> == इतिहास == स्वरूप सागर झील का निर्माण 19वीं शताब्दी में महाराणा स्वरूप सिंह ने करवाया था। इस झील का मुख्य उद्देश्य उदयपुर शहर की जल व्यवस्था को मजबूत करना और आसपास की झीलों के जल स्तर को नियंत्रित करना था। यह झील मेवाड़ राज्य की जल संरक्षण प्रणाली का एक महत्वपूर्ण भाग मानी जाती है। == भौगोलिक स्थिति == यह झील राजस्थान के उदयपुर शहर के मध्य भाग में स्थित है। स्वरूप सागर झील, फतेह सागर झील से जल प्राप्त करती है और आगे चलकर पिछोला झील से जुड़ती है। इस कारण यह उदयपुर की झीलों के बीच जल संतुलन बनाए रखने में सहायक है। == पर्यटन == स्वरूप सागर झील उदयपुर के प्रमुख पर्यटन स्थलों में से एक है। झील के आसपास का प्राकृतिक वातावरण और शांत दृश्य पर्यटकों को आकर्षित करता है। यहाँ से सूर्यास्त का दृश्य विशेष रूप से लोकप्रिय है। झील के निकट स्थित प्रमुख दर्शनीय स्थल: * [[सिटी पैलेस, उदयपुर]] * [[जगदीश मंदिर]] * [[पिछोला झील]] * [[फतेह सागर झील]] == महत्व == स्वरूप सागर झील उदयपुर की जल आपूर्ति और पर्यावरणीय संतुलन के लिए महत्वपूर्ण मानी जाती है। यह झील शहर की ऐतिहासिक जल प्रबंधन प्रणाली का एक उत्कृष्ट उदाहरण है। == यह भी देखें == * [[फतेह सागर झील]] * [[पिछोला झील]] * [[उदयपुर]] == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{उदयपुर}} [[श्रेणी:उदयपुर की झीलें]] [[श्रेणी:राजस्थान की झीलें]] [[श्रेणी:भारत की कृत्रिम झीलें]] [[श्रेणी:झीलें]] [[श्रेणी:उदयपुर के पर्यटन स्थल]] nootm23mmr1hxfhqfcuk3wnjnxg0ft0 अर्चना देवधर 0 808416 6595750 4815445 2026-08-05T11:21:28Z अमर तिवारी 932885 6595750 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=<span lang="hi">अर्चना देवधर</span>|native_name=<span style="color: rgb(33, 33, 33); font-family: arial, sans-serif; font-size: 16px; white-space: pre-wrap;">मराठी: </span><span style="color: rgb(33, 33, 33); font-family: inherit; font-size: 16px; white-space: pre-wrap;">अर्चना देवधर</span><div><span style="display: none;"> </span><span lang="mr" style="display: none;">अर्चना देवधर</span></div>|native_name_lang=<br>|birth_date=<div><span style="color: rgb(33, 33, 33); font-family: arial, sans-serif; font-size: 16px; white-space: pre-wrap;">2 फरवरी, 1971 (46 वर्ष)</span></div>|nationality=भारतीय|known for=<div><span style="color: rgb(33, 33, 33); font-family: arial, sans-serif; font-size: 16px; white-space: pre-wrap;">बैडमिंटन</span></div>|known_for=[[बैडमिंटन]]}}'''अर्चना देवधर''' (जन्म 2 फ़रवरी 1971) भारत से एक महिला [[बैडमिंटन]] खिलाड़ी है। == कैरियर == भारतीय राष्ट्रीय [[बैडमिंटन]] चैंपियनशिप में देवधर ने पांच राष्ट्रीय युगल खिताब जीते हैं। <ref>{{cite web|last=Badminton Association of India|first=|authorlink=|title=List of Indian National Championship Winners|work=|publisher=|date=|url=http://www.badmintonindia.org/frmArcChampionship.aspx?id=0|format=|doi=|accessdate=22 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140826115413/http://www.badmintonindia.org/frmArcChampionship.aspx?id=0|archivedate=26 अगस्त 2014|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1971 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय बैडमिंटन]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मराठी लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय महिला बैडमिंटन खिलाड़ी]] fj8cdbsvso752bjfjw35h87zp8wink7 सोमेश्वर द्वितीय 0 810291 6595437 4573397 2026-08-04T12:47:13Z Mundhalia746 934684 6595437 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1068 से 1076 ईस्वी |predecessor=[[सोमेश्वर प्रथम]]|successor=[[विक्रमादित्य ६]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''सोमेश्वर द्वितीय''' (तराज्यकाल  1068 – 1076 ई.), [[सोमेश्वर प्रथम]] का सबसे बड़ा पुत्र तथा [[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य]] राजवंश का शासक था। अपने पिता बाद वह गद्दी पर बैठा। अपने पिता के शासनकाल में वह गडग के आसपास के क्षेत्रों का प्रशासन देखता था। अपने शासनकाल में वह अपने छोटे भाई [[विक्रमादित्य ६|विक्रमादित्य षष्ठ]] से लगातार चुनौती पाता रहा जो अत्यन्त महत्वाकांक्षी था। अन्ततः विक्रमादित्य ने १०७६ ई में उसे पराजित कर शासन अपने हाथ में ले लिया। [[श्रेणी:भारत के शासक]] kvcatd84dv6nfely9z8v353kciobz76 6595508 6595437 2026-08-04T15:37:44Z Mundhalia746 934684 6595508 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1068 से 1076 ईस्वी |predecessor=[[सोमेश्वर प्रथम]]|successor=[[विक्रमादित्य ६]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''सोमेश्वर द्वितीय''' (तराज्यकाल  1068 – 1076 ई.), [[सोमेश्वर प्रथम]] का सबसे बड़ा पुत्र तथा [[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य]] राजवंश का शासक था। अपने पिता बाद वह गद्दी पर बैठा। अपने पिता के शासनकाल में वह गडग के आसपास के क्षेत्रों का प्रशासन देखता था। अपने शासनकाल में वह अपने छोटे भाई [[विक्रमादित्य ६|विक्रमादित्य षष्ठ]] से लगातार चुनौती पाता रहा जो अत्यन्त महत्वाकांक्षी था। अन्ततः विक्रमादित्य ने १०७६ ई में उसे पराजित कर शासन अपने हाथ में ले लिया। [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] aokf3yb0r1d6lwsz7geg85klpfemwez अतिस्वेदलता 0 830822 6595622 6590944 2026-08-05T03:57:09Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595622 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = हाइपरहाइड्रोसिस | synonyms = Polyhidrosis, sudorrhea | image = | caption = | pronounce = | field = [[त्वचाविज्ञान]] | symptoms = | complications = | onset = | duration = | types = | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''अतिस्वेदलता''' (हाइपरहाइड्रोसिस / Hyperhidrosis) एक ऐसी हालत/अवस्था है जिसमें असामान्य रूप से अत्यधिक [[पसीना]] आती है,<ref>{{cite web|url=https://www.thelallantop.com/oddnaari/how-to-treat-hyperhidrosis-that-causes-excessive-sweating-in-hands-and-feet/|title=ठंड के मौसम में भी हथेलियों में पसीना आता है तो आपको ये बीमारियां हो सकती हैं}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thelallantop.com/videos/sehat-what-is-hyperhidrosis-that-causes-excessive-sweating-in-hands-and-feet/|title=सेहत: हाथ-पैर में ज़्यादा पसीना आने का क्या कारण है?}}{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> जो कि शरीर के तापमान के नियमन के लिए जरूरी है।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/LIF-HNB-excessive-sweating-hyperhidrosis-symptoms-treatment-causes-news-hindi-5576298-PHO.html|title=क्या आपको आता है ज्यादा पसीना? हो सकती है ये बीमारी|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605062308/http://www.bhaskar.com/news/LIF-HNB-excessive-sweating-hyperhidrosis-symptoms-treatment-causes-news-hindi-5576298-PHO.html|archive-date=5 जून 2017|url-status=live}}</ref> हाइपरहाइड्रोसिस बीमारी की वजह से हथेलियों और तलवों में अधिक पसीना आने लग जाता है।<ref>{{cite web|url=http://blogs.navbharattimes.indiatimes.com/homoeopathic-blog/there-is-cure-for-over-sweating-in-homeopathy/|title=ज्यादा पसीना आता है? होम्योपैथी में मुमकिन है इलाज|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821125825/http://blogs.navbharattimes.indiatimes.com/homoeopathic-blog/there-is-cure-for-over-sweating-in-homeopathy/|archive-date=21 अगस्त 2017|url-status=dead}}</ref> सामान्‍यतया शरीर से [[पसीना]] आने से शरीर का तापमान नियंत्रित रहता है।<ref>{{cite web|url=https://www.mtatva.com/hi/disease-facts/hyperhydrosis-symptom-and-causes-in-hindi/|title=हाइपरहाइड्रोसिस (अत्यधिक पसीना आना): लक्षण और कारण|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821170558/https://www.mtatva.com/hi/disease-facts/hyperhydrosis-symptom-and-causes-in-hindi/|archive-date=21 अगस्त 2017|url-status=dead}}</ref> लेकिन यदि आप हाइपरहाइड्रोसिस नामक बीमारी से ग्रस्‍त हैं तो सर्दियों में भी आपकी हथेलियों और तलवों से [[पसीना]] आएगा।<ref>{{Cite web |url=http://hindi.webdunia.com/health-care/sweat-in-palm-is-called-hyperhidrosis-116020400021_1.html |title=क्या आपको भी आता है हथेलियों में पसीना |access-date=21 अगस्त 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821173652/http://hindi.webdunia.com/health-care/sweat-in-palm-is-called-hyperhidrosis-116020400021_1.html |archive-date=21 अगस्त 2017 |url-status=dead }}</ref> {{Infobox disease | Name = अतिस्वेदलता (हाइपरहाइड्रोसिस) | Image = Visual scale for the quantification of hyperidrosis.tif | Caption = हाइपरहाइड्रोसिस की मात्रा का निर्धारण करने के लिए चित्रण के आधार पर दृश्यमान पैमाने के साथ नैदानिक ​​रूप से हाइपरहाइड्रोसिस को मापने या मापने के लिए विज़ुअल स्केल, सामान्य से सूखे होने से हाइपरहाइड्रोसिस का सबसे खराब स्तर | Width = 120 | DiseasesDB = 6239 | ICD10 = {{ICD10|R|61||r|50}} | ICD9 = {{ICD9|780.8}} | ICDO = | OMIM = 144110 | OMIM_mult = {{OMIM2|144100}} | MedlinePlus = 007259 | eMedicineSubj = search | eMedicineTopic = Hyperhidrosis | MeSH1 = D006945 }} पसीना हमारे शरीर में मौजूद पसीने की ग्रंथियों से निकलता है।<ref>{{cite web|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/articleshow/667766.cms|title=मुश्किल नहीं है तन की दुर्गंध से पार पाना|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821170243/http://navbharattimes.indiatimes.com/-/articleshow/667766.cms|archive-date=21 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref> इन्हें एक्राइन [[स्वेद-ग्रन्थि]]/पसीना ग्रंथि (Eccrine Sweat Glands) कहते हैं। इंसान के शरीर पर 20 लाख से 40 लाख तक पसीने की ग्रंथियां होती है। ये ग्रंथियां पैर के तलवों , हथेली , मस्तक , गाल और [[काँख]] Armpit में सबसे ज्यादा होती है। इसलिए इन जगहों पर स्वेटिंग ज्यादा होती है। पसीने में 99 % पानी और थोड़ी मात्रा में नमक , प्रोटीन और यूरिया होते हैं। पसीना गंध रहित पानी होता है। ==वर्गीकरण== हाइपरहाइड्रोसिस दो तरह के होते है एक प्राइमरी और दूसरा सेकेंड्री।<ref>{{cite web|url=http://www.khabarindiatv.com/lifestyle/health-if-you-sweat-too-much-you-are-having-haiprhaidrosis-disease-469704|title=सावधान! कहीं आपके हाथों और तलवों से तो नहीं आता ज्यादा पसीना|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821172047/http://www.khabarindiatv.com/lifestyle/health-if-you-sweat-too-much-you-are-having-haiprhaidrosis-disease-469704|archive-date=21 अगस्त 2017|url-status=dead}}</ref> ===फोकल हाइपरहाइड्रोसिस=== जब हाथों, पैरों और [[काँख]] को अत्यधिक [[पसीना]] प्रभावित करता है तो इसे प्राइमरी या फोकल हाइपरहाइड्रोसिस कहते हैं। प्राइमरी हाइपरहाइड्रोसिस के अधिकतर मामलों में कोई कारण नहीं पाया गया, यह पारिवारिक रूप से प्रसारित होता प्रतीत होता है। ===सेकेंडरी हाइपरहाइड्रोसिस=== यदि पसीना किसी अन्य चिकित्सीय स्थिति के कारण आता है तो इसे सेकेंडरी हाइपरहाइड्रोसिस कहते हैं। [[पसीना]] पूरे शरीर में या एक क्षेत्र में हो सकता है। सेकेंडरी हाइपरहाइड्रोसिस उत्पन्न करने वाली स्थितियाँ: *बेचैनी की स्थिति। *कुछ दवाएँ और अनुचित प्रयोग की वस्तुएँ। *ग्लूकोस नियंत्रण के विकार। *ह्रदयरोग *फेफड़ों का रोग *हाइपरथाइरोइडिसम *रजोनिवृत्ति *मेरुदंड में चोट *मस्तिष्क आघात ==हथेली का अत्यधिक पसीनापन(पाल्मोप्लान्टर हाइपरहाइड्रोसिस)== हथेली का अत्यधिक पसीनापन या पाल्मोप्लान्टर हाइपरहाइड्रोसिस ११ साल की उम्र से शुरू होता है और जीवन भर इससे जूझना पड़ता है। हाथों का अत्यधिक पसीनापन ना केवल लज्जा का विषय बन जाता है, बल्कि हमारी गतिविधियों में दखल भी डालता है। ===उपाय=== * नियमित हाथ धोइये: पसीने वाले हाथ खुद नहीं सूखेंगे और उन्हें सूखा रखने के लिए आपको उन्हें सामान्य से अधिक बार धोना पड़ेगा। जैसे ही हाथों का पसीना आपको परेशानी देने लगे, आप उन्हें धो लीजिए और फिर किसी टॉवल या कपड़े से अच्छी तरह से सुखा लीजिये। * हमेशा अपने साथ एक अल्कोहल वाला (एंटीबैक्टीरियल या जीवाणुरोधी नहीं) हैंड सेनिटाइज़र रखें ताकि अगर आपको हाथ धोने के लिए पानी ना मिले तो आप उसका इस्तेमाल कर सकें। थोड़े से अल्कोहल से आपके हाथ, कुछ देर के लिए ही सही, सूखे रहेंगे। * अपने साथ एक रुमाल या पेपर टॉवल रखें ताकि ज़रूरत पड़ने पर आप अपने हाथों को उनसे पोंछ सकें। जब आपको किसी से हाथ मिलाना हो तो पहले उनका इस्तेमाल करें। * हाथों को ठंडा रखें: बहुत से लोग गर्मी में ज़्यादा पसीना छोड़ते हैं, इसीलिए हाथों को ठंडा करना एक सरल और असरदार उपाय है। अपने हाथों को आप फैन या एयर कंडीशनर के सामने फैला के रखें ताकि वे सूखे रहें और पसीना कम बने। * हाथों पर थोड़ा सा पाउडर छिड़क लीजिये: अगर आप घर में हों तो हाथों की नमी को रोकने के लिए उनपर पाउडर लगा के रख सकते हैं जोकी नमी को सोख लेता है। इससे आप आसानी से रोज़मर्रा के काम कर सकेंगे, जैसे कि भार उठाना, रस्सी कूदना या ऐसा कोई काम जिसमें हाथों के पकड़ की ज़रुरत हो। * बेकिंग सोडा या मकई का आटा (कॉर्न स्टार्च।) ===उपचार=== हाइपरहाइड्रोसिस के लिए उपलब्ध कई प्रणालीगत, सामयिक, शल्यचिकित्सक और विद्युत उपचार हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2344132/|title=Hyperhidrosis Medical and Surgical Treatment}}</ref> एंटीहाइड्रल क्रीम हथेलियों और पैरों के लिए हाइपरहाइड्रोसिस के लिए निर्धारित समाधानों में से एक है,<ref>{{cite web|url=https://www.cbc.ca/playersvoice/entry/sean-mccoll-my-hands-my-tools-my-rules|title=Lots of scars, scabs that never heal, short nails, and plenty of calluses.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/sports/olympics/story/2021-08-04/sport-climbing-rocks-hands-importance-tokyo-olympics|title=When it comes to Olympic sport climbing, hands are the ultimate ‘problem’ solvers}}</ref> और प्रति सप्ताह केवल 2 बार लगाने के साथ अच्छी तरह से काम करता है।<ref>{{cite web|url=https://www.ubuy.co.in/product/1WYH8EO-antihydral-cream-sweaty-to-dry-fingers-foot-armpit-against-strong-perspiration-especially-of-feet-ha|title=Antihydral Cream - Sweaty to Dry Fingers, Foot}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> हाइपरहाइड्रोसिस थेरेपी के लिए टॉपिकल एजेंटों में [[फार्मल्डिहाइड]] लोशन, सामयिक एंटीकॉलिनर्जिक्स इत्यादि का उपयोग करते हैं। ये एजेंट केराटिन ([[प्रोटीन]]) को [[विकृतीकरण (जैवरसायन)|विकृतीकरण]] कर पसीने को कम करते हैं, जिससे [[स्वेद-ग्रन्थि]]/पसीना ग्रंथि (Eccrine Sweat Glands) के छिद्रों को बंद करता है। उनके पास एक अल्पकालिक प्रभाव पड़ता है। [[फार्मल्डिहाइड]] को एक संभावित मानव [[कर्कट रोग|कैंसरजन]] के रूप में वर्गीकृत किया जाता है क्योंकि दिन के बाद वर्ष में लगातार इनहेलेशन से , नाक और मस्तिष्क के कैंसर, और संभवतः [[रक्त का कैंसर|रक्त का कैंसर (ल्यूकेमिया)]] हो सकता है।<ref>{{cite web|url=https://www.allure.com/story/keratin-treatments-dangers-benefits|title=6 Things You Need to Know Before Getting a Keratin Treatment|access-date=3 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504010954/https://www.allure.com/story/keratin-treatments-dangers-benefits|archive-date=4 मई 2018|url-status=dead}}</ref> संपर्क संवेदनशीलता बढ़ी है। * '''एन्टीपर्सपिरेंट''' का इस्तेमाल करें: आमतौर पर वे कांख या अंडरआर्म्स पे इस्तेमाल किये जाते हैं, इसीलिए आप उनको हाथों पर लगाने की नहीं सोचते, पर जो रासायनिक तत्त्व अंडरआर्म्स का पसीना रोकते हैं, वे हाथों का भी पसीना रोक सकेंगे। स्वेटगो सॉल्यूशन एक ऐसा एंटीपर्सपिरेंट सॉल्यूशन है, जिसमें सक्रिय तत्व के रूप में एल्यूमीनियम क्लोरोहाइड्रेट और ग्लिसरीन होते हैं। * शांत रहें: चिंता और तनाव से ज़्यादा पसीना छूटता है। ध्यान और [[योग]] इत्यादि की चर्चा कीजिये जिससे की आपका तनाव कम रहे और ज़्यादा पसीना ना छूटे। * '''आइओन्टोफोरेसिस''': इस प्रक्रिया में बिजली का करंट आपकी त्वचा के अंदर दौड़ाया जाता है जिससे कि कुछ समय के लिए पसीना आना बंद हो जाता है। * '''[[बोटुलिनम टॉक्सिन]] इंजेक्शन''': बोटोक्स इंजेक्शन का इस्तेमाल आम तौर पर चेहरे की झुर्रियां हटाने के लिए या होठों को मोटा करने के लिए इस्तेमाल किये जाते हैं, लेकिन इनको पसीना पैदा करने वाली नसों को रोकने के लिए भी इस्तेमाल कर सकते हैं। हालाँकि, इंजेक्शन्स से दर्द हो सकता है और असर अस्थायी होता है। * '''सिम्पैथेक्टोमी''': इस चिकित्सा पद्धति में ऑपरेशन के माध्यम से छाती से एक नस को हटाया जाता है जिससे कि पसीना पैदा करने वाला कोई भी संकेत हाथ की नसों तक जा ना सके; इसका असर स्थायी है।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Surgery-rids-teen-of-sweaty-palms/articleshow/5354004.cms|title=Surgery rids teen of sweaty palms|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928085316/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Surgery-rids-teen-of-sweaty-palms/articleshow/5354004.cms|archive-date=28 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOI&Type=text/html&Path=TOIM/2009/12/19&ID=Ar00103|title=30-min surgery could cure sweaty palms|access-date=15 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821174215/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOI&Type=text%2Fhtml&Path=TOIM%2F2009%2F12%2F19&ID=Ar00103|archive-date=21 अगस्त 2017|url-status=dead}}</ref> यह ऑपरेशन आखिरी विकल्प माना जाता है क्योंकि आधे मामलों में मुआवज़े के तौर पर शरीर के किसी और हिस्से से और भी ज़्यादा पसीना निकलता है। हाथ का पसीना तो चला जायेगा लेकिन आपके पीठ या किसी और हिस्से से और भी पसीना छूटने लगेगा। अगर आप इसी पद्धति का इस्तेमाल करना चाहते हैं तो ऐसे किसी डॉक्टर के पास जाइए जिन्होंने यह ऑपरेशन पहले किया है। ऐसे किसी से यह ऑपरेशन ना करवाएं जोकि इस पद्धति से पूरी तरह से वाकिफ नहीं हैं। ==लक्षण और कारण== *निराशा *उत्तेजना *कुछ भोज्य वस्तुएँ *मोटापा *मौसम की स्थितियाँ == इन्हें भी देखें == * [[स्वेद-ग्रन्थि]] * [[फार्मल्डिहाइड]] * [[विकृतीकरण (जैवरसायन)]] * [[एड्स]] * [[पसीने की बीमारी]] * [[त्वचाविज्ञान]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|colwidth=30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://www.youtube.com/watch?v=GJ9fHS-_Pmc सिम्पैथेक्टोमी] * [https://www.youtube.com/watch?v=ZgN1q8jkUFA कैसे हैं आप ? - हाइपरहाइड्रोसिस] * [https://www.youtube.com/watch?v=A6n6efyhYxs ज़्यादा Sweating यानी पसीना आने की दिक्कत] * [https://web.archive.org/web/20160421130046/https://www.youtube.com/watch?v=7slipVcd8pM हम क्यों पसीना करते हैं] * [https://www.youtube.com/watch?v=ByGGlZDLeSA How Sweat Glands Work] * [https://web.archive.org/web/20180503095622/https://www.youtube.com/watch?v=iSc1m1uKW48 पसीना क्यों मोती शर्ट पीले करता है?] [[श्रेणी:स्वास्थ्य आपदाएँ]] jb4d2tfik5otzc0sels7lw9v6dqy3pe हैदराबाद मेट्रो 0 855256 6595556 6487863 2026-08-04T21:30:46Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595556 wikitext text/x-wiki {{Infobox public transit | name = हैदराबाद मेट्रो<br>{{nobold|హైదరాబాదు మెట్రో<br>Hyderabad Metro}} | native_name = | image = Hyderabad Metro Rail Logo.png | imagesize = 150px | image2 = Hyderabad_metro_2017.jpg | imagesize2 = 300px | caption2 = | owner = [[तेलंगाना सरकार]], [[लार्सन & टूब्रो|एल&टी]] | locale = {{Flagicon|India}} [[हैदराबाद]], [[तेलंगाना]], [[भारत]] | transit_type = [[भूमिगत रेल|त्वरित यातायात]] | lines = 3 (पूरी तरह चालू) <br/> 1 (निर्माणाधीन) | stations = 57 | ridership = 500,000 (जुलाई 2023) <ref name="postcovidlt"/><ref name="hyd221">{{cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/lt-metro-rail-hyderabad-seeks-to-expedite-work-on-corridor-ii/article28199965.ece|title=L&T Metro Rail Hyderabad seeks to expedite work on Corridor II}}</ref> | chief_executive = [[एनवीएस रेड्डी]], <small>MD</small><ref>{{cite news | url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-12-18/news/30529109_1_hyderabad-metro-metro-rail-chennai-metro | work=The Times Of India | title=Metro rail projects: Four new metromen and their challenges | date=18 December 2011 | access-date=20 नवंबर 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160825124210/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-12-18/news/30529109_1_hyderabad-metro-metro-rail-chennai-metro | archive-date=25 अगस्त 2016 | url-status=live }}</ref> | headquarters = मेट्रो भवन, [[बेगमपेट]], [[हैदराबाद]] | website = {{ublist|http://hmrl.telangana.gov.in/|http://ltmetro.in/}} | operation_scheduled_to_start = November 2017 <ref>{{cite web |url=http://www.thenewsminute.com/article/hyderabad-metro-rail-begin-rolling-last-week-november-says-ktr-66541 |title=Hyderabad Metro Rail to begin rolling from last week of November, says KTR |publisher=The News Minute |date=10 August 2017 |access-date=20 नवंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114031700/http://www.thenewsminute.com/article/hyderabad-metro-rail-begin-rolling-last-week-november-says-ktr-66541 |archive-date=14 नवंबर 2017 |url-status=dead }}</ref> | operator = Hyderabad Metro Rail Ltd. (HMRL) | system_length = {{convert|66.5|km|mi|abbr=on}} <ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2010/07/15/stories/2010071553620100.htm|title=L&T set to bag Rs 12,132-cr Hyderabad metro rail project|publisher=The Hindu|date=14 July 2010|accessdate=17 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100716175249/http://www.thehindubusinessline.com/2010/07/15/stories/2010071553620100.htm|archive-date=16 जुलाई 2010|url-status=live}}</ref> | track_gauge = {{RailGauge|sg|allk=on}} | el = 25kV, 50Hz AC [[overhead line|overhead catenary]] | average_speed = {{convert|35|km/h|abbr=on}} | top_speed = {{convert|80|km/h|abbr=on}} | map = [[File:Hyderabad metro rail network 2020 01.jpg|300px]] | map_state = show | alt = | caption = | area served = | line_number = {{plainlist| * {{rcb|Hyderabad Metro|Red|croute}} * {{rcb|Hyderabad Metro|Green|croute}} * {{rcb|Hyderabad Metro|Blue|croute}} }} | start = | end = | annual_ridership = | To begin_operation = November 28, 2017 | character = | vehicles = }} '''हैदराबाद मेट्रो''' ({{Langx|te|హైదరాబాదు మెట్రో}}, {{Langx|en|Hyderabad Metro|italic=no}}) [[भारत]] के [[हैदराबाद]] शहर का एक [[त्वरित परिवहन]] प्रणाली है।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/course-corrections-put-metro-rail-on-track/article30545992.ece|title=Course corrections put metro rail on track|access-date=19 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112184838/https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/course-corrections-put-metro-rail-on-track/article30545992.ece|archive-date=12 जनवरी 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://khabar.ndtv.com/news/file-facts/ten-special-points-of-hyderabad-metro-1780779 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=29 नवंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201034452/https://khabar.ndtv.com/news/file-facts/ten-special-points-of-hyderabad-metro-1780779 |archive-date=1 दिसंबर 2017 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://naidunia.jagran.com/national-hyderabad-metro-rail-1st-phase-to-be-operational-in-november-kcr-invites-pm-to-inaugurate-1308072|title=नवंबर से दौड़ेगी हैदराबाद मेट्रो रेल, पीएम मोदी कर सकते हैं उद्घाटन|access-date=20 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180601020501/https://naidunia.jagran.com/national-hyderabad-metro-rail-1st-phase-to-be-operational-in-november-kcr-invites-pm-to-inaugurate-1308072|archive-date=1 जून 2018|url-status=dead}}</ref> [[दिल्ली मेट्रो]] और [[नम्मा मेट्रो]] के बाद हैदराबाद मेट्रो 48 स्टेशनों के साथ,<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/metro-lines-cover-only-3-of-gurugram/articleshow/70905439.cms|title=Metro lines cover only 3% of Gurugram|access-date=3 सितंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831131021/https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/metro-lines-cover-only-3-of-gurugram/articleshow/70905439.cms|archive-date=31 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/video/news/hyderabad-jubilee-hills-metro-station-opens-doors-for-commuters/videoshow/69388433.cms|title=हैदराबाद: जुबिली हिल्स मेट्रो स्टेशन आम लोगों के लिये खुला}}</ref> [[भारत में मेट्रो रेल प्रणाली|भारत का तीसरा सबसे लंबा परिचालन मेट्रो नेटवर्क]] है।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/jubilee-hills-check-post-metro-station-opening-today/article27167034.ece|title=Tryst with Metro history as 2nd longest corridor opens}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/hyderabad-metro-rail-is-now-second-largest-metro-network-in-country/article25029210.ece|title=Hyderabad Metro Rail is now second largest metro network in country}}</ref> यह सिक्वेल ऑपरेशनल मॉडल में है। इसे पूरी तरह से [[सार्वजनिक-निजी साझेदारी]] (पीपीपी) आधार पर लागू किया जा रहा है,<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/skywalks-to-connect-metro-with-schools-malls-nvs-reddy/articleshow/64103055.cms|title=Skywalks to connect Metro with schools & malls: NVS Reddy|access-date=4 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824090258/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/skywalks-to-connect-metro-with-schools-malls-nvs-reddy/articleshow/64103055.cms|archive-date=24 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> जिसमें राज्य सरकार अल्पसंख्यक इक्विटी हिस्सेदारी रखती है। एक विशेष प्रयोजन वाहन कंपनी, L & T मेट्रो रेल हैदराबाद लिमिटेड (L & TMRHL) की स्थापना, निर्माण कंपनी L & T द्वारा हैदराबाद मेट्रो परियोजना को पब्लिक प्राइवेट पार्टनरशिप (PPP) मोड के तहत विकसित करने के लिए की गई थी।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/eyeing-non-fare-revenues-lt-metro-hyderabad-takes-up-transit-oriented-development/article29167871.ece|title=Eyeing non-fare revenues, L&T Metro Hyderabad takes up transit oriented development|access-date=24 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824145007/https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/eyeing-non-fare-revenues-lt-metro-hyderabad-takes-up-transit-oriented-development/article29167871.ece|archive-date=24 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/N.V.S.-Reddy-to-be-AP-Govt-nominee-on-LampT-Metro-Rail-board/article20397817.ece|title=N.V.S. Reddy to be AP Govt nominee on L&T Metro Rail board|access-date=4 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190804170428/https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/N.V.S.-Reddy-to-be-AP-Govt-nominee-on-LampT-Metro-Rail-board/article20397817.ece|archive-date=4 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> हैदराबाद मेट्रो दुनिया की सबसे बड़ी एलिवेटेड मेट्रो रेल प्रणाली है।<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/infrastructure/hyderabad-metro-model-coach-unveiled/worlds-largest-elevated-metro-rail-ppp/slideshow/23504214.cms|title=Hyderabad Metro model coach unveiled|access-date=14 अप्रैल 2022|archive-date=4 फ़रवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204165147/https://economictimes.indiatimes.com/infrastructure/hyderabad-metro-model-coach-unveiled/worlds-largest-elevated-metro-rail-ppp/slideshow/23504214.cms|url-status=dead}}</ref> प्रधान मंत्री [[नरेन्द्र मोदी|नरेंद्र मोदी]] द्वारा 28 नवंबर 2017 को मियापुर से नगोल तक 30 किमी की दूरी का उद्घाटन किया।<ref>{{cite web|url=https://hindi.sakshi.com/news/2017/11/29/huge-response-hyderabad-metro-rail-journey-metro-md-nvs-reddy|title=हैदराबाद मेट्रो रेल : यात्रीगण कृपया ध्यान दें !|access-date=7 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807184334/https://hindi.sakshi.com/news/2017/11/29/huge-response-hyderabad-metro-rail-journey-metro-md-nvs-reddy|archive-date=7 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/pm-modi-inaugurates-hyderabad-metro-rail/articleshow/61833627.cms|title=PM Modi inaugurates Hyderabad Metro Rail|access-date=28 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171128221919/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/pm-modi-inaugurates-hyderabad-metro-rail/articleshow/61833627.cms|archive-date=28 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/pm-narendra-modi-flags-off-hyderabad-metro-4959534/|title=PM Narendra Modi flags off Hyderabad Metro|access-date=29 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171128230908/http://indianexpress.com/article/india/pm-narendra-modi-flags-off-hyderabad-metro-4959534/|archive-date=28 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> पहले चरण के 30 किमी लंबे मार्ग पर 24 स्टेशन बनाए गए हैं।<ref>{{cite web|url=https://qz.com/india/1685731/indias-kolkata-metro-set-to-ride-underneath-hooghly-river/|title=As India readies an underwater line, here’s a look at its various metro networks|access-date=14 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814163914/https://qz.com/india/1685731/indias-kolkata-metro-set-to-ride-underneath-hooghly-river/|archive-date=14 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> इसमें [[हैदराबाद]] के व्यस्ततम इलाके जैसे [[राजीव गांधी अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[उस्मानिया विश्वविद्यालय]], [[सिकंदराबाद जंक्शन रेलवे स्टेशन|सिकंदराबाद जंक्शन]] आदि आते हैं।<ref>{{Cite web |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/other-states/hyderabad/now-hyderabadi-can-travel-from-metro-learn-specialty/articleshow/61831756.cms |title=संग्रहीत प्रति |access-date=29 नवंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201034726/https://navbharattimes.indiatimes.com/state/other-states/hyderabad/now-hyderabadi-can-travel-from-metro-learn-specialty/articleshow/61831756.cms |archive-date=1 दिसंबर 2017 |url-status=live }}</ref> 30 किमी की लंबी दूरी पर सार्वजनिक संचालन के लिए कोई अन्य तेजी से ट्रांजिट मेट्रो सेवा नहीं खोली गई।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/sr-nagar-mettuguda-was-missing-link-in-30-km-metro-rail-corridor/articleshow/61733237.cms|title=SR Nagar-Mettuguda was missing link in 30-km Metro rail corridor|access-date=21 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122061618/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/sr-nagar-mettuguda-was-missing-link-in-30-km-metro-rail-corridor/articleshow/61733237.cms|archive-date=22 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> अमीरपेट -एलबी नगर मेट्रो रूट 24 सितंबर 2018 को खुला है।<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/other-states/hyderabad/hyderabad-metro-start-between-ameerpet-and-l-b-nagar/articleshow/65931773.cms|title=हैदराबादः अमीरपेट से एलबी नगर के बीच शुरू हुई मेट्रो|access-date=30 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930233504/https://navbharattimes.indiatimes.com/state/other-states/hyderabad/hyderabad-metro-start-between-ameerpet-and-l-b-nagar/articleshow/65931773.cms|archive-date=30 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/hyderabad-metro-chugs-on-ameerpet-lb-nagar-route/articleshow/65935513.cms|title=Hyderabad Metro chugs on Ameerpet-LB Nagar route|access-date=24 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925140221/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/hyderabad-metro-chugs-on-ameerpet-lb-nagar-route/articleshow/65935513.cms|archive-date=25 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> यह देश की सबसे बड़ी सार्वजनिक-निजी भागीदारी की परियोजना है और इसकी लागत करीब 15,000 करोड़ रुपए है। 2020 तक, लगभग 460,000 लोग प्रति दिन मेट्रो का उपयोग करते हैं।<ref name="2020metro">{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/hyderabad-metro-sees-record-46-lakh-passengers-new-years-eve-115183|title=Hyderabad Metro sees record 4.6 lakh passengers on New Year's Eve|access-date=19 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102081052/https://www.thenewsminute.com/article/hyderabad-metro-sees-record-46-lakh-passengers-new-years-eve-115183|archive-date=2 जनवरी 2020|url-status=dead}}</ref><ref name="hyderabad221">{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/metro-sees-highest-footfall-as-3-06l-take-a-ride-on-wed/articleshow/70693384.cms|title=Metro sees highest footfall as 3.06 lakh take a ride on Wednesday|access-date=17 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817101151/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/metro-sees-highest-footfall-as-3-06l-take-a-ride-on-wed/articleshow/70693384.cms|archive-date=17 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citizenmatters.in/hyderabad-metro-phase-i-ridership-connectivity-13015|title=With just around 2.5 lakh passengers a day, is Hyderabad Metro failing the test?|access-date=14 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814052848/http://citizenmatters.in/hyderabad-metro-phase-i-ridership-connectivity-13015|archive-date=14 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref> 66 किलोमीटर के क्षेत्र में बनने वाला यह प्रोजेक्ट तीन चरणों में पूरा हुआ।<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/hyderabad-iwaaka-trump-came-to-metro-map/articleshow/62278925.cms|title=मेट्रो के नक्शे पर आया हैदराबाद, इवांका ट्रंप ने बटोरी सुर्खियां|access-date=31 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171231103527/https://navbharattimes.indiatimes.com/india/hyderabad-iwaaka-trump-came-to-metro-map/articleshow/62278925.cms|archive-date=31 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> पोस्ट-कोविड, 450,000 औसत दैनिक यात्री दिसंबर 2022 तक हैदराबाद मेट्रो में यात्रा कर रहे थे।<ref name="postcovidlt">{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/companies/to-ease-debt-l-t-looks-to-offload-nabha-power-pare-hyd-metro-stake-122121901199_1.html|title=To ease debt, L&T looks to offload Nabha Power, pare Hyd Metro stake}}</ref> फरवरी 2022 में, हैदराबाद मेट्रो अपने ट्रेन के डिब्बों के ओजोन-आधारित स्वच्छता की शुरुआत करने वाली भारत की पहली मेट्रो रेल बन गई।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/ozone-units-to-sanitise-hyd-metro/articleshow/89602509.cms|title=Ozone units to sanitise Hyderabad Metro}}</ref> 3 जुलाई 2023 को, हैदराबाद मेट्रो रेल ने उस दिन 5.10 लाख यात्रियों की संख्या के साथ मील का पत्थर हासिल किया।<ref>{{cite web|url=https://government.economictimes.indiatimes.com/news/smart-infra/hyderabad-metro-rail-single-day-ridership-crosses-5-lakhs-on-july-3/101490506|title=Hyderabad Metro Rail single day ridership crosses 5 lakhs on July 3}}</ref> ==इतिहास == ===पृष्ठभूमि=== बढ़ती सार्वजनिक परिवहन आवश्यकताओं का जवाब देने और हैदराबाद और सिकंदराबाद के जुड़वां शहरों में बढ़ते वाहनों की यातायात को कम करने के लिए, पूर्व आंध्र प्रदेश सरकार और दक्षिण मध्य रेलवे क्षेत्र ने संयुक्त रूप से अगस्त 2003 में मल्टी मोडल ट्रांसपोर्ट सिस्टम (एमएमटीएस) लॉन्च किया था।<ref name="rider">{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/after-16-years-mmts-has-a-long-way-to-go/article28918181.ece|title=After 16 years, MMTS has a long way to go}}</ref> यह 167 करोड़ रुपये की परिवहन व्यवस्था, 50 प्रतिशत जिनमें से राज्य सरकार द्वारा वित्त पोषित किया गया था और शेष केंद्र सरकार ने हैदराबाद में और आसपास के भारतीय रेलवे की विद्यमान रेल लाइनों का इस्तेमाल किया था, जिससे यह अत्यधिक लागत प्रभावी रहा। एक। हालांकि, इसके ऑपरेशन के शुरू होने के कुछ महीनों के भीतर, यह स्पष्ट हो गया कि इसे खराब प्रतिक्रिया से पूरा किया गया है। इस निराशाजनक प्रतिक्रिया के कारणों में रेलगाड़ियों की खराब स्थिति, एमएमटीएस सेवाओं के लिए समर्पित पटरियों की कमी और नेटवर्क की पहुंच को सीमित करने वाली फीडर बस सेवाओं की अनुपस्थिति शामिल है। यद्यपि एमएमटीएस की सीढ़ियां पिछले कुछ वर्षों में बढ़ी हैं, बढ़ते मार्ग की दौड़ में सेवाओं की वृद्धि में विफलता ने 150,000 यात्रियों के बीच अपनी अलोकप्रियता को जन्म दिया है, जो रोज़ाना सेवाओं का लाभ उठाते हैं। इसके बावजूद, शहरी विकास मंत्रालय, अक्टूबर 2003 में, हैदराबाद मेट्रो परियोजना के लिए अपनी मंजूरी दे दी और परियोजना पर एक सर्वेक्षण करने के लिए दिल्ली मेट्रो रेल निगम को निर्देश दिया। 4000 करोड़ रुपये से ज्यादा के निवेश के लिए, यह परियोजना आवश्यक मानी गयी थी कि हैदराबाद की आबादी 2021 तक 13.6 मिलियन तक पहुंचने की अनुमानित थी। प्रारंभिक योजना के अनुसार, पहले से मौजूद एमएमटीएस के साथ मेट्रो को परिवहन के वैकल्पिक तरीकों के साथ यात्रियों को प्रदान करने के लिए जोड़ा गया था। इसके साथ ही, एमएमटीएस चरण -2 के निर्माण को लेने के प्रस्तावों को भी आगे बढ़ाया गया। दिल्ली की तरह, हैदराबाद की मेट्रो परियोजना दायरे में महत्वाकांक्षी है और निष्पादन में तेज है। सिर्फ पांच साल की निर्माण अवधि के बाद, पहला चरण, जिसमें 66 स्टेशनों के साथ 71 किलोमीटर की कुल तीन लाइनें हैं, 2017 में पूरी की जाएंगी। यह एक तकनीकी अग्रणी भी है, जो पहली बार भारतीय शहर में सीबीटीसी ला रहा है। 2007 में, [[एनवीएस रेड्डी]] को हैदराबाद मेट्रो रेल लिमिटेड का प्रबंध निदेशक नियुक्त किया गया<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/sex-and-relationship/200816/hum-tum-bonding-over-work.html|title=Hum Tum: Bonding over work|access-date=8 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808123546/https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/sex-and-relationship/200816/hum-tum-bonding-over-work.html|archive-date=8 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> और उसी वर्ष, केंद्र सरकार ने वायबिलिटी गैप फंडिंग (वीजीएफ) योजना के तहत 1639 करोड़ की वित्तीय सहायता को मंजूरी दी।<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/shipping-/-transport/centre-approves-hyderabad-metro-rail-project/articleshow/1999329.cms|title=Centre approves Hyderabad Metro Rail Project|access-date=7 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807190813/https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/shipping-/-transport/centre-approves-hyderabad-metro-rail-project/articleshow/1999329.cms|archive-date=7 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> हैदराबाद में भूमिगत मेट्रो प्रणाली के विकल्प को एल एंड टी द्वारा कठोर चट्टानों, बोल्डर और हैदराबाद में मिट्टी की स्थलाकृति की उपस्थिति के कारण खारिज कर दिया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/140615/nation-current-affairs/article/hyderabad-metro-runs-hard-rocks|title=Hyderabad Metro runs into hard rocks|access-date=18 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818143948/https://www.deccanchronicle.com/140615/nation-current-affairs/article/hyderabad-metro-runs-hard-rocks|archive-date=18 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> हैदराबाद मेट्रो शुरू में आंध्र प्रदेश म्यूनिसिपल ट्रामवेज (निर्माण, संचालन और रखरखाव) अधिनियम, 2008<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/metro-rail-deadline-may-get-derailed/articleshow/41638306.cms|title=Metro rail deadline may get derailed}}</ref> के तहत शुरू हुई और बाद में, यह केंद्रीय मेट्रो अधिनियम के तहत आया जिसने किराए में संशोधन की अनुमति दी।<ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/union-govt-withheld-money-due-hyderabad-metro-violation-guidelines-166146|title=Union Govt withheld money due to Hyderabad Metro for violation of guidelines}}</ref> ===नीलामी=== जुलाई -2010 के नीलामी प्रक्रिया में, [[लार्सन एंड टूब्रो]] (एलएंडटी) for 121.32 बिलियन (यूएस $ 1.8 बिलियन) परियोजना के लिए सबसे कम बोली लगाने वाले के रूप में उभरा।<ref>{{cite web|url=http://mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/Hyderabad%20Metro%20Rail%20MRTS%20Project.pdf|title=2010 concession agreement}}</ref> [[भारतीय स्टेट बैंक]] के नेतृत्व में 10 बैंकों के एक संघ ने हैदराबाद मेट्रो परियोजना की संपूर्ण ऋण आवश्यकता को मंजूरी दी, जो उस समय एक गैर-बिजली अवसंरचना [[सार्वजनिक-निजी साझेदारी]] (पीपीपी) परियोजना के लिए भारत में सबसे बड़ा फंड टाई-अप था।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/lt-metro-rail-hyderabad-board-to-consider-rights-issue/article66666649.ece|title=L&T Metro Rail (Hyderabad) board to consider rights issue}}</ref> ===मेस्कॉट === [[File:Narendra Modi taking a ride in Hyderabad Metro along with the Governor of Andhra Pradesh and Telangana, Shri E.S.L. Narasimhan, the Chief Minister of Telangana.jpg|right|thumb|प्रधान मंत्री [[नरेन्द्र मोदी|नरेंद्र मोदी]] 2017 में हैदराबाद मेट्रो में सवारी करते हुए]] हैदराबाद मेट्रो का शुभंकर निज है यह निजाम शब्द से निकला है, जो हैदराबाद की रियासत पर शासन किया था। ==निर्माण चरण== [[File:Hitecmetro.png|right|thumb|हैदराबाद [[हाईटेक सिटी]] साइबर टावर्स की ओर मेट्रो]] निर्माण कार्य दो चरणों में किया जाएगा। ===चरण 1=== परियोजना के चरण 1 में लगभग 3 9 लाइनें हैं जो लगभग 71.2 किमी की दूरी को कवर करती हैं। मेट्रो नागपुर और सिकंदराबाद के बीच फैला हुआ है जो मूल रूप से दिसंबर 2015 तक परिचालित होने वाला है, अब आंशिक रूप से 29 नवंबर 2017 से आंशिक रूप से परिचालित है। पूरे 71.2 किमी 57 स्टेशन का पहला चरण दिसंबर 2018 तक अमीरपेट -हाइटेक सिटी के साथ पूरा होने वाला है।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/metro-may-go-the-extra-mile-soon/article25364363.ece|title=Metro may go the extra mile soon}}</ref> 19 मई 2019 को, 66 किलोमीटर के हैदराबाद मेट्रो (पुराने शहर में 6-किलोमीटर के हिस्से को छोड़कर) के लिए सभी 2,599 स्तंभों का निर्माण पूरा हो गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/metro-rails-last-pier-built-after-seven-years-of-work/article27179738.ece|title=Metro rail’s last pier built after seven years of work}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/2599-metro-pillars-erected-2599-days-work-66-km-stretch-hyd-metro-finished-102077|title='2599 metro pillars erected in 2599 days': Work on 66-km stretch of Hyd metro finished|access-date=20 मई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190520094832/https://www.thenewsminute.com/article/2599-metro-pillars-erected-2599-days-work-66-km-stretch-hyd-metro-finished-102077|archive-date=20 मई 2019|url-status=dead}}</ref> एलएंडटी मेट्रो रेल हैदराबाद और तेलंगाना सरकार के बीच एक 'पूरक रियायत समझौते' पर हस्ताक्षर किए गए, जिसके तहत एलएंडटी मेट्रो रेल हैदराबाद को 100 करोड़ रुपये का ब्याज मुक्त सॉफ्ट लोन दिया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/lt-metro-rail-gets-100-crore-soft-loan-from-telangana-govt/article67089894.ece|title=L&T Metro Rail gets ₹100 crore ‘soft loan’ from Telangana Govt}}</ref> * रेखा 1 - <span style="color:red;">रेड लाइन</span> - मियापुर - एल बी नगर - 2 9 .2 किमी (18.1 मील) * रेखा 2 - <span style="color:green;">ग्रीन लाइन</span> - परेड ग्राउंड्स - फलकनुमा 15 किमी (9.3 मील) * रेखा 3 - <span style="color:blue;">ब्लू लाइन</span> - नागोल - रायदुर - 27 किमी (17 मील) ====छह चरण निर्माण अनुसूची==== {| class="wikitable" |- ! Stage ! Target Section ! Distance ! Line ! Line Colour !Status |- | Stage 1||'''नागोल '''–'''[[Mettuguda]]'''||{{cvt|8.01|km}}||Line III||style="background:blue; text-align: center"| '''<span style="color:white;">Blue</span>''' |Completed |- | Stage 2||'''मियापुर '''–'''अमीरपेट'''||{{cvt|11.9|km}}|| Line I||style="background:red; text-align: center"| '''<span style="color:white;">Red</span>''' |Completed |- | Stage 3||'''[[Mettuguda]]'''–'''अमीरपेट'''||{{cvt|9.4|km}}|| Line III||style="background:blue; text-align: center"| '''<span style="color:white;">Blue</span>''' |Completed |- | Stage 4||'''अमीरपेट'''–'''[[Raidurg]]'''||{{cvt|9.43|km}}|| Line III||style="background:blue; text-align: center"| '''<span style="color:white;">Blue</span>''' |Under Construction |- | Stage 5||'''अमीरपेट'''–'''एल बी नगर '''||{{cvt|17.31|km}}|| Line I||style="background:red; text-align: center"| '''<span style="color:white;">Red</span>''' |Completed |- | Stage 6||'''[[Jubilee Bus Station|JBS]]'''–'''[[MGBS|Falaknuma]]'''||{{cvt|15|km}}||Line II||style="background:green; text-align: center"| '''<span style="color:white;">Green</span>''' |Under Construction |- | ||'''Total''' || {{cvt|71.2|km}} || |} ====पुराने शहर की मेट्रो लाइन==== इससे पहले 2010 में, [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] ने पुराने शहर में पुराना पुल, मुस्लिमजंग, बहादुरपुरा, चिड़ियाघर पार्क, तदबुन जंक्शन, कालापत्थर, मिश्रीगंज और शमशीरगंज से फलकनुमा तक मेट्रो के लिए एक वैकल्पिक मार्ग का सुझाव दिया था।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/No-metro-stations-at-Charminar-Shalibanda-and-Shamsheergunj/article60362665.ece|title=No metro stations at Charminar, Shalibanda and Shamsheergunj}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/150611/nation-current-affairs/article/hyderabad-metro-rail-releases-mall-plans|title=Hyderabad Metro Rail releases mall plans}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/Politics/CNUfdCv7omIZ5t0TNppK4I/Hyderabad-Metro-Rail-route-mired-in-political-controversy.html|title=Hyderabad Metro Rail route mired in political controversy}}</ref> हालांकि 7.4 किमी के इस रूट को स्वीकार नहीं किया गया। पुराने शहर के पूर्वी हिस्सों में मलकपेट मेट्रो स्टेशन के माध्यम से मेट्रो तक पहुंच है।<ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/lack-funds-poor-planning-residents-hyderabad-s-old-city-cut-metro-154587|title=Lack of funds, poor planning: Residents of Hyderabad’s old city cut off from the metro}}</ref> जून 2022 में, हैदराबाद मेट्रो रेल ने भूमिगत उपयोगिताओं के लिए MGBS से पुराने शहर के मार्ग का एक नया सर्वेक्षण शुरू किया।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/hmr-takes-up-re-survey-of-old-city-stretch/article65483482.ece|title=HMR takes up re-survey of Old City stretch}}</ref> सर्वेक्षण [[लिडार]], [[वैश्विक स्थान-निर्धारण प्रणाली|ग्लोबल पोजिशनिंग सिस्टम]] और जड़त्वीय माप इकाई के माध्यम से है और योजना [[मूसी नदी]] और सड़क के केंद्र के साथ एलिवेटेड लाइन बनाने की है। जुलाई 2023 में, तेलंगाना के मुख्यमंत्री [[के॰ चंद्रशेखर राव]] ने नगर निगम प्रशासन और एलएंडटी अध्यक्ष को पुराने शहर में मेट्रो परियोजना को आगे बढ़ाने का निर्देश दिया।<ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/kcr-directs-officials-take-project-metro-connectivity-hyderabad-s-old-city-179567|title=KCR directs officials to take up project of metro connectivity to Hyderabad’s old city}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/hyderabad/hyderabad-old-city-metro-connectivity-kcr-telangana-8825510/|title=Metro connectivity for Hyderabad’s Old City: Telangana CM KCR asks MAUD to speed up project}}</ref> 16 जुलाई 2023 को, हैदराबाद मेट्रो के एमडी एनवीएस रेड्डी ने बताया कि पुराने शहर में मेट्रो रेल कार्य शुरू करने के लिए प्रारंभिक कार्य शुरू हो गया है और लगभग एक महीने में 1,100 प्रभावित संपत्तियों के लिए भूमि अधिग्रहण नोटिस जारी किए जाएंगे।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/old-city-metro-buoyed-by-tech-to-beat-acquisition-woe/articleshow/101791688.cms?from=mdr|title=Old City: Metro buoyed by tech to beat acquisition woe}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/hmr-to-issue-notices-to-1000-properties-for-completing-mgbs-falaknuma-metro-line/article67087143.ece|title=HMR to issue notices to 1,000 properties for completing MGBS-Falaknuma metro line}}</ref> पुराने शहर के सभी पांच मेट्रो स्टेशनों के वायाडक्ट के नीचे 120 फीट चौड़ी सड़कें होंगी।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/roads-under-old-city-metro-stations-to-be-120-feet-wide/articleshow/101809140.cms?from=mdr|title=Roads under Old City Metro stations to be 120 feet wide}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/hyderabad/metro-old-city-hmrl-tentative-station-locations-sensitive-structures-8843317/|title=Metro to Old City: HMRL lists 5 tentative station locations; 103 sensitive structures on route}}</ref> 27 अगस्त 2023 को, हैदराबाद मेट्रो रेल लिमिटेड ने पुराने शहर में प्रस्तावित रेल रूट का ड्रोन सर्वेक्षण शुरू किया।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/280823/commemorative-rs100-ntr-coin-release-today-in-delhi.html|title=HMRL holds drone survey for Metro Rail in Old City}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/hyderabad/hmrl-starts-drone-survey-proposed-metro-corridor-mahatma-gandhi-bus-station-imlibun-falaknuma-8912723/|title=Hyderabad Metro starts drone survey of proposed Imlibun Bus Station-Falaknuma corridor}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/hmr-takes-up-drone-survey-between-55-km-mgbs-falaknuma-stretch/article67241528.ece|title=HMR takes up drone survey between 5.5-km MGBS-Falaknuma stretch}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/drones-draw-path-for-old-city-metro-alignments-to-veer-off-heritage-bldgs/articleshow/103115560.cms?from=mdr|title=Drones draw path for Old City Metro, alignments to veer off heritage bldgs}}</ref> ===चरण 2=== [[तेलंगाना सरकार]] 67.5 किमी की मेट्रो रेल के दूसरे चरण की योजना बना रही है, जिसकी लागत {{INR}} 17,150 करोड़ होगी।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/second-phase-of-metro-rail-covering-675-km-to-cost-17150-crore/article67150160.ece|title=Second phase of metro rail, covering 67.5 km, to cost ₹17,150 crore}}</ref> चरण 2 में सार्वजनिक निजी भागीदारी (पीपीपी) मोड की बजाय चरण II का निर्माण राज्य सरकार द्वारा पूरी तरह से किया जाएगा। <ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/metro-corridors-to-crisscross-city-for-airport-link/articleshow/64549811.cms|title=Metro corridors to crisscross Hyderabad for airport link|access-date=12 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613175911/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/metro-corridors-to-crisscross-city-for-airport-link/articleshow/64549811.cms|archive-date=13 जून 2018|url-status=live}}</ref> दिल्ली मेट्रो रेल निगम (डीएमआरसी) को चरण II के लिए एक विस्तृत परियोजना रिपोर्ट (डीपीआर) देने के लिए सौंपा गया था।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/spv-formed-to-extend-metro-from-raidurg-to-hyderabad-airport/articleshow/63459447.cms|title=SPV formed to extend Metro from Raidurg to Hyderabad airport|access-date=12 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628115125/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/spv-formed-to-extend-metro-from-raidurg-to-hyderabad-airport/articleshow/63459447.cms|archive-date=28 जून 2018|url-status=live}}</ref> मेट्रो चरण II विस्तार योजना लगभग 63 किमी है,<ref name="phasetwo63">{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/ktr-assures-to-take-up-phase-ii-metro-rail/article66184006.ece|title=KTR assures to take up Phase-II Metro Rail}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/metro-connectivity-to-airport-may-take-three-more-years-says-lt-official/articleshow/69640194.cms|title=Metro connectivity to airport may take three more years, says L&T official}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/lt-secures-extension-of-repayment-deadline-from-lenders-for-hyderabad-metro/article24919130.ece|title=L&T secures extension of repayment deadline from lenders for Hyderabad metro project}}</ref> जिसमें [[राजीव गाँधी अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|शमशाबाद आईजीआई हवाई अड्डे]] को लिंक प्रदान करना शामिल है।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/metro-line-to-rgia-under-study/article22531377.ece|title=Metro line to RGIA under study}}</ref> नवंबर 2022 में, तेलंगाना सरकार ने केंद्र सरकार से मेट्रो रेल चरण- II को मंजूरी देने के लिए कहा, जिसका स्वामित्व तेलंगाना और केंद्र (एमएमटीएस की तर्ज पर) के संयुक्त रूप से बाहरी वित्तीय सहायता से होगा।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/sanction-metro-rail-phase-ii-to-hyderabad-ktr-urges-centre/articleshow/95513034.cms?from=mdr|title=Sanction metro rail phase II to Hyderabad: KTR urges Centre}}</ref> तेलंगाना सरकार ने 23 स्टेशनों के साथ बीएचइएल से लकड़िकापुल तक लगभग 26 किलोमीटर के लिए मेट्रो रेल कनेक्टिविटी और 4 स्टेशनों के साथ लगभग 5 किलोमीटर की दूरी को नागोल से एलबी नगर तक विस्तारित करने का प्रस्ताव रखा है।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/telangana-seeks-centres-help-for-metro-rail-expansion/article66136702.ece|title=Telangana seeks Centre’s help for metro rail expansion}}</ref> तेलंगाना सरकार ने केंद्र सरकार से 2023-24 के आगामी केंद्रीय बजट में मेट्रो कार्यों के लिए {{INRConvert|8453|c|[[us $Convert]] year=2022}} की मंजूरी देने को कहा है।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/hyderabad/ktr-seeks-centres-nod-for-bhel-lakdikapul-metro-project-8269168/|title=Telangana minister KTR seeks Centre’s nod for BHEL-Lakdikapul Metro project}}</ref> बीएचइएल-लकड़ीकपुल मेट्रो रेल कॉरिडोर के [[मियापुर]], रायदुर्ग, खाजगुड़ा जंक्शन, मेहदीपटनम, टॉलीचौकी और मसाब टैंक क्षेत्रों से गुजरने की उम्मीद है। परियोजना को लागू करने के लिए, राज्य सरकार द्वारा दिल्ली मेट्रो रेल कॉरपोरेशन (DMRC) की मदद से विस्तृत परियोजना रिपोर्ट (DPR) पहले ही तैयार की जा चुकी है। केंद्र को रिपोर्ट भेज दी गई है। मार्च 2023 में, [[केटी राम राव]] ने कहा कि नागोल से मेट्रो लाइन को एलबी नगर तक बढ़ाया जाएगा, जिसे आगे हयातनगर तक बढ़ाया जाएगा। एलबी नगर को [[राजीव गाँधी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]], शमशाबाद तक विस्तारित किया जाएगा।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/250323/ktr-inaugurates-three-lane-760-metre-flyover-at-lb-nagar.html|title=KTR inaugurates three-lane 760-metre flyover at LB nagar}}</ref> [[केंद्र सरकार]] ने बीएचईएल-लकड़ीकापुल और नागोल से एलबी नगर मेट्रो मार्ग बनाने की [[तेलंगाना सरकार]] की योजना में कुछ कमियों की ओर इशारा किया।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/270323/centre-finds-shortfalls-in-the-bhel-metro-project-says-dpr-needs-to-b.html|title=Centre finds shortfalls in the BHEL metro project, says DPR needs to be updated}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/metro-line-from-lakdikapul-to-bhel-nagole-to-lb-nagar-is-not-feasible-says-centre/article66668542.ece|title=Metro line from Lakdikapul to BHEL, Nagole to LB Nagar, is not feasible, says Centre}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/centre-has-been-generous-in-funding-17-metro-rail-projects-across-the-country/article66672538.ece|title=Centre has been generous in funding 17 metro rail projects across the country}}</ref> [[केटी राम राव]] ने केंद्रीय आवास और शहरी मामलों के मंत्री हरदीप सिंह पुरी को लिखे पत्र में जवाब दिया कि अस्वीकृति तेलंगाना के खिलाफ भेदभाव है।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/rejection-of-hyd-metro-phase-ii-is-nothing-but-discrimination-against-ts-ktr/article66672042.ece|title=Rejection of Hyd. Metro Phase-II is nothing but discrimination against TS: KTR}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/hyderabad/hyderabad-metro-phase-ktr-centre-discrimination-proposal-merits-8524085/|title=Hyderabad Metro phase 2: KTR writes to Centre alleging discrimination, wants proposal approved on merits}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/min-why-high-density-metro-corridor-in-centre-blind-spot/articleshow/99073864.cms?from=mdr|title=Minister: Why high-density Hyderabad Metro corridor in Centre blind spot?}}</ref> {| class="wikitable" |- !द्वितीय चरण में प्रस्तावित रूट ! Distance (in km) ! Line ! Line colour ! Status |- |[[Nagole metro station|Nagole]]–[[LB Nagar metro station|LB Nagar]]||{{cvt|5|km}}|| Line III extension || style="background:blue; text-align: center" |'''<span style="color:white;">Blue</span>'''||rowspan="2" |डीपीआर प्रस्तुत किया गया |- |[[Lakdi ka pul]]–[[भारत हेवी इलेक्ट्रिकल्स लिमिटेड|बीएचइएल]]||{{cvt|26|km}}|| Line V || TBA |- |[[Raidurg metro station|Raidurg]]–[[Shamshabad RGI Airport]]||{{cvt|32|km}}|| Line IV || TBA || rowspan="1" | मिट्टी परीक्षण प्रक्रिया में है<ref>{{Cite web|url=https://www.metrorailnews.in/telangana-govt-approves-mindspace-shamshabad-metro-corridor-in-hyderabad/|title=Telangana govt approves Mindspace-Shamshabad Metro Corridor in Hyderabad|website=Metro Rail News}}</ref> |} ==== हैदराबाद एयरपोर्ट एक्सप्रेस मेट्रो==== {{main|हैदराबाद एयरपोर्ट एक्सप्रेस मेट्रो}} [[File:Raidurg synchrony metro.jpg|thumb|right|टीसीएस डेक्कन पार्क की ओर से रायदुर्ग मेट्रो स्टेशन]] 2018 में, हैदराबाद एयरपोर्ट मेट्रो एक्सप्रेस को विकसित करने के लिए [[तेलंगाना सरकार]] द्वारा एक विशेष प्रयोजन वाहन कंपनी, हैदराबाद एयरपोर्ट मेट्रो लिमिटेड (HAML) की स्थापना की गई थी।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/metro-rail-to-airport-may-not-take-off/article33031973.ece|title=Metro Rail to airport may not take off}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/govts-open-offer-to-private-firms-for-airport-metro/article65342519.ece|title=Govt’s ‘open offer’ to private firms for Airport Metro}}</ref> 31 किलोमीटर की एयरपोर्ट एक्सप्रेस मेट्रो कॉरिडोर को 27 किलोमीटर ऊंचा, 1 किलोमीटर जमीन और हवाई अड्डे के टर्मिनल से जुड़ने के लिए 2.5 किलोमीटर का भूमिगत खंड प्रस्तावित है। हवाई अड्डे के मार्ग में 9 एलिवेटेड स्टेशन और एक भूमिगत स्टेशन होगा।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/airport-metro-to-have-underground-section-connecting-to-passenger-terminal/article29317205.ece|title=Airport Metro to have underground section connecting to passenger terminal}}</ref> रायदुर्ग मेट्रो टर्मिनल स्टेशन से, यह खाजागुडा जंक्शन से होकर गुजरेगा, नानकरामगुडा जंक्शन पर आउटर रिंग रोड को छूते हुए, ओआरआर के साथ शमशाबाद हवाई अड्डे तक जाएगा।<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/telangana/2022/nov/28/telangana-announces-31-km-metro-line-from-madhapur-to-airport-2522830.html|title=Telangana announces 31-km Metro line from Madhapur to airport}}</ref> तेलंगाना के मुख्यमंत्री [[के॰ चंद्रशेखर राव]] 9 दिसंबर 2022 को हैदराबाद मेट्रो एयरपोर्ट एक्सप्रेस की आधारशिला रखेंगे।<ref>{{cite web|url=https://www.abplive.com/news/india/cm-kcr-will-lay-the-foundation-stone-of-hyderabad-airport-express-metro-on-dec-9-it-will-be-ready-in-3-years-ann-2268937|title=Telangana: सीएम KCR नौ दिसंबर को हैदराबाद एयरपोर्ट एक्सप्रेस मेट्रो की आधारशिला रखेंगे, तीन साल में बनकर होगा तैयार}}</ref> इसे लगभग {{INRConvert|6250|c|[[us $Convert]] year=2022}} की लागत से बनाया जाएगा।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/airport-express-metro-on-track-telangana-cm-k-chandrasekhar-rao-to-lay-foundation-on-dec-9/articleshow/95812041.cms|title=Airport Express Metro on track, Telangana CM K Chandrasekhar Rao to lay foundation on December 9}}</ref> ===चरण 3=== फरवरी 2023 में, [[केटी राम राव]] ने कहा कि दिसंबर 2023 में विधानसभा चुनाव में लगातार तीसरी बार सत्ता में आने के बाद, [[तेलंगाना राष्ट्र समिति|बीआरएस]] सरकार चरण III के तहत [[रामोजी फिल्म सिटी]] और हैदराबाद के अन्य हिस्सों तक मेट्रो रेल का विस्तार करने पर विचार करेगी।<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/hyderabad/hyderabad-metro-to-film-city-ktr-promises-phase-3-expansion-in-brss-third-term-what-we-know-so-far-article-97857128|title=Hyderabad Metro to Film City; KTR promises phase 3 expansion in BRS's third term - what we know so far}}</ref><ref>{{cite web|url=https://telanganatoday.com/hyderabad-metro-rail-phase-iii-in-brs-third-term-says-kt-rama-rao|title=Hyderabad Metro Rail Phase III in BRS third term, says KT Rama Rao}}</ref> जून 2023 में, तेलंगाना के मुख्यमंत्री [[के॰ चंद्रशेखर राव]] ने घोषणा की कि हैदराबाद मेट्रो को शमशाबाद में राजीव गांधी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे से महेश्वरम विधानसभा क्षेत्र के कंडुकुर तक विस्तारित किया जाएगा।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/190623/we-will-retain-power-hands-down-kcr.html|title=BRS will win Assembly polls, return to power in Telangana: KCR}}</ref> उन्होंने यह भी कहा कि हैदराबाद मेट्रो रेल को संगारेड्डी जिले के पतनचेरु औद्योगिक क्षेत्र से रंगारेड्डी जिले के हयातनगर तक विस्तारित करने की आवश्यकता है।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/will-extend-metro-rail-from-patancheru-to-hayathnagar-says-kcr/article66997264.ece|title=Will extend Metro Rail from Patancheru to Hayathnagar, says KCR}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/metro-rail-for-patancheru-announcement-leaves-old-city-residents-asking-what-about-us/article67002037.ece|title=Metro Rail for Patancheru announcement leaves Old City residents asking ‘what about us?’}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/hyderabad/kcr-dignity-housing-project-urban-bpl-families-metro-rail-extension-8680552/|title=KCR inaugurates dignity housing project for urban BPL families, promises metro rail extension}}</ref> जून 2023 में, [[केटी राम राव]] ने कहा कि [[तेलंगाना राष्ट्र समिति|बीआरएस]] सरकार की हैदराबाद में मेट्रो नेटवर्क को 250 किमी तक विस्तारित करने की महत्वाकांक्षी योजना है, जिसमें जुबली बस स्टेशन से ईसीआईएल तक मेट्रो नेटवर्क शामिल होगा।<ref>{{cite web|url=https://www.financialexpress.com/business/infrastructure-telangana-govt-unveils-ambitious-plans-to-expand-hyderabad-metro-network-to-250-kms-expansion-plan-explained-3151045/|title=Telangana govt unveils ambitious plans to expand Hyderabad Metro network to 250 kms – Expansion plan explained}}</ref> 31 जुलाई 2023 को, हैदराबाद मेट्रो रेल के विस्तार का जिक्र करते हुए, [[केटी राम राव]] ने कैबिनेट द्वारा मंजूरी दिए गए प्रस्तावों को सूचीबद्ध किया।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/hyderabad/telangana-hyderabad-metro-expansion-cabinet-approval-8870691/|title=Telangana cabinet approves 309 km of Hyderabad Metro expansion at Rs 69,000 crore}}</ref> उन्होंने उल्लेख किया कि तेलंगाना सरकार ने हैदराबाद शहर और उसके परिधीय क्षेत्रों के लिए लगभग 415 किमी लंबे मेट्रो कॉरिडोर का प्रस्ताव दिया है, जिसमें [[आउटर रिंग रोड, हैदराबाद|आउटर रिंग रोड]] के साथ 156 किमी लंबा मेट्रो नेटवर्क भी शामिल है।<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2023/aug/02/elevated-metro-rail-to-be-cost-effective-hmrl-md-2601030.html|title=Elevated Metro rail to be cost effective: HMRL MD}}</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/hyderabad-2-decker-marvel-in-metro-3/articleshow/102343601.cms?from=mdr Hyderabad: 2-decker marvel in Metro-3]</ref> मेट्रो रेल परियोजना चरण-II विस्तार - 6 मेट्रो एक्सटेंशन कॉरिडोर, जिसमें [[आउटर रिंग रोड, हैदराबाद|आउटर रिंग रोड]] की पूरी लंबाई ।<ref>{{cite web|url=https://hmrl.co.in/wp-content/uploads/2023/08/RfP-for-PPRs-DPRs-for-Pahse-III-Metro-Corridors-Dt.18.08.2023.pdf|title=RfP for PPRs & DPRs for Pahse III Metro Corridors}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hmrl.co.in/wp-content/uploads/2023/08/Notice-No.-2395.pdf|title=Request for Proposal(RfP) for selection of consultants for preparation of Preliminary Project Reports (PPRs) and Detailed Project Reports (DPRs) for Mass Rapid Transit System (MRTS) Phase III Metro Corridors in Hyderabad.}}</ref> 18 अगस्त 2023 को, हैदराबाद एयरपोर्ट मेट्रो रेल (एचएएमएल) ने 278 किमी के 12 कॉरिडोर के लिए चरण-III मेट्रो रेल विस्तार के लिए प्रारंभिक परियोजना रिपोर्ट (पीपीआर) और विस्तृत परियोजना रिपोर्ट (डीपीआर) तैयार करने के लिए सलाहकारों के चयन के लिए निविदाएं आमंत्रित कीं।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/haml-floats-tenders-to-prepare-project-reports-for-12-metro-corridors-of-278-km/article67213718.ece|title=HAML floats tenders to prepare project reports for 12 metro corridors of 278 km}}</ref> चयनित सलाहकारों को पहले दो महीने के भीतर प्रारंभिक परियोजना रिपोर्ट जमा करनी होगी और यातायात सर्वेक्षण, सवारियों का अनुमान लगाना होगा। सितंबर 2023 में, आरवी एसोसिएट्स और सिस्ट्रा को हैदराबाद मेट्रो रेल (एचएमआर) परियोजना के प्रस्तावित तीसरे चरण के लिए विस्तृत परियोजना रिपोर्ट (डीपीआर) तैयार करने के लिए दो-दो पैकेज अनुबंध मिले।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/030923/airport-metro-2-firms-to-study-project-details.html|title=Airport Metro: 2 firms to study project details}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/aarvee-associates-systra-chosen-to-prepare-metro-rail-dprs/article67263322.ece|title=Aarvee Associates, Systra chosen to prepare metro rail DPRs}}</ref> ==नेटवर्क== {{चरण 1, हैदराबाद मेट्रो}} जुलाई 2015 तक, लाइन 3 पर निर्माण 96% पूरा हो गया है, लगभग नागोल डिपो के निर्माण के साथ, ओवरहेड कर्षण लाइनों की बिछा शुरू हुई, और ट्रेनों की ट्रायल रनें शुरू हुईं। लाइन 1 के लिए, मोहरम जाही मार्केट से खैरटाबाद तक के हिस्सों को छोड़कर खंरों का निर्माण पूरा हो गया है, और पुल का निर्माण पूरे जोरों पर है। कुछ स्थानों पर, सामरिक सड़क विकास योजना (एसआरडीपी) के हिस्से के रूप में, एक ही स्थान पर एक फ्लाईओवर और मेट्रो का निर्माण किया गया है।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/121018/hyderabad-women-safety-is-key-objective-for-metro.html|title=Hyderabad: Women safety is key objective for metro|access-date=12 अक्तूबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012072325/https://deccanchronicle.com/nation/current-affairs/121018/hyderabad-women-safety-is-key-objective-for-metro.html|archive-date=12 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> पूरे 71.16 किलोमीटर का निर्माण 6 चरणों में विभाजित किया गया है, पहले चरण के साथ मार्च 2015 तक पूरा किया जाना है और पूरे परियोजना को जुलाई 2017 तक पूरा किया जाएगा। नवंबर 2013 में, एलएंडटी हैदराबाद मेट्रो ने नागोले और मेटुतुगुडा के बीच मेट्रो विदग्ध पर 8 किमी की दूरी पर रेल को लगाया। हैदराबाद मेट्रो विकलांग-अनुकूल प्रणाली प्रदान करेगा। मई 2014 के तीसरे हफ्ते के दौरान हैदराबाद मेट्रो (एचएमआर) की पहली बेहद अत्याधुनिक ट्रेन कोरिया से आई थी। कड़े परीक्षण जून 2014 से फरवरी 2015 तक शुरू हो रहे हैं। अक्टूबर 2015 में मियापुर से संजीव रेड्डी नगर की खिंचाव शुरू हो गई है। स्टेज -2 के लिए सीएमआरएस निरीक्षण (मियापुर और एस.आर.नगर सेक्शन) 9, 10 अगस्त 2016 को किया गया था। महात्मा गांधी बस टर्मिनस, परेड ग्राउंड और अमीर्पेट में तीन इंटरचेंज की योजना है।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/251018/hyderabad-metro-stations-do-not-reflect-exact-locations.html|title=Hyderabad Metro stations do not reflect exact locations|access-date=26 अक्तूबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026104716/https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/251018/hyderabad-metro-stations-do-not-reflect-exact-locations.html|archive-date=26 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> इंटरचेंज स्टेशन एमजीबीएस (महात्मा गांधी बस टर्मिनस) निर्माण कार्य बहुत तेजी से प्रगति कर रहा है। एचआईआरआर के इस्पात पुल को सफलतापूर्वक ओलिफांत पुल पर रखा गया है। 2017 में, रेलवे सुरक्षा आयुक्त (सीएमआरएस) ने 12 किलोमीटर की दूरी के लिए मियापुर से एसआर नगर तक सुरक्षा मंजूरी दी, एसआर नगर से मेटुतुगुडा तक 10 किमी की दूरी और नागोल से मेटुटुगाडा तक 8 किमी की दूरी तक सुरक्षा मंजूरी दी। मियापुर और अमीरपेट के बीच 13 किलोमीटर लंबी और 17 किलोमीटर के अमीरपेट-नागोले खंड के विकास का कार्य पूरा हो चुका है। दिसंबर 2017 में, हैदराबाद मेट्रो ने अपना मोबाइल ऐप, टीसवारी लॉन्च किया।<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/tsavaari-app-for-hyderabad-metro-rail-passengers/article20848220.ece|title=‘TSavaari’ app for Hyderabad metro rail passengers}}</ref> हैदराबाद मेट्रो समय टी-सावरी ऐप पर उपलब्ध हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/150118/hyderabad-metro-timings-available-on-t-savari-app-lt-website.html|title=Hyderabad Metro timings available on T-Savari app, L&T website|access-date=5 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105111325/https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/150118/hyderabad-metro-timings-available-on-t-savari-app-lt-website.html|archive-date=5 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> ओला कैब्स ने ऐप के साथ अपनी सेवाएं बांध लीं।<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/newsbuzz/ola-integrates-services-with-hyderabad-metro-rails-tsavaari-app/articleshow/62051894.cms|title=Ola integrates services with Hyderabad Metro Rail's TSavaari app|access-date=18 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618203300/https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/newsbuzz/ola-integrates-services-with-hyderabad-metro-rails-tsavaari-app/articleshow/62051894.cms|archive-date=18 जून 2018|url-status=live}}</ref> दृष्टिबाधित यात्रियों के लिए एक बाधा रहित नेविगेशन प्रदान करने के लिए, हैदराबाद मेट्रो रेल के सभी स्टेशनों को सड़क के स्तर से प्लेटफॉर्म स्तर तक स्पर्श मार्ग के साथ-साथ [[ब्रेल पद्धति]] से लैस एलेवेटर बटन से लैस किया गया है। हैदराबाद मेट्रो के मेट्रो स्तंभों की संख्या अल्फा-न्यूमेरिक है जिसमें कॉरिडोर I (मियापुर-एलबी नगर) को 'ए' के रूप में नामित किया गया है, कॉरिडोर II (जेबीएस-फलकनुमा) को 'बी' और कॉरिडोर III (नागोले-रायदुर्ग) को 'ए' के रूप में नामित किया गया है। सी'।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/unique-numbering-for-metro-rail-pillars/article19704602.ece|title=Unique numbering for Hyderabad metro rail 2748 pillars|website=[[द हिन्दू]]|date=18 September 2017 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/hyderabad/hyderabad-metro-rail-pillars-to-be-linked-with-gps-says-official-4849336/|title=Hyderabad: Metro rail pillars to be linked with GPS, says official}}</ref> नंबरिंग पॉइंट ऑफ़ बिगिनिंग (POB) कॉरिडोर-वार से शुरू होती है जैसे कि कॉरिडोर I पर पियर नंबर नागोल ब्रिज के पास C1 है (कॉरिडोर की शुरुआत), मेट्टुगुडा के पास C296, बेगमपेट के पास C583, अमीरपेट के पास C623, हाईटेक सिटी के पास C1001, और C1052 रियादुर्ग के पास गलियारों के किसी भी भविष्य के विस्तार में डी, ई, एफ आदि होंगे। मेट्रो रेल स्तंभ उन्हें [[गूगल मानचित्र|गूगल मैप्स]] और जीपीएस (ग्लोबल पोजिशन सिस्टम) से जोड़ते हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/180917/hyderabad-metro-pillars-to-be-linked-with-google-maps.html|title=Hyderabad: Metro pillars to be linked with Google Maps}}</ref> एल और टीएचएमआरएल ने पायलट परियोजना के हिस्से के रूप में एक्ट फाइबरनेट के सहयोग से मियापुर, अमीरेट और नागोल मेट्रो स्टेशनों के यात्रियों के लिए मुफ्त वाईफाई एक्सेस इकाइयां स्थापित की हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/111018/watch-videos-with-free-wifi-at-hyderabad-metro.html|title=Watch videos with free Wi-Fi at Hyderabad metro|access-date=11 अक्तूबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011033029/https://deccanchronicle.com/nation/current-affairs/111018/watch-videos-with-free-wifi-at-hyderabad-metro.html|archive-date=11 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> ===राइडरशिप=== मई 2022 में, हैदराबाद मेट्रो के प्रबंध निदेशक एन.वी.एस. रेड्डी ने तीन कोच वाले ट्रेन सेट में एक सिंगल कोच लगाने की संभावना से इनकार किया। प्रत्येक तीन-कोच वाली ट्रेन प्रति ट्रिप 900-1,000 यात्रियों को ले जा सकती है<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/metro-prototype-unveiled/article5193807.ece|title=Metro prototype unveiled}}</ref> और इस परियोजना की परिकल्पना इस तरह की गई है कि एक और तीन-कोच सेट रेक को छह-कोच वाली ट्रेनों में जोड़ा जा सकता है, जिसमें स्टेशन/डिपो भी पहले से ही नियोजित हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/extra-metro-rail-trips-to-deal-with-rush-hours/article65740949.ece|title=Extra Metro rail trips to deal with rush hours}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/six-coach-metro-trains-given-wide-berth-more-three-coach-ones-to-clear-peak-hour-rush/article66541571.ece|title=Six-coach metro trains given wide berth, more three-coach ones to clear peak-hour rush}}</ref> ट्रेनों की लंबाई बढ़ाने के लिए एलएंडटी मेट्रो रेल [[वस्तु अंतरजाल|इंटरनेट ऑफ थिंग्स]] पर आधारित विशेष सॉफ्टवेयर का उपयोग करके मरम्मत या रखरखाव के तहत चार तीन-कोच सेटों के साथ प्रत्येक तीन कोचों के 53 ट्रेन सेट का उपयोग कर रही है।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/metro-rail-ridership-is-3-lakh-passengers-a-day/article65423694.ece|title=Metro rail ridership is 3 lakh passengers a day}}</ref><ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/fashionable-in-india-to-build-metros-in-small-cities-hyderabad-metro-md/articleshow/91232683.cms|title=Fashionable in India to build metros in small cities — Hyderabad Metro MD}}</ref> फरवरी 2023 में, हैदराबाद मेट्रो ने घोषणा की कि फोल्डिंग साइकिल को मेट्रो पर अनुमति दी जाती है, जो 40 किग्रा बैग के आकार की होती है, लेकिन केवल गैर-पीक घंटों के दौरान।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/bicycle-stands-to-come-up-at-metro-stations/articleshow/98438018.cms?from=mdr|title=Bicycle stands to come up at Metro stations in Hyderabad}}</ref> ===लास्ट माइल कनेक्टिविटी=== हैदराबाद मेट्रो रेल की पहली और अंतिम मील कनेक्टिविटी को बढ़ाने के लिए, शहरी मोबिलिटी सर्विसेज स्टार्टअप, स्वीडा मोबिलिटी प्राइवेट लिमिटेड ने एलएंडटी मेट्रो रेल हैदराबाद लिमिटेड (एल एंड टीएमआरएचएल) के साथ अपने फीडर वाहन को बढ़ाने की योजना के साथ एक समझौता ज्ञापन (एमओयू) पर हस्ताक्षर किए। सेवाएं।<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2022/sep/23/firm-to-ramp-up-feeder-services-from-metro-stations-2501082.html|title=Firm to ramp up feeder services from Metro stations}}</ref> Svida एक मजबूत AI- सक्षम तकनीकी प्लेटफॉर्म के माध्यम से सेवाएं प्रदान करता है, जो फीडर वाहनों की बुकिंग प्रदान करता है। Svida Mobility Pvt Ltd 2019 से L&TMRHL अधिकृत फीडर सेवा प्रदाता है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/soon-hyderabad-metro-to-roll-out-e-auto-feeder-services/articleshow/94798888.cms?utm_source=twitter.com&utm_medium=social&utm_campaign=TOIHyderabad|title=Soon, Hyderabad Metro to roll out e-auto feeder services}}</ref> सात मेट्रो स्टेशनों - रायदुर्ग, परेड ग्राउंड, मेट्टुगुडा, एलबी नगर, उप्पल, केपीएचबी और मियापुर में प्रथम और अंतिम मील कनेक्टिविटी मार्ग- ई-ऑटो और टाटा विंगर्स का उपयोग करते हैं। 21 अप्रैल 2022 को, हैदराबाद मेट्रो ने एआई-सक्षम राइड-हेलिंग मोबिलिटी प्लेटफॉर्म मेट्रोराइड के सहयोग से अपनी इलेक्ट्रिक ऑटो सेवाओं की शुरुआत की।<ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/now-hire-electric-auto-two-hyderabad-metro-stations-163120|title=Now, hire an electric auto from two Hyderabad metro stations}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.evoindia.com/features/in-conversation-with-kamaan-agarwal|title=In conversation with Kamaan Agarwal, CTO of Metro Ride}}</ref> सेवाओं को दो मेट्रो स्टेशनों - परेड ग्राउंड और रायदुर्ग स्टेशनों पर लॉन्च किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/business/companies/281022/e-mobility-platform-metroride-expands-footprint-in-hyderabad.html|title=E-mobility platform MetroRide expands footprint in Hyderabad}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cio.economictimes.indiatimes.com/news/next-gen-technologies/electric-auto-services-to-improve-first-last-mile-connectivity-for-hyderabad-metro/90992881|title=Electric auto services to improve first, last mile connectivity for Hyderabad Metro}}</ref> ==आधारभूत संरचना== ===टिकट और रिचार्ज === हैदराबाद मेट्रो स्मार्ट कार्ड एक आभासी वॉलेट के रूप में कार्य करता है जो सहज यात्रा की सुविधा देता है। एक स्मार्ट कार्ड किसी भी हैदराबाद मेट्रो स्टेशन या टीएसवारी ऐप के माध्यम से टिकट कार्यालय से खरीदा जा सकता है। स्मार्ट कार्ड को {{INR}} 50 की न्यूनतम राशि और {{INR}} 3000 की अधिकतम राशि के लिए रिचार्ज किया जा सकता है। स्मार्ट कार्ड को TSavaari App, HMR पैसेंजर वेबसाइट (www.ltmetro.com), या [[पेटीऍम|पेटीएम]] ऐप के माध्यम से रिचार्ज किया जा सकता है। स्मार्ट कार्ड के माध्यम से की गई सभी यात्राओं पर 10% की छूट है।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/10-off-on-metro-rail-smart-cards/article21287632.ece|title=10% off on metro rail smart cards}}</ref> दिसंबर 2019 में, हैदराबाद मेट्रो ने [[मेक माई ट्रिप]] और Gobibo के माध्यम से ई-टिकट के लिए कैशलेस QR (क्विक रिस्पांस) कोड भुगतान विकल्प शुरू किया।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/makemytrip-hyderabad-metro-launch-qr-code-based-e-tickets-for-easy-mobility/article30380417.ece|title=MakeMyTrip, Hyderabad Metro launch QR-code based e-tickets for easy mobility|access-date=20 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224163933/https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/makemytrip-hyderabad-metro-launch-qr-code-based-e-tickets-for-easy-mobility/article30380417.ece|archive-date=24 दिसंबर 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/info-tech/makemytrip-deploys-ai-to-make-bookings-easier/article29697353.ece|title=MakeMyTrip deploys AI to make bookings easier|access-date=20 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023132031/https://www.thehindubusinessline.com/info-tech/makemytrip-deploys-ai-to-make-bookings-easier/article29697353.ece|archive-date=23 अक्तूबर 2019|url-status=live}}</ref> अक्टूबर 2022 में, हैदराबाद मेट्रो देश की पहली मेट्रो रेल बन गई, जिसने व्हाट्सएप ई-टिकटिंग सुविधा के माध्यम से पूरी तरह से डिजिटल भुगतान-सक्षम मेट्रो टिकट बुकिंग शुरू की।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/hyderabad/now-book-your-hyderabad-metro-tickets-via-whatsapp-8188732/|title=Now, book your Hyderabad Metro tickets via WhatsApp. Here’s how}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/whatsapp-business-partners-with-metro-service-providers-introduces-e-ticketing-chatbot/articleshow/98102170.cms|title=WhatsApp Business partners with metro service providers, introduces e-ticketing chatbot}}</ref> दक्षिण कोरियाई फर्म सैमसंग की सहायक कंपनी सैमसंग डेटा सिस्टम्स इंडिया को एलएंडटी मेट्रो परियोजना के लिए स्वत: किराया संग्रह प्रणाली पैकेज से सम्मानित किया गया है। पैकेज में सिस्टम का डिज़ाइन, निर्माण, आपूर्ति, स्थापना, परीक्षण और कमीशन शामिल है। 25 नवंबर 2017 को आधिकारिक टिकट की कीमतों की घोषणा की गई थी। बेस किराया {{INR}} 10 , 2 किमी तक है। [[File:Hyderabadmetrosmartcardnebula.jpg|thumb|right|हैदराबाद मेट्रो स्मार्ट कार्ड]] {| class="wikitable" |- ! Slab ! दूरी(km) ! मेट्रो किराया({{INR}}) |- | 1 | 0 - 2 | align="center"|10 |- | 2 | 2 - 4 | align="center"|15 |- | 3 | 4 - 6 | align="center"|25 |- | 4 | 6 - 8 | align="center"|30 |- | 5 | 8 - 10 | align="center"|35 |- | 6 | 10 - 14 | align="center"|40 |- | 7 | 14 - 18 | align="center"|45 |- | 8 | 18 - 22 | align="center"|50 |- | 9 | 22 - 26 | align="center"|55 |- | 10 | > 26 | align="center"|60 |} ==फाइनेंस (वित्त)== हैदराबाद मेट्रो में, गैर-किराया राजस्व उत्पन्न करने के लिए मेट्रो स्टेशनों के निर्माण से पहले ही 40 प्रतिशत रिटेल स्पेस बेच दिया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanherald.com/specials/point-blank/behind-bmrcls-non-fare-revenue-goals-1161542.html|title=Behind BMRCL's non-fare revenue goals}}</ref> L&TMRHL ने गैर-किराया राजस्व उत्पन्न करने के लिएस्काईवॉक के साथ पंजागुट्टा, इर्रम मंज़िल, हाईटेक सिटी और मूसारामबाग में गैलेरिया मॉल जैसी रियल एस्टेट परियोजनाओं का निर्माण किया।<ref name="sixthyear">{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/hyd-metro-running-in-losses-rs-1300-crore-interest-per-annum-paid-for-rs-12k-crore-debt-nvs-reddy/articleshow/70527742.cms|title=Hyderabad metro on tricky track, running on losses|access-date=25 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825234654/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/hyd-metro-running-in-losses-rs-1300-crore-interest-per-annum-paid-for-rs-12k-crore-debt-nvs-reddy/articleshow/70527742.cms|archive-date=25 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/ltmrh-to-open-two-more-malls/article24971221.ece|title=L&TMRH to open two more malls}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/LT-plans-3-malls-cum-multiplexes-along-metro-rail-corridors-in-Hyderabad/articleshow/22111036.cms|title=L&T plans 3 malls-cum-multiplexes along metro rail corridors in Hyderabad|access-date=25 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190909113852/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/LT-plans-3-malls-cum-multiplexes-along-metro-rail-corridors-in-Hyderabad/articleshow/22111036.cms|archive-date=9 सितंबर 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/swanky-malls-to-help-lt-mop-up-revenue/articleshow/61813290.cms|title=Swanky malls to help L&T mop up revenue|access-date=25 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913142202/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/swanky-malls-to-help-lt-mop-up-revenue/articleshow/61813290.cms|archive-date=13 सितंबर 2019|url-status=live}}</ref> 2019 में, हैदराबाद मेट्रो ने गैर-किराया राजस्व उत्पन्न करने के लिए, खुले ई-टेंडरिंग प्रक्रिया के माध्यम से, मेट्रो स्टेशनों की अर्ध-नामकरण नीति शुरू की। ==पुरस्कार और नामांकन == एचएमआर परियोजना फरवरी-मार्च 2013 में न्यूयॉर्क में आयोजित ग्लोबल इंफ्रास्ट्रक्चर लीडरशिप फोरम में शीर्ष 100 सामरिक वैश्विक बुनियादी ढांचा परियोजनाओं में से एक के रूप में प्रदर्शित हुई थी। एलएंडटी मेट्रो रेल हैदराबाद लिमिटेड (एलटीएमआरएचएल) को 'स्ट्रैटेजिक एचआर और प्रतिभा प्रबंधन ' श्रेणी में एसएपी एसीई पुरस्कार 2015 प्रदान किया गया है। 2018 में, रसूलपुरा और प्रकाश नगर मेट्रो स्टेशनों को भारतीय ग्रीन बिल्डिंग काउंसिल (आईजीबीसी) ग्रीन एमआरटीएस प्लैटिनम पुरस्कार से सम्मानित किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/metro-stations-get-green-platinum-award/article25394961.ece|title=Indian Green Building Council’s (IGBC) Green MRTS Platinum Award}}</ref> अक्टूबर 2022 में, हैदराबाद मेट्रो के तीन मेट्रो स्टेशनों- दुर्गम चेरुवु, पुंजागुट्टा और एलबी नगर को एलिवेटेड स्टेशनों की श्रेणी के तहत उच्चतम प्लैटिनम रेटिंग के साथ इंडियन ग्रीन बिल्डिंग काउंसिल (IGBC) ग्रीन MRTS प्रमाणन से सम्मानित किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/three-more-hyderabad-metro-rail-stations-get-green-certification/article66036501.ece|title=Three more Hyderabad metro rail stations get green certification}}</ref> इसके साथ, हैदराबाद मेट्रो रेल के पास आईजीबीसी प्लेटिनम रेटिंग के साथ प्रमाणित 23 मेट्रो स्टेशन हैं।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/hyderabad-metro-rail-gets-green-award/articleshow/94998215.cms|title=Hyderabad Metro Rail gets green award}}</ref> मार्च 2024 में, हैदराबाद मेट्रो रेल परियोजना निष्पादन पर [[इंडियन स्कूल ऑफ़ बिज़नेस]] टीम द्वारा किए गए एक अध्ययन को प्रबंधन पेशेवरों के लाभ के लिए [[स्टैनफोर्ड विश्वविद्यालय]] में एक केस स्टडी के रूप में प्रकाशित किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://ssir.org/articles/entry/hyderabad-metro-rail-india#|title=Metro Rail Comes to Hyderabad}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/hyderabad-metro-rail-now-a-stanford-university-case-study/article67935246.ece|title=Hyderabad Metro Rail, now a Stanford University case study}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/hyderabad-metro-a-case-study-at-stanford-university/articleshow/108376521.cms|title=Hyderabad Metro, now a case study at Stanford varsity}}</ref> ==लोकप्रिय संस्कृति में== * 2018 तेलुगु फ़िल्म देवदास में [[नानी (अभिनेता)|नानी]] और [[रश्मिका मंदाना]] अभिनीत, हैदराबाद मेट्रो में शूट होने वाली पहली फ़िल्म थी।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/nani-akkineni-nagarjuna-starrer-is-the-first-film-to-be-shot-in-hyderabad-metro/story-BOKNlmq4ZOR81qChTmrxvI.html|title=Nani- Akkineni Nagarjuna starrer is the first film to be shot in Hyderabad Metro|access-date=24 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817183005/https://www.hindustantimes.com/regional-movies/nani-akkineni-nagarjuna-starrer-is-the-first-film-to-be-shot-in-hyderabad-metro/story-BOKNlmq4ZOR81qChTmrxvI.html|archive-date=17 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/nagarjuna-nani-starrer-becomes-first-film-shoot-hyd-metro-78753|title=Nagarjuna-Nani starrer becomes first film to shoot in Hyd metro|access-date=24 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817183127/https://www.thenewsminute.com/article/nagarjuna-nani-starrer-becomes-first-film-shoot-hyd-metro-78753|archive-date=17 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref> * 2021 की तेलुगु फिल्म- [[पवन कल्याण]] और [[निवेदा थॉमस]] अभिनीत [[वकील साब]] और संतोष शोबन और [[काव्या थापर]] अभिनीत एक मिनी कथा -के कुछ दृश्यों को भी हैदराबाद मेट्रो में शूट किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/watch-pawan-kalyan-s-vakeel-saab-teaser-shows-glimpses-courtroom-drama-141495|title=Watch: Pawan Kalyan’s ‘Vakeel Saab’ teaser shows glimpses of courtroom drama}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/pawan-kalyan-travels-in-hyderabad-metro-for-vakeel-saab-shoot-trending-pics-and-videos-1738172-2020-11-05|title=Pawan Kalyan travels in Hyderabad Metro for Vakeel Saab shoot. Trending pics and videos}}</ref> *जून 2022 में, [[अमिताभ बच्चन]] अभिनीत आगामी भारतीय विज्ञान कथा फिल्म [[कल्कि 2898 एडी]] का एक दृश्य रायदुर्ग मेट्रो स्टेशन पर शूट किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://telanganatoday.com/hyderabad-amitabh-bachchan-spotted-at-raidurg-metro-station|title=Hyderabad: Amitabh Bachchan spotted at Raidurg metro station}}</ref> *2023 में रिलीज हुई हिंदी फिल्म 8 A.M और तेलुगु फिल्म [[कुशी (2023 फ़िल्म)|कुशी]] के कई सीन मेट्रो की शूटिंग हैदराबाद मेट्रो में हुई थी। ==नेटवर्क== [[File:Hyderabadmetromap.png|center|500px|Hyderabad Metro Network Map]] ==गैलरी== <gallery> File:Tarnakametrohyderabad.png|तर्नका मेट्रो स्टेशन File:HYD Metro near SC.jpg|Metrorail work under Progress near Secunderabad Railway Station as of June 2016 File:Hyderabad Metro Rail Bhavan.jpg|हैदराबाद मेट्रो रेल भवन File:Hyderabad Metro Uppal Station under construction 2.jpg|The Uppal Station under construction as of April 2014 File:Hyderabad Metro at Uppal 01.jpg|Metrorail work under Progress on Mettuguda-Nagole Line near Uppal as of October 2014 File:Hyderabad Metro at KPHB 04.jpg|Metrorail work under Progress on Miyapur-LB Nagar line near KPHB as of October 2014 File:Hyd Metro Bharat Nagar.JPG|Bharat Nagar Metro Station under construction </gallery> == इन्हें भी देखें == * बैंकॉक मेट्रो * [[दिल्ली मेट्रो]] * [[बंगलुरु मेट्रो]] * [[लखनऊ मेट्रो]] * [[पटना मेट्रो]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://www.youtube.com/watch?v=sDSWeRO9s2s HMRL] * [https://www.youtube.com/watch?v=buL3GcJ7Rbo हैदराबाद मेट्रो का निर्माण] * [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.minfy.tsavaari&hl=en_IN टीसवारी हैदराबाद के मेट्रो मोबाइल ऐप] *{{Twitter|hmrgov}} {{भारत में त्वरित परिवहन}} [[श्रेणी:भारत में मेट्रो रेल]] nn45eoex95m7snwt5yerdaxq71g452x अपकेन्द्रिय बल 0 857404 6595492 6593870 2026-08-04T14:41:51Z Dr. Thomas Liptak 892550 hoto updated (2026) 6595492 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Frankfurt am Main, Mainfest 2026 - swing ride.jpg|right|thumb|300px|गोल घूमते हुए झूले पर बैठे लोग अपकेन्द्री बल के कारण बाहर की ओर चले जाते हैं।]] {{चिरसम्मत यांत्रिकी}} '''अपकेन्द्रीय बल''' ({{lang-en|''Centrifugal Force''}} - सेंट्रीफ्यूगल फोर्स) वह बल होता है जिसके कारण किसी गतिशील वस्तु में, केंद्र से दूर भागने की प्रवृत्ति होती है।<ref>{{cite web|first1=एड्मिन|title=भौतिक विज्ञान के बल व गति सम्बन्धी नियम|url=http://www.vivacepanorama.com/laws-of-physics-for-force-and-motion/|website=वाईवेस पैनोरैमा|publisher=७ मई २०१५|accessdate=12 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126221909/http://www.vivacepanorama.com/laws-of-physics-for-force-and-motion/|archive-date=26 जनवरी 2018|url-status=dead}}</ref> यह वो आभासी बल होता है जो अभिकेन्द्रीय बल के समान तथा विपरीत दिशा में कार्य करता है। क्रीम सेपरेटर तथा सेंट्रीफ्युगल ड्रायर अपकेन्द्रीय बल के सिद्धांत पर कार्य करते हैं।<ref>{{cite book|first1=निमिषा|last1=अग्रवाल|first2=दिशा एक्स्पर्ट्स|title=क्विक सामान्य ज्ञान|date=१९ अगस्त २०१७|publisher=दिशा प्रकाशन|page=८|url=https://books.google.co.in/books?id=fZExDwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|accessdate=12 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213011516/https://books.google.co.in/books?id=fZExDwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|archive-date=13 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> न्यूटन यांत्रिकी में '''अपकेन्द्री बल''' एक जड़त्वीय बल है जो वृत्तीय गति करती हुई वस्तुओं पर गति के पथ के केन्द्र से दूर [[त्रिज्या]] की दिशा में hota हुआ प्रतीत होता है। वास्तव में यह एक कल्पित बल (''fictitious force'') है, वास्तविक नहीं। ऐतिहासिक दृष्टि से कभी-कभी [[अभिकेन्द्री बल]] की प्रतिक्रिया को अपकेन्द्री बल कहा जाता रहा है। अजड़त्वीय निर्देश तंत्र (Non-inertial frame) में न्यूटन के नियमों को लागू करने के लिए कुछ ऐसे बलों की कल्पना करनी होती है। जिन्हें परिवेश में किसी पिंड से संबंधित नहीं कि जा सकता। यह बल छद्म बल या जड़त्व बल कहलाते हैं। अपकेंद्रीय बल एक ऐसा ही जड़त्वीय बल है। इसकी दिशा अपकेंद्री बल के विपरीत दिशा में होती है। कपड़ा सुखाने की मशीन, दूध से मक्खन निकालने की मशीन, आदि अपकेनद्रीय बल के सिद्धांत पर कार्य करते हैं।। ==इन्हें भी देखें== *[[अभिकेन्द्रीय बल]] [[श्रेणी:भौतिकी]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Portal|भौतिकी}} {{commons category|Centrifugal force|अपकेन्द्रिय बल }} [[श्रेणी:चिरसम्मत यांत्रिकी]] [[श्रेणी:भौतिक गुण]] [[श्रेणी:विज्ञान आधार]] {{विज्ञान-आधार}} gokoyk84dl2k632ob74dgmow2ika58i साँचा:फ़िक़ह 10 857839 6595657 4911802 2026-08-05T06:38:47Z Umarkairanvi 13754 Category added 6595657 wikitext text/x-wiki <includeonly> {{ Sidebar with collapsible lists | name = फ़िक़ह | titlestyle = font-size:190%;font-weight:normal; | title = [[फ़िक़्ह्|इस्लामी धर्मशास्त्र<br/>(''फ़िक़्ह '' )]]<br/> | pretitle =यह लेख इस [[:Category:फ़िक़्ह|सिलसिले]] का हिस्सा | image = [[File:ALFiqh.png|150px|frameless|अल-फ़िक़ह]] | imagestyle = padding: 0.4em 0 0.4em; | listtitlestyle =background:#E6EAFF; text-align:center; | listclass = plainlist | liststyle = padding-left:1.5em;padding-right:1.5em; | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | list1name = अनुष्ठान | list1title = [[इस्लामी अनुष्ठान|अनुष्ठान]] | list1 = {{Sidebar |navbar=off |bodystyle={{subsidebar bodystyle}} | heading1 = ''[[नमाज़|नमाज़(सलात)]]'' | content1 = {{startflatlist}} * ''[[रकात|रकात(रकाह्]]'' * ''[[क़िब्ला]]'' {{endflatlist}} * {{longlink|''[[सुन्नह नमाज़|सुन्नत नमाज़ें]]'' {{hlist|(''[[तहज्जुद]]''|''[[तरावीह]]'')}}}} * ''[[नफ़्ल नमाज़|नफ़्ल नमाज़]]'' * ''[[फ़र्ज़ नमाज़|फ़र्ज़ नमाज़]]'' |heading2style=padding-bottom:0.5em; | heading2 = ''[[रोज़ा]]'' | heading3 = ''[[हज्ज]]'' | content3 = {{startflatlist}} * ''[[इहराम]]''&nbsp;([[इहराम|पहनावा]]) * ''[[तवाफ़]]'' * ''[[उमराह]]''&nbsp;([[हज्ज-अल-तम्म्तु|+''हज्ज'']]) {{endflatlist}} }} | list6name = शिष्टाचार | list6title = [[अदब (इस्लाम)|अदब]] | list6 = {{startflatlist}} * ''[[अदब (इस्लाम)|अदब]]'' * ''[[महरम]]'' * [[इस्लामी लक़ब|अलक़ाब]] * ''[[स्तनपान (इस्लाम)|स्तनपान (इस्लाम)]]'' * [[इस्लामी तमीज़ पाख़ाना से जुड़ी|पाख़ाना(टायलेट)]] {{endflatlist}} | list7name = अर्थशास्त्र | list7title = [[इस्लामी आर्थिक व्यवस्था|अर्थशास्त्र]] | list7 = {{Sidebar |navbar=off |bodystyle={{subsidebar bodystyle}} | content1 = [[इस्लामी अर्थशास्त्र का इतिहास|इतिहास]] | heading2 = ''[[ज़कात]]'' | content2 = {{startflatlist}} * ''[[जज़िया]]'' * ''[[निसाब]]'' * ''[[खुम्स]]'' * ''[[सदक़ा]]''&nbsp;(''[[वक़्फ]]'') {{endflatlist}} * ''[[बैत अल-माल]]'' | heading3 = [[इस्लामी बैंकिंग|बैंकिंग]] | content3 = {{startflatlist}} {{endflatlist}} | heading4 = [[इस्लमी वारिसी|वारिसी]] }} | list8name = शुध्दता | list8title = [[स्वास्थ्य-रक्षा(इसलाम) |स्वास्थ्य-रक्षा ]] | list8 = {{Sidebar |navbar=off |bodystyle={{subsidebar bodystyle}} | content1 = {{startflatlist}} * [[शोच के इस्लामी नियम|पाख़ाना(टोयलेट)]] * ''[[इस्लाम में पाकीज़गी|तहारा]]'' * ''[[इहराम]]'' * ''[[वुज़ू]]'' * ''[[मसाह]]'' * ''[[ग़ुस्ल]]'' * ''[[तयमम्म]]'' * ''[[मिस्वाक]]'' * ''[[नजिस]]'' {{endflatlist}} | heading2 = [[इस्लामी आहार कानून|परहेज़]] | content2 = {{startflatlist}} * ''[[दबीहा]]'' * [[इस्लामी आहार कानून#शराब|शराब]] * [[इस्लामी आहार कानून#सुअर का गोश्त|सुअर का गोश्त]] {{endflatlist}} * {{nowrap|[[इस्लामी और यहूदी आहार कानूनों की तुलना|''कश्रुत'' से तुलना]]}} }} | belowstyle = padding-top:0.1em; | below = *[[इस्लामी अध्ययन]] *[[इस्लामी शब्दावली]] }}</includeonly><noinclude> {{Documentation | content = {{फ़िक़्ह्}} * To expand the section appropriate to a particular page, use <code><nowiki>{{फ़िक़्ह् |</nowiki>''name''{{))}}</code>, where ''name'' is the section's name in lowercase (e.g. <code><nowiki>{{फ़िक़्ह् |political}}</nowiki></code>). [[Category:Islam sidebar templates|फ़िक़ह]] [[Category:इस्लाम के साइडबार साँचे]] }}<!--(end Documentation)--> {{pp-semi-indef}} </noinclude> 6jbzfvl4ntsh4r3konj9qlaxwrbdzi9 मुठ्ठी भर ज़मीन 0 903648 6595594 6577979 2026-08-05T02:00:49Z Pahatshah 939960 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6595594 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक पुस्तक|name=मुठ्ठी भर&nbsp; ज़मीन|author=[[Evelyn Waugh|एवलिन वॉ]]|release_date={{plainlist| * 1934 (Hardback) * 1951 (Paperback)}}|publisher=* [[Chapman & Hall|चैपमैन एंड हॉल]] (Hardback) * [[Penguin Books|पेंगुइन बुक्स]] (Paperback)|image=Dust300.jpg|country=यूनाइटेड किंगडम|language=अंग्रेज़ी|genre=उपन्यास}} '''मुठ्ठी भर ज़मीन''' ब्रिटिश लेखक एवलिन वॉ द्वारा लिखी गयी एक उपन्यास है। यह पहली बार १९३४ में प्रकाशित हुई थी । इसे अक्सर लेखक के शुरुआती, व्यंग्यात्मक हास्य उपन्यासों के साथ समूहीकृत किया गया था जिसके लिए वह [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के पहले प्रसिद्ध हो गए थे। हालांकि, टिप्पणीकारों ने अपने गंभीर उपक्रमों पर ध्यान दिया है, और इसे एक संक्रमणकालीन कार्य के रूप में माना है जो वॉ के कैथोलिक पोस्टवर फिक्शन की तरफ इशारा करता है। नायक टोनी लास्ट, एक संतुष्ट लेकिन उथले अंग्रेजी देश जमीदार, जिनको अपनी पत्नी ने धोखा दिया है और अपने भ्रम को एक-एक करके बिखरे हुए देखा है, वह [[ब्राज़ील|ब्राजील]] के जंगल में एक अभियान में शामिल हो गया है, ताके खुद को दूरदराज के चौकी में एक पागल कैदी की तरह फंसा पाए। वॉ ने साजिश में कई आत्मकथात्मक तत्वों को शामिल किया, जिसमें उनकी पत्नी ने हाल ही में अपने विवेक को शामिल किया। १९३३-३४ में उन्होंने दक्षिण अमेरिकी भीतरी भाग में यात्रा की, और यात्रा से कई घटनाएं उपन्यास में शामिल की गईं। जंगल में टोनी के एकवचन भाग्य का इस्तेमाल पहली बार वॉ द्वारा एक स्वतंत्र लघु कहानी के विषय के रूप में किया गया था, जिसे १९३३ में "द मैन हू लाइकड डिकेंस" शीर्षक के तहत प्रकाशित किया गया था। पुस्तक का प्रारंभिक महत्वपूर्ण स्वागत मामूली था, लेकिन यह जनता में लोकप्रिय था और कभी छपाई से बाहर नहीं हुआ है। प्रकाशन के बाद के वर्षों में, पुस्तक की प्रतिष्ठा बढ़ी है; इसे आम तौर पर वॉ के सर्वोत्तम कार्यों में से एक माना जाता है और २० वीं शताब्दी के सर्वश्रेष्ठ उपन्यासों की अनौपचारिक सूचियों पर एक से अधिक बार लगाया गया है। वॉ १९३० में [[रोमन कैथोलिक धर्म]] में परिवर्तित हो गए थे, जिसके बाद उनके व्यंग्यात्मक, धर्मनिरपेक्ष लेखन ने कुछ कैथोलिक तिमाहियों से शत्रुता प्राप्त की। उन्होंने व्यापक रूप से धार्मिक विषयों को ''मुठ्ठी भर जमीन''  में पेश नहीं किया, लेकिन बाद में समझाया कि उन्होंने धार्मिकता, विशेष रूप से कैथोलिक, मूल्यों से अलग मानवता की व्यर्थता का प्रदर्शन करने के लिए पुस्तक का इरादा किया था। रेडियो, मंच और परदे के लिए पुस्तक नाटकीय रूप से बनाई गई है। == साजिश == टोनी लास्ट एक देश का सज्जन है, जो अपनी पत्नी ब्रेंडा और उनके आठ वर्षीय बेटे जॉन एंड्रयू के साथ अपने पैतृक घर हेटन एबे में रहता है। वह घर, एक विक्टोरियन छद्म-गॉथिक मिलावट को एक स्थानीय गाइड बुक द्वारा "रुचि से रहित" और अपनी पत्नी द्वारा "बदसूरत" के रूप में वर्णित किया, लेकिन टोनी का गौरव और खुशी इसमें प्रकाश किया है। देश के जीवन के साथ पूरी तरह से सामग्री, वह ब्रेंडा के बढ़ते बोरियत और असंतोष, और उनके बेटे के विकासशील तरीके से अनजान है। ब्रेंडा जॉन बीवर से मिलती है और, उसकी कमजोरी और महत्वहीनता को स्वीकार करने के बावजूद, वह उसके साथ एक संबंध शुरू करती है। ब्रेंडा [[लंदन]] में अपने सप्ताह बिताने लगती है, और टोनी को एक छोटे से फ्लैट का वित्तपोषण करने के लिए राजी करती है, जिसे वह जॉन की मां श्रीमती बीवर, एक बेईमान संपत्ति डेवलपर से किराए पर लेती है। हालांकि ब्रेंडा-बीवर संपर्क अपने लंदन दोस्तों के लिए अच्छी तरह से जाना जाता है, टोनी उदार और अनजान बनी हुई है; ब्रेन्डा और उसके दोस्तों ने उसे मालकिन के साथ स्थापित करने के प्रयासों को बेतुका असफल कर दिया है। दुर्घटना में जॉन एंड्रयू की मौत की समय ब्रेन्डा लंदन में है। यह कहने पर कि "जॉन मर चुका है", ब्रेन्डा पहले सोचते हैं कि बीवर की मृत्यु हो गई है; यह सीखने पर कि वह उसका बेटा जॉन है, वह एक अनैच्छिक "भगवान का शुक्र है!" कहकर अपनी सच्ची भावनाओं को धोखा देती है। अंतिम संस्कार के बाद, वह टोनी को बताती है कि वह तलाक चाहती है ताकि वह बीवर से शादी कर सके। अपने धोखे की सीमा सीखने पर टोनी बिखर गई है, लेकिन उसे तलाक देने की अनुमति देकर ब्रेंडा की सामाजिक प्रतिष्ठा की रक्षा करने के लिए सहमत है, और उसे सालाना £ ५०० प्रदान करने के लिए सहमत है। ब्राइटन में एक अजीब लेकिन शुद्ध सप्ताहांत खर्च करने के बाद, एक वेश्या तलाक के साक्ष्य का विरोध करने वाले वेश्या के साथ, टोनी ब्रेन्डा के भाई से सीखती है, जिसे बीवर द्वारा प्रोत्साहित किया जाता है, ब्रेंडा अब सालाना २,००० पाउंड की मांग कर रहा है-एक योग जो टोनी को हेटन बेचने की आवश्यकता होगी। टोनी के भ्रम बिखर गए हैं। हालांकि, वेश्या ने अपने बच्चे को उसके साथ लाया जो स्थापित कर सकता है कि टोनी ने व्यभिचार नहीं किया और ब्लैकमेल विफल हो गया। टोनी तलाक की वार्ता से वापस लेती है, और घोषणा करती है कि वह छह महीने तक यात्रा करना चाहता है। उनकी वापसी पर, उनका कहना है कि ब्रेंडा को तलाक हो सकता है, लेकिन बिना किसी वित्तीय समझौते के। टोनी के पैसे की कोई संभावना नहीं होने के कारण, बीवर ब्रेन्डा में रुचि खो देता है, जो अपमान और गरीबी में छोड़ दिया गया है। इस बीच, टोनी ने एक एक्सप्लोरर डॉ। मेस्सिंजर से मुलाकात की, और अमेज़ॅन वर्षावन में एक खोए गए शहर की तलाश में अभियान में शामिल हो गए। बाहरी यात्रा पर, टोनी थियरेसे डी विट्रे के साथ एक जहाज के रोमांस में संलग्न है, एक युवा लड़की जिसका रोमन [[कैथोलिक धर्म]] उसे उसे छोड़ने का कारण बनता है जब वह उसे बताता है कि उसकी पत्नी है। ब्राजील में, मेसिंगर एक अक्षम आयोजक साबित करता है; वह देशी गाइडों को नियंत्रित नहीं कर सकता, जिन्होंने जंगल की गहराई में उसे और टोनी को त्याग दिया। टोनी बीमार पड़ती है, और मेस्सिंजर मदद खोजने के लिए अपने एकमात्र कुत्ते में छोड़ देता है, लेकिन झरने पर गिर जाता है और मारा जाता है। टोनी प्रलाप में भटक जाती है जब तक कि वह श्री टोड द्वारा बचाया जाता है, जो जंगल में एक दूरस्थ समाशोधन में एक छोटे से देशी जनजाति पर शासन करता है। टोड नर्स टोनी वापस स्वास्थ्य के लिए। हालांकि अशिक्षित, टोड के पास चार्ल्स डिकेंस के पूर्ण कार्यों की प्रतियां हैं, और टोनी से उन्हें पढ़ने के लिए कहते हैं। हालांकि, जब टोनी का स्वास्थ्य ठीक हो जाता है और वह अपने रास्ते पर मदद करने के लिए कहता है, तो बूढ़ा आदमी बार-बार गिरता है। रीडिंग जारी है, लेकिन वातावरण तेजी से खतरनाक हो रहा है क्योंकि टोनी को पता चलता है कि वह अपनी इच्छानुसार हो रहा है। जब एक खोज दल अंततः निपटारे तक पहुंच जाता है, तो टोड ने व्यवस्था की है कि टोनी को डराया जाए और छुपाया जाए; वह पार्टी को बताता है कि टोनी की मृत्यु हो गई है, और उन्हें घर लेने के लिए उनकी घड़ी देता है। जब टोनी जागती है तो वह सीखता है कि बचाव की उसकी आशा खत्म हो गई है, और उसे डिकेंस को अपने कैद में अनिश्चित काल तक पढ़ने की निंदा की जाती है। इंग्लैंड में वापस, टोनी की मृत्यु स्वीकार की जाती है; हेटन अपने चचेरे भाई के पास जाता है, जो अपनी याददाश्त के लिए एक स्मारक खड़ा करता है, जबकि ब्रेंडा टोनी के दोस्त जोक ग्रांट-मेनज़ीज़ से शादी करती है।   == पृष्ठभूमि == [[चित्र:Evelynwaugh.jpeg|अंगूठाकार|एवलिन वॉ (१९४० के आसपास की तस्वीर)]] एवलिन वॉ, १९०३ में पैदा हुए, चैपमेन एंड हॉल की लंदन प्रकाशन फर्म के प्रबंध निदेशक आर्थर वॉ के छोटे बेटे थे। ऑक्सफोर्ड के लांसिंग कॉलेज और हर्टफोर्ड कॉलेज में भाग लेने के बाद, वॉ ने एक लेखक के रूप में अपना करियर शुरू करने से पहले तीन साल के लिए निजी प्रारंभिक विद्यालयों की एक श्रृंखला में पढ़ाया।<ref name="odnb">{{Cite web|last=Stannard|first=Martin|title=Waugh, Evelyn Arthur St John|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/36788?docPos=1|publisher=Oxford Dictionary of National Biography|accessdate=12 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924154251/http://www.oxforddnb.com/view/article/36788?docPos=1|archive-date=24 सितंबर 2015|url-status=live}} (subscription required){{subscription}}</ref> उनका पहला व्यावसायिक रूप से मुद्रित काम एक छोटी सी कहानी थी, "द बैलेंस", जिसे चैपलैन और हॉल ने १९२६ के पौराणिक कथाओं में शामिल किया था। <ref>Hastings, p. 145</ref> उन्होंने डेली एक्सप्रेस रिपोर्टर के रूप में संक्षिप्त रूप से काम किया,<ref>Sykes, pp. 72–73</ref> उन्होंने डेली एक्सप्रेस रिपोर्टर के रूप में संक्षिप्त रूप से काम किया, और १९२८ में अपने कॉमिक उपन्यास, डेकलाइन और पतन के प्रकाशन के साथ सफलता प्राप्त करने से पहले प्री-राफेलिएट चित्रकार दांते गेब्रियल रॉसेटी की एक छोटी जीवनी लिखी। १९३२ के अंत तक वॉ ने दो और उपन्यास, वाइल बॉडीज एंड ब्लैक मिस्चिफ़ और दो यात्रा पुस्तकें लिखी थीं। उनकी व्यावसायिक सफलता निजी उथल-पुथल के साथ हुई; जून १९२८ में उन्होंने एवलिन गार्डनर से विवाह किया, लेकिन एक साल बाद शादी खत्म हो गई जब उसने जोड़े के आपसी दोस्त जॉन हेगेट के लिए अपना प्यार घोषित कर दिया। सुलह असंभव साबित हुआ, और वॉ सितंबर १९२९ में तलाक के लिए दायर किया। साथ ही, वॉ निर्देश से गुजर रहा था जिसने सितंबर १९३० में रोमन [[कैथोलिक चर्च|कैथोलिक गिरजाघर]] में अपना स्वागत किया।<ref>Sykes, pp. 107–08</ref> तलाक पर कैथोलिक शिक्षा के वॉ के अनुपालन ने उनकी शादी के संभावित रद्द होने की प्रतीक्षा करते हुए निराशा की।<ref name="S282">Stannard 1993, pp. 282–83</ref> उन्होंने टेरेसा जंगमैन, एक जीवंत सोशलाइट जिसका रोमन कैथोलिक ईसाई चर्च वॉ की आँखों में के बाद से उनके रिश्ते में किसी भी अंतरंगता रोका शादी बने रहे के साथ प्यार में गिर गया था। <ref>Stannard 1993, p. 225</ref> वॉ के रूपांतरण बहुत अपने की कड़वाहट भरी और तेजी से व्यंग्य स्वर को प्रभावित नहीं किया कथा-अपने प्रमुख किरदारों में अक्सर नीतिहीन और थे उनकी गतिविधियों कभी कभी चौंकाने वाला। वॉ ने दावा किया है "इस तरह के एक फैशन में आदमी की भ्रष्टता के लिखने के लिए के रूप में यह बदसूरत करने का अधिकार"।<ref>Stannard 1993, pp. 340–41</ref> जब १९३२ में ब्लैक मिस्चिप प्रकाशित हुआ, कैथोलिक पत्रिका द टैबलेट, अर्नेस्ट ओल्डमेडो के संपादक ने पुस्तक और उसके लेखक पर एक हिंसक हमला किया, जिसमें कहा गया था कि उपन्यास "कैथोलिक नाम का दावा करने वाले किसी के लिए अपमान" था।<ref>Stannard 1984, p. 133</ref> वॉ, ओल्डमैडो लिखा था, "न केवल कैथोलिक के लिए, लेकिन नम्रता के साथ साधारण मानकों के अपमानजनक एक काम व्याख्या करने पर आमादा था"।<ref>Stannard 1984, pp. 135–36</ref>वॉ ने इन आरोपों का कोई सार्वजनिक खंडन नहीं किया; वेस्टमिंस्टर के कार्डिनल आर्कबिशप को एक खुला पत्र तैयार किया गया था, लेकिन वॉ के दोस्तों की सलाह पर भेजा नहीं गया था।<ref>Amory (ed.), pp. 72–78</ref><ref>Stannard 1993, p. 339</ref> == निर्माण == === दक्षिण अमेरिकी यात्रा === १९३२ में वाघ ने दक्षिण अमेरिका में एक विस्तारित यात्रा शुरू की। खुद को अनुपस्थित करने का उनका निर्णय शायद उनके जटिल जटिल भावनात्मक जीवन पर प्रतिक्रिया हो सकता है; जबकि टेरेसा जुंगमैन के लिए उनका जुनून अपर्याप्त रहा, वह विभिन्न असंतोषजनक आकस्मिक यौन संबंधों में शामिल था, और खुद को बहुत पुराने हेज़ेल लावेरी द्वारा पीछा किया जा रहा था।<ref>Stannard 1993, pp. 306–07</ref>दक्षिण अमेरिका की पसंद शायद द स्पेक्ट्रेटर के साहित्यिक संपादक पीटर फ्लेमिंग से प्रभावित थी। फ्लेमिंग हाल ही में कर्नल पर्सी फावसेट के निशान मांगने के लिए ब्राजील के एक अभियान से लौट आए थे, जो १९२५ में ब्राजील में गायब हो गए थे, जबकि एक लुप्तप्राय खोया शहर खोज रहे थे। <ref>Hastings, pp. 267–68</ref> ब्लैक मिस्चिफ़ को मिश्रित लेकिन आम तौर पर अनुकूल महत्वपूर्ण टिप्पणी के लिए लॉन्च किया गया (ओल्डमेडो का हस्तक्षेप तत्काल नहीं था),<ref>Stannard 1993, p. 304</ref> वॉ २ दिसंबर १९३२ को टिलबरी से चले गए। वह २३ दिसंबर को ब्रिटिश गियाना पहुंचे, और कुछ दिनों के अनिश्चितता के बाद इंटीरियर में यात्रा पर रुपुनी के लिए जिला आयुक्त के साथ जाने का विकल्प चुना गया। उन्होंने आशा व्यक्त की कि वह ब्राजील के जंगल के भीतर गहरे बड़े शहर मनौस तक पहुंच सकते हैं, लेकिन परिवहन अविश्वसनीय साबित हुआ, और उन्हें बोवा विस्टा के सीमावर्ती शहर से आगे नहीं मिला।<ref name="S127">Sykes, pp. 127–28</ref><ref>Davie (ed.), p. 372</ref> वैसे, अपने रातोंरात रोकने वाले बिंदुओं में से एक में, उन्होंने एक बुजुर्ग मिश्रित दौड़ के निवासी श्री क्रिस्टी का सामना किया, जिन्होंने उन्हें यह कहते हुए बधाई दी, "मैं आपसे उम्मीद कर रहा था। मुझे आपके दृष्टिकोण की दृष्टि में चेतावनी दी गई थी"। <ref>Waugh: ''Ninety-two Days'', pp. 86–87</ref> दोनों ने एक साथ एक स्वीकार्य रात्रिभोज का आनंद लिया, जहां क्रिस्टी ने "पांचवें साम्राज्य" (डैनियल की पुस्तक से बाइबिल की भविष्यवाणी) की बात की। उन्होंने वाउ से कहा कि उन्होंने स्वर्ग में संतों की पूरी सभा को देखा है-आश्चर्यजनक रूप से कुछ, उन्होंने कहा- लेकिन उन्हें गिनना नहीं था क्योंकि वे अविभाज्य थे। <ref>Hastings, p. 275</ref> वॉ ने क्रिस्टी को अपने "विलक्षणता के खजाने" में जोड़ा, भविष्य के साहित्यिक उपयोग के लिए अलग रखा। <ref>Waugh: ''Ninety-two Days'', p. 234</ref> === "द मैन हु लाइकड डिकेन्स" === वॉ ४ फरवरी १९३३ को बोआ विस्टा पहुंचे, ताकि उन्हें मनौस में जाने के लिए कोई नाव उपलब्ध न हो। निष्क्रियता और बोरियत के दिनों का पालन किया गया, "फ्रांसीसी और बोसक्वेट के उपदेशों में संतों के कुछ जीवन को छोड़कर पढ़ने के लिए कुछ भी नहीं"।<ref>Davie (ed.), pp. 370–71</ref> वॉ ने कुछ समय एक छोटी सी कहानी लिखकर पारित किया; हालांकि डायरी में पहचाना नहीं गया है, इस कहानी को आम तौर पर "द मैन हू लाइकड डिकेंस" के रूप में स्वीकार किया गया है।<ref>Sykes, p. 131</ref><ref>Stannard 1993, p. 325</ref>{{Refn|Hastings observes that Waugh's diaries date the writing of the story to between 12–14 February. She believes that although Waugh may have begun the story in Boa Vista, it unlikely that a story of this length and complexity could be completed in two days and notes that story incorporates events that occurred after Waugh left Boa Vista.<ref>Hastings, p. 278</ref> For example, on his way back from Boa Vista Waugh spent eight days at the St Ignatius Mission in Bon Success, where he records that he found novels by Dickens in the Mission library, and read ''[[Dombey and Son]]'' and ''[[Nicholas Nickleby]]'' "with avid relish".<ref>Stannard 1993, p. 329</ref><ref>Davie (ed.), p. 374</ref>|group=n}} अलग-अलग नामों और कुछ मामूली विवरणों का उपयोग करने के अलावा यह कहानी एपिसोड के समान ही है कि बाद में वाघ ने ए हैंडफुल ऑफ डस्ट के चरम पर उपयोग किया: एक बुजुर्ग बसने वाला (तरीके से मॉडलिंग, क्रिस्टी पर भाषण और उपस्थिति), बचाता है और कैप्टिव रखता है खोया एक्सप्लोरर और उसे हमेशा के लिए, डिकेंस के उपन्यासों को जोर से पढ़ने की आवश्यकता है। <ref name="W104">Wykes, pp. 104–05</ref><ref name="Meckier">{{Cite journal|last=Meckier|first=Jerome|date=Winter 1980|title=Why the Man Who Liked Dickens Reads Dickens Instead of Conrad: Waugh's a Handful of Dust|journal=Novel: A Forum on Fiction|volume=13|issue=2|pages=171–72|jstor=1345308|JSTOR=1345308}} (subscription required){{subscription}}</ref> यह कहानी १९३३ में अमेरिका में हर्स्ट्स इंटरनेशनल-कॉस्मोपॉलिटन में और नैश के पल मॉल पत्रिका में ब्रिटेन में प्रकाशित हुई थी। <ref name="Slater">Slater (ed.), pp. 593–95</ref> कई सालों बाद लिखे एक लेख में, वाघ ने समझाया कि कहानी उनके अगले उपन्यास का आधार कैसे बन गई: "विचार [लघु कहानी के लिए] एक अकेला बसने वाले [क्रिस्टी] का दौरा करने के अनुभव से काफी स्वाभाविक रूप से आया ... और यह दर्शाता है कि कैसे आसानी से वह मुझे कैदी पकड़ सकता था। फिर, छोटी कहानी लिखी और प्रकाशित होने के बाद, विचार मेरे दिमाग में काम कर रहा था। मैं यह जानना चाहता था कि कैदी वहां कैसे पहुंचा, और अंततः यह चीज़ क्रूर के अन्य प्रकार के अध्ययन में बढ़ी घर और सभ्य व्यक्ति के बीच असहाय दुर्दशा। "<ref name="FanFare">{{Cite journal|last=Waugh|first=Evelyn|author-link=Evelyn Waugh|authorlink=Evelyn Waugh|date=8 April 1946|title=Fan-Fare: An answer to the ladies all over the U.S.A.|archiveurl=https://archive.today/20141104043834/http://bridesheadcastle.tumblr.com/post/4524122474/fan-fare-an-nswer-to-the-ladies-all-over-the-u-s-a|url-status=dead|url=http://bridesheadcastle.tumblr.com/post/4524122474/fan-fare-an-nswer-to-the-ladies-all-over-the-u-s-a|journal=Life (International: Chicago)|pages=53–60|archivedate=4 November 2014}}</ref> === लेखन और शीर्षक इतिहास === [[चित्र:Easton_Court_-_geograph.org.uk_-_168425.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|ईस्टन कोर्ट होटल, चागफोर्ड, जहां वॉ ने १९३४ में वसंत में एक मुठ्ठी भर ज़मीन लिखना समाप्त कर दिया<br />]] मई १९३३ में इंग्लैंड लौटने पर, वॉश, नकद से कम, प्रक्षेपित उपन्यास पर काम शुरू करने से पहले कई लेखन प्रतिबद्धताओं को पूरा करना पड़ा। अक्टूबर-नवंबर में उन्होंने दक्षिण अमेरिकी यात्रा का अपना खाता लिखा, जिसे उन्होंने नब्बे-दो दिन कहा।<ref>Stannard 1993, pp. 343–44</ref> वह गर्मी और अकेलेपन में उपन्यास शुरू करने के लिए मोरक्को में फेज़ गए।<ref>Stannard 1993, pp. 356–57</ref> जनवरी में उन्होंने मैरी लिगॉन को लिखा, रिपोर्टिंग की कि उन्होंने "मेरे गंदी उपन्यास" के १८,५०० शब्द लिखे हैं,<ref>Amory (ed.), p. 84</ref> और बाद में उन्होंने कथरीन असक्विथ से कहा: "मैंने लॉन मीटिंग में एक छोटे से लड़के को मार डाला है और अपनी मां को व्यभिचार किया है ... तो शायद आप इसे सब कुछ पसंद नहीं करेंगे"।<ref>Amory (ed.), p. 85</ref> १० फरवरी तक वह अर्ध-मार्ग बिंदु ४५,००० शब्दों तक पहुंच गया था- लेकिन यह अनिश्चित था कि कहानी कैसे आगे बढ़नी चाहिए, और फरवरी के अंत में इंग्लैंड लौट आई, जिसमें दूसरी छमाही अनचाहे थी। <ref name="S360">Stannard 1993, pp. 360–61</ref> उन्होंने डेवन में चागफोर्ड में ईस्टन कोर्ट होटल में पुस्तक समाप्त की, नियमित रूप से पीछे हटने वाली परियोजनाओं को पूरा करते समय उन्होंने नियमित रूप से पीछे हटना शुरू किया।<ref>Hastings, pp. 247–46 and 298</ref> अप्रैल के मध्य तक पुस्तक उनके प्रकाशकों, चैपलैन और हॉल के साथ थी, और वाघ सबूत को सही करने में व्यस्त थे।<ref>Stannard 1993, p. 364</ref> वॉ के एजेंट ए डी पीटर्स ने अमेरिकी मासिक पत्रिका हार्पर बाजार में प्री-प्रकाशन सीरियलाइजेशन अधिकार बेच दिए।  क्योंकि "श्री टोड" एपिसोड को पिछले साल एक छोटी सी कहानी के रूप में प्रकाशित किया गया था, धारावाहिकता के प्रयोजनों के लिए वॉ ने एक वैकल्पिक अंत प्रदान किया। इसमें, पूरे ब्राजील के साहसिक को एक संक्षिप्त कोडा द्वारा प्रतिस्थापित किया गया था, जिसमें टोनी एक लक्जरी क्रूज से लौटती है जिसे एक शापित ब्रेंडा द्वारा बधाई देने के लिए कहा जाता है। टोनी सहमत हैं, लेकिन, उनके लिए अज्ञात, वह अपने लंदन के फ्लैट को अपने उद्देश्यों के लिए रखने का फैसला करता है।<ref>Hastings, pp. 298 and 310</ref> वॉ के जीवनी लेखक सेलेना हेस्टिंग्स ने इस संस्करण को पुस्तक संस्करण में उपयोग किए जाने वाले "कलात्मक रूप से कहीं अधिक पूरक" के रूप में वर्णित किया है;<ref name="H298">Hastings, p. 298</ref> एक पूर्व जीवनी लेखक, क्रिस्टोफर साइक्स ने सोचा था कि इस विकल्प को पुस्तक संस्करण में बनाए रखा गया था, उपन्यास ने बाद में इसका भेद हासिल नहीं किया होगा। <ref name="Sykes13">Sykes, p. 138</ref> मार्च १९३३ में वाघ ने चागफोर्ड से पीटर्स को यह कहने के लिए लिखा कि वह उपन्यास ए हैंडफुल ऑफ़ एशेज को कॉल करना चाहते हैं।<ref>Amory (ed.), p. 87</ref> हार्पर द्वारा यह शीर्षक नापसंद था; एक विकल्प, चौथा दशक, भी माना जाता था और खारिज कर दिया गया था।  अंत में, कहानी को लंदन में ए फ्लैट शीर्षक के तहत क्रमबद्ध किया गया था, और चुने गए पुस्तक का शीर्षक टी हैं। एल इलियट की कविता [[द वेस्ट लैंड]] में एक पंक्ति से लिया गया है: "मैं आपको कुछ हद तक मुठ्ठी भर ज़मीन में दिखाऊंगा।" यह पंक्ति "द बरिअल ऑफ द डेड" नामक कविता के खंड में है, जिसमें उपन्यास के खाली नैतिक माहौल को दर्शाते हुए रेगिस्तान और मलबे की एक निर्दोष, निर्जीव भूमि दर्शाती है। <ref name="Firchow">{{Cite journal|last=Firchow|first=Peter E.|date=1971–72|title=In Search of A Handful of Dust: The Literary Background of Evelyn Waugh's Novel|journal=Journal of Modern Literature ''(University of Indiana)''|volume=3|issue=2|pages=406–16|jstor=30053193|JSTOR=30053193}} (subscription required){{subscription}}</ref>{{Refn|In his introduction to the 1997 Penguin edition of ''A Handful of Dust'', Robert Murray Davis argues that the novel's vision is bleaker than that of the poem, the last lines of which suggest some hope of future salvation. The novel, says Davis, "rejects even that faint consolation".<ref>Davis, p. xv</ref>|group=n}} टाइटल वाक्यांश का इस्तेमाल पहले यूसुफ कॉनराड ने "युवा" कहानी में किया था;;<ref>{{Cite web|last=Conrad|first=Joseph|authorlink=Joseph Conrad|year=2004|page=25|title=Youth|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160803225931/http://www3.nd.edu/~cvandenb/Conrad.Youth.pdf|url-status=dead|url=http://www3.nd.edu/~cvandenb/Conrad.Youth.pdf|publisher=University of Adelaide(ebook)|accessdate=18 July 2016|quote=...the triumphant conviction of strength, the heat of life in the handful of dust, the glow in the heart that with every year grows dim, grows cold, grows small, and expires|archivedate=3 August 2016}}</ref> द्वारा [[अल्फ्रेड टेनिसन|टेनीसन]] में मॉड;<ref>{{Cite book|last=Tennyson|first=Alfred|author-link=Alfred, Lord Tennyson|authorlink=Alfred, Lord Tennyson|year=1855|title=Maud and Other Poems|url=https://archive.org/details/maudotherpoems00tennrich|location=London|publisher=Edward Moxon|quote=Dead, long dead! And my heart is a handful of dust (Part V stanza 1)}}</ref> में टेनीसन द्वारा; और यहां तक कि जॉन डोने ने भी अपने ध्यान में रखा गया हे ।<ref>{{Cite web|last=Donne|first=John|authorlink=John Donne|title=IV. Meditation|url=http://www.ccel.org/ccel/donne/devotions.iv.iii.iv.i.html|publisher=Christian Classics Ethereal library|accessdate=16 September 2015|quote=...what’s become of man’s great extent and proportion, when himself shrinks himself and consumes himself to a handful of dust|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927153805/http://www.ccel.org/ccel/donne/devotions.iv.iii.iv.i.html|archive-date=27 सितंबर 2015|url-status=dead}}</ref> == विषयों == === आत्मकथात्मक === वॉ के साहित्यिक जीवन के अपने अध्ययन में, डेविड वैक्स ने ए हैंडफुल ऑफ डस्ट का वर्णन "लेखक की तलाक के आघात से प्रेरित" काल्पनिक आत्मकथा का एक साहसी और कुशल कार्य "के रूप में किया है, जिसके बिना वाइक्स का कहना है कि पुस्तक लिखी नहीं गई थी।<ref>Wykes, p. 35</ref> वॉ उनके जीवनी लेखक मार्टिन स्टैनर्ड कहते हैं, "विवाह विवाह के टूटने को दस्तावेज करने में" अपनी व्यक्तिगत पीड़ा की याददाश्त "कर रहे थे। आलोचक सिरिल कॉनॉली, जिसकी पहली प्रतिक्रिया काम नकारात्मक थी, बाद में इसे "एकमात्र पुस्तक" कहा जाता है जो निर्दोष पार्टी के दृष्टिकोण से संबंध में स्नेह को वापस लेने के सच्चे डरावने को समझता है।<ref>Lewis, p. 472</ref> वाइक्स का मानना है कि, उपन्यास के तीन केंद्रीय पात्रों में, केवल टोनी अपने पूर्व-कैथोलिक अधार्मिक राज्य में अपने असली जीवन के बराबर-वाघ का प्रतिनिधि है। <ref name="Wykes106">Wykes, pp. 106–07</ref> ब्रेंडा को उपन्यास में चित्रित किया गया है, जैसे कि वाघ की शुरुआती कहानियों में से कई महिलाओं के साथ-साथ नस्ल, तुच्छ और विश्वासहीन- लेकिन वाइक्स का तर्क है कि वह एवलिन गार्डनर का प्रतिनिधित्व नहीं करती है, "न तो भीतर और न ही बाहरी गुणों"। न ही, उन्होंने जोर दिया, बीवर का एवलिन गार्डनर के प्रेमी के सटीक चित्रण के रूप में इरादा है, बीवर का "भयानक शून्यता" विलुप्त होने पर साहित्यिक बदला का एक रूप है।.टिप्पणीकारों के बीच सामान्य समझौता है कि अन्य पात्र जीवन से खींचे जाते हैं: श्री टोड स्पष्ट रूप से विलक्षण लेकिन कम भयावह श्री क्रिस्टी पर आधारित हैं;<ref>Hastings, p. 279</ref> डॉ मेस्सिंजर, अक्षम खोजकर्ता, जॉर्जटाउन संग्रहालय के क्यूरेटर डब्ल्यू। ई। रोथ को दर्शाता है, जिसे वॉ ने जंगल में शामिल माना था, केवल रोथ की गैर जिम्मेदारियों और खतरे की अवहेलना की रिपोर्ट से इसे भंग करने के लिए।<ref>Hastings, p. 272</ref> टोयर्स डी विट्रे, एक जहाज जहाज रोमांस में टोनी के अपमानजनक प्रयास की वस्तु को मूल पांडुलिपि में "बर्नाडेट" नाम दिया गया था; परिवर्तन वॉ के प्लैटोनिक दोस्त टेरेसा जुंगमैन के संदर्भ के रूप में किया गया था।<ref name="S382">Stannard 1993, p. 382</ref> थेरेसे ने एक अमीर कैथोलिक से शादी करने के लिए अपनी नियति की घोषणा की, और, जंगलमैन की गूंज में, टोनी से निकलती है जब वह पता लगाती है कि उसके पास अभी भी एक पत्नी है।<ref>McDonnell, pp. 24–25</ref> टोनी के दुर्भाग्यों की समाप्ति, श्री टोड और डिकेंस के प्रति उनकी दासता, वाघ के जीवन में अपने परिवार के अपने पसंदीदा साहित्य को अपने परिवार के लिए बड़े पैमाने पर तीन या चार शाम एक सप्ताह में पढ़ने के आदत से पूर्ववत किया गया है: "... शेक्सपियर के अधिकांश, अधिकांश डिकेंस, टेनीसन के अधिकांश ... कमरे के बारे में कदम और पात्रों को चित्रित करते हुए ... उन्होंने हमें उत्साहित किया "।<ref>Waugh: ''A Little Learning'', pp. 71–72</ref><ref>{{Cite journal|last=Greenberg|first=Jonathan|date=Summer 2003|title='Was Anyone Hurt?': The Ends of Satire in ''A Handful of Dust''|journal=Novel: A Forum on Fiction|volume=36|issue=3|pages=351–73|jstor=1346095|JSTOR=1346095}} (subscription required){{subscription}}</ref> === व्यंग्य और यथार्थवाद === {{Quote box|align=right|width=350px|bgcolor=#E0E6F8|quote="क्या [मेरी] किताबें व्यंग्यात्मक होने के लिए हैं? नहीं। सटेयर एक स्थिर समाज में उगता है और समरूप मानकों को मानता है ... इसका उद्देश्य असंगतता और पाखंड के लिए है। यह अतिरंजित करके विनम्र क्रूरता और मूर्खता का खुलासा करता है। यह शर्म का उत्पादन करना चाहता है। इन सभी के पास आम आदमी की शताब्दी में कोई जगह नहीं है जहां उपाध्यक्ष अब पुण्य सेवा का भुगतान नहीं करता है। "|salign=left|source=१९४६ में एवलिन वॉ ने अमेरिकी पाठकों के सवालों का जवाब दिया।<br ></div><ref name="FanFare" />}}आलोचकों और टिप्पणीकारों ने आम तौर पर स्वीकार किया है कि एक हैंडफुल डस्ट वॉ के अन्य पूर्ववर्ती कथाओं से अलग है। फिलिप टोनीबी ने इसे वॉर की यात्रा में पूरी तरह से व्यंग्य से भ्रमित यथार्थवाद से एक मोड़ के रूप में वर्णित किया है: "इस पुस्तक में से अधिकांश पुरानी तरीके से है, मजाकिया-कट्टरपंथी मजाकिया-कड़वा है, लेकिन छोटे स्वर और वातावरण को छोटे से बदल दिया जाता है लड़का मारा गया "।<ref>{{Cite news|last=Toynbee|first=Philip|author-link=Philip Toynbee|authorlink=Philip Toynbee|date=29 October 1961|newspaper=The Observer|work=The Observer|title=Evelyn Waugh|url=http://search.proquest.com/docview/475527219/FF5593C8575743F1PQ/2?accountid=17321|page=21}} (subscription required){{subscription}}</ref> इसी प्रकार १९३४ में पुस्तक के शुरुआती प्रकाशन की समीक्षा करते हुए, ऑब्जर्वर में गेराल्ड गोल्ड, "यहां पुरानी भव्य, अवमानना और भ्रम की लापरवाही नोट थी। धीरे-धीरे, ध्यान में परिवर्तन और गहराई हुई"।<ref name="obs">{{Cite news|last=Gould|first=Gerald|date=2 September 1934|newspaper=The Observer|work=The Observer|title=New Novels: A Remarkable Batch|url=http://search.proquest.com/docview/481449937/9DFD80AEA6C340BFPQ/3?accountid=17321|page=9}} (subscription required){{subscription}}</ref> बाद में आलोचक, जॉन कनिंघम, स्टाइलिस्टिक रूप से, वाघ के अन्य १९३० के उपन्यासों से अलग श्रेणी में पुस्तक, अधिक महत्वाकांक्षी और अधिक संदिग्ध दोनों को पहचानते हैं। यद्यपि, कनिंघम कहते हैं, "[i] टी वॉश के अन्य संतों के रूप में ज्यादा जानबूझकर हंसी को उत्तेजित करता है", यह कैथोलिक "उद्धार की कॉमेडीज" की ओर अपने पूर्ववर्तियों से एक महत्वपूर्ण कदम है जो उनके लेखन का मुख्य केंद्र बन जाएगा जिंदगी।<ref name="Cunningham">{{Cite journal|last=Cunningham|first=John|date=Winter 1993|title="A Handful of Dust" Reconsidered|url=https://archive.org/details/sim_sewanee-review_winter-1993_101_1/page/115|journal=The Sewanee Review ''(Johns Hopkins University)''|volume=101|issue=1|pages=115–24|jstor=27546667|JSTOR=27546667}} (subscription required){{subscription}}</ref> १९९७ के पेंगुइन संस्करण के परिचय में, रॉबर्ट मरे डेविस ने सुझाव दिया कि कुछ हद तक, पुस्तक ने कैथोलिक लेखक के रूप में अपनी स्थिति के बारे में वाघ के पुनर्विचार को दर्शाया, हाल ही में ब्लैक मिस्चिप पर ओल्डमेडो फूरोर के प्रकाश में।<ref>Davis, pp. xi–xii</ref> उन्होंने उस तिमाही से आगे की आलोचना को पूर्ववत करने के लिए एक और गंभीर स्वर विकसित किया होगा, हालांकि स्टैनर्ड ने कहा है कि १९२९ में जब वे वाइल बॉडी पूरा कर रहे थे, तो एक गंभीर लेखक के रूप में वाघ की शुरुआत हुई थी।<ref>Stannard 1984, pp. 4 and 382</ref> १९४६ में, वॉ की अपनी टिप्पणी, यह थी कि वह इस शब्द की अपनी समझ के अनुसार, "व्यंग्यात्मक" लेखक नहीं थे, और पुस्तक को लिखने में वह केवल "कॉमेडी को दूर करने की कोशिश कर रहे थे और कभी-कभी नाराजगी से दूर त्रासदी लोगों के बाहरी व्यवहार "। पुस्तक के पहले प्रकाशन के बाद द स्पेक्ट्रेटर में लिखने वाले विलियम प्लोमर ने सोचा कि "श्री वाघ की आश्चर्यजनक या दूर-दराज के रूप में और अधिक आश्चर्यजनक परिस्थितियों को ध्यान में रखते हुए, वे पूरी तरह यथार्थवादी हैं"। हालांकि, कुछ हंस के प्रशंसकों द्वारा शैलियों का मिश्रण तुरंत समझ या सराहना नहीं किया गया था; कॉनॉली का प्रारंभिक विचार यह था कि वॉघ को "लेखक के रूप में नष्ट कर दिया गया", देश-घर के रहने के साथ घबराहट और सहयोग से।<ref>Fisher, p. 121</ref> साइक्स के विचार में, वाघ की दूरदराज की दुनिया, जैसे कि लेडी मेट्रोलैंड के पात्रों की पुस्तक में बेड़े की उपस्थिति अजीब और घुसपैठ कर रही है- ए हैंडफुल ऑफ डस्ट की दुनिया अनजान नहीं है: "एवलिन लेडी मेट्रोलैंड को भूल गए थे और उसकी दुनिया पूरी तरह से "।<ref name="Sykes140">Sykes, pp. 140–41</ref> === धर्म और मानवतावाद === कनिंघम वाघ के बाद, कैथोलिक उपन्यासों के अग्रदूत के रूप में एक मुट्ठी भर धूल देखता है।  इंग्लैंड के चर्च के लिए वॉ के बर्खास्त रवैये को ध्यान में रखते हुए, एंग्लिकनवाद को एक फारस के रूप में दिखाया गया है (श्री टेंडर वीकर के उपदेश),या एक मूर्खता (टोनी का प्रवेश कि उसने कभी भगवान के बारे में बहुत कुछ नहीं सोचा था)।<ref>Waugh: ''A Handful of Dust'', p. 213</ref> इसके बजाए, इसके बिना जीवन की भयावहता पेश करके [[ईसाई धर्म]] विकसित होता है; लेखक और आलोचक फ्रैंक केर्मोड के मुताबिक, "[टी] वह विश्वास की सकारात्मक और तर्कसंगत घोषणा का सुझाव देकर घटना की उदासीनता और स्वर कार्य की ठंडीता"।<ref name="kermode">{{Cite journal|last=Kermode|first=Frank|author-link=Frank Kermode|authorlink=Frank Kermode|date=November 1960|title=Mr Waugh's Cities|journal=Encounter|pages=63–70}}</ref>पाठक, स्टैनर्ड कहते हैं, "कभी भी मनुष्य की प्रारंभिक पाशविकता को भूलने की इजाजत नहीं है ... ईश्वर वह कुंजी है जिसे इस पूरी तरह से धर्मनिरपेक्ष दुनिया में फेंक दिया गया है"।<ref>Stannard 1993, pp. 378–79</ref> न्यू स्टेट्समैन में जॉन रेमंड ने वॉ के "अनोखे प्रकार की नैतिक दृष्टि" को संदर्भित किया है, और उपन्यास को "ईसाई विवाह के टूटने पर शक्तिशाली" बीसवीं सदी के उपदेश "कहते हैं।<ref>Quoted in Stannard 1984, p. 384</ref> ब्राजील के जंगल में टोनी की बर्बाद खोज बाइबिल के शब्दों में बनाई गई है; प्रासंगिक अध्याय शीर्षक, "एक शहर की खोज में" इब्रानियों १३:१४ को बताता है: "यहां हमारे पास कोई निरंतर शहर नहीं है, लेकिन हम आने वाले व्यक्ति की तलाश करते हैं"। हालांकि, वाघ ने उपन्यास की टिप्पणी की कि यह "मानवतावादी" था और कहा कि मैं मानवता के बारे में कहना चाहता हूं "। उनका मानना था कि आवश्यक २० वीं शताब्दी का संघर्ष ईसाई धर्म और कैओस के बीच था, और यह दिखाने के लिए एक अराजक दुनिया प्रस्तुत करना चुना कि सभ्यता में खुद को जीवित रहने की शक्ति नहीं थी। <ref>Waugh, quoted in Davis, p. xvii</ref> इस प्रकार, ब्राजील के जंगल में, टोनी ने मुकाबला किया कि डेविस ने "कृपा के बिना शक्ति ... धर्मनिरपेक्ष सामंतीवाद ईसाई धर्म की बचत कृपा से वंचित" कहा।<ref>Davis, p. xxiv</ref> टोड मानववादी, अधार्मिक शक्ति का प्रतीक है। === अंग्रेजी गोथिक === [[चित्र:Ettington_Park_-_geograph.org.uk_-_1230701.jpg|बाएँ|अंगूठाकार| वॉरविकशायर में एटिंगटन पार्क, उन्नीसवीं शताब्दी के मध्य में एक बहुत पहले के घर की रीमेडलिंग, जैसा कि काल्पनिक हेटन था <ref>{{Cite web|title=Ettington Park Hotel|url=https://www.historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1382586|publisher=English Heritage|accessdate=28 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811111027/https://www.historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1382586|archive-date=11 अगस्त 2016|url-status=dead}}</ref>]] आलोचक बर्नार्ड बर्गोनजी टोनी लास्ट को "एक विनाशकारी गोथिक नायक" के रूप में संदर्भित करता है,<ref>Bernard Bergonzi, article in ''Blackfriars'' journal, July–August 1964, reproduced in Stannard 1984, pp. 159–60</ref> अपने दोस्त हेनरी यॉर्क के लिए वॉ के स्पष्टीकरण को प्रतिबिंबित करते हुए कि पुस्तक का विषय "असभ्य के हाथों में एक गॉथिक आदमी था - पहले श्रीमती बीवर इत्यादि, फिर वास्तविक लोग"।<ref name="Amory88">Amory (ed.), p. 88</ref> स्टैनर्ड के मुताबिक, वाघ ने अपनी कला से सभ्यता का न्याय करने का प्रयास किया, और विशेष रूप से इसकी वास्तुकला के द्वारा, और अंग्रेजी गोथिक उपन्यास का एक प्रमुख लीटमोटीफ है। <ref>Stannard 1993, pp. 310–11</ref> ब्रोंडा के विश्वासघात की सीमा के टोनी की मान्यता को "पूरी गॉथिक दुनिया ... दु: ख आती है" के रूप में वर्णित किया गया है।<ref>Waugh: ''A Handful of Dust'', p. 153</ref><ref>Stannard 1993, p. 355</ref> बाद में, टोनी को अन्यथा व्यर्थ यात्रा में उद्देश्य मिलता है जब वह मेसिंगर से लापता खोए शहर की सुनता है; वह इसे चरित्र में गॉथिक के रूप में देखता है, "एक रूपांतरित हेटन ... सबकुछ चमकदार और पारदर्शी; एक कोरल गढ़ है जो डेज़ी के साथ एक हरे पहाड़ी की चोटी पर चढ़ता है"।.<ref>Waugh: ''A Handful of Dust'', p. 164</ref> जब उनकी खोज के अंत में वह पहली बार टोड के निपटारे को देखता है, वह अपने भ्रम में, मिट्टी के झोपड़ियों और विनाश की वास्तविकता के बजाय, "गिल्ड कपोलस और अलाबस्टर के स्पीयर" की वास्तविकता के बजाय देखता है।<ref>Waugh: ''A Handful of Dust'', p. 205</ref> यद्यपि मूल अंग्रेजी गोथिक को समर्पित, वाघ ने गोथिक रिवाइवल आर्किटेक्चर पर मिश्रित विचारों को पसंद किया था, जिसे उन्होंने १९वीं शताब्दी की शैली के बाद "स्टडी" के लिए "प्री-रस्किन" कहा था, जिसमें उन्होंने हेटन को रखा था।<ref name="S380">Stannard 1993, pp. 380–81</ref> उन्होंने पुस्तक के पहले संस्करण में "सबसे खराब संभव १८६०" शैली को घर को चित्रित करने के लिए फ्रंटिसपीस के लिए ज़िम्मेदार कलाकार को निर्देश दिया। <ref name="S374">Stannard 1993, pp. 374–75</ref> दूसरे अध्याय को खोलने वाले हेटन के गाइडबुक विवरण से पता चलता है कि, "पहले काउंटी के उल्लेखनीय घरों में से एक, इसे पूरी तरह से गोथिक शैली में १८६४ में पुनर्निर्मित किया गया था और अब यह ब्याज से रहित है"। <ref>Waugh: ''A Handful of Dust'', p. 17</ref> इस प्रकार, टोनी की भक्ति को झूठे आदर्श के रूप में दिखाया गया है; मध्य-वर्ग वारिस द्वारा उनके डोमेन में उनके बयान और प्रतिस्थापन का प्रतिनिधित्व करता है कि लेखक ब्रिगेड ब्रॉफी ने "नकली-गोथिक रोम का बुर्जुआ बेकार" क्या कहा है।<ref>Brigid Brophy, article in ''New Statesman'', 25 September 1964, reproduced in Stannard 1984, pp. 159–60</ref> == प्रकाशन और स्वागत == === प्रकाशन इतिहास === वैकल्पिक, गैर-ब्राजीलियाई समापन का उपयोग करते हुए, १९३४ की गर्मियों के दौरान पांच किस्तों में एक धारावाहिक के रूप में, हार्पर के बाज़ार में पहली बार एक मुट्ठी भर का धूल दिखाई दिया।  पूरा उपन्यास में प्रकाशित किया गया था पुस्तक के रूप में लंदन, 4 सितंबर 1934, द्वारा चैपमैन और हॉल. यह एक तात्कालिक सफलता थी के साथ ब्रिटिश जनता, और चार सप्ताह के भीतर पहुंच गया था अपने पांचवें छाप है । एक ही महीने में यह में जारी किया गया था न्यूयॉर्क द्वारा Farrar और राइनहार्टथे, जो शुरू में unenthusiastic किताब के बारे में और, के अनुसार वॉ के एजेंट बने छोटे से प्रचार के प्रयास पर अपनी ओर से.<ref>Hastings, p. 300</ref> यह है के बाद से प्रकाशित किया गया है द्वारा संयुक्त राज्य अमेरिका में (दूसरों के बीच) डेल प्रकाशन (1959);<ref>{{Cite web|title=A Handful of Dust & Decline and Fall|url=https://www.worldcat.org/title/handful-of-dust-and-decline-and-fall/oclc/1448952&referer=brief_results|publisher=WorldCat|accessdate=18 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160815114537/https://www.worldcat.org/title/handful-of-dust-and-decline-and-fall/oclc/1448952%26referer%3Dbrief_results|archive-date=15 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref>लिटिल, ब्राउन (1977),<ref>{{Cite web|title=A Handful of Dust|url=https://www.worldcat.org/title/handful-of-dust/oclc/3498978&referer=brief_results|publisher=WorldCat|accessdate=18 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160815123131/https://www.worldcat.org/title/handful-of-dust/oclc/3498978%26referer%3Dbrief_results|archive-date=15 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref> और बार्न्स और नोबल (2001.<ref>{{Cite web|title=A Handful of Dust|url=https://www.worldcat.org/title/handful-of-dust/oclc/48891193&referer=brief_results|publisher=WorldCat|accessdate=18 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160815030253/https://www.worldcat.org/title/handful-of-dust/oclc/48891193%26referer%3Dbrief_results|archive-date=15 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref> == नोट्स और संदर्भ == === नोट === {{Reflist|group=n}} === सन्दर्भ === {{Reflist|25em}} n0i89jv85occyeq0redv7sylt37gppl सवाब 0 914384 6595645 6193521 2026-08-05T05:48:04Z Umarkairanvi 13754 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] जोड़ी 6595645 wikitext text/x-wiki '''सवाब''' नेक और जायज़ काम करने पर ईश्वर के द्वारा जो हमें उपहार मिलता है वह सवाब कहलाता है । जैसे गरीबो की सहायता करना, खुदा (ईश्वर,GOD) की इबादत करना आदि सब सवाब का काम है। {{आधार}} [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] c8b6vmj68389fb9bqo0b3n6clmilj8k विकिपीडिया:प्रयोगस्थल 4 935970 6595701 6595365 2026-08-05T10:05:56Z दशरथ सिंह पटेल मुरावर 935698 6595701 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> {{Infobox person | name = दशरथ सिंह पटेल | image = | caption = वरिष्ठ कांग्रेस नेता, ग्राम मुरावर | birth_place = ग्राम मुरावर, तहसील आष्टा, जिला सीहोर, मध्य प्रदेश | nationality = भारतीय | party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस | occupation = राजनेता, समाजसेवी, किसान नेता }} '''दशरथ सिंह पटेल''' मध्य प्रदेश के जिला सीहोर की आष्टा तहसील 7tqpqd6fgk3ezfhcmerkkkw9dgcshrg 6595704 6595701 2026-08-05T10:14:40Z दशरथ सिंह पटेल मुरावर 935698 /* */ 6595704 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> {{Infobox person | name = दशरथ सिंह पटेल | image = | caption = वरिष्ठ कांग्रेस नेता, ग्राम मुरावर | birth_place = ग्राम मुरावर, तहसील आष्टा, जिला सीहोर, मध्य प्रदेश | nationality = भारतीय | party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस | occupation = राजनेता, समाजसेवी, किसान नेता }} '''दशरथ सिंह पटेल''' मध्य प्रदेश के जिला सीहोर की आष्टा === प्रमुख पद === * '''उपाध्यक्ष, कृषि उपज मंडी समिति, आष्टा''' <br> वर्ष 1988 में कार्यालयीन पत्र क्रमांक/मण्डी/87-88/2606 दिनांक 15 अप्रैल 1988 द्वारा 16 अप्रैल 1988 से 22 अप्रैल 1988 तक अध्यक्ष पद का अतिरिक्त कार्यभार सौंपा गया।<ref>कार्यालय कृषि उपज मण्डी समिति आष्टा, पत्र क्रमांक/मण्डी/87-88/2606, दिनांक 15 अप्रैल 1988।</ref> * '''अध्यक्ष, कृषि उपज मंडी समिति, आष्टा''' - पूर्व * '''ब्लॉक कांग्रेस अध्यक्ष, आष्टा''' - पूर्व * '''जनपद उपाध्यक्ष, जनपद पंचायत आष्टा''' - पूर्व * '''डायरेक्टर, जिला सहकारी बैंक, सीहोर''' - पूर्व === उल्लेखनीय कार्य === 09 अप्रैल 2024 को पूर्व मुख्यमंत्री दिग्विजय सिंह के आष्टा आगमन पर जिला कांग्रेस अध्यक्ष राजीव पटेल के नेतृत्व में हुए स्वागत समारोह में उन्होंने वरिष्ठ कांग्रेस नेता के रूप में सक्रिय भूमिका निभाई।<ref>हरिभूमि, भोपाल-सिहोर संस्करण, 09 अप्रैल 2024, पृष्ठ 4। "पूर्व मुख्यमंत्री दिग्विजय सिंह का कांग्रेस कार्यकर्ताओं ने किया स्वागत"।</ref> nee7k5ay3teajdq87ryjtjbiw649rw4 6595717 6595704 2026-08-05T10:35:39Z दशरथ सिंह पटेल मुरावर 935698 /* */ 6595717 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■ | name = दशरथ सिंह पटेल | caption = वरिष्ठ कांग्रेस नेता, ग्राम मुरावर | birth_place = ग्राम मुरावर, तहसील आष्टा, जिला सीहोर, मध्य प्रदेश | nationality = भारतीय | party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस | occupation = राजनेता, समाजसेवी, किसान नेता }} '''दशरथ सिंह पटेल''' मध्य प्रदेश के जिला सीहोर की आष्टा === प्रमुख पद === * '''उपाध्यक्ष, कृषि उपज मंडी समिति, आष्टा''' <br> वर्ष 1988 में कार्यालयीन पत्र क्रमांक/मण्डी/87-88/2606 दिनांक 15 अप्रैल 1988 द्वारा 16 अप्रैल 1988 से 22 अप्रैल 1988 तक अध्यक्ष पद का अतिरिक्त कार्यभार सौंपा गया।<ref>कार्यालय कृषि उपज मण्डी समिति आष्टा, पत्र क्रमांक/मण्डी/87-88/2606, दिनांक 15 अप्रैल 1988।</ref> * '''अध्यक्ष, कृषि उपज मंडी समिति, आष्टा''' - पूर्व * '''ब्लॉक कांग्रेस अध्यक्ष, आष्टा''' - पूर्व * '''जनपद उपाध्यक्ष, जनपद पंचायत आष्टा''' - पूर्व * '''डायरेक्टर, जिला सहकारी बैंक, सीहोर''' - पूर्व === उल्लेखनीय कार्य === 09 अप्रैल 2024 को पूर्व मुख्यमंत्री दिग्विजय सिंह के आष्टा आगमन पर जिला कांग्रेस अध्यक्ष राजीव पटेल के नेतृत्व में हुए स्वागत समारोह में उन्होंने वरिष्ठ कांग्रेस नेता के रूप में सक्रिय भूमिका निभाई।<ref>हरिभूमि, भोपाल-सिहोर संस्करण, 09 अप्रैल 2024, पृष्ठ 4। "पूर्व मुख्यमंत्री दिग्विजय सिंह का कांग्रेस कार्यकर्ताओं ने किया स्वागत" === प्रमुख पद === * '''उपाध्यक्ष, कृषि उपज मंडी समिति, आष्टा''' <br> वर्ष 1988 में कार्यालयीन पत्र क्रमांक/मण्डी/87-88/2606 दिनांक 15 अप्रैल 1988 द्वारा 16 अप्रैल 1988 से 22 अप्रैल 1988 तक अध्यक्ष पद का अतिरिक्त कार्यभार सौंपा गया।<ref>कार्यालय कृषि उपज मण्डी समिति आष्टा, पत्र क्रमांक/मण्डी/87-88/2606, दिनांक 15 अप्रैल 1988।</ref> * '''अध्यक्ष, कृषि उपज मंडी समिति, आष्टा''' - पूर्व * '''ब्लॉक कांग्रेस अध्यक्ष, आष्टा''' - पूर्व * '''जनपद उपाध्यक्ष, जनपद पंचायत आष्टा''' - पूर्व * '''डायरेक्टर, जिला सहकारी बैंक, सीहोर''' - पूर्व === उल्लेखनीय कार्य === 09 अप्रैल 2024 को पूर्व मुख्यमंत्री दिग्विजय सिंह के आष्टा आगमन पर जिला कांग्रेस अध्यक्ष राजीव पटेल के नेतृत्व में हुए स्वागत समारोह में उन्होंने वरिष्ठ कांग्रेस नेता के रूप में सक्रिय भूमिका निभाई।<ref>हरिभूमि, भोपाल-सिहोर संस्करण, 09 अप्रैल 2024, पृष्ठ 4। "पूर्व मुख्यमंत्री दिग्विजय सिंह का कांग्रेस कार्यकर्ताओं ने किया स्वागत"।</ref> 4hzun49b4s0hym9nzavxlzm5kf1x8ym 6595721 6595717 2026-08-05T10:39:32Z दशरथ सिंह पटेल मुरावर 935698 /* */ 6595721 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■ | name = दशरथ सिंह पटेल | caption = वरिष्ठ कांग्रेस नेता, ग्राम मुरावर | birth_place = ग्राम मुरावर, तहसील आष्टा, जिला सीहोर, मध्य प्रदेश | nationality = भारतीय | party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस | occupation = राजनेता, समाजसेवी, किसान नेता }} '''दशरथ सिंह पटेल''' मध्य प्रदेश के जिला सीहोर की आष्टा === प्रमुख पद === * '''उपाध्यक्ष, कृषि उपज मंडी समिति, आष्टा''' <br> वर्ष 1988 में कार्यालयीन पत्र क्रमांक/मण्डी/87-88/2606 दिनांक 15 अप्रैल 1988 द्वारा 16 अप्रैल 1988 से 22 अप्रैल 1988 तक अध्यक्ष पद का अतिरिक्त कार्यभार सौंपा गया।<ref>कार्यालय कृषि उपज मण्डी समिति आष्टा, पत्र क्रमांक/मण्डी/87-88/2606, दिनांक 15 अप्रैल 1988।</ref> * '''अध्यक्ष, कृषि उपज मंडी समिति, आष्टा''' - पूर्व * '''ब्लॉक कांग्रेस अध्यक्ष, आष्टा''' - पूर्व * '''जनपद उपाध्यक्ष, जनपद पंचायत आष्टा''' - पूर्व * '''डायरेक्टर, जिला सहकारी बैंक, सीहोर''' - पूर्व === उल्लेखनीय कार्य === 09 अप्रैल 2024 को पूर्व मुख्यमंत्री दिग्विजय सिंह के आष्टा आगमन पर जिला कांग्रेस अध्यक्ष राजीव पटेल के नेतृत्व में हुए स्वागत समारोह में उन्होंने वरिष्ठ कांग्रेस नेता के रूप में सक्रिय भूमिका निभाई।<ref>हरिभूमि, भोपाल-सिहोर संस्करण, 09 अप्रैल 2024, पृष्ठ 4। "पूर्व मुख्यमंत्री दिग्विजय सिंह का कांग्रेस कार्यकर्ताओं ने किया स्वागत" === प्रमुख पद === * '''उपाध्यक्ष, कृषि उपज मंडी समिति, आष्टा''' <br> वर्ष 1988 में कार्यालयीन पत्र क्रमांक/मण्डी/87-88/2606 दिनांक 15 अप्रैल 1988 द्वारा 16 अप्रैल 1988 से 22 अप्रैल 1988 तक अध्यक्ष पद का अतिरिक्त कार्यभार सौंपा गया।<ref>कार्यालय कृषि उपज मण्डी समिति आष्टा, पत्र क्रमांक/मण्डी/87-88/2606, दिनांक 15 अप्रैल 1988।</ref> * '''अध्यक्ष, कृषि उपज मंडी समिति, आष्टा''' - पूर्व * '''ब्लॉक कांग्रेस अध्यक्ष, आष्टा''' - पूर्व * '''जनपद उपाध्यक्ष, जनपद पंचायत आष्टा''' - पूर्व * '''डायरेक्टर, जिला सहकारी बैंक, सीहोर''' - पूर्व === उल्लेखनीय कार्य === 09 अप्रैल 2024 को पूर्व मुख्यमंत्री दिग्विजय सिंह के आष्टा आगमन पर जिला कांग्रेस अध्यक्ष राजीव पटेल के नेतृत्व में हुए स्वागत समारोह में उन्होंने वरिष्ठ कांग्रेस नेता के रूप में सक्रिय भूमिका निभाई।<ref>हरिभूमि, भोपाल-सिहोर संस्करण, 09 अप्रैल 2024, पृष्ठ 4। "पूर्व मुख्यमंत्री दिग्विजय सिंह का कांग्रेस कार्यकर्ताओं ने किया स्वागत"।</ref 5nineh64lgtbsyoa3o9sinhi0f753q1 2003 दक्षिणपूर्व एशियाई खेल 0 947176 6595718 4812332 2026-08-05T10:35:39Z अमर तिवारी 932885 6595718 wikitext text/x-wiki '''2003 दक्षिणपूर्व एशियाई खेल''', जो कि आधिकारिक रूप से '''बाइसवें दक्षिणपूर्व एशियाई खेलों''' ({{langx|vi|Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2003|italics=no}}) के नाम से जाने जाते हैं, दक्षिणपूर्व एशिया की एक बहु-खेल प्रतियोगिता थी, जिसका आयोजन [[हनोई]], [[वियतनाम]] में हुआ था। इन खेलों के इतिहास में पहली बार वियतनाम ने इसका आयोजन किया था, जबकि [[पूर्व तिमोर|तिमोर लेस्ते]] ने पहली बार इन खेलों में भाग लिया था।<ref>{{cite web|url=http://www.e-borneo.com/cgi-bin/np/search.cgi?category=2&keyword=borneo&page=7|title=Vietnam to host 2003 games|work=E-Borneo|date=6 सितम्बर 2001|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225174331/http://www.e-borneo.com/cgi-bin/np/search.cgi?category=2&keyword=borneo&page=7|archivedate=25 दिसंबर 2018|access-date=1 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040405182307/http://english.seagames22.com.vn/|title=2003 Southeast Asian Games Official Website|url=http://english.seagames22.com.vn/|date=5 April 2004|accessdate=10 February 2017|archivedate=5 April 2004}} [[श्रेणी:दक्षिणपूर्व एशियाई खेल]] 3a1humqxbe70uzkk245rumxbnbgwoy6 आउटसोर्सिंग 0 965497 6595743 6333804 2026-08-05T11:16:10Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595743 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2018}} '''आउटसोर्सिंग''' उस प्रक्रिया को कहते हैं जिसमें एक कंपनी अपने किसी आंतरिक कार्य के लिए दूसरी कंपनी के साथ समझौता करके उससे वह काम करवाती है। आउटसोर्सिंग एक व्यवसायिक प्रक्रिया है जिसमें एक कंपनी या संगठन अपने कुछ काम दूसरी कंपनियों या संगठनों को सौंपती है। इसका मुख्य उद्देश्य अपने काम की लागत कम करना होता है। यह प्रक्रिया समान उद्देश्य वाले कंपनियों और संगठनों के लिए उपयोगी होती है। आउटसोर्सिंग के कई फायदे होते हैं। पहले, यह लागत को कम करता है। एक कंपनी आमतौर पर इसलिए आउटसोर्सिंग करती है क्योंकि दूसरी कंपनियों या संगठनों द्वारा उस काम के लिए जितना भुगतान किया जाता है, वह काम स्वयं करते समय के मुकाबले कम होता है। इस तरह से, आउटसोर्सिंग करने वाली कंपनी अपने लेबर कॉस्ट को कम कर सकती है और अधिक मुनाफा कमा सकती है। '''<big>आउटसोर्सिंग का महत्त्व विभिन्न क्षेत्रों में</big>''' आज के दौर में, आउटसोर्सिंग एक व्यापक व्यवसाय की तरह उपयोग में आता है। यह विभिन्न क्षेत्रों में अपना विस्तार करता हुआ व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। यहाँ हम आउटसोर्सिंग के कुछ महत्वपूर्ण क्षेत्रों के बारे में चर्चा करेंगे - 1. सॉफ्टवेयर विकास आज के दौर में, शीर्ष सॉफ्टवेयर विकास कंपनियों ने अपने समय के एक बड़े हिस्से को आउटसोर्सिंग कर दिया है। इससे उन्हें विकास विभिन्न देशों में सस्ती लेबर मिलती है जो इसमें अधिक प्रभावी होती है। 2. बैक ऑफिस प्रबंधन आउटसोर्सिंग बैक ऑफिस समूह के लिए एक उपयोगी साधन है। यह बैक ऑफिस के कई कार्यों को संभालने में सक्षम होता है जैसे कि संपर्क केंद्र, बुकिंग सेवाएं, निगरानी, लेखा परीक्षण और बैक ऑफिस की तकनीकी सहायता। 3. डाटा प्रसंस्करण डाटा प्रसंस्करण केंद्रों के लिए भी आउटसोर्सिंग सक्षम है। आज के दौर में, कंपनियों के पास बड़े मात्राओं में डाटा होता है जो उन्हें संसाधित करने के लिए अपने आउटसोर्सिंग पार्टनरों की मदद लेते हैं। इससे उन्हें अपने व्यवसाय में सक्षमता व विशेषज्ञता की विस्तारित आवश्यकता के अनुसार काम करने का मौका मिलता है। 4. मार्केटिंग और प्रमोशन बड़ी कंपनियों के लिए अपने उत्पादों या सेवाओं का मार्केटिंग और प्रमोशन बहुत महत्वपूर्ण होता है। आउटसोर्सिंग उनके लिए उपयोगी होता है जैसे कि [https://swayash.com/marketing-management-in-hindi/ विपणन प्रबंधन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409103918/https://swayash.com/marketing-management-in-hindi/ |date=9 अप्रैल 2023 }} , सोशल मीडिया मार्केटिंग और सामग्री लेखन और वितरण जैसे कार्यों के लिए। 5. बुनियादी सेवाएं आउटसोर्सिंग सामान्य बुनियादी सेवाओं के लिए भी उपयोगी होता है जैसे कि निगरानी, सफाई, रसोई, लॉगिस्टिक्स और वितरण। इस तरह, आउटसोर्सिंग विभिन्न क्षेत्रों में उपयोगी होता है और बड़े स्तर पर उद्यमों को सक्षमता के साथ विकास करने में मदद करता है। इसके साथ, यह [https://swayash.com/entrepreneur-kise-kahate-hain/ उद्यमों] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409103918/https://swayash.com/entrepreneur-kise-kahate-hain/ |date=9 अप्रैल 2023 }} को संचय की व्यवस्था व विनिमय की सुविधा भी प्रदान करता है जो वित्तीय दृष्टि से बहुत उपयोगी होता है। इसके अलावा, आउटसोर्सिंग कंपनियों के लिए भी अनेक लाभ होते हैं। उन्हें स्किल्ड लेबर के लिए प्रतिस्पर्धात्मक मार्ग प्रदान करने के साथ-साथ काम और विपणन में विशेषज्ञता की विस्तारित आवश्यकता के अनुसार काम करने का मौका मिलता है। आउटसोर्सिंग कंपनियों के लिए अलग-अलग विभिन्न क्षेत्रों में उपलब्ध होने वाले विशेषज्ञ व टेक्नोलॉजी का उपयोग करके उन्हें अधिक सक्षम बनाया जाता है। ==सन्दर्भ== {{reflist}} {{Authority control}}[https://hingyan.com/outsourcing-kya-hai-kise-kahate-hain आउटसोर्सिंग क्या है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211220153653/https://hingyan.com/outsourcing-kya-hai-kise-kahate-hain/ |date=20 दिसंबर 2021 }} [[श्रेणी:आपूर्ति शृंखला प्रबंधन]] t257ui8zx63yxf7naivcpx9ex463d4m वाक्पतिराज द्वितीय 0 1000904 6595636 6507650 2026-08-05T04:45:32Z Mundhalia746 934684 6595636 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | succession = सपदलक्ष का राजा | reign = c. 1026-1040 CE | dynasty = शाकम्भरी चहमान | predecessor = गोविन्दराज तृतीय | successor = वीर्यराम }} '''वाक्पतिराज द्वितीय''' (राज्यकाल 1026 - 1040 ई), शाकम्भरी चहमान राजवंश का शासक था। उसने सपदलक्ष पर शासन किया जिसके अन्तर्गत [[राजस्थान]] और उत्तरी-पश्चिमी भारत के भूभाग आते हैं। इन्होंने गुहिल शासक अम्बाप्रसाद को युद्ध में मारा। [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 9vmt9rffb3t62qiuui967btrmd01hfi हिंदी ओलंपियाड 0 1010245 6595543 6551987 2026-08-04T19:04:14Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595543 wikitext text/x-wiki '''हिंदी ओलंपियाड''' [[हिंदी ओलंपियाड फाउंडेशन]], [[नई दिल्ली]] द्वारा आयोजित एक वार्षिक परीक्षा है जो [[हिन्दी|हिंदी भाषा]] और साहित्य में छात्रों की सहभागिता बढ़ाकर उनके हिंदी ज्ञान का विकास व समुचित मूल्यांकन करता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.dainiktribuneonline.com/news/haryana/hindi-olympiad-organized-in-rigveda-school/|title=ऋग्वेदा स्कूल में ‘हिंदी ओलम्पियाड’ का आयोजन|last=grng|first=sanam|date=2024-10-17|website=dainiktribuneonline.com|language=en-US|access-date=2025-01-12}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/jaipur/news/only-students-up-to-10th-standard-will-be-eligible-for-hindi-olympiad-133567290.html|title=हिंदी ओलंपियाड में 10वीं तक के स्टूडेंट्स ही होंगे एलिजिबल - Jaipur News|date=2024-08-31|work=Dainik Bhaskar|access-date=2025-01-12|language=hi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindiolympiad.org/p/hindi-olympiad-2024-important-details.html|title=Hindi Olympiad 2024 - Important Details|last=link|first=Get|last2=Facebook|language=en|access-date=2025-01-12|last3=X|last4=Pinterest|last5=Email|last6=Apps|first6=Other}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cgihouston.gov.in/listview/Mzk3|title=Welcome to Consulate General of India, Houston|website=cgihouston.gov.in|access-date=2025-01-12}}</ref> हिंदी के प्रति जागरूकता उत्पन्न कर भाषा में, सतत विकास के लिए प्रेरित करता है। अंतर्राष्ट्रीय हिंदी ओलंपियाड वर्तमान पीढ़ी के छात्रों को प्रतियोगी परीक्षाओं और शिक्षण उपरांत भावी चुनौतियों का सफलतापूर्वक सामना करने के तैयार करता है।<ref>{{Cite news|url=https://www.bhaskar.com/local/jharkhand/bokaro/bermo/news/winner-children-honored-at-international-hindi-olympiad-ceremony-132565527.html|title=अंतरराष्ट्रीय हिंदी ओलंपियाड समारोह में विजेता बच्चों को किया सम्मानित - Bermo News|date=2024-02-10|work=Dainik Bhaskar|access-date=2025-01-12|language=hi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://audit.indianembassyusa.gov.in/ArchivesDetails?id=249939|title=Welcome to Embassy of India, Washington D C, USA|website=audit.indianembassyusa.gov.in|access-date=2025-01-12}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> हिंदी भाषा के विशेषज्ञों, शिक्षाविदों एवं वरिष्ठ शिक्षकों द्वारा सुझावित बिंदुओं पर आधारित 'अंतर्राष्ट्रीय हिंदी ओलंपियाड' स्कूली छात्रों को बहुविकल्पीय, मूल्यपरक और मानक हिंदी सीखने का माध्यम प्रदान करता है।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jaipur-hindi-olympiad-exam-will-be-held-for-the-first-time-in-rajasthan-children-will-be-honored-at-national-level-8672711.html|title=राजस्थान में पहली बार होगी हिंदी ओलंपियाड परीक्षा, जानिए कैसे लेंगे भाग|date=2024-09-10|website=News18 हिंदी|language=hi|access-date=2025-01-12|archive-date=8 दिसंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208083303/https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jaipur-hindi-olympiad-exam-will-be-held-for-the-first-time-in-rajasthan-children-will-be-honored-at-national-level-8672711.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hciwellington.gov.in/section/news/international-hindi-olympiad-2024/|title=International Hindi Olympiad 2024 - News {{!}} High Commission of India, Wellington, New Zealand|website=www.hciwellington.gov.in|language=english|access-date=2025-01-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://audit.indembassy-tokyo.gov.in/eoityo_pages/MjE0Ng,,|title=Embassy of India, Tokyo (Japan)}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indconosaka.gov.in/event.php?id=18749|title=Wayback Machine|website=www.indconosaka.gov.in|access-date=2025-01-12}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इस प्रतियोगिता में कक्षा 1 से कक्षा 12 तक के छात्र भाग ले सकते हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.bhaskar.com/local/haryana/rohtak/news/model-school-students-dominate-in-international-hindi-olympiad-132319264.html|title=अंतरराष्ट्रीय हिंदी ओलंपियाड में छाए मॉडल स्कूल के छात्र|date=2023-12-21|work=Dainik Bhaskar|access-date=2025-01-12|language=hi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindiolympiad.com/international-hindi-olympiad|title=Important Details and Dates - International Hindi Olympiad 2024 (अंतर्राष्ट्रीय हिंदी ओलंपियाड 2024)|website=www.hindiolympiad.com|language=en|access-date=2025-01-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hcipretoria.gov.in/news_detail/?newsid=396|title=High Commission of India, Pretoria, South Africa : News|website=www.hcipretoria.gov.in|access-date=2025-01-12|archive-date=7 दिसंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207111348/https://www.hcipretoria.gov.in/news_detail/?newsid=396|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eoiljubljana.gov.in/news_detail/?newsid=531|title=Embassy of India, Ljubljana, Slovenia : What's New|website=www.eoiljubljana.gov.in|access-date=2025-01-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cgiperth.gov.in/press?id=eg2ld|title=Welcome to Consulate General of India, Perth|website=cgiperth.gov.in|access-date=2025-01-12}}</ref> ==इन्हें भी देखें== *[[हिंदी ओलंपियाड फाउंडेशन]] *[[हिंदी विकास मंच]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20190209231957/http://www.hindiolympiad.in/about.php '''राष्ट्रीय हिन्दी ओलिम्पियाड''' का जालघर] [[श्रेणी:हिन्दी]] s5ims43knpdy7u98ntw6c77r889o4la गौरेला 0 1072476 6595619 5900064 2026-08-05T03:42:55Z Hemantpnd 576612 छोटा सा सुधार किया। कुछ अतिरिक्त तथ्यात्मक जानकारी जोड़ी गई। 6595619 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = गौरेला |native_name = <small>Gaurela</small><br><small>पेण्ड्रा रोड</small> |pushpin_label = गौरेला |pushpin_map = India Chhattisgarh |coordinates = {{coord|22.767|81.867|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = छत्तीसगढ़ में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[गौरेला-पेंड्रा-मरवाही ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[छत्तीसगढ़]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 18165 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]], [[छत्तीसगढ़ी भाषा|छत्तीसगढ़ी]] }} '''गौरेला''' (Gaurela), जिसे '''पेण्ड्रा रोड''' (Pendra road) भी कहा जाता है, [[भारत]] के [[छत्तीसगढ़]] राज्य के [[गौरेला-पेंड्रा-मरवाही ज़िले]] में स्थित नगर पालिका है। साथ ही गौरेला जीपीएम ज़िले का मुख्यालय भी है। गौरेला छत्तीसगढ़ के गौरेला पेंड्रा मरवाही जिले का एक नगर है और यह जिला मुख्यालय भी है। गौरेला का टेलीफोन कोड 07751 और आरटीओ पंजीकरण कोड सीजी 31 है। रेलवे स्टेशन पेंड्रा रोड के नाम से जाना जाता है, गौरेला शहर का रेलवे स्टेशन दक्षिण पूर्व मध्य रेलवे के बिलासपुर - कटनी रेल मार्ग पर है। गौरेला की समुद्र तल से ऊंचाई 618.4 मीटर है, जो एसईसी रेलवे का सबसे ऊंचा स्टेशन है। यह पवित्र तीर्थ अमरकंटक का सबसे नजदीकी स्टेशन है। अरपा, जोहिला, सोन, तिपान सहित अनेक नदियां इस क्षेत्र में हैं। साथ ही देश की प्रमुख और पवित्र नदी "नर्मदा" का उद्गम भी गौरेला से मात्र 30 किलोमीटर दूर स्थित "अमरकंटक" से होता है। "अमरकंटक" यात्रा और दर्शन के लिए पेंड्रा रोड रेलवे स्टेशन पर उतरें। गौरेला से निकटतम हवाई अड्डे बिलासपुर 100 किमी, रायपुर 226 किमी और जबलपुर 270 किमी की दूरी पर हैं। यहाँ बिलासपुर, शहडोल, अंबिकापुर, कटनी और जबलपुर से सड़क मार्ग द्वारा भी आसानी से पहुंचा जा सकता है। "अरपा नदी" छत्तीसगढ़ की एक प्रमुख नदी है। सरकारी रिकॉर्ड और दृश्य रूप में अरपा नदी का उद्गम गौरेला ब्लॉक के खोडरी गांव से होता है। लेकिन कुछ स्थानीय लोगों का मानना है कि अरपा का उद्गम पेंड्रा नगर के निकट ग्राम अमरपुर से हुआ है। "सोन नदी" का उद्गम पौराणिक दृष्टि से मध्यप्रदेश के अमरकंटक स्थित सोनमूड़ा से माना जाता है, जहाँ से यह नदी एक जलप्रपात के रूप में नीचे गिर कर विलुप्तप्राय हो भी जाती है, फिर गौरेला पेंड्रा मरवाही जिले के ग्राम सोनबचरवार स्थित सोन कुंड से इसका प्रवाह निरंतर होता है। धरातल पर सोन बचरवार ही सोन नदी का उद्गम माना जाता है। "जुहिला नदी" का उद्गम भी गौरेला पेंड्रा मरवाही जिले के ग्राम तवाडबरा में स्थित स्वयंभू शिव मंदिर ज्वालेश्वर महादेव मंदिर के समीप है। गौरेला यह एक शांत शीतल और आनंद लेने और रहवास के लिए सुंदर स्थान है और यह छत्तीसगढ़ के पर्यटन नक्शे पर तेजी से उभरता हुआ क्षेत्र है। जलवायु गौरेला का मानसून सीज़न जुलाई, अगस्त और सितंबर में होता है। यहाँ दिसंबर और जनवरी में अच्छी ठंड पड़ती है। यह नगर मैकल पर्वत श्रेणी की छांव में बसा है और इस क्षेत्र लगभग पूरे साल छिटपुट बारिश होती रहती है। जलवायु की दृष्टि से गौरेला एक सुपरिचित क्षेत्र है, ब्रिटिश शासन काल में और उसके बाद भी यह क्षेत्र "सेनेटोरियम अस्पताल" के लिए पूरे एशिया में जाना जाता रहा है। == इन्हें भी देखें == * [[गौरेला-पेंड्रा-मरवाही ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{छत्तीसगढ़ के जिले}} [[श्रेणी:गौरेला-पेन्ड्रा-मरवाही ज़िला]] [[श्रेणी:छत्तीसगढ़ के नगर]] [[श्रेणी:गौरेला-पेंड्रा-मरवाही ज़िले के नगर]] 67008l61e0bev0rai99hjgbdxxmykve सेडोन पार्क 0 1122130 6595433 6581395 2026-08-04T12:27:48Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595433 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket ground | ground_name = सेडोन पार्क | nickname = | logo_image = | logo_caption = | image = Waikato cricket ground.jpg | caption = | country = न्यूज़ीलैंड | location = [[हैमिल्टन सेंट्रल]], [[हैमिल्टन, न्यूजीलैंड]] | coordinates = {{coord|37|47|12|S|175|16|27|E|display=it}} | establishment = | demolished = | last used = | seating_capacity = 10,000 | owner = | architect = | contractor = | operator = | tenants = [[न्यूज़ीलैंड राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|न्यूज़ीलैंड]] | home club = | county club = | end1 = सदस्यों छोर | end2 = सिटी एंड | international = Yes | firsttestdate = 22–26 फरवरी | firsttestyear = 1991 | firsttesthome = न्यूज़ीलैंड | firsttestaway = श्रीलंका | lasttestdate = 29 नवंबर–3 दिसंबर | lasttestyear = 2019 | lasttesthome = न्यूजीलैंड | lasttestaway = इंग्लैंड | firstodidate = 15 | firstodiyear = 1981 | firstodihome = न्यूज़ीलैंड | firstodiaway = भारत | lastodidate = 31 जनवरी | lastodiyear = 2019 | lastodihome = न्यूज़ीलैंड | lastodiaway = भारत | firstt20idate = 28 दिसंबर | firstt20iyear = 2008 | firstt20ihome = न्यूज़ीलैंड | firstt20iaway = वेस्टइंडीज | lastt20idate = 10 फरवरी | lastt20iyear = 2019 | lastt20ihome = न्यूज़ीलैंड | lastt20iaway = भारत | year1 = [[उत्तरी जिले शूरवीरों]] | club1 = | date = 29 नवंबर | year = 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/newzealand/content/ground/58831.html क्रिकइन्फो }} '''[https://www.ekaadhar.com/seddon-park-hamilton-pitch-report/ सेडॉन पार्क] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221116151458/https://www.ekaadhar.com/seddon-park-hamilton-pitch-report/ |date=16 नवंबर 2022 }}''' न्यूजीलैंड के हैमिल्टन में एक क्रिकेट मैदान है। यह देश का चौथा सबसे बड़ा क्रिकेट ग्राउंड है, और दर्शकों के लिए पिकनिक के माहौल को दर्शाने के लिए "गाँव ग्रीन" सेटिंग के लिए प्रसिद्ध है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}}Seddon Park, Hamilton [https://www.ekaadhar.com/seddon-park-hamilton-pitch-report/ इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221116151458/https://www.ekaadhar.com/seddon-park-hamilton-pitch-report/ |date=16 नवंबर 2022 }} Seddon Park, Hamilton [https://www.ekaadhar.com/seddon-park-hamilton-pitch-report/ स्टेडियम की क्षमता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221116151458/https://www.ekaadhar.com/seddon-park-hamilton-pitch-report/ |date=16 नवंबर 2022 }} Seddon Park, Hamilton [https://www.ekaadhar.com/seddon-park-hamilton-pitch-report/ पिच रिपोर्ट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221116151458/https://www.ekaadhar.com/seddon-park-hamilton-pitch-report/ |date=16 नवंबर 2022 }} Seddon Park, Hamilton पर [https://www.ekaadhar.com/seddon-park-hamilton-pitch-report/ बल्लेबाजी कैसी रहती है?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221116151458/https://www.ekaadhar.com/seddon-park-hamilton-pitch-report/ |date=16 नवंबर 2022 }} Seddon Park, Hamilton पर [https://www.ekaadhar.com/seddon-park-hamilton-pitch-report/ गेंदबाजी कैसी रहती है?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221116151458/https://www.ekaadhar.com/seddon-park-hamilton-pitch-report/ |date=16 नवंबर 2022 }} Seddon Park, Hamilton [https://www.ekaadhar.com/seddon-park-hamilton-pitch-report/ toss भूमिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221116151458/https://www.ekaadhar.com/seddon-park-hamilton-pitch-report/ |date=16 नवंबर 2022 }} 5net60br7k55i29rtqrq867j5yrnui9 मेहसी 0 1148833 6595586 6594096 2026-08-05T01:04:25Z ~2026-43256-62 940428 /* */ मेहसी से संबंधित विश्वसनीय पुस्तक संदर्भ जोड़े। 6595586 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मेहसी | other_name = कस्बा मेहसी | settlement_type = शहर | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 295 | perrow = 1/2/2 | image1 = Forest, Bhimalpur.jpg | alt1 = भीमलपुर वन | image2 = Mirza Halim Shah Dargah Mehsi.jpg | alt2 = मिर्ज़ा हलीम शाह दरगाह | image3 = Litchi Trees in Mehsi Bihar.jpg | alt3 = मेहसी के लीची बाग़ | image4 = Pearl (sip) Digain, Mehsi.jpg | alt4 = मेहसी का सीप मोती बटन उद्योग | image5 = East Champaran Lok Sabha Constituency Map, Bihar, India.jpg | alt5 = सार्वजनिक मांग: मेहसी विधानसभा क्षेत्र जिसमें मेहसी, तेतरिया एवं सलेमपुर प्रखंड शामिल हैं। }} | image_caption = ऊपर से, बाएँ से दाएँ: भीमलपुर वन, मिर्ज़ा हलीम शाह दरगाह, लीची के बाग़, सीप मोती बटन उद्योग तथा '''सार्वजनिक मांग: मेहसी विधानसभा क्षेत्र''' एवं '''मेहसी अनुमंडल''' | pushpin_map = India Bihar | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बिहार, भारत में स्थिति | coordinates = {{coord|26.3211|85.1564|region:IN_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = ज़िला | subdivision_name2 = [[पूर्वी चम्पारण जिला]] | founder = मिर्ज़ा हलीम शाह | named_for = महेश राय | government_type = [[भारत में नगरपालिका प्रशासन]] | governing_body = [[नगरपालिका परिषद|मेहसी नगर परिषद]]<ref>{{cite web |title=Mehsi Nagar Parishad |url=https://biharmunicipal.com/ |website=Bihar Urban Development & Housing Department |access-date=3 July 2026 }}</ref> | elevation_m = 64 | population_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_blank1_title = मेहसी (नगर) | population_blank1 = 41587<ref>{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/town/801291-mehsi-bihar.html |title=Mehsi Town Census 2011 Data |website=Census2011.co.in |access-date=18 June 2026 }}</ref> | population_blank2_title = मेहसी (सामुदायिक विकास प्रखंड) | population_blank2 = 188995 | population_density_km2 = auto | population_demonym = मेहसीवासी | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी]], [[उर्दू]] | demographics1_title2 = क्षेत्रीय | demographics1_info2 = [[भोजपुरी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या]] | postal_code = 845426<ref>{{cite web |title=Mehsi SO Pin Code: Find Pin Code of Mehsi SO locality of Bihar |url=https://www.ndtv.com/tools/pincodes/bihar/east-champaran/mehsi-so |website=NDTV |access-date=19 June 2026 }}</ref> | area_code_type = दूरभाष कोड | area_code = 06257 | registration_plate = BR-05 | iso_code = IN-BR | blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] | blank1_info_sec1 = प्रति 1,000 पुरुषों पर 915 महिलाएँ | blank2_name_sec1 = साक्षरता | blank2_info_sec1 = 52.08% | blank1_name_sec2 = मेयर | blank1_info_sec2 = Nitu Gupta | blank2_name_sec2 = उप - मेयर | blank2_info_sec2 = Mohammad Ali (tippu) | blank3_name_sec2 = प्रमुख उद्योग | blank3_info_sec2 = सीप मोती बटन उद्योग, फल व्यापार, कृषि<ref>{{cite report |title=Food Processing: Bihar State Profile |url=https://www.mofpi.gov.in/sites/default/files/KnowledgeCentre/State%20Profile/Bihar.pdf |publisher=Ministry of Food Processing Industries, Government of India |language=en |access-date=19 June 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=मेहसी बटन उद्योग |url=https://eastchamparan.nic.in/hi/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%80-%E0%A4%AC%E0%A4%9F%E0%A4%A8-%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97/ |website=पूर्वी चंपारण जिला, बिहार की आधिकारिक वेबसाइट |publisher=जिला प्रशासन, पूर्वी चंपारण, बिहार सरकार |language=hi |access-date=19 June 2026 }}</ref> | website = {{URL|https://eastchamparan.nic.in/}} | footnotes = {{Reflist|group=A}} | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=200|frame-align=center|zoom=11|type=point|title=Mehsi|marker=town|type2=shape|stroke-width2=2|stroke-color2=#808080}} | map_caption = मेहसी का इंटरैक्टिव मानचित्र }} '''मेहसी''' ({{IPAc-en|ˈ|m|eɪ|h|s|i}}; उच्चारण: ''मेह-सी'') भारत के [[बिहार]] राज्य के [[पूर्वी चम्पारण जिला]] का एक नगर एवं अधिसूचित शहरी क्षेत्र है। यह [[तिरहुत प्रमंडल]] में [[शिवहर ज़िला]] और [[मुज़फ्फरपुर ज़िला]] की सीमा के निकट स्थित है। और मेहसी बिहार के महत्वपूर्ण वाणिज्यिक केंद्रों में से एक माना जाता है।<ref>{{cite web |title=Mehsi Town Details |url=https://censusindia.gov.in/ |website=Census of India |publisher=Government of India |access-date=29 May 2026 }}</ref> मेहसी अपनी कृषि आधारित अर्थव्यवस्था, विशेष रूप से लीची उत्पादन और फल व्यापार के लिए व्यापक रूप से प्रसिद्ध है। यह नगर [[बिहार]] के प्रमुख फल व्यापार केंद्रों में से एक माना जाता है।<ref>{{cite web |title=Agriculture and Horticulture in East Champaran |url=https://eastchamparan.nic.in/ |website=East Champaran District Administration |publisher=Government of Bihar |access-date=29 May 2026 }}</ref> यह नगर ऐतिहासिक रूप से सीप मोती बटन उद्योग से भी जुड़ा हुआ है, जिसका विकास 20वीं शताब्दी के प्रारंभ में [[बूढ़ी गंडक नदी]] से प्राप्त सीपों का उपयोग करके हुआ था। मेहसी का मोती बटन निर्माण पूरे भारत में प्रसिद्ध हुआ और इसने स्थानीय अर्थव्यवस्था में महत्वपूर्ण योगदान दिया।<ref>{{cite web |title=Industry – Pearl Button Industry, Mehsi |url=https://eastchamparan.nic.in/industry/ |website=East Champaran District Official Website |publisher=Government of Bihar |access-date=29 May 2026 }}</ref> मेहसी का [[चंपारण सत्याग्रह]] में भी ऐतिहासिक महत्व है। 15 अप्रैल 1917 को [[महात्मा गांधी]] चंपारण आगमन के दौरान मेहसी रेलवे स्टेशन पहुँचे, जहाँ उनका सार्वजनिक स्वागत किया गया, जिसके बाद वे [[मोतिहारी]] की ओर प्रस्थान किए।<ref>{{cite book |title=Champaran Satyagraha |publisher=Government of Bihar }}</ref> पूर्वी चंपारण ज़िले में स्थित मेहसी बिहार का एक प्रमुख नगर है, जिसने समय के साथ व्यापार, कृषि और सांस्कृतिक गतिविधियों के माध्यम से अपनी विशिष्ट पहचान बनाई है। राष्ट्रीय राजमार्ग और रेलवे संपर्क के कारण यह आसपास के अनेक क्षेत्रों के लिए एक महत्वपूर्ण आवागमन एवं व्यापारिक केंद्र के रूप में विकसित हुआ है। नगर के निकट स्थित भिमलपुर जंगल इसकी प्राकृतिक धरोहर को और अधिक समृद्ध बनाता है। भिमलपुर जंगल अपने घने वृक्षों, हरित वातावरण और शांत प्राकृतिक परिवेश के लिए जाना जाता है। यह क्षेत्र स्थानीय लोगों के लिए केवल एक वन क्षेत्र नहीं, बल्कि प्रकृति और पर्यावरण संरक्षण का प्रतीक भी है। वन का वातावरण ऐसा है जो प्राचीन काल की स्मृतियों और उत्तर बिहार की ऐतिहासिक विरासत की अनुभूति कराता है। मेहसी का भौगोलिक स्थान इसे उत्तर बिहार के अनेक महत्वपूर्ण स्थलों से जोड़ता है। आसपास का क्षेत्र प्राचीन सभ्यताओं, व्यापारिक मार्गों और सांस्कृतिक आदान-प्रदान का हिस्सा रहा है। इसी कारण इतिहास और पुरातत्व में रुचि रखने वाले लोगों के लिए यह इलाका अध्ययन का विषय बना रहता है। निकटवर्ती क्षेत्रों में स्थित बौद्ध और ऐतिहासिक धरोहरें इस पूरे भूभाग की ऐतिहासिक महत्ता को और भी बढ़ाती हैं। कृषि के क्षेत्र में भी मेहसी का विशेष स्थान है। यहाँ की उपजाऊ भूमि, विशेषकर लीची और अन्य फलों का उत्पादन, स्थानीय अर्थव्यवस्था की मजबूत आधारशिला है। फल व्यापार, पारंपरिक उद्योग और स्थानीय बाज़ार व्यवस्था ने मेहसी को आसपास के ग्रामीण क्षेत्रों के लिए एक सक्रिय आर्थिक केंद्र के रूप में स्थापित किया है। प्राकृतिक संसाधनों और सांस्कृतिक विरासत के संतुलन के कारण मेहसी और भिमलपुर जंगल का क्षेत्र भविष्य में पर्यटन, पर्यावरण अध्ययन और स्थानीय इतिहास के क्षेत्र में महत्वपूर्ण भूमिका निभा सकता है। यदि इस क्षेत्र का योजनाबद्ध विकास और संरक्षण किया जाए, तो यह उत्तर बिहार की पहचान को और सशक्त बना सकता है। आज मेहसी केवल एक नगर नहीं, बल्कि इतिहास, प्रकृति और आर्थिक गतिविधियों का ऐसा संगम है जो अपनी विशिष्ट पहचान के साथ निरंतर आगे बढ़ रहा है। भिमलपुर जंगल इस पहचान का अभिन्न अंग है और आने वाली पीढ़ियों के लिए प्राकृतिक एवं सांस्कृतिक विरासत के रूप में संरक्षित किया जाना आवश्यक है। <ref>"[https://books.google.com/books?id=RQeAAAAAMAAJ Mehsi Tourism and Its Prospects in Bihar and Jharkhand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411085305/http://books.google.com/books?id=RQeAAAAAMAAJ |date=11 अप्रैल 2013 }}," Kamal Shankar Srivastava, Sangeeta Prakashan, 2003</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C Mehsi, Bihar Tourism: Retrospect and Prospect] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118113423/https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C |date=18 जनवरी 2017 }}," Udai Prakash Sinha and Swargesh Kumar, Concept Publishing Company, 2012, ISBN 9788180697999</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=MMmNVZ4mP98C Revenue Administration in India: A Case Study of Bihar]," G. P. Singh, Mittal Publications, 1993, ISBN 9788170993810</ref> == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:PHC_Hospital_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र (PHC), मेहसी]] मेहसी अपने स्थानीय व्यापारिक महत्व और कृषि आधारित गतिविधियों के लिए व्यापक रूप से जाना जाता है। यह नगर ऐतिहासिक रूप से फल व्यापार तथा [[मोती]] [[बटन]] उद्योग से जुड़ा रहा है, जिन्होंने लंबे समय तक यहाँ की स्थानीय अर्थव्यवस्था को सशक्त आधार प्रदान किया। विशेष रूप से कृषि उपज के व्यापार ने आसपास के ग्रामीण क्षेत्रों के साथ इसके आर्थिक संबंधों को मजबूत बनाया है। नगर के छोटे बाज़ार, पारंपरिक दुकानें और स्थानीय व्यापारिक प्रतिष्ठान न केवल मेहसी के निवासियों की आवश्यकताओं की पूर्ति करते हैं, बल्कि आसपास के गाँवों और ग्रामीण समुदायों के लिए भी महत्वपूर्ण वाणिज्यिक केंद्र के रूप में कार्य करते हैं।<ref name="mehsi/city">{{Cite web |title=Mehsi Button Industry {{!}} An Official Website of East Champaran, Motihari {{!}} India |url=https://eastchamparan.nic.in/mehsi-button-industry/ |access-date=2023-03-04 |language=en-US}}</ref> == भूगोल == मेहसी 26°21′28″ उत्तरी अक्षांश और 85°06′48″ पूर्वी देशांतर{{Coord|26.357696|N|85.1133|E|format=dms|}} पर स्थित एक महत्वपूर्ण नगर है। यह [[बूढ़ी गण्डक नदी]] के तट पर बसा हुआ है तथा पूर्वी चंपारण और मुज़फ्फरपुर जिलों की [[सीमा (भूगोल)|सीमा के निकट स्थित]] होने के कारण भौगोलिक दृष्टि से विशेष महत्व रखता है। मेहसी, जिला मुख्यालय मोतिहारी शहर से लगभग 41 किलोमीटर दक्षिण-पूर्व दिशा में अवस्थित है।<ref>{{cite web |title=East Champaran District Official Website |url=https://eastchamparan.nic.in/ |website=बिहार सरकार|access-date=19 अप्रैल 2026}}</ref> नदी तटीय स्थिति और आसपास के ग्रामीण क्षेत्रों से इसके संपर्क ने इसे क्षेत्रीय व्यापार, कृषि और आवागमन की दृष्टि से एक महत्वपूर्ण केंद्र के रूप में विकसित किया है। === पंचायतें === [[चित्र:Nagar_Panchayat_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|नगर पंचायत कार्यालय, मेहसी]] मेहसी<ref>{{cite web| url = http://www.brandbihar.com/english/districts/Eastchamparan/Eastchamparan_Mehsi.html |title = Mehsi Block |work = पूर्वी चंपारण के ब्लॉक| publisher = brandbihar.com |accessdate = 2011-02-07 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130807032228/http://www.brandbihar.com/english/districts/Eastchamparan/Eastchamparan_Mehsi.html |archivedate = 2013-08-07 }}</ref> [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास प्रखंड]] क्षेत्र के अंतर्गत अनेक ग्राम [[पंचायत|पंचायतें]] सम्मिलित हैं, जो स्थानीय प्रशासन, ग्रामीण विकास और जनसुविधाओं के संचालन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाती हैं। {| class="wikitable sortable" ! गाँव !! ग्राम पंचायत  !! निकटतम शहर |- |अब्दिया || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |अहिबरन छपरा || मुहम्मदपुर || मेहसी (16 किमी) |- |बहादुरपुर || लागू नहीं || मेहसी (6 किमी) |- |बैरिया || मिर्जापुर || मेहसी |- |बखरी || भुरकुरवा || मेहसी (25 किमी) |- |बखरी नाज़िर || बखारी || मेहसी (5 किमी) |- |बाला टोला || भुरकुरवा ||मेहसी (24 किमी) |- |बरहरवा || मिर्जापुर || मेहसी (8 किमी) |- |बरियारा || झितकहिया || मेहसी (20 किमी) |- |बरकुरवा || राजेपुर || मेहसी (12 किमी) |- |बाथना || बखारी || मेहसी (2 किमी) |- |भगवतिया || झितकहिया || मेहसी (16 किमी) |- |भटौलिया || परसाउनी देवाजित || मेहसी (3 किमी) |- |भीमलपुर || भीमलपुर || मेहसी (8 किमी) |- |भुआलिदिह || झितकहिया || मेहसी (12 किमी) |- |भुरुकुरवा || भुरकुरवा || मेहसी (23 किमी) |- |बिरिट कुनावा || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |बिशंभरपुर पहाड़ी || परतापुर || मेहसी (2 किमी) |- |बिशुनपुर बारा || परतापुर || मेहसी (15 किमी) |- |बुलाकी टोला || भुरकुरवा || मेहसी (25 किमी) |- |चक अब्दुल गनी || मिर्जापुर || मेहसी (6 किमी) |- |चक दगराहा || परतापुर || मेहसी (7 किमी) |- |चक फतेहउल्लाह || कथिया हरिराम || मेहसी (7 किमी) |- |चक घरियाली || मिर्जापुर || मेहसी |- |चक लाहुरान || कथिया हरिराम || मेहसी (5 किमी) |- |चक मशरूफ उर्फ ​​महामदा || परसाउनी देवाजित || मेहसी (5 किमी) |- |चक नगरी || भीमलपुर || मेहसी (7 किमी) |- |चक रसूल || कथिया हरिराम ||मेहसी (7 किमी) |- |चक रौज़े शमशुद्दीन || बखारी ||मेहसी (7 किमी) |- |चक सैयद महमूद || बखारी ||मेहसी (7 किमी) |- |चौरिया || परतापुर ||मेहसी (6 किमी) |- |छपरा बहबल || काताहन || मेहसी (6 किमी) |- |चिंतामनपुर || काताहन || मेहसी (6 किमी) |- |दग्राहा || परतापुर || मेहसी (5 किमी) |- |दामोदरपुर || हरपुर नाग || मेहसी (2 किमी) |- |देवाजितपुर || परसाउनी देवाजित || मेहसी (5 किमी) |- |धर्हगवान || लागू नहीं || मेहसी (3 किमी) |- |धेलुहा || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |धोत्रा || नॉनिमल || मेहसी (15 किमी) |- |फतेहपुर || नॉनिमल || मेहसी (22 किमी) |- |गलिमपुर || भुरकुरवा || मेहसी (24 किमी) |- |हार्डो पट्टी || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |हरपुर नानकर || हरपुर नाग || मेहसी (6 किमी) |- |हरपुर्नाग || हरपुर नाग || मेहसी (5 किमी) |- |हसनपुर अहमद || बखारी || मेहसी (3 किमी) |- |इब्राहिमपुर || मिर्जापुर || मेहसी (2 किमी) |- |इमिलिया || नॉनिमल || मेहसी |- |इस्माइला || काताहन || मेहसी (20 किमी) |- |झितकहिया|| झितकहिया || मेहसी (13 किमी) |- |कलेयनपुर || नॉनिमल || मेहसी (25 किमी) |- |कस्बा गोपाल || मिर्जापुर || मेहसी (4 किमी) |- |काशी पकड़ी || झितकहिया || मेहसी (15 किमी) |- |कथा || काताहन || मेहसी (6 किमी) |- |कोइरगावन || भुरकुरवा || मेहसी (23 किमी) |- |कोठिया हरिराम || कथिया हरिराम || मेहसी (7 किमी) |- |कुआवा || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |माधोपुर केशो || राजेपुर || मेहसी (15 किमी) |- |माधोपुर फुलवारिया || राजेपुर || मेहसी (12 किमी) |- |मधुबनी || परसाउनी देवाजित || मेहसी (8 किमी) |- |महामदा || परसाउनी देवाजित || मेहसी (3 किमी) |- |मोहम्मदपुर मलिक || परसाउनी देवाजित || मेहसी (4 किमी) |- |महुआबाद || परतापुर || मेहसी (4 किमी) |- |मैं महसी || काताहन || मेहसी (5 किमी) |- |मझौलिया || परतापुर || मेहसी (5 किमी) |- |मनु चक || भुरकुरवा || मेहसी (24 किमी) |- |मथिया || झितकहिया || मेहसी (15 किमी) |- |मिथनपुर नंद लाल || भीमलपुर || मेहसी (7 किमी) |- |मिथनपुरा || भीमलपुर || मेहसी (7 किमी) |- |मोहम्मदपुर मझौलिया || मुहम्मदपुर || मेहसी (14 किमी) |- |मोजाहिदा || लागू नहीं || मेहसी (4 किमी) |- |नानकर माधोपुर केशो || राजेपुर || मेहसी (15 किमी) |- |नॉनिमल || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |ओझीलपुर || मिर्जापुर || मेहसी (4 किमी) |- |परसाउनी देवाजित || परसाउनी देवाजित || मेहसी (5 किमी) |- |पारसोनिया || नॉनिमल || मेहसी (15 किमी) |- |परतापुर || परतापुर || मेहसी (4 किमी) |- |राजेपुर || राजेपुर || मेहसी (15 किमी) |- |राजुआ बखरी || बखारी || मेहसी (5 किमी) |- |रामपुरवा || मिर्जापुर || मेहसी (4 किमी) |- |रंगरेज़ छपरा || हरपुर नाग || मेहसी (4 किमी) |- |रानी पट्टी || राजेपुर || मेहसी (12 किमी) |- |सहबाजिया || झितकहिया || मेहसी (20 किमी) |- |सलेमपुर || मुहम्मदपुर || मेहसी (15 किमी) |- |सरैया बनवारी || हरपुर नाग || मेहसी (5 किमी) |- |सराय कासिम || मिर्जापुर || मेहसी |- |सेमरा || भीमलपुर || मेहसी (9 किमी) |- |शाह नगर || लागू नहीं || मेहसी (6 किमी) |- |सिधवालिया || मुहम्मदपुर || मेहसी (13 किमी) |- |सुलेमान छपरा || परसाउनी देवाजित || मेहसी (3 किमी) |- |सुलसाबाद || हरपुर नाग || मेहसी (1 किमी) |- |ताजपुर बारा || भीमलपुर || मेहसी (6 किमी) |} == जलवायु == {{Weather box|width=auto |location = मेहसी |metric first = yes |single line = yes |temperature colour = pastel |Jan record high C = 29 |Feb record high C = 33 |Mar record high C = 38 |Apr record high C = 42 |May record high C = 44 |Jun record high C = 42 |Jul record high C = 36 |Aug record high C = 35 |Sep record high C = 35 |Oct record high C = 34 |Nov record high C = 32 |Dec record high C = 29 |year record high C = 44 |Jan record low C = 5 |Feb record low C = 6 |Mar record low C = 10 |Apr record low C = 15 |May record low C = 20 |Jun record low C = 23 |Jul record low C = 24 |Aug record low C = 24 |Sep record low C = 22 |Oct record low C = 18 |Nov record low C = 10 |Dec record low C = 6 |year record low C = 5 |date = |source 1=<ref>{{cite web |title=मेहसी मौसम पूर्वानुमान |url=https://www.msn.com/en-us/weather/forecast/in-Mehsi,BR |website=MSN Weather |access-date=2026-05-28 }}</ref> }} == जनसांख्यिकी == मेहसी की जनसंख्या भारत की 2011 की जनगणना के अनुसार लगभग 25,995 थी। यह नगर विविध सांस्कृतिक और धार्मिक समुदायों का निवास स्थान है, जहाँ सामाजिक सह-अस्तित्व और पारंपरिक जीवन शैली की झलक स्पष्ट रूप से दिखाई देती है। यहाँ मैथिली, [[हिन्दी]] और [[उर्दू भाषा|उर्दू]] प्रमुख रूप से बोली जाने वाली भाषाएँ हैं, जो क्षेत्र की सांस्कृतिक विविधता और भाषाई समृद्धि को प्रतिबिंबित करती हैं। {{bar box |title=मेहसी में धर्म |titlebar=#Fcd116 |left1= धर्म |right1= प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू]]|orange|52.52}} {{bar percent|[[मुसलमान]]|green|47.29}} {{bar percent|[[ईसाई]]|red|0.13}} {{bar percent|[[जैन धर्म|जैन]]|pink|0.03}} {{bar percent|अन्य|black|0.02}} }} == नदी == मेहसी के निकट बारहमासी [[बूढ़ी गण्डक नदी]] प्रवाहित होती है,<ref>{{Cite journal |last1=बेगम |first1=शमा |last2=खान |first2=आर.ए. |date=2002-12-01 |title=Impact of the Pollution of River Burhi Gandak on Plankton and Maicofauna at Mehsi, North Bihar Caused by Sugar Mills and Mother of Pearl Button Industries |url=http://dx.doi.org/10.26515/rzsi/v100/i3-4/2002/159588 |journal=भारतीय प्राणी सर्वेक्षण के अभिलेख |volume=100 |issue=3–4 |pages=85 |doi=10.26515/rzsi/v100/i3-4/2002/159588 |s2cid=251695899 |issn=2581-8686|doi-access=free }}</ref> जो गंगा नदी की एक प्रमुख सहायक नदी मानी जाती है। यह नदी क्षेत्र की प्राकृतिक संरचना, कृषि व्यवस्था और स्थानीय जीवन पर महत्वपूर्ण प्रभाव डालती है तथा वर्ष भर जल प्रवाह बनाए रखने के कारण आसपास के क्षेत्रों के लिए एक महत्वपूर्ण जलस्रोत के रूप में कार्य करती है। == परिवहन == === रेल मार्ग === [[चित्र:Mehsi_railway_station_platform_view.jpg|अंगूठाकार|मेहसी रेलवे स्टेशन]] मेहसी रेल मार्ग के माध्यम से भारत के अनेक प्रमुख नगरों—जैसे [[पटना]], [[वाराणसी]], [[हरिद्वार]], [[चंडीगढ़]], [[देहरादून]], [[कोलकाता]], [[नई दिल्ली]], [[मुंबई]], [[भोपाल]], [[अमृतसर]], [[गुवाहाटी]], [[लखनऊ]], [[गोरखपुर]], [[कानपुर]], [[रांची]], [[रायपुर]], [[नागपुर]] तथा [[हैदराबाद]]—से प्रत्यक्ष रूप से जुड़ा हुआ है।<ref>{{cite web |title=Indian Railways Station Information |url=https://indianrailways.gov.in/ |website=भारत सरकार |access-date=19 अप्रैल 2026}}</ref> मेहसी रेलवे स्टेशन [[पूर्व मध्य रेलेवे]] के [[समस्तीपुर रेलवे मंडल]] के अंतर्गत मुज़फ्फरपुर–गोरखपुर मुख्य रेलखंड पर स्थित एक महत्वपूर्ण रेलवे स्टेशन है।<ref>{{Cite web|title=Mehsi Railway Station Forum/Discussion - Railway Enquiry|url=https://indiarailinfo.com/station/blog/mehsi-mai/920|access-date=2021-09-16|website=indiarailinfo.com}}</ref> यह स्टेशन आवागमन और क्षेत्रीय संपर्क की दृष्टि से विशेष महत्व रखता है। साथ ही, यह प्रसिद्ध [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] तीर्थस्थल [[केसरिया स्तूप]] के सबसे निकट स्थित रेलवे स्टेशन के रूप में भी जाना जाता है, जिसके कारण धार्मिक और पर्यटन गतिविधियों में इसकी महत्वपूर्ण भूमिका है।<ref>{{cite web|title= Map/Atlas ECR/East Central Zone - Railway Enquiry|url=https://indiarailinfo.com/station/map/mehsi-caa/561|access-date=2021-09-15|website=indiarailinfo.com}}</ref><ref>{{cite web|title= Station (MAI) : Station Code, Time Table, Map, Enquiry|url=https://www.ndtv.com/indian-railway/mehsi-mai-station|access-date=2021-09-15|website=ndtv.com|language=en}}</ref> === हवाई मार्ग === मेहसी के लिए निकटतम हवाई अड्डा दरभंगा हवाई अड्डा है, जबकि पटना हवाई अड्डा भी इस क्षेत्र के प्रमुख वायु संपर्क केंद्रों में सम्मिलित है। [[लोकनायक जयप्रकाश विमानक्षेत्र|पटना हवाई अड्डा]] मेहसी से लगभग 105 किलोमीटर (60 मील) की दूरी पर स्थित है, जिससे सड़क और रेल मार्ग के माध्यम से सुगम संपर्क स्थापित होता है।<ref>{{cite web |title=Mehsi to Patna Trains – Train Timings & Fare |url=https://www.goibibo.com/trains/mehsi-to-patna-trains/ |website=Goibibo |access-date=19 June 2026 }}</ref> === सड़क मार्ग === [[चित्र:Bus_Stand_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|मेहसी बस स्टैंड]] मेहसी [[राष्ट्रीय राजमार्ग 27 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 27]] पर स्थित एक प्रमुख सड़क जंक्शन है। यह नगर पूर्वी चम्पारण को [[मुज़फ्फरपुर]], [[मोतिहारी]], [[पटना]] तथा बिहार एवं उत्तर भारत के अन्य प्रमुख नगरों से जोड़ता है। मेहसी से [[राष्ट्रीय राजमार्ग 527C (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 527C]] तथा [[राष्ट्रीय राजमार्ग 122A (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 122A]] का भी संपर्क उपलब्ध है, जिससे क्षेत्रीय सड़क नेटवर्क में इसकी महत्त्वपूर्ण भूमिका है।<ref>{{Cite web |url=https://morth.gov.in/ |title=Ministry of Road Transport and Highways, Government of India}}</ref><ref>{{cite web |title=BSTDC halts AC Bus Services to Mehsi devoid of Passengers |url=http://news.biharprabha.com/2013/08/bstdc-halts-ac-bus-services-for-Mehsi-devoid-of-passengers/ |access-date=31 अगस्त 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809172703/http://news.biharprabha.com/2013/08/bstdc-halts-ac-bus-services-for-bodhgaya-devoid-of-passengers/ |archive-date=9 अगस्त 2013}}</ref> इसके अतिरिक्त, बिहार पर्यटन विभाग द्वारा पटना और केसरिया स्तूप–मेहसी क्षेत्र के मध्य “वंडर ऑन व्हील” नामक विशेष कारवां सेवा भी प्रारंभ की गई है, जिसका उद्देश्य क्षेत्रीय पर्यटन को प्रोत्साहित करना है।<ref>{{cite web |title=Bihar launches Tourist Caravan Service called Wonder on Wheel |url=http://news.biharprabha.com/2013/04/bihar-launches-tourist-caravan-called-wonder-on-wheel/ |work=बिहारप्रभा न्यूज़ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501071627/http://news.biharprabha.com/2013/04/bihar-launches-tourist-caravan-called-wonder-on-wheel/ |archive-date=1 मई 2013}}</ref> नगर के वातावरण को अधिक शांत और प्रदूषणमुक्त बनाए रखने के उद्देश्य से मेहसी में [[ऑटो रिक्शा]], निजी कारों और बसों के उपयोग पर कुछ नियंत्रण लागू किए गए हैं। मोटर वाहनों के उपयोग के लिए विशेष अनुमति की आवश्यकता होती है, जबकि स्थानीय परिवहन के लिए मुख्यतः [[ई-रिक्शा|विद्युत चालित रिक्शों]] का उपयोग किया जाता है, जो लगभग निःशब्द होने के कारण नगर के शांत वातावरण को बनाए रखने में सहायक सिद्ध होते हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बिहार के शहर]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण जिला]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण ज़िले के नगर]] j79sq0z7etfxfewr62fvenbttw4f621 6595606 6595586 2026-08-05T02:56:43Z ~2026-43256-62 940428 /* */ विश्वसनीय पुस्तकों एवं सरकारी स्रोतों के आधार पर मेहसी लेख का विस्तार। 6595606 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मेहसी | other_name = कस्बा मेहसी | settlement_type = शहर | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 295 | perrow = 1/2/2 | image1 = Forest, Bhimalpur.jpg | alt1 = भीमलपुर वन | image2 = Mirza Halim Shah Dargah Mehsi.jpg | alt2 = मिर्ज़ा हलीम शाह दरगाह | image3 = Litchi Trees in Mehsi Bihar.jpg | alt3 = मेहसी के लीची बाग़ | image4 = Pearl (sip) Digain, Mehsi.jpg | alt4 = मेहसी का सीप मोती बटन उद्योग | image5 = East Champaran Lok Sabha Constituency Map, Bihar, India.jpg | alt5 = सार्वजनिक मांग: मेहसी विधानसभा क्षेत्र जिसमें मेहसी, तेतरिया एवं सलेमपुर प्रखंड शामिल हैं। }} | image_caption = ऊपर से, बाएँ से दाएँ: भीमलपुर वन, मिर्ज़ा हलीम शाह दरगाह, लीची के बाग़, सीप मोती बटन उद्योग तथा '''सार्वजनिक मांग: मेहसी विधानसभा क्षेत्र''' एवं '''मेहसी अनुमंडल''' | pushpin_map = India Bihar | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बिहार, भारत में स्थिति | coordinates = {{coord|26.3211|85.1564|region:IN_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = ज़िला | subdivision_name2 = [[पूर्वी चम्पारण जिला]] | founder = मिर्ज़ा हलीम शाह | named_for = महेश राय | government_type = [[भारत में नगरपालिका प्रशासन]] | governing_body = [[नगरपालिका परिषद|मेहसी नगर परिषद]]<ref>{{cite web |title=Mehsi Nagar Parishad |url=https://biharmunicipal.com/ |website=Bihar Urban Development & Housing Department |access-date=3 July 2026 }}</ref> | elevation_m = 64 | population_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_blank1_title = मेहसी (नगर) | population_blank1 = 41587<ref>{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/town/801291-mehsi-bihar.html |title=Mehsi Town Census 2011 Data |website=Census2011.co.in |access-date=18 June 2026 }}</ref> | population_blank2_title = मेहसी (सामुदायिक विकास प्रखंड) | population_blank2 = 188995 | population_density_km2 = auto | population_demonym = मेहसीवासी | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी]], [[उर्दू]] | demographics1_title2 = क्षेत्रीय | demographics1_info2 = [[भोजपुरी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या]] | postal_code = 845426<ref>{{cite web |title=Mehsi SO Pin Code: Find Pin Code of Mehsi SO locality of Bihar |url=https://www.ndtv.com/tools/pincodes/bihar/east-champaran/mehsi-so |website=NDTV |access-date=19 June 2026 }}</ref> | area_code_type = दूरभाष कोड | area_code = 06257 | registration_plate = BR-05 | iso_code = IN-BR | blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] | blank1_info_sec1 = प्रति 1,000 पुरुषों पर 915 महिलाएँ | blank2_name_sec1 = साक्षरता | blank2_info_sec1 = 52.08% | blank1_name_sec2 = मेयर | blank1_info_sec2 = Nitu Gupta | blank2_name_sec2 = उप - मेयर | blank2_info_sec2 = Mohammad Ali (tippu) | blank3_name_sec2 = प्रमुख उद्योग | blank3_info_sec2 = सीप मोती बटन उद्योग, फल व्यापार, कृषि<ref>{{cite report |title=Food Processing: Bihar State Profile |url=https://www.mofpi.gov.in/sites/default/files/KnowledgeCentre/State%20Profile/Bihar.pdf |publisher=Ministry of Food Processing Industries, Government of India |language=en |access-date=19 June 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=मेहसी बटन उद्योग |url=https://eastchamparan.nic.in/hi/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%80-%E0%A4%AC%E0%A4%9F%E0%A4%A8-%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97/ |website=पूर्वी चंपारण जिला, बिहार की आधिकारिक वेबसाइट |publisher=जिला प्रशासन, पूर्वी चंपारण, बिहार सरकार |language=hi |access-date=19 June 2026 }}</ref> | website = {{URL|https://eastchamparan.nic.in/}} | footnotes = {{Reflist|group=A}} | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=200|frame-align=center|zoom=11|type=point|title=Mehsi|marker=town|type2=shape|stroke-width2=2|stroke-color2=#808080}} | map_caption = मेहसी का इंटरैक्टिव मानचित्र }} '''मेहसी''' ({{IPAc-en|ˈ|m|eɪ|h|s|i}}; उच्चारण: ''मेह-सी'') [[भारत|भारत देश]] के [[बिहार के जिले]] [[पूर्वी चंपारण]] (मोतिहारी) जिले में स्थित [[मेहसी|मेहसी शहर]], चकिया (Chakia) अनुमंडल का मुख्यालय है।<ref>{{cite web |title=Mehsi Town Details |url=https://censusindia.gov.in/ |website=Census of India |publisher=Government of India |access-date=29 May 2026 }}</ref> और [[मेहसी]] बिहार के पूर्वी चंपारण ज़िले का एक अहम औद्योगिक और व्यापारिक शहर है। [[बिहार सरकार]] मेहसी शेल बटन क्लस्टर को ज़िले के मौजूदा मैन्युफैक्चरिंग क्लस्टर में से एक मानती है। मेहसी अपने पर्ल बटन उद्योग के लिए राष्ट्रीय स्तर पर जाना जाता है; [[बिहार सरकार]] इसे [[भारत]] में अपनी तरह का एकमात्र उद्योग बताती है। [[मुजफ्फरपुर जिला]] की सीमा के पास अपनी खास लोकेशन और सड़क व रेल कनेक्टिविटी की वजह से, मेहसी [[पूर्वी चंपारण]] के आस-पास के इलाकों और मुज़फ़्फ़रपुर ज़िले के कुछ हिस्सों के लिए एक अहम व्यापारिक और सर्विस सेंटर के तौर पर काम करता है। यह शहर अपने बाज़ारों, ट्रांसपोर्ट लिंक और व्यापारिक गतिविधियों के ज़रिए मधुबन, चकिया, टेतारिया, सलेमपुर, मीनापुर, साहेबगंज, मोतीपुर, बरजी और परसौनीनाथ जैसी आस-पास की इलाका की ज़रूरतों को पूरा करता है।<ref>{{cite web |title=Mehsi Button Industry |url=https://eastchamparan.nic.in/mehsi-button-industry/ |website=East Champaran District |publisher=Government of Bihar |access-date=3 August 2026 }}</ref> <ref>{{cite web |title=Potential Industry |url=https://eastchamparan.nic.in/potential-industry/ |website=East Champaran District |publisher=Government of Bihar |access-date=3 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Agriculture and Horticulture in East Champaran |url=https://eastchamparan.nic.in/ |website=East Champaran District Administration |publisher=Government of Bihar |access-date=29 May 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Industry – Pearl Button Industry, Mehsi |url=https://eastchamparan.nic.in/industry/ |website=East Champaran District Official Website |publisher=Government of Bihar |access-date=29 May 2026 }}</ref> मेहसी का [[चंपारण सत्याग्रह]] में भी ऐतिहासिक महत्व है। 15 अप्रैल 1917 को [[महात्मा गांधी]] चंपारण आगमन के दौरान मेहसी रेलवे स्टेशन पहुँचे, जहाँ उनका सार्वजनिक स्वागत किया गया, जिसके बाद वे [[मोतिहारी]] की ओर प्रस्थान किए।<ref>{{cite book |title=Champaran Satyagraha |publisher=Government of Bihar }}</ref> [[भारत|भारत देश]] के [[बिहार के जिले]] [[पूर्वी चंपारण]] में स्थित मेहसी शहर, जिसने समय के साथ व्यापार, कृषि और सांस्कृतिक गतिविधियों के माध्यम से अपनी विशिष्ट पहचान बनाई है। राष्ट्रीय राजमार्ग AH 42, NH 27, NH 227, NH 527C और रेलवे संपर्क के कारण यह आसपास के अनेक क्षेत्रों के लिए एक महत्वपूर्ण आवागमन एवं व्यापारिक केंद्र के रूप में विकसित हुआ है। नगर के निकट स्थित भिमलपुर जंगल इसकी प्राकृतिक धरोहर को और अधिक समृद्ध बनाता है। भिमलपुर जंगल अपने घने वृक्षों, हरित वातावरण और शांत प्राकृतिक परिवेश के लिए जाना जाता है। यह क्षेत्र स्थानीय लोगों के लिए केवल एक वन क्षेत्र नहीं, बल्कि प्रकृति और पर्यावरण संरक्षण का प्रतीक भी है। वन का वातावरण ऐसा है जो प्राचीन काल की स्मृतियों और उत्तर बिहार की ऐतिहासिक विरासत की अनुभूति कराता है। मेहसी का भौगोलिक स्थान इसे उत्तर बिहार के अनेक महत्वपूर्ण स्थलों से जोड़ता है। आसपास का क्षेत्र प्राचीन सभ्यताओं, व्यापारिक मार्गों और सांस्कृतिक आदान-प्रदान का हिस्सा रहा है। इसी कारण इतिहास और पुरातत्व में रुचि रखने वाले लोगों के लिए यह इलाका अध्ययन का विषय बना रहता है। निकटवर्ती क्षेत्रों में स्थित बौद्ध और ऐतिहासिक धरोहरें इस पूरे भूभाग की ऐतिहासिक महत्ता को और भी बढ़ाती हैं। कृषि के क्षेत्र में भी मेहसी का विशेष स्थान है। यहाँ की उपजाऊ भूमि, विशेषकर लीची और अन्य फलों का उत्पादन, स्थानीय अर्थव्यवस्था की मजबूत आधारशिला है। फल व्यापार, पारंपरिक उद्योग और स्थानीय बाज़ार व्यवस्था ने मेहसी को आसपास के ग्रामीण क्षेत्रों के लिए एक सक्रिय आर्थिक केंद्र के रूप में स्थापित किया है। प्राकृतिक संसाधनों और सांस्कृतिक विरासत के संतुलन के कारण मेहसी और भिमलपुर जंगल का क्षेत्र भविष्य में पर्यटन, पर्यावरण अध्ययन और स्थानीय इतिहास के क्षेत्र में महत्वपूर्ण भूमिका निभा सकता है। यदि इस क्षेत्र का योजनाबद्ध विकास और संरक्षण किया जाए, तो यह उत्तर बिहार की पहचान को और सशक्त बना सकता है। आज मेहसी केवल एक नगर नहीं, बल्कि इतिहास, प्रकृति और आर्थिक गतिविधियों का ऐसा संगम है जो अपनी विशिष्ट पहचान के साथ निरंतर आगे बढ़ रहा है। भिमलपुर जंगल इस पहचान का अभिन्न अंग है और आने वाली पीढ़ियों के लिए प्राकृतिक एवं सांस्कृतिक विरासत के रूप में संरक्षित किया जाना आवश्यक है। <ref>"[https://books.google.com/books?id=RQeAAAAAMAAJ Mehsi Tourism and Its Prospects in Bihar and Jharkhand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411085305/http://books.google.com/books?id=RQeAAAAAMAAJ |date=11 अप्रैल 2013 }}," Kamal Shankar Srivastava, Sangeeta Prakashan, 2003</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C Mehsi, Bihar Tourism: Retrospect and Prospect] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118113423/https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C |date=18 जनवरी 2017 }}," Udai Prakash Sinha and Swargesh Kumar, Concept Publishing Company, 2012, ISBN 9788180697999</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=MMmNVZ4mP98C Revenue Administration in India: A Case Study of Bihar]," G. P. Singh, Mittal Publications, 1993, ISBN 9788170993810</ref> == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:PHC_Hospital_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र (PHC), मेहसी]] मेहसी अपने स्थानीय व्यापारिक महत्व और कृषि आधारित गतिविधियों के लिए व्यापक रूप से जाना जाता है। यह नगर ऐतिहासिक रूप से फल व्यापार तथा [[मोती]] [[बटन]] उद्योग से जुड़ा रहा है, जिन्होंने लंबे समय तक यहाँ की स्थानीय अर्थव्यवस्था को सशक्त आधार प्रदान किया। विशेष रूप से कृषि उपज के व्यापार ने आसपास के ग्रामीण क्षेत्रों के साथ इसके आर्थिक संबंधों को मजबूत बनाया है। नगर के छोटे बाज़ार, पारंपरिक दुकानें और स्थानीय व्यापारिक प्रतिष्ठान न केवल मेहसी के निवासियों की आवश्यकताओं की पूर्ति करते हैं, बल्कि आसपास के गाँवों और ग्रामीण समुदायों के लिए भी महत्वपूर्ण वाणिज्यिक केंद्र के रूप में कार्य करते हैं।<ref name="mehsi/city">{{Cite web |title=Mehsi Button Industry {{!}} An Official Website of East Champaran, Motihari {{!}} India |url=https://eastchamparan.nic.in/mehsi-button-industry/ |access-date=2023-03-04 |language=en-US}}</ref> == भूगोल == मेहसी 26°21′28″ उत्तरी अक्षांश और 85°06′48″ पूर्वी देशांतर{{Coord|26.357696|N|85.1133|E|format=dms|}} पर स्थित एक महत्वपूर्ण नगर है। यह [[बूढ़ी गण्डक नदी]] के तट पर बसा हुआ है तथा पूर्वी चंपारण और मुज़फ्फरपुर जिलों की [[सीमा (भूगोल)|सीमा के निकट स्थित]] होने के कारण भौगोलिक दृष्टि से विशेष महत्व रखता है। मेहसी, जिला मुख्यालय मोतिहारी शहर से लगभग 41 किलोमीटर दक्षिण-पूर्व दिशा में अवस्थित है।<ref>{{cite web |title=East Champaran District Official Website |url=https://eastchamparan.nic.in/ |website=बिहार सरकार|access-date=19 अप्रैल 2026}}</ref> नदी तटीय स्थिति और आसपास के ग्रामीण क्षेत्रों से इसके संपर्क ने इसे क्षेत्रीय व्यापार, कृषि और आवागमन की दृष्टि से एक महत्वपूर्ण केंद्र के रूप में विकसित किया है। === पंचायतें === [[चित्र:Nagar_Panchayat_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|नगर पंचायत कार्यालय, मेहसी]] मेहसी<ref>{{cite web| url = http://www.brandbihar.com/english/districts/Eastchamparan/Eastchamparan_Mehsi.html |title = Mehsi Block |work = पूर्वी चंपारण के ब्लॉक| publisher = brandbihar.com |accessdate = 2011-02-07 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130807032228/http://www.brandbihar.com/english/districts/Eastchamparan/Eastchamparan_Mehsi.html |archivedate = 2013-08-07 }}</ref> [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास प्रखंड]] क्षेत्र के अंतर्गत अनेक ग्राम [[पंचायत|पंचायतें]] सम्मिलित हैं, जो स्थानीय प्रशासन, ग्रामीण विकास और जनसुविधाओं के संचालन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाती हैं। {| class="wikitable sortable" ! गाँव !! ग्राम पंचायत  !! निकटतम शहर |- |अब्दिया || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |अहिबरन छपरा || मुहम्मदपुर || मेहसी (16 किमी) |- |बहादुरपुर || लागू नहीं || मेहसी (6 किमी) |- |बैरिया || मिर्जापुर || मेहसी |- |बखरी || भुरकुरवा || मेहसी (25 किमी) |- |बखरी नाज़िर || बखारी || मेहसी (5 किमी) |- |बाला टोला || भुरकुरवा ||मेहसी (24 किमी) |- |बरहरवा || मिर्जापुर || मेहसी (8 किमी) |- |बरियारा || झितकहिया || मेहसी (20 किमी) |- |बरकुरवा || राजेपुर || मेहसी (12 किमी) |- |बाथना || बखारी || मेहसी (2 किमी) |- |भगवतिया || झितकहिया || मेहसी (16 किमी) |- |भटौलिया || परसाउनी देवाजित || मेहसी (3 किमी) |- |भीमलपुर || भीमलपुर || मेहसी (8 किमी) |- |भुआलिदिह || झितकहिया || मेहसी (12 किमी) |- |भुरुकुरवा || भुरकुरवा || मेहसी (23 किमी) |- |बिरिट कुनावा || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |बिशंभरपुर पहाड़ी || परतापुर || मेहसी (2 किमी) |- |बिशुनपुर बारा || परतापुर || मेहसी (15 किमी) |- |बुलाकी टोला || भुरकुरवा || मेहसी (25 किमी) |- |चक अब्दुल गनी || मिर्जापुर || मेहसी (6 किमी) |- |चक दगराहा || परतापुर || मेहसी (7 किमी) |- |चक फतेहउल्लाह || कथिया हरिराम || मेहसी (7 किमी) |- |चक घरियाली || मिर्जापुर || मेहसी |- |चक लाहुरान || कथिया हरिराम || मेहसी (5 किमी) |- |चक मशरूफ उर्फ ​​महामदा || परसाउनी देवाजित || मेहसी (5 किमी) |- |चक नगरी || भीमलपुर || मेहसी (7 किमी) |- |चक रसूल || कथिया हरिराम ||मेहसी (7 किमी) |- |चक रौज़े शमशुद्दीन || बखारी ||मेहसी (7 किमी) |- |चक सैयद महमूद || बखारी ||मेहसी (7 किमी) |- |चौरिया || परतापुर ||मेहसी (6 किमी) |- |छपरा बहबल || काताहन || मेहसी (6 किमी) |- |चिंतामनपुर || काताहन || मेहसी (6 किमी) |- |दग्राहा || परतापुर || मेहसी (5 किमी) |- |दामोदरपुर || हरपुर नाग || मेहसी (2 किमी) |- |देवाजितपुर || परसाउनी देवाजित || मेहसी (5 किमी) |- |धर्हगवान || लागू नहीं || मेहसी (3 किमी) |- |धेलुहा || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |धोत्रा || नॉनिमल || मेहसी (15 किमी) |- |फतेहपुर || नॉनिमल || मेहसी (22 किमी) |- |गलिमपुर || भुरकुरवा || मेहसी (24 किमी) |- |हार्डो पट्टी || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |हरपुर नानकर || हरपुर नाग || मेहसी (6 किमी) |- |हरपुर्नाग || हरपुर नाग || मेहसी (5 किमी) |- |हसनपुर अहमद || बखारी || मेहसी (3 किमी) |- |इब्राहिमपुर || मिर्जापुर || मेहसी (2 किमी) |- |इमिलिया || नॉनिमल || मेहसी |- |इस्माइला || काताहन || मेहसी (20 किमी) |- |झितकहिया|| झितकहिया || मेहसी (13 किमी) |- |कलेयनपुर || नॉनिमल || मेहसी (25 किमी) |- |कस्बा गोपाल || मिर्जापुर || मेहसी (4 किमी) |- |काशी पकड़ी || झितकहिया || मेहसी (15 किमी) |- |कथा || काताहन || मेहसी (6 किमी) |- |कोइरगावन || भुरकुरवा || मेहसी (23 किमी) |- |कोठिया हरिराम || कथिया हरिराम || मेहसी (7 किमी) |- |कुआवा || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |माधोपुर केशो || राजेपुर || मेहसी (15 किमी) |- |माधोपुर फुलवारिया || राजेपुर || मेहसी (12 किमी) |- |मधुबनी || परसाउनी देवाजित || मेहसी (8 किमी) |- |महामदा || परसाउनी देवाजित || मेहसी (3 किमी) |- |मोहम्मदपुर मलिक || परसाउनी देवाजित || मेहसी (4 किमी) |- |महुआबाद || परतापुर || मेहसी (4 किमी) |- |मैं महसी || काताहन || मेहसी (5 किमी) |- |मझौलिया || परतापुर || मेहसी (5 किमी) |- |मनु चक || भुरकुरवा || मेहसी (24 किमी) |- |मथिया || झितकहिया || मेहसी (15 किमी) |- |मिथनपुर नंद लाल || भीमलपुर || मेहसी (7 किमी) |- |मिथनपुरा || भीमलपुर || मेहसी (7 किमी) |- |मोहम्मदपुर मझौलिया || मुहम्मदपुर || मेहसी (14 किमी) |- |मोजाहिदा || लागू नहीं || मेहसी (4 किमी) |- |नानकर माधोपुर केशो || राजेपुर || मेहसी (15 किमी) |- |नॉनिमल || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |ओझीलपुर || मिर्जापुर || मेहसी (4 किमी) |- |परसाउनी देवाजित || परसाउनी देवाजित || मेहसी (5 किमी) |- |पारसोनिया || नॉनिमल || मेहसी (15 किमी) |- |परतापुर || परतापुर || मेहसी (4 किमी) |- |राजेपुर || राजेपुर || मेहसी (15 किमी) |- |राजुआ बखरी || बखारी || मेहसी (5 किमी) |- |रामपुरवा || मिर्जापुर || मेहसी (4 किमी) |- |रंगरेज़ छपरा || हरपुर नाग || मेहसी (4 किमी) |- |रानी पट्टी || राजेपुर || मेहसी (12 किमी) |- |सहबाजिया || झितकहिया || मेहसी (20 किमी) |- |सलेमपुर || मुहम्मदपुर || मेहसी (15 किमी) |- |सरैया बनवारी || हरपुर नाग || मेहसी (5 किमी) |- |सराय कासिम || मिर्जापुर || मेहसी |- |सेमरा || भीमलपुर || मेहसी (9 किमी) |- |शाह नगर || लागू नहीं || मेहसी (6 किमी) |- |सिधवालिया || मुहम्मदपुर || मेहसी (13 किमी) |- |सुलेमान छपरा || परसाउनी देवाजित || मेहसी (3 किमी) |- |सुलसाबाद || हरपुर नाग || मेहसी (1 किमी) |- |ताजपुर बारा || भीमलपुर || मेहसी (6 किमी) |} == जलवायु == {{Weather box|width=auto |location = मेहसी |metric first = yes |single line = yes |temperature colour = pastel |Jan record high C = 29 |Feb record high C = 33 |Mar record high C = 38 |Apr record high C = 42 |May record high C = 44 |Jun record high C = 42 |Jul record high C = 36 |Aug record high C = 35 |Sep record high C = 35 |Oct record high C = 34 |Nov record high C = 32 |Dec record high C = 29 |year record high C = 44 |Jan record low C = 5 |Feb record low C = 6 |Mar record low C = 10 |Apr record low C = 15 |May record low C = 20 |Jun record low C = 23 |Jul record low C = 24 |Aug record low C = 24 |Sep record low C = 22 |Oct record low C = 18 |Nov record low C = 10 |Dec record low C = 6 |year record low C = 5 |date = |source 1=<ref>{{cite web |title=मेहसी मौसम पूर्वानुमान |url=https://www.msn.com/en-us/weather/forecast/in-Mehsi,BR |website=MSN Weather |access-date=2026-05-28 }}</ref> }} == जनसांख्यिकी == मेहसी की जनसंख्या भारत की 2011 की जनगणना के अनुसार लगभग 25,995 थी। यह नगर विविध सांस्कृतिक और धार्मिक समुदायों का निवास स्थान है, जहाँ सामाजिक सह-अस्तित्व और पारंपरिक जीवन शैली की झलक स्पष्ट रूप से दिखाई देती है। यहाँ मैथिली, [[हिन्दी]] और [[उर्दू भाषा|उर्दू]] प्रमुख रूप से बोली जाने वाली भाषाएँ हैं, जो क्षेत्र की सांस्कृतिक विविधता और भाषाई समृद्धि को प्रतिबिंबित करती हैं। {{bar box |title=मेहसी में धर्म |titlebar=#Fcd116 |left1= धर्म |right1= प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू]]|orange|52.52}} {{bar percent|[[मुसलमान]]|green|47.29}} {{bar percent|[[ईसाई]]|red|0.13}} {{bar percent|[[जैन धर्म|जैन]]|pink|0.03}} {{bar percent|अन्य|black|0.02}} }} == नदी == मेहसी के निकट बारहमासी [[बूढ़ी गण्डक नदी]] प्रवाहित होती है,<ref>{{Cite journal |last1=बेगम |first1=शमा |last2=खान |first2=आर.ए. |date=2002-12-01 |title=Impact of the Pollution of River Burhi Gandak on Plankton and Maicofauna at Mehsi, North Bihar Caused by Sugar Mills and Mother of Pearl Button Industries |url=http://dx.doi.org/10.26515/rzsi/v100/i3-4/2002/159588 |journal=भारतीय प्राणी सर्वेक्षण के अभिलेख |volume=100 |issue=3–4 |pages=85 |doi=10.26515/rzsi/v100/i3-4/2002/159588 |s2cid=251695899 |issn=2581-8686|doi-access=free }}</ref> जो गंगा नदी की एक प्रमुख सहायक नदी मानी जाती है। यह नदी क्षेत्र की प्राकृतिक संरचना, कृषि व्यवस्था और स्थानीय जीवन पर महत्वपूर्ण प्रभाव डालती है तथा वर्ष भर जल प्रवाह बनाए रखने के कारण आसपास के क्षेत्रों के लिए एक महत्वपूर्ण जलस्रोत के रूप में कार्य करती है। == परिवहन == === रेल मार्ग === [[चित्र:Mehsi_railway_station_platform_view.jpg|अंगूठाकार|मेहसी रेलवे स्टेशन]] मेहसी रेल मार्ग के माध्यम से भारत के अनेक प्रमुख नगरों—जैसे [[पटना]], [[वाराणसी]], [[हरिद्वार]], [[चंडीगढ़]], [[देहरादून]], [[कोलकाता]], [[नई दिल्ली]], [[मुंबई]], [[भोपाल]], [[अमृतसर]], [[गुवाहाटी]], [[लखनऊ]], [[गोरखपुर]], [[कानपुर]], [[रांची]], [[रायपुर]], [[नागपुर]] तथा [[हैदराबाद]]—से प्रत्यक्ष रूप से जुड़ा हुआ है।<ref>{{cite web |title=Indian Railways Station Information |url=https://indianrailways.gov.in/ |website=भारत सरकार |access-date=19 अप्रैल 2026}}</ref> मेहसी रेलवे स्टेशन [[पूर्व मध्य रेलेवे]] के [[समस्तीपुर रेलवे मंडल]] के अंतर्गत मुज़फ्फरपुर–गोरखपुर मुख्य रेलखंड पर स्थित एक महत्वपूर्ण रेलवे स्टेशन है।<ref>{{Cite web|title=Mehsi Railway Station Forum/Discussion - Railway Enquiry|url=https://indiarailinfo.com/station/blog/mehsi-mai/920|access-date=2021-09-16|website=indiarailinfo.com}}</ref> यह स्टेशन आवागमन और क्षेत्रीय संपर्क की दृष्टि से विशेष महत्व रखता है। साथ ही, यह प्रसिद्ध [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] तीर्थस्थल [[केसरिया स्तूप]] के सबसे निकट स्थित रेलवे स्टेशन के रूप में भी जाना जाता है, जिसके कारण धार्मिक और पर्यटन गतिविधियों में इसकी महत्वपूर्ण भूमिका है।<ref>{{cite web|title= Map/Atlas ECR/East Central Zone - Railway Enquiry|url=https://indiarailinfo.com/station/map/mehsi-caa/561|access-date=2021-09-15|website=indiarailinfo.com}}</ref><ref>{{cite web|title= Station (MAI) : Station Code, Time Table, Map, Enquiry|url=https://www.ndtv.com/indian-railway/mehsi-mai-station|access-date=2021-09-15|website=ndtv.com|language=en}}</ref> === हवाई मार्ग === मेहसी के लिए निकटतम हवाई अड्डा दरभंगा हवाई अड्डा है, जबकि पटना हवाई अड्डा भी इस क्षेत्र के प्रमुख वायु संपर्क केंद्रों में सम्मिलित है। [[लोकनायक जयप्रकाश विमानक्षेत्र|पटना हवाई अड्डा]] मेहसी से लगभग 105 किलोमीटर (60 मील) की दूरी पर स्थित है, जिससे सड़क और रेल मार्ग के माध्यम से सुगम संपर्क स्थापित होता है।<ref>{{cite web |title=Mehsi to Patna Trains – Train Timings & Fare |url=https://www.goibibo.com/trains/mehsi-to-patna-trains/ |website=Goibibo |access-date=19 June 2026 }}</ref> === सड़क मार्ग === [[चित्र:Bus_Stand_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|मेहसी बस स्टैंड]] मेहसी [[राष्ट्रीय राजमार्ग 27 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 27]] पर स्थित एक प्रमुख सड़क जंक्शन है। यह नगर पूर्वी चम्पारण को [[मुज़फ्फरपुर]], [[मोतिहारी]], [[पटना]] तथा बिहार एवं उत्तर भारत के अन्य प्रमुख नगरों से जोड़ता है। मेहसी से [[राष्ट्रीय राजमार्ग 527C (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 527C]] तथा [[राष्ट्रीय राजमार्ग 122A (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 122A]] का भी संपर्क उपलब्ध है, जिससे क्षेत्रीय सड़क नेटवर्क में इसकी महत्त्वपूर्ण भूमिका है।<ref>{{Cite web |url=https://morth.gov.in/ |title=Ministry of Road Transport and Highways, Government of India}}</ref><ref>{{cite web |title=BSTDC halts AC Bus Services to Mehsi devoid of Passengers |url=http://news.biharprabha.com/2013/08/bstdc-halts-ac-bus-services-for-Mehsi-devoid-of-passengers/ |access-date=31 अगस्त 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809172703/http://news.biharprabha.com/2013/08/bstdc-halts-ac-bus-services-for-bodhgaya-devoid-of-passengers/ |archive-date=9 अगस्त 2013}}</ref> इसके अतिरिक्त, बिहार पर्यटन विभाग द्वारा पटना और केसरिया स्तूप–मेहसी क्षेत्र के मध्य “वंडर ऑन व्हील” नामक विशेष कारवां सेवा भी प्रारंभ की गई है, जिसका उद्देश्य क्षेत्रीय पर्यटन को प्रोत्साहित करना है।<ref>{{cite web |title=Bihar launches Tourist Caravan Service called Wonder on Wheel |url=http://news.biharprabha.com/2013/04/bihar-launches-tourist-caravan-called-wonder-on-wheel/ |work=बिहारप्रभा न्यूज़ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501071627/http://news.biharprabha.com/2013/04/bihar-launches-tourist-caravan-called-wonder-on-wheel/ |archive-date=1 मई 2013}}</ref> नगर के वातावरण को अधिक शांत और प्रदूषणमुक्त बनाए रखने के उद्देश्य से मेहसी में [[ऑटो रिक्शा]], निजी कारों और बसों के उपयोग पर कुछ नियंत्रण लागू किए गए हैं। मोटर वाहनों के उपयोग के लिए विशेष अनुमति की आवश्यकता होती है, जबकि स्थानीय परिवहन के लिए मुख्यतः [[ई-रिक्शा|विद्युत चालित रिक्शों]] का उपयोग किया जाता है, जो लगभग निःशब्द होने के कारण नगर के शांत वातावरण को बनाए रखने में सहायक सिद्ध होते हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बिहार के शहर]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण जिला]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण ज़िले के नगर]] 8oj7uiu4oo39lbufc3brus5523okwsw 6595618 6595606 2026-08-05T03:41:01Z ~2026-43269-22 940443 /* */ मेहसी लेख में संदर्भ सहित जानकारी जोड़ी। 6595618 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मेहसी | other_name = कस्बा मेहसी | settlement_type = शहर | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 295 | perrow = 1/2/2 | image1 = Forest, Bhimalpur.jpg | alt1 = भीमलपुर वन | image2 = Mirza Halim Shah Dargah Mehsi.jpg | alt2 = मिर्ज़ा हलीम शाह दरगाह | image3 = Litchi Trees in Mehsi Bihar.jpg | alt3 = मेहसी के लीची बाग़ | image4 = Pearl (sip) Digain, Mehsi.jpg | alt4 = मेहसी का सीप मोती बटन उद्योग | image5 = East Champaran Lok Sabha Constituency Map, Bihar, India.jpg | alt5 = सार्वजनिक मांग: मेहसी विधानसभा क्षेत्र जिसमें मेहसी, तेतरिया एवं सलेमपुर प्रखंड शामिल हैं। }} | image_caption = ऊपर से, बाएँ से दाएँ: भीमलपुर वन, मिर्ज़ा हलीम शाह दरगाह, लीची के बाग़, सीप मोती बटन उद्योग तथा '''सार्वजनिक मांग: मेहसी विधानसभा क्षेत्र''' एवं '''मेहसी अनुमंडल''' | pushpin_map = India Bihar | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बिहार, भारत में स्थिति | coordinates = {{coord|26.3211|85.1564|region:IN_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = क्षेत्र | subdivision_name2 = [[मिथिला क्षेत्र|मिथिला]] | subdivision_type3 = ज़िला | subdivision_name3 = [[पूर्वी चम्पारण जिला]] | founder = मिर्ज़ा हलीम शाह | named_for = महेश राय | government_type = [[भारत में नगरपालिका प्रशासन]] | governing_body = [[नगरपालिका परिषद|मेहसी नगर परिषद]]<ref>{{cite web |title=Mehsi Nagar Parishad |url=https://biharmunicipal.com/ |website=Bihar Urban Development & Housing Department |access-date=3 July 2026 }}</ref> | elevation_m = 64 | population_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_blank1_title = मेहसी (नगर) | population_blank1 = 41587<ref>{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/town/801291-mehsi-bihar.html |title=Mehsi Town Census 2011 Data |website=Census2011.co.in |access-date=18 June 2026 }}</ref> | population_blank2_title = मेहसी (सामुदायिक विकास प्रखंड) | population_blank2 = 188995 | population_density_km2 = auto | population_demonym = मेहसीवासी | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी]], [[उर्दू]] | demographics1_title2 = क्षेत्रीय | demographics1_info2 = [[भोजपुरी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या]] | postal_code = 845426<ref>{{cite web |title=Mehsi SO Pin Code: Find Pin Code of Mehsi SO locality of Bihar |url=https://www.ndtv.com/tools/pincodes/bihar/east-champaran/mehsi-so |website=NDTV |access-date=19 June 2026 }}</ref> | area_code_type = दूरभाष कोड | area_code = 06257 | registration_plate = BR-05 | iso_code = IN-BR | blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] | blank1_info_sec1 = प्रति 1,000 पुरुषों पर 915 महिलाएँ | blank2_name_sec1 = साक्षरता | blank2_info_sec1 = 52.08% | blank1_name_sec2 = मेयर | blank1_info_sec2 = Nitu Gupta | blank2_name_sec2 = उप - मेयर | blank2_info_sec2 = Mohammad Ali (tippu) | blank3_name_sec2 = प्रमुख उद्योग | blank3_info_sec2 = सीप मोती बटन उद्योग, फल व्यापार, कृषि<ref>{{cite report |title=Food Processing: Bihar State Profile |url=https://www.mofpi.gov.in/sites/default/files/KnowledgeCentre/State%20Profile/Bihar.pdf |publisher=Ministry of Food Processing Industries, Government of India |language=en |access-date=19 June 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=मेहसी बटन उद्योग |url=https://eastchamparan.nic.in/hi/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%80-%E0%A4%AC%E0%A4%9F%E0%A4%A8-%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97/ |website=पूर्वी चंपारण जिला, बिहार की आधिकारिक वेबसाइट |publisher=जिला प्रशासन, पूर्वी चंपारण, बिहार सरकार |language=hi |access-date=19 June 2026 }}</ref> | website = {{URL|https://eastchamparan.nic.in/}} | footnotes = {{Reflist|group=A}} | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=200|frame-align=center|zoom=11|type=point|title=Mehsi|marker=town|type2=shape|stroke-width2=2|stroke-color2=#808080}} | map_caption = मेहसी का इंटरैक्टिव मानचित्र }} '''मेहसी''' ({{IPAc-en|ˈ|m|eɪ|h|s|i}}; उच्चारण: ''मेह-सी'') [[भारत|भारत देश]] के [[बिहार के जिले]] [[पूर्वी चंपारण]] (मोतिहारी) जिले में स्थित [[मेहसी|मेहसी शहर]], चकिया (Chakia) अनुमंडल का मुख्यालय है।<ref>{{cite web |title=Mehsi Town Details |url=https://censusindia.gov.in/ |website=Census of India |publisher=Government of India |access-date=29 May 2026 }}</ref> और [[मेहसी]] बिहार के पूर्वी चंपारण ज़िले का एक अहम औद्योगिक और व्यापारिक शहर है। [[बिहार सरकार]] मेहसी शेल बटन क्लस्टर को ज़िले के मौजूदा मैन्युफैक्चरिंग क्लस्टर में से एक मानती है। मेहसी अपने पर्ल बटन उद्योग के लिए राष्ट्रीय स्तर पर जाना जाता है; [[बिहार सरकार]] इसे [[भारत]] में अपनी तरह का एकमात्र उद्योग बताती है। [[मुजफ्फरपुर जिला]] की सीमा के पास अपनी खास लोकेशन और सड़क व रेल कनेक्टिविटी की वजह से, मेहसी [[पूर्वी चंपारण]] के आस-पास के इलाकों और मुज़फ़्फ़रपुर ज़िले के कुछ हिस्सों के लिए एक अहम व्यापारिक और सर्विस सेंटर के तौर पर काम करता है। यह शहर अपने बाज़ारों, ट्रांसपोर्ट लिंक और व्यापारिक गतिविधियों के ज़रिए मधुबन, चकिया, टेतारिया, सलेमपुर, मीनापुर, साहेबगंज, मोतीपुर, बरजी और परसौनीनाथ जैसी आस-पास की इलाका की ज़रूरतों को पूरा करता है।<ref>{{cite web |title=Mehsi Button Industry |url=https://eastchamparan.nic.in/mehsi-button-industry/ |website=East Champaran District |publisher=Government of Bihar |access-date=3 August 2026 }}</ref> <ref>{{cite web |title=Potential Industry |url=https://eastchamparan.nic.in/potential-industry/ |website=East Champaran District |publisher=Government of Bihar |access-date=3 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Agriculture and Horticulture in East Champaran |url=https://eastchamparan.nic.in/ |website=East Champaran District Administration |publisher=Government of Bihar |access-date=29 May 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Industry – Pearl Button Industry, Mehsi |url=https://eastchamparan.nic.in/industry/ |website=East Champaran District Official Website |publisher=Government of Bihar |access-date=29 May 2026 }}</ref> मेहसी का [[चंपारण सत्याग्रह]] में भी ऐतिहासिक महत्व है। 15 अप्रैल 1917 को [[महात्मा गांधी]] चंपारण आगमन के दौरान मेहसी रेलवे स्टेशन पहुँचे, जहाँ उनका सार्वजनिक स्वागत किया गया, जिसके बाद वे [[मोतिहारी]] की ओर प्रस्थान किए।<ref>{{cite book |title=Champaran Satyagraha |publisher=Government of Bihar }}</ref> [[भारत|भारत देश]] के [[बिहार के जिले]] [[पूर्वी चंपारण]] में स्थित मेहसी शहर, जिसने समय के साथ व्यापार, कृषि और सांस्कृतिक गतिविधियों के माध्यम से अपनी विशिष्ट पहचान बनाई है। [[File:National Highway 27.jpg|thumb]] मेहसी के राष्ट्रीय राजमार्ग AH 42, NH 27, NH 227, NH 527C और रेलवे संपर्क के कारण यह आसपास के अनेक क्षेत्रों के लिए एक महत्वपूर्ण आवागमन एवं व्यापारिक केंद्र के रूप में विकसित हुआ है। नगर के निकट स्थित भिमलपुर जंगल इसकी प्राकृतिक धरोहर को और अधिक समृद्ध बनाता है। भिमलपुर जंगल अपने घने वृक्षों, हरित वातावरण और शांत प्राकृतिक परिवेश के लिए जाना जाता है। यह क्षेत्र स्थानीय लोगों के लिए केवल एक वन क्षेत्र नहीं, बल्कि प्रकृति और पर्यावरण संरक्षण का प्रतीक भी है। वन का वातावरण ऐसा है जो प्राचीन काल की स्मृतियों और उत्तर बिहार की ऐतिहासिक विरासत की अनुभूति कराता है। मेहसी का भौगोलिक स्थान इसे उत्तर बिहार के अनेक महत्वपूर्ण स्थलों से जोड़ता है। आसपास का क्षेत्र प्राचीन सभ्यताओं, व्यापारिक मार्गों और सांस्कृतिक आदान-प्रदान का हिस्सा रहा है। इसी कारण इतिहास और पुरातत्व में रुचि रखने वाले लोगों के लिए यह इलाका अध्ययन का विषय बना रहता है। निकटवर्ती क्षेत्रों में स्थित बौद्ध और ऐतिहासिक धरोहरें इस पूरे भूभाग की ऐतिहासिक महत्ता को और भी बढ़ाती हैं। कृषि के क्षेत्र में भी मेहसी का विशेष स्थान है। यहाँ की उपजाऊ भूमि, विशेषकर लीची और अन्य फलों का उत्पादन, स्थानीय अर्थव्यवस्था की मजबूत आधारशिला है। फल व्यापार, पारंपरिक उद्योग और स्थानीय बाज़ार व्यवस्था ने मेहसी को आसपास के ग्रामीण क्षेत्रों के लिए एक सक्रिय आर्थिक केंद्र के रूप में स्थापित किया है। प्राकृतिक संसाधनों और सांस्कृतिक विरासत के संतुलन के कारण मेहसी और भिमलपुर जंगल का क्षेत्र भविष्य में पर्यटन, पर्यावरण अध्ययन और स्थानीय इतिहास के क्षेत्र में महत्वपूर्ण भूमिका निभा सकता है। यदि इस क्षेत्र का योजनाबद्ध विकास और संरक्षण किया जाए, तो यह उत्तर बिहार की पहचान को और सशक्त बना सकता है। आज मेहसी केवल एक नगर नहीं, बल्कि इतिहास, प्रकृति और आर्थिक गतिविधियों का ऐसा संगम है जो अपनी विशिष्ट पहचान के साथ निरंतर आगे बढ़ रहा है। भिमलपुर जंगल इस पहचान का अभिन्न अंग है और आने वाली पीढ़ियों के लिए प्राकृतिक एवं सांस्कृतिक विरासत के रूप में संरक्षित किया जाना आवश्यक है। <ref>"[https://books.google.com/books?id=RQeAAAAAMAAJ Mehsi Tourism and Its Prospects in Bihar and Jharkhand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411085305/http://books.google.com/books?id=RQeAAAAAMAAJ |date=11 अप्रैल 2013 }}," Kamal Shankar Srivastava, Sangeeta Prakashan, 2003</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C Mehsi, Bihar Tourism: Retrospect and Prospect] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118113423/https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C |date=18 जनवरी 2017 }}," Udai Prakash Sinha and Swargesh Kumar, Concept Publishing Company, 2012, ISBN 9788180697999</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=MMmNVZ4mP98C Revenue Administration in India: A Case Study of Bihar]," G. P. Singh, Mittal Publications, 1993, ISBN 9788170993810</ref> == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:PHC_Hospital_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र (PHC), मेहसी]] मेहसी अपने स्थानीय व्यापारिक महत्व और कृषि आधारित गतिविधियों के लिए व्यापक रूप से जाना जाता है। यह नगर ऐतिहासिक रूप से फल व्यापार तथा [[मोती]] [[बटन]] उद्योग से जुड़ा रहा है, जिन्होंने लंबे समय तक यहाँ की स्थानीय अर्थव्यवस्था को सशक्त आधार प्रदान किया। विशेष रूप से कृषि उपज के व्यापार ने आसपास के ग्रामीण क्षेत्रों के साथ इसके आर्थिक संबंधों को मजबूत बनाया है। नगर के छोटे बाज़ार, पारंपरिक दुकानें और स्थानीय व्यापारिक प्रतिष्ठान न केवल मेहसी के निवासियों की आवश्यकताओं की पूर्ति करते हैं, बल्कि आसपास के गाँवों और ग्रामीण समुदायों के लिए भी महत्वपूर्ण वाणिज्यिक केंद्र के रूप में कार्य करते हैं।<ref name="mehsi/city">{{Cite web |title=Mehsi Button Industry {{!}} An Official Website of East Champaran, Motihari {{!}} India |url=https://eastchamparan.nic.in/mehsi-button-industry/ |access-date=2023-03-04 |language=en-US}}</ref> == भूगोल == मेहसी 26°21′28″ उत्तरी अक्षांश और 85°06′48″ पूर्वी देशांतर{{Coord|26.357696|N|85.1133|E|format=dms|}} पर स्थित एक महत्वपूर्ण नगर है। यह [[बूढ़ी गण्डक नदी]] के तट पर बसा हुआ है तथा पूर्वी चंपारण और मुज़फ्फरपुर जिलों की [[सीमा (भूगोल)|सीमा के निकट स्थित]] होने के कारण भौगोलिक दृष्टि से विशेष महत्व रखता है। मेहसी, जिला मुख्यालय मोतिहारी शहर से लगभग 41 किलोमीटर दक्षिण-पूर्व दिशा में अवस्थित है।<ref>{{cite web |title=East Champaran District Official Website |url=https://eastchamparan.nic.in/ |website=बिहार सरकार|access-date=19 अप्रैल 2026}}</ref> नदी तटीय स्थिति और आसपास के ग्रामीण क्षेत्रों से इसके संपर्क ने इसे क्षेत्रीय व्यापार, कृषि और आवागमन की दृष्टि से एक महत्वपूर्ण केंद्र के रूप में विकसित किया है। === पंचायतें === [[चित्र:Nagar_Panchayat_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|नगर पंचायत कार्यालय, मेहसी]] मेहसी<ref>{{cite web| url = http://www.brandbihar.com/english/districts/Eastchamparan/Eastchamparan_Mehsi.html |title = Mehsi Block |work = पूर्वी चंपारण के ब्लॉक| publisher = brandbihar.com |accessdate = 2011-02-07 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130807032228/http://www.brandbihar.com/english/districts/Eastchamparan/Eastchamparan_Mehsi.html |archivedate = 2013-08-07 }}</ref> [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास प्रखंड]] क्षेत्र के अंतर्गत अनेक ग्राम [[पंचायत|पंचायतें]] सम्मिलित हैं, जो स्थानीय प्रशासन, ग्रामीण विकास और जनसुविधाओं के संचालन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाती हैं। {| class="wikitable sortable" ! गाँव !! ग्राम पंचायत  !! निकटतम शहर |- |अब्दिया || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |अहिबरन छपरा || मुहम्मदपुर || मेहसी (16 किमी) |- |बहादुरपुर || लागू नहीं || मेहसी (6 किमी) |- |बैरिया || मिर्जापुर || मेहसी |- |बखरी || भुरकुरवा || मेहसी (25 किमी) |- |बखरी नाज़िर || बखारी || मेहसी (5 किमी) |- |बाला टोला || भुरकुरवा ||मेहसी (24 किमी) |- |बरहरवा || मिर्जापुर || मेहसी (8 किमी) |- |बरियारा || झितकहिया || मेहसी (20 किमी) |- |बरकुरवा || राजेपुर || मेहसी (12 किमी) |- |बाथना || बखारी || मेहसी (2 किमी) |- |भगवतिया || झितकहिया || मेहसी (16 किमी) |- |भटौलिया || परसाउनी देवाजित || मेहसी (3 किमी) |- |भीमलपुर || भीमलपुर || मेहसी (8 किमी) |- |भुआलिदिह || झितकहिया || मेहसी (12 किमी) |- |भुरुकुरवा || भुरकुरवा || मेहसी (23 किमी) |- |बिरिट कुनावा || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |बिशंभरपुर पहाड़ी || परतापुर || मेहसी (2 किमी) |- |बिशुनपुर बारा || परतापुर || मेहसी (15 किमी) |- |बुलाकी टोला || भुरकुरवा || मेहसी (25 किमी) |- |चक अब्दुल गनी || मिर्जापुर || मेहसी (6 किमी) |- |चक दगराहा || परतापुर || मेहसी (7 किमी) |- |चक फतेहउल्लाह || कथिया हरिराम || मेहसी (7 किमी) |- |चक घरियाली || मिर्जापुर || मेहसी |- |चक लाहुरान || कथिया हरिराम || मेहसी (5 किमी) |- |चक मशरूफ उर्फ ​​महामदा || परसाउनी देवाजित || मेहसी (5 किमी) |- |चक नगरी || भीमलपुर || मेहसी (7 किमी) |- |चक रसूल || कथिया हरिराम ||मेहसी (7 किमी) |- |चक रौज़े शमशुद्दीन || बखारी ||मेहसी (7 किमी) |- |चक सैयद महमूद || बखारी ||मेहसी (7 किमी) |- |चौरिया || परतापुर ||मेहसी (6 किमी) |- |छपरा बहबल || काताहन || मेहसी (6 किमी) |- |चिंतामनपुर || काताहन || मेहसी (6 किमी) |- |दग्राहा || परतापुर || मेहसी (5 किमी) |- |दामोदरपुर || हरपुर नाग || मेहसी (2 किमी) |- |देवाजितपुर || परसाउनी देवाजित || मेहसी (5 किमी) |- |धर्हगवान || लागू नहीं || मेहसी (3 किमी) |- |धेलुहा || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |धोत्रा || नॉनिमल || मेहसी (15 किमी) |- |फतेहपुर || नॉनिमल || मेहसी (22 किमी) |- |गलिमपुर || भुरकुरवा || मेहसी (24 किमी) |- |हार्डो पट्टी || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |हरपुर नानकर || हरपुर नाग || मेहसी (6 किमी) |- |हरपुर्नाग || हरपुर नाग || मेहसी (5 किमी) |- |हसनपुर अहमद || बखारी || मेहसी (3 किमी) |- |इब्राहिमपुर || मिर्जापुर || मेहसी (2 किमी) |- |इमिलिया || नॉनिमल || मेहसी |- |इस्माइला || काताहन || मेहसी (20 किमी) |- |झितकहिया|| झितकहिया || मेहसी (13 किमी) |- |कलेयनपुर || नॉनिमल || मेहसी (25 किमी) |- |कस्बा गोपाल || मिर्जापुर || मेहसी (4 किमी) |- |काशी पकड़ी || झितकहिया || मेहसी (15 किमी) |- |कथा || काताहन || मेहसी (6 किमी) |- |कोइरगावन || भुरकुरवा || मेहसी (23 किमी) |- |कोठिया हरिराम || कथिया हरिराम || मेहसी (7 किमी) |- |कुआवा || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |माधोपुर केशो || राजेपुर || मेहसी (15 किमी) |- |माधोपुर फुलवारिया || राजेपुर || मेहसी (12 किमी) |- |मधुबनी || परसाउनी देवाजित || मेहसी (8 किमी) |- |महामदा || परसाउनी देवाजित || मेहसी (3 किमी) |- |मोहम्मदपुर मलिक || परसाउनी देवाजित || मेहसी (4 किमी) |- |महुआबाद || परतापुर || मेहसी (4 किमी) |- |मैं महसी || काताहन || मेहसी (5 किमी) |- |मझौलिया || परतापुर || मेहसी (5 किमी) |- |मनु चक || भुरकुरवा || मेहसी (24 किमी) |- |मथिया || झितकहिया || मेहसी (15 किमी) |- |मिथनपुर नंद लाल || भीमलपुर || मेहसी (7 किमी) |- |मिथनपुरा || भीमलपुर || मेहसी (7 किमी) |- |मोहम्मदपुर मझौलिया || मुहम्मदपुर || मेहसी (14 किमी) |- |मोजाहिदा || लागू नहीं || मेहसी (4 किमी) |- |नानकर माधोपुर केशो || राजेपुर || मेहसी (15 किमी) |- |नॉनिमल || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |ओझीलपुर || मिर्जापुर || मेहसी (4 किमी) |- |परसाउनी देवाजित || परसाउनी देवाजित || मेहसी (5 किमी) |- |पारसोनिया || नॉनिमल || मेहसी (15 किमी) |- |परतापुर || परतापुर || मेहसी (4 किमी) |- |राजेपुर || राजेपुर || मेहसी (15 किमी) |- |राजुआ बखरी || बखारी || मेहसी (5 किमी) |- |रामपुरवा || मिर्जापुर || मेहसी (4 किमी) |- |रंगरेज़ छपरा || हरपुर नाग || मेहसी (4 किमी) |- |रानी पट्टी || राजेपुर || मेहसी (12 किमी) |- |सहबाजिया || झितकहिया || मेहसी (20 किमी) |- |सलेमपुर || मुहम्मदपुर || मेहसी (15 किमी) |- |सरैया बनवारी || हरपुर नाग || मेहसी (5 किमी) |- |सराय कासिम || मिर्जापुर || मेहसी |- |सेमरा || भीमलपुर || मेहसी (9 किमी) |- |शाह नगर || लागू नहीं || मेहसी (6 किमी) |- |सिधवालिया || मुहम्मदपुर || मेहसी (13 किमी) |- |सुलेमान छपरा || परसाउनी देवाजित || मेहसी (3 किमी) |- |सुलसाबाद || हरपुर नाग || मेहसी (1 किमी) |- |ताजपुर बारा || भीमलपुर || मेहसी (6 किमी) |} == जलवायु == {{Weather box|width=auto |location = मेहसी |metric first = yes |single line = yes |temperature colour = pastel |Jan record high C = 29 |Feb record high C = 33 |Mar record high C = 38 |Apr record high C = 42 |May record high C = 44 |Jun record high C = 42 |Jul record high C = 36 |Aug record high C = 35 |Sep record high C = 35 |Oct record high C = 34 |Nov record high C = 32 |Dec record high C = 29 |year record high C = 44 |Jan record low C = 5 |Feb record low C = 6 |Mar record low C = 10 |Apr record low C = 15 |May record low C = 20 |Jun record low C = 23 |Jul record low C = 24 |Aug record low C = 24 |Sep record low C = 22 |Oct record low C = 18 |Nov record low C = 10 |Dec record low C = 6 |year record low C = 5 |date = |source 1=<ref>{{cite web |title=मेहसी मौसम पूर्वानुमान |url=https://www.msn.com/en-us/weather/forecast/in-Mehsi,BR |website=MSN Weather |access-date=2026-05-28 }}</ref> }} == जनसांख्यिकी == मेहसी की जनसंख्या भारत की 2011 की जनगणना के अनुसार लगभग 25,995 थी। यह नगर विविध सांस्कृतिक और धार्मिक समुदायों का निवास स्थान है, जहाँ सामाजिक सह-अस्तित्व और पारंपरिक जीवन शैली की झलक स्पष्ट रूप से दिखाई देती है। यहाँ मैथिली, [[हिन्दी]] और [[उर्दू भाषा|उर्दू]] प्रमुख रूप से बोली जाने वाली भाषाएँ हैं, जो क्षेत्र की सांस्कृतिक विविधता और भाषाई समृद्धि को प्रतिबिंबित करती हैं। {{bar box |title=मेहसी में धर्म |titlebar=#Fcd116 |left1= धर्म |right1= प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू]]|orange|52.52}} {{bar percent|[[मुसलमान]]|green|47.29}} {{bar percent|[[ईसाई]]|red|0.13}} {{bar percent|[[जैन धर्म|जैन]]|pink|0.03}} {{bar percent|अन्य|black|0.02}} }} == नदी == मेहसी के निकट बारहमासी [[बूढ़ी गण्डक नदी]] प्रवाहित होती है,<ref>{{Cite journal |last1=बेगम |first1=शमा |last2=खान |first2=आर.ए. |date=2002-12-01 |title=Impact of the Pollution of River Burhi Gandak on Plankton and Maicofauna at Mehsi, North Bihar Caused by Sugar Mills and Mother of Pearl Button Industries |url=http://dx.doi.org/10.26515/rzsi/v100/i3-4/2002/159588 |journal=भारतीय प्राणी सर्वेक्षण के अभिलेख |volume=100 |issue=3–4 |pages=85 |doi=10.26515/rzsi/v100/i3-4/2002/159588 |s2cid=251695899 |issn=2581-8686|doi-access=free }}</ref> जो गंगा नदी की एक प्रमुख सहायक नदी मानी जाती है। यह नदी क्षेत्र की प्राकृतिक संरचना, कृषि व्यवस्था और स्थानीय जीवन पर महत्वपूर्ण प्रभाव डालती है तथा वर्ष भर जल प्रवाह बनाए रखने के कारण आसपास के क्षेत्रों के लिए एक महत्वपूर्ण जलस्रोत के रूप में कार्य करती है। == परिवहन == === रेल मार्ग === [[चित्र:Mehsi_railway_station_platform_view.jpg|अंगूठाकार|मेहसी रेलवे स्टेशन]] मेहसी रेल मार्ग के माध्यम से भारत के अनेक प्रमुख नगरों—जैसे [[पटना]], [[वाराणसी]], [[हरिद्वार]], [[चंडीगढ़]], [[देहरादून]], [[कोलकाता]], [[नई दिल्ली]], [[मुंबई]], [[भोपाल]], [[अमृतसर]], [[गुवाहाटी]], [[लखनऊ]], [[गोरखपुर]], [[कानपुर]], [[रांची]], [[रायपुर]], [[नागपुर]] तथा [[हैदराबाद]]—से प्रत्यक्ष रूप से जुड़ा हुआ है।<ref>{{cite web |title=Indian Railways Station Information |url=https://indianrailways.gov.in/ |website=भारत सरकार |access-date=19 अप्रैल 2026}}</ref> मेहसी रेलवे स्टेशन [[पूर्व मध्य रेलेवे]] के [[समस्तीपुर रेलवे मंडल]] के अंतर्गत मुज़फ्फरपुर–गोरखपुर मुख्य रेलखंड पर स्थित एक महत्वपूर्ण रेलवे स्टेशन है।<ref>{{Cite web|title=Mehsi Railway Station Forum/Discussion - Railway Enquiry|url=https://indiarailinfo.com/station/blog/mehsi-mai/920|access-date=2021-09-16|website=indiarailinfo.com}}</ref> यह स्टेशन आवागमन और क्षेत्रीय संपर्क की दृष्टि से विशेष महत्व रखता है। साथ ही, यह प्रसिद्ध [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] तीर्थस्थल [[केसरिया स्तूप]] के सबसे निकट स्थित रेलवे स्टेशन के रूप में भी जाना जाता है, जिसके कारण धार्मिक और पर्यटन गतिविधियों में इसकी महत्वपूर्ण भूमिका है।<ref>{{cite web|title= Map/Atlas ECR/East Central Zone - Railway Enquiry|url=https://indiarailinfo.com/station/map/mehsi-caa/561|access-date=2021-09-15|website=indiarailinfo.com}}</ref><ref>{{cite web|title= Station (MAI) : Station Code, Time Table, Map, Enquiry|url=https://www.ndtv.com/indian-railway/mehsi-mai-station|access-date=2021-09-15|website=ndtv.com|language=en}}</ref> === हवाई मार्ग === मेहसी के लिए निकटतम हवाई अड्डा दरभंगा हवाई अड्डा है, जबकि पटना हवाई अड्डा भी इस क्षेत्र के प्रमुख वायु संपर्क केंद्रों में सम्मिलित है। [[लोकनायक जयप्रकाश विमानक्षेत्र|पटना हवाई अड्डा]] मेहसी से लगभग 105 किलोमीटर (60 मील) की दूरी पर स्थित है, जिससे सड़क और रेल मार्ग के माध्यम से सुगम संपर्क स्थापित होता है।<ref>{{cite web |title=Mehsi to Patna Trains – Train Timings & Fare |url=https://www.goibibo.com/trains/mehsi-to-patna-trains/ |website=Goibibo |access-date=19 June 2026 }}</ref> === सड़क मार्ग === [[चित्र:Bus_Stand_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|मेहसी बस स्टैंड]] मेहसी [[राष्ट्रीय राजमार्ग 27 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 27]] पर स्थित एक प्रमुख सड़क जंक्शन है। यह नगर पूर्वी चम्पारण को [[मुज़फ्फरपुर]], [[मोतिहारी]], [[पटना]] तथा बिहार एवं उत्तर भारत के अन्य प्रमुख नगरों से जोड़ता है। मेहसी से [[राष्ट्रीय राजमार्ग 527C (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 527C]] तथा [[राष्ट्रीय राजमार्ग 122A (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 122A]] का भी संपर्क उपलब्ध है, जिससे क्षेत्रीय सड़क नेटवर्क में इसकी महत्त्वपूर्ण भूमिका है।<ref>{{Cite web |url=https://morth.gov.in/ |title=Ministry of Road Transport and Highways, Government of India}}</ref><ref>{{cite web |title=BSTDC halts AC Bus Services to Mehsi devoid of Passengers |url=http://news.biharprabha.com/2013/08/bstdc-halts-ac-bus-services-for-Mehsi-devoid-of-passengers/ |access-date=31 अगस्त 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809172703/http://news.biharprabha.com/2013/08/bstdc-halts-ac-bus-services-for-bodhgaya-devoid-of-passengers/ |archive-date=9 अगस्त 2013}}</ref> इसके अतिरिक्त, बिहार पर्यटन विभाग द्वारा पटना और केसरिया स्तूप–मेहसी क्षेत्र के मध्य “वंडर ऑन व्हील” नामक विशेष कारवां सेवा भी प्रारंभ की गई है, जिसका उद्देश्य क्षेत्रीय पर्यटन को प्रोत्साहित करना है।<ref>{{cite web |title=Bihar launches Tourist Caravan Service called Wonder on Wheel |url=http://news.biharprabha.com/2013/04/bihar-launches-tourist-caravan-called-wonder-on-wheel/ |work=बिहारप्रभा न्यूज़ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501071627/http://news.biharprabha.com/2013/04/bihar-launches-tourist-caravan-called-wonder-on-wheel/ |archive-date=1 मई 2013}}</ref> नगर के वातावरण को अधिक शांत और प्रदूषणमुक्त बनाए रखने के उद्देश्य से मेहसी में [[ऑटो रिक्शा]], निजी कारों और बसों के उपयोग पर कुछ नियंत्रण लागू किए गए हैं। मोटर वाहनों के उपयोग के लिए विशेष अनुमति की आवश्यकता होती है, जबकि स्थानीय परिवहन के लिए मुख्यतः [[ई-रिक्शा|विद्युत चालित रिक्शों]] का उपयोग किया जाता है, जो लगभग निःशब्द होने के कारण नगर के शांत वातावरण को बनाए रखने में सहायक सिद्ध होते हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बिहार के शहर]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण जिला]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण ज़िले के नगर]] r4sr7qa6g6tgburih9oy126sqnj553o 6595620 6595618 2026-08-05T03:45:43Z ~2026-43269-22 940443 /* */ Add Mehsi - Motihari route 6595620 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मेहसी | other_name = कस्बा मेहसी | settlement_type = शहर | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 295 | perrow = 1/2/2 | image1 = Forest, Bhimalpur.jpg | alt1 = भीमलपुर वन | image2 = Mirza Halim Shah Dargah Mehsi.jpg | alt2 = मिर्ज़ा हलीम शाह दरगाह | image3 = Litchi Trees in Mehsi Bihar.jpg | alt3 = मेहसी के लीची बाग़ | image4 = Pearl (sip) Digain, Mehsi.jpg | alt4 = मेहसी का सीप मोती बटन उद्योग | image5 = East Champaran Lok Sabha Constituency Map, Bihar, India.jpg | alt5 = सार्वजनिक मांग: मेहसी विधानसभा क्षेत्र जिसमें मेहसी, तेतरिया एवं सलेमपुर प्रखंड शामिल हैं। }} | image_caption = ऊपर से, बाएँ से दाएँ: भीमलपुर वन, मिर्ज़ा हलीम शाह दरगाह, लीची के बाग़, सीप मोती बटन उद्योग तथा '''सार्वजनिक मांग: मेहसी विधानसभा क्षेत्र''' एवं '''मेहसी अनुमंडल''' | pushpin_map = India Bihar | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बिहार, भारत में स्थिति | coordinates = {{coord|26.3211|85.1564|region:IN_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = क्षेत्र | subdivision_name2 = [[मिथिला क्षेत्र|मिथिला]] | subdivision_type3 = ज़िला | subdivision_name3 = [[पूर्वी चम्पारण जिला]] | founder = मिर्ज़ा हलीम शाह | named_for = महेश राय | government_type = [[भारत में नगरपालिका प्रशासन]] | governing_body = [[नगरपालिका परिषद|मेहसी नगर परिषद]]<ref>{{cite web |title=Mehsi Nagar Parishad |url=https://biharmunicipal.com/ |website=Bihar Urban Development & Housing Department |access-date=3 July 2026 }}</ref> | elevation_m = 64 | population_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_blank1_title = मेहसी (नगर) | population_blank1 = 41587<ref>{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/town/801291-mehsi-bihar.html |title=Mehsi Town Census 2011 Data |website=Census2011.co.in |access-date=18 June 2026 }}</ref> | population_blank2_title = मेहसी (सामुदायिक विकास प्रखंड) | population_blank2 = 188995 | population_density_km2 = auto | population_demonym = मेहसीवासी | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी]], [[उर्दू]] | demographics1_title2 = क्षेत्रीय | demographics1_info2 = [[भोजपुरी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या]] | postal_code = 845426<ref>{{cite web |title=Mehsi SO Pin Code: Find Pin Code of Mehsi SO locality of Bihar |url=https://www.ndtv.com/tools/pincodes/bihar/east-champaran/mehsi-so |website=NDTV |access-date=19 June 2026 }}</ref> | area_code_type = दूरभाष कोड | area_code = 06257 | registration_plate = BR-05 | iso_code = IN-BR | blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] | blank1_info_sec1 = प्रति 1,000 पुरुषों पर 915 महिलाएँ | blank2_name_sec1 = साक्षरता | blank2_info_sec1 = 52.08% | blank1_name_sec2 = मेयर | blank1_info_sec2 = Nitu Gupta | blank2_name_sec2 = उप - मेयर | blank2_info_sec2 = Mohammad Ali (tippu) | blank3_name_sec2 = प्रमुख उद्योग | blank3_info_sec2 = सीप मोती बटन उद्योग, फल व्यापार, कृषि<ref>{{cite report |title=Food Processing: Bihar State Profile |url=https://www.mofpi.gov.in/sites/default/files/KnowledgeCentre/State%20Profile/Bihar.pdf |publisher=Ministry of Food Processing Industries, Government of India |language=en |access-date=19 June 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=मेहसी बटन उद्योग |url=https://eastchamparan.nic.in/hi/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%80-%E0%A4%AC%E0%A4%9F%E0%A4%A8-%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97/ |website=पूर्वी चंपारण जिला, बिहार की आधिकारिक वेबसाइट |publisher=जिला प्रशासन, पूर्वी चंपारण, बिहार सरकार |language=hi |access-date=19 June 2026 }}</ref> | website = {{URL|https://eastchamparan.nic.in/}} | footnotes = {{Reflist|group=A}} | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=200|frame-align=center|zoom=11|type=point|title=Mehsi|marker=town|type2=shape|stroke-width2=2|stroke-color2=#808080}} | map_caption = मेहसी का इंटरैक्टिव मानचित्र }} '''मेहसी''' ({{IPAc-en|ˈ|m|eɪ|h|s|i}}; उच्चारण: ''मेह-सी'') [[भारत|भारत देश]] के [[बिहार के जिले]] [[पूर्वी चंपारण]] (मोतिहारी) जिले में स्थित [[मेहसी|मेहसी शहर]], चकिया (Chakia) अनुमंडल का मुख्यालय है।<ref>{{cite web |title=Mehsi Town Details |url=https://censusindia.gov.in/ |website=Census of India |publisher=Government of India |access-date=29 May 2026 }}</ref> और [[मेहसी]] बिहार के पूर्वी चंपारण ज़िले का एक अहम औद्योगिक और व्यापारिक शहर है। [[बिहार सरकार]] मेहसी शेल बटन क्लस्टर को ज़िले के मौजूदा मैन्युफैक्चरिंग क्लस्टर में से एक मानती है। मेहसी अपने पर्ल बटन उद्योग के लिए राष्ट्रीय स्तर पर जाना जाता है; [[बिहार सरकार]] इसे [[भारत]] में अपनी तरह का एकमात्र उद्योग बताती है। [[मुजफ्फरपुर जिला]] की सीमा के पास अपनी खास लोकेशन और सड़क व रेल कनेक्टिविटी की वजह से, मेहसी [[पूर्वी चंपारण]] के आस-पास के इलाकों और मुज़फ़्फ़रपुर ज़िले के कुछ हिस्सों के लिए एक अहम व्यापारिक और सर्विस सेंटर के तौर पर काम करता है। यह शहर अपने बाज़ारों, ट्रांसपोर्ट लिंक और व्यापारिक गतिविधियों के ज़रिए मधुबन, चकिया, टेतारिया, सलेमपुर, मीनापुर, साहेबगंज, मोतीपुर, बरजी और परसौनीनाथ जैसी आस-पास की इलाका की ज़रूरतों को पूरा करता है।<ref>{{cite web |title=Mehsi Button Industry |url=https://eastchamparan.nic.in/mehsi-button-industry/ |website=East Champaran District |publisher=Government of Bihar |access-date=3 August 2026 }}</ref> <ref>{{cite web |title=Potential Industry |url=https://eastchamparan.nic.in/potential-industry/ |website=East Champaran District |publisher=Government of Bihar |access-date=3 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Agriculture and Horticulture in East Champaran |url=https://eastchamparan.nic.in/ |website=East Champaran District Administration |publisher=Government of Bihar |access-date=29 May 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Industry – Pearl Button Industry, Mehsi |url=https://eastchamparan.nic.in/industry/ |website=East Champaran District Official Website |publisher=Government of Bihar |access-date=29 May 2026 }}</ref> मेहसी का [[चंपारण सत्याग्रह]] में भी ऐतिहासिक महत्व है। 15 अप्रैल 1917 को [[महात्मा गांधी]] चंपारण आगमन के दौरान मेहसी रेलवे स्टेशन पहुँचे, जहाँ उनका सार्वजनिक स्वागत किया गया, जिसके बाद वे [[मोतिहारी]] की ओर प्रस्थान किए।<ref>{{cite book |title=Champaran Satyagraha |publisher=Government of Bihar }}</ref> [[भारत|भारत देश]] के [[बिहार के जिले]] [[पूर्वी चंपारण]] में स्थित मेहसी शहर, जिसने समय के साथ व्यापार, कृषि और सांस्कृतिक गतिविधियों के माध्यम से अपनी विशिष्ट पहचान बनाई है। [[File:National Highway 27.jpg|thumb|The Mehsi - Motihari route.]] मेहसी के राष्ट्रीय राजमार्ग AH 42, NH 27, NH 227, NH 527C और रेलवे संपर्क के कारण यह आसपास के अनेक क्षेत्रों के लिए एक महत्वपूर्ण आवागमन एवं व्यापारिक केंद्र के रूप में विकसित हुआ है। नगर के निकट स्थित भिमलपुर जंगल इसकी प्राकृतिक धरोहर को और अधिक समृद्ध बनाता है। भिमलपुर जंगल अपने घने वृक्षों, हरित वातावरण और शांत प्राकृतिक परिवेश के लिए जाना जाता है। यह क्षेत्र स्थानीय लोगों के लिए केवल एक वन क्षेत्र नहीं, बल्कि प्रकृति और पर्यावरण संरक्षण का प्रतीक भी है। वन का वातावरण ऐसा है जो प्राचीन काल की स्मृतियों और उत्तर बिहार की ऐतिहासिक विरासत की अनुभूति कराता है। मेहसी का भौगोलिक स्थान इसे उत्तर बिहार के अनेक महत्वपूर्ण स्थलों से जोड़ता है। आसपास का क्षेत्र प्राचीन सभ्यताओं, व्यापारिक मार्गों और सांस्कृतिक आदान-प्रदान का हिस्सा रहा है। इसी कारण इतिहास और पुरातत्व में रुचि रखने वाले लोगों के लिए यह इलाका अध्ययन का विषय बना रहता है। निकटवर्ती क्षेत्रों में स्थित बौद्ध और ऐतिहासिक धरोहरें इस पूरे भूभाग की ऐतिहासिक महत्ता को और भी बढ़ाती हैं। कृषि के क्षेत्र में भी मेहसी का विशेष स्थान है। यहाँ की उपजाऊ भूमि, विशेषकर लीची और अन्य फलों का उत्पादन, स्थानीय अर्थव्यवस्था की मजबूत आधारशिला है। फल व्यापार, पारंपरिक उद्योग और स्थानीय बाज़ार व्यवस्था ने मेहसी को आसपास के ग्रामीण क्षेत्रों के लिए एक सक्रिय आर्थिक केंद्र के रूप में स्थापित किया है। प्राकृतिक संसाधनों और सांस्कृतिक विरासत के संतुलन के कारण मेहसी और भिमलपुर जंगल का क्षेत्र भविष्य में पर्यटन, पर्यावरण अध्ययन और स्थानीय इतिहास के क्षेत्र में महत्वपूर्ण भूमिका निभा सकता है। यदि इस क्षेत्र का योजनाबद्ध विकास और संरक्षण किया जाए, तो यह उत्तर बिहार की पहचान को और सशक्त बना सकता है। आज मेहसी केवल एक नगर नहीं, बल्कि इतिहास, प्रकृति और आर्थिक गतिविधियों का ऐसा संगम है जो अपनी विशिष्ट पहचान के साथ निरंतर आगे बढ़ रहा है। भिमलपुर जंगल इस पहचान का अभिन्न अंग है और आने वाली पीढ़ियों के लिए प्राकृतिक एवं सांस्कृतिक विरासत के रूप में संरक्षित किया जाना आवश्यक है। <ref>"[https://books.google.com/books?id=RQeAAAAAMAAJ Mehsi Tourism and Its Prospects in Bihar and Jharkhand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411085305/http://books.google.com/books?id=RQeAAAAAMAAJ |date=11 अप्रैल 2013 }}," Kamal Shankar Srivastava, Sangeeta Prakashan, 2003</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C Mehsi, Bihar Tourism: Retrospect and Prospect] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118113423/https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C |date=18 जनवरी 2017 }}," Udai Prakash Sinha and Swargesh Kumar, Concept Publishing Company, 2012, ISBN 9788180697999</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=MMmNVZ4mP98C Revenue Administration in India: A Case Study of Bihar]," G. P. Singh, Mittal Publications, 1993, ISBN 9788170993810</ref> == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:PHC_Hospital_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र (PHC), मेहसी]] मेहसी अपने स्थानीय व्यापारिक महत्व और कृषि आधारित गतिविधियों के लिए व्यापक रूप से जाना जाता है। यह नगर ऐतिहासिक रूप से फल व्यापार तथा [[मोती]] [[बटन]] उद्योग से जुड़ा रहा है, जिन्होंने लंबे समय तक यहाँ की स्थानीय अर्थव्यवस्था को सशक्त आधार प्रदान किया। विशेष रूप से कृषि उपज के व्यापार ने आसपास के ग्रामीण क्षेत्रों के साथ इसके आर्थिक संबंधों को मजबूत बनाया है। नगर के छोटे बाज़ार, पारंपरिक दुकानें और स्थानीय व्यापारिक प्रतिष्ठान न केवल मेहसी के निवासियों की आवश्यकताओं की पूर्ति करते हैं, बल्कि आसपास के गाँवों और ग्रामीण समुदायों के लिए भी महत्वपूर्ण वाणिज्यिक केंद्र के रूप में कार्य करते हैं।<ref name="mehsi/city">{{Cite web |title=Mehsi Button Industry {{!}} An Official Website of East Champaran, Motihari {{!}} India |url=https://eastchamparan.nic.in/mehsi-button-industry/ |access-date=2023-03-04 |language=en-US}}</ref> == भूगोल == मेहसी 26°21′28″ उत्तरी अक्षांश और 85°06′48″ पूर्वी देशांतर{{Coord|26.357696|N|85.1133|E|format=dms|}} पर स्थित एक महत्वपूर्ण नगर है। यह [[बूढ़ी गण्डक नदी]] के तट पर बसा हुआ है तथा पूर्वी चंपारण और मुज़फ्फरपुर जिलों की [[सीमा (भूगोल)|सीमा के निकट स्थित]] होने के कारण भौगोलिक दृष्टि से विशेष महत्व रखता है। मेहसी, जिला मुख्यालय मोतिहारी शहर से लगभग 41 किलोमीटर दक्षिण-पूर्व दिशा में अवस्थित है।<ref>{{cite web |title=East Champaran District Official Website |url=https://eastchamparan.nic.in/ |website=बिहार सरकार|access-date=19 अप्रैल 2026}}</ref> नदी तटीय स्थिति और आसपास के ग्रामीण क्षेत्रों से इसके संपर्क ने इसे क्षेत्रीय व्यापार, कृषि और आवागमन की दृष्टि से एक महत्वपूर्ण केंद्र के रूप में विकसित किया है। === पंचायतें === [[चित्र:Nagar_Panchayat_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|नगर पंचायत कार्यालय, मेहसी]] मेहसी<ref>{{cite web| url = http://www.brandbihar.com/english/districts/Eastchamparan/Eastchamparan_Mehsi.html |title = Mehsi Block |work = पूर्वी चंपारण के ब्लॉक| publisher = brandbihar.com |accessdate = 2011-02-07 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130807032228/http://www.brandbihar.com/english/districts/Eastchamparan/Eastchamparan_Mehsi.html |archivedate = 2013-08-07 }}</ref> [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास प्रखंड]] क्षेत्र के अंतर्गत अनेक ग्राम [[पंचायत|पंचायतें]] सम्मिलित हैं, जो स्थानीय प्रशासन, ग्रामीण विकास और जनसुविधाओं के संचालन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाती हैं। {| class="wikitable sortable" ! गाँव !! ग्राम पंचायत  !! निकटतम शहर |- |अब्दिया || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |अहिबरन छपरा || मुहम्मदपुर || मेहसी (16 किमी) |- |बहादुरपुर || लागू नहीं || मेहसी (6 किमी) |- |बैरिया || मिर्जापुर || मेहसी |- |बखरी || भुरकुरवा || मेहसी (25 किमी) |- |बखरी नाज़िर || बखारी || मेहसी (5 किमी) |- |बाला टोला || भुरकुरवा ||मेहसी (24 किमी) |- |बरहरवा || मिर्जापुर || मेहसी (8 किमी) |- |बरियारा || झितकहिया || मेहसी (20 किमी) |- |बरकुरवा || राजेपुर || मेहसी (12 किमी) |- |बाथना || बखारी || मेहसी (2 किमी) |- |भगवतिया || झितकहिया || मेहसी (16 किमी) |- |भटौलिया || परसाउनी देवाजित || मेहसी (3 किमी) |- |भीमलपुर || भीमलपुर || मेहसी (8 किमी) |- |भुआलिदिह || झितकहिया || मेहसी (12 किमी) |- |भुरुकुरवा || भुरकुरवा || मेहसी (23 किमी) |- |बिरिट कुनावा || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |बिशंभरपुर पहाड़ी || परतापुर || मेहसी (2 किमी) |- |बिशुनपुर बारा || परतापुर || मेहसी (15 किमी) |- |बुलाकी टोला || भुरकुरवा || मेहसी (25 किमी) |- |चक अब्दुल गनी || मिर्जापुर || मेहसी (6 किमी) |- |चक दगराहा || परतापुर || मेहसी (7 किमी) |- |चक फतेहउल्लाह || कथिया हरिराम || मेहसी (7 किमी) |- |चक घरियाली || मिर्जापुर || मेहसी |- |चक लाहुरान || कथिया हरिराम || मेहसी (5 किमी) |- |चक मशरूफ उर्फ ​​महामदा || परसाउनी देवाजित || मेहसी (5 किमी) |- |चक नगरी || भीमलपुर || मेहसी (7 किमी) |- |चक रसूल || कथिया हरिराम ||मेहसी (7 किमी) |- |चक रौज़े शमशुद्दीन || बखारी ||मेहसी (7 किमी) |- |चक सैयद महमूद || बखारी ||मेहसी (7 किमी) |- |चौरिया || परतापुर ||मेहसी (6 किमी) |- |छपरा बहबल || काताहन || मेहसी (6 किमी) |- |चिंतामनपुर || काताहन || मेहसी (6 किमी) |- |दग्राहा || परतापुर || मेहसी (5 किमी) |- |दामोदरपुर || हरपुर नाग || मेहसी (2 किमी) |- |देवाजितपुर || परसाउनी देवाजित || मेहसी (5 किमी) |- |धर्हगवान || लागू नहीं || मेहसी (3 किमी) |- |धेलुहा || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |धोत्रा || नॉनिमल || मेहसी (15 किमी) |- |फतेहपुर || नॉनिमल || मेहसी (22 किमी) |- |गलिमपुर || भुरकुरवा || मेहसी (24 किमी) |- |हार्डो पट्टी || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |हरपुर नानकर || हरपुर नाग || मेहसी (6 किमी) |- |हरपुर्नाग || हरपुर नाग || मेहसी (5 किमी) |- |हसनपुर अहमद || बखारी || मेहसी (3 किमी) |- |इब्राहिमपुर || मिर्जापुर || मेहसी (2 किमी) |- |इमिलिया || नॉनिमल || मेहसी |- |इस्माइला || काताहन || मेहसी (20 किमी) |- |झितकहिया|| झितकहिया || मेहसी (13 किमी) |- |कलेयनपुर || नॉनिमल || मेहसी (25 किमी) |- |कस्बा गोपाल || मिर्जापुर || मेहसी (4 किमी) |- |काशी पकड़ी || झितकहिया || मेहसी (15 किमी) |- |कथा || काताहन || मेहसी (6 किमी) |- |कोइरगावन || भुरकुरवा || मेहसी (23 किमी) |- |कोठिया हरिराम || कथिया हरिराम || मेहसी (7 किमी) |- |कुआवा || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |माधोपुर केशो || राजेपुर || मेहसी (15 किमी) |- |माधोपुर फुलवारिया || राजेपुर || मेहसी (12 किमी) |- |मधुबनी || परसाउनी देवाजित || मेहसी (8 किमी) |- |महामदा || परसाउनी देवाजित || मेहसी (3 किमी) |- |मोहम्मदपुर मलिक || परसाउनी देवाजित || मेहसी (4 किमी) |- |महुआबाद || परतापुर || मेहसी (4 किमी) |- |मैं महसी || काताहन || मेहसी (5 किमी) |- |मझौलिया || परतापुर || मेहसी (5 किमी) |- |मनु चक || भुरकुरवा || मेहसी (24 किमी) |- |मथिया || झितकहिया || मेहसी (15 किमी) |- |मिथनपुर नंद लाल || भीमलपुर || मेहसी (7 किमी) |- |मिथनपुरा || भीमलपुर || मेहसी (7 किमी) |- |मोहम्मदपुर मझौलिया || मुहम्मदपुर || मेहसी (14 किमी) |- |मोजाहिदा || लागू नहीं || मेहसी (4 किमी) |- |नानकर माधोपुर केशो || राजेपुर || मेहसी (15 किमी) |- |नॉनिमल || नॉनिमल || मेहसी (20 किमी) |- |ओझीलपुर || मिर्जापुर || मेहसी (4 किमी) |- |परसाउनी देवाजित || परसाउनी देवाजित || मेहसी (5 किमी) |- |पारसोनिया || नॉनिमल || मेहसी (15 किमी) |- |परतापुर || परतापुर || मेहसी (4 किमी) |- |राजेपुर || राजेपुर || मेहसी (15 किमी) |- |राजुआ बखरी || बखारी || मेहसी (5 किमी) |- |रामपुरवा || मिर्जापुर || मेहसी (4 किमी) |- |रंगरेज़ छपरा || हरपुर नाग || मेहसी (4 किमी) |- |रानी पट्टी || राजेपुर || मेहसी (12 किमी) |- |सहबाजिया || झितकहिया || मेहसी (20 किमी) |- |सलेमपुर || मुहम्मदपुर || मेहसी (15 किमी) |- |सरैया बनवारी || हरपुर नाग || मेहसी (5 किमी) |- |सराय कासिम || मिर्जापुर || मेहसी |- |सेमरा || भीमलपुर || मेहसी (9 किमी) |- |शाह नगर || लागू नहीं || मेहसी (6 किमी) |- |सिधवालिया || मुहम्मदपुर || मेहसी (13 किमी) |- |सुलेमान छपरा || परसाउनी देवाजित || मेहसी (3 किमी) |- |सुलसाबाद || हरपुर नाग || मेहसी (1 किमी) |- |ताजपुर बारा || भीमलपुर || मेहसी (6 किमी) |} == जलवायु == {{Weather box|width=auto |location = मेहसी |metric first = yes |single line = yes |temperature colour = pastel |Jan record high C = 29 |Feb record high C = 33 |Mar record high C = 38 |Apr record high C = 42 |May record high C = 44 |Jun record high C = 42 |Jul record high C = 36 |Aug record high C = 35 |Sep record high C = 35 |Oct record high C = 34 |Nov record high C = 32 |Dec record high C = 29 |year record high C = 44 |Jan record low C = 5 |Feb record low C = 6 |Mar record low C = 10 |Apr record low C = 15 |May record low C = 20 |Jun record low C = 23 |Jul record low C = 24 |Aug record low C = 24 |Sep record low C = 22 |Oct record low C = 18 |Nov record low C = 10 |Dec record low C = 6 |year record low C = 5 |date = |source 1=<ref>{{cite web |title=मेहसी मौसम पूर्वानुमान |url=https://www.msn.com/en-us/weather/forecast/in-Mehsi,BR |website=MSN Weather |access-date=2026-05-28 }}</ref> }} == जनसांख्यिकी == मेहसी की जनसंख्या भारत की 2011 की जनगणना के अनुसार लगभग 25,995 थी। यह नगर विविध सांस्कृतिक और धार्मिक समुदायों का निवास स्थान है, जहाँ सामाजिक सह-अस्तित्व और पारंपरिक जीवन शैली की झलक स्पष्ट रूप से दिखाई देती है। यहाँ मैथिली, [[हिन्दी]] और [[उर्दू भाषा|उर्दू]] प्रमुख रूप से बोली जाने वाली भाषाएँ हैं, जो क्षेत्र की सांस्कृतिक विविधता और भाषाई समृद्धि को प्रतिबिंबित करती हैं। {{bar box |title=मेहसी में धर्म |titlebar=#Fcd116 |left1= धर्म |right1= प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू]]|orange|52.52}} {{bar percent|[[मुसलमान]]|green|47.29}} {{bar percent|[[ईसाई]]|red|0.13}} {{bar percent|[[जैन धर्म|जैन]]|pink|0.03}} {{bar percent|अन्य|black|0.02}} }} == नदी == मेहसी के निकट बारहमासी [[बूढ़ी गण्डक नदी]] प्रवाहित होती है,<ref>{{Cite journal |last1=बेगम |first1=शमा |last2=खान |first2=आर.ए. |date=2002-12-01 |title=Impact of the Pollution of River Burhi Gandak on Plankton and Maicofauna at Mehsi, North Bihar Caused by Sugar Mills and Mother of Pearl Button Industries |url=http://dx.doi.org/10.26515/rzsi/v100/i3-4/2002/159588 |journal=भारतीय प्राणी सर्वेक्षण के अभिलेख |volume=100 |issue=3–4 |pages=85 |doi=10.26515/rzsi/v100/i3-4/2002/159588 |s2cid=251695899 |issn=2581-8686|doi-access=free }}</ref> जो गंगा नदी की एक प्रमुख सहायक नदी मानी जाती है। यह नदी क्षेत्र की प्राकृतिक संरचना, कृषि व्यवस्था और स्थानीय जीवन पर महत्वपूर्ण प्रभाव डालती है तथा वर्ष भर जल प्रवाह बनाए रखने के कारण आसपास के क्षेत्रों के लिए एक महत्वपूर्ण जलस्रोत के रूप में कार्य करती है। == परिवहन == === रेल मार्ग === [[चित्र:Mehsi_railway_station_platform_view.jpg|अंगूठाकार|मेहसी रेलवे स्टेशन]] मेहसी रेल मार्ग के माध्यम से भारत के अनेक प्रमुख नगरों—जैसे [[पटना]], [[वाराणसी]], [[हरिद्वार]], [[चंडीगढ़]], [[देहरादून]], [[कोलकाता]], [[नई दिल्ली]], [[मुंबई]], [[भोपाल]], [[अमृतसर]], [[गुवाहाटी]], [[लखनऊ]], [[गोरखपुर]], [[कानपुर]], [[रांची]], [[रायपुर]], [[नागपुर]] तथा [[हैदराबाद]]—से प्रत्यक्ष रूप से जुड़ा हुआ है।<ref>{{cite web |title=Indian Railways Station Information |url=https://indianrailways.gov.in/ |website=भारत सरकार |access-date=19 अप्रैल 2026}}</ref> मेहसी रेलवे स्टेशन [[पूर्व मध्य रेलेवे]] के [[समस्तीपुर रेलवे मंडल]] के अंतर्गत मुज़फ्फरपुर–गोरखपुर मुख्य रेलखंड पर स्थित एक महत्वपूर्ण रेलवे स्टेशन है।<ref>{{Cite web|title=Mehsi Railway Station Forum/Discussion - Railway Enquiry|url=https://indiarailinfo.com/station/blog/mehsi-mai/920|access-date=2021-09-16|website=indiarailinfo.com}}</ref> यह स्टेशन आवागमन और क्षेत्रीय संपर्क की दृष्टि से विशेष महत्व रखता है। साथ ही, यह प्रसिद्ध [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] तीर्थस्थल [[केसरिया स्तूप]] के सबसे निकट स्थित रेलवे स्टेशन के रूप में भी जाना जाता है, जिसके कारण धार्मिक और पर्यटन गतिविधियों में इसकी महत्वपूर्ण भूमिका है।<ref>{{cite web|title= Map/Atlas ECR/East Central Zone - Railway Enquiry|url=https://indiarailinfo.com/station/map/mehsi-caa/561|access-date=2021-09-15|website=indiarailinfo.com}}</ref><ref>{{cite web|title= Station (MAI) : Station Code, Time Table, Map, Enquiry|url=https://www.ndtv.com/indian-railway/mehsi-mai-station|access-date=2021-09-15|website=ndtv.com|language=en}}</ref> === हवाई मार्ग === मेहसी के लिए निकटतम हवाई अड्डा दरभंगा हवाई अड्डा है, जबकि पटना हवाई अड्डा भी इस क्षेत्र के प्रमुख वायु संपर्क केंद्रों में सम्मिलित है। [[लोकनायक जयप्रकाश विमानक्षेत्र|पटना हवाई अड्डा]] मेहसी से लगभग 105 किलोमीटर (60 मील) की दूरी पर स्थित है, जिससे सड़क और रेल मार्ग के माध्यम से सुगम संपर्क स्थापित होता है।<ref>{{cite web |title=Mehsi to Patna Trains – Train Timings & Fare |url=https://www.goibibo.com/trains/mehsi-to-patna-trains/ |website=Goibibo |access-date=19 June 2026 }}</ref> === सड़क मार्ग === [[चित्र:Bus_Stand_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|मेहसी बस स्टैंड]] मेहसी [[राष्ट्रीय राजमार्ग 27 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 27]] पर स्थित एक प्रमुख सड़क जंक्शन है। यह नगर पूर्वी चम्पारण को [[मुज़फ्फरपुर]], [[मोतिहारी]], [[पटना]] तथा बिहार एवं उत्तर भारत के अन्य प्रमुख नगरों से जोड़ता है। मेहसी से [[राष्ट्रीय राजमार्ग 527C (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 527C]] तथा [[राष्ट्रीय राजमार्ग 122A (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 122A]] का भी संपर्क उपलब्ध है, जिससे क्षेत्रीय सड़क नेटवर्क में इसकी महत्त्वपूर्ण भूमिका है।<ref>{{Cite web |url=https://morth.gov.in/ |title=Ministry of Road Transport and Highways, Government of India}}</ref><ref>{{cite web |title=BSTDC halts AC Bus Services to Mehsi devoid of Passengers |url=http://news.biharprabha.com/2013/08/bstdc-halts-ac-bus-services-for-Mehsi-devoid-of-passengers/ |access-date=31 अगस्त 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809172703/http://news.biharprabha.com/2013/08/bstdc-halts-ac-bus-services-for-bodhgaya-devoid-of-passengers/ |archive-date=9 अगस्त 2013}}</ref> इसके अतिरिक्त, बिहार पर्यटन विभाग द्वारा पटना और केसरिया स्तूप–मेहसी क्षेत्र के मध्य “वंडर ऑन व्हील” नामक विशेष कारवां सेवा भी प्रारंभ की गई है, जिसका उद्देश्य क्षेत्रीय पर्यटन को प्रोत्साहित करना है।<ref>{{cite web |title=Bihar launches Tourist Caravan Service called Wonder on Wheel |url=http://news.biharprabha.com/2013/04/bihar-launches-tourist-caravan-called-wonder-on-wheel/ |work=बिहारप्रभा न्यूज़ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501071627/http://news.biharprabha.com/2013/04/bihar-launches-tourist-caravan-called-wonder-on-wheel/ |archive-date=1 मई 2013}}</ref> नगर के वातावरण को अधिक शांत और प्रदूषणमुक्त बनाए रखने के उद्देश्य से मेहसी में [[ऑटो रिक्शा]], निजी कारों और बसों के उपयोग पर कुछ नियंत्रण लागू किए गए हैं। मोटर वाहनों के उपयोग के लिए विशेष अनुमति की आवश्यकता होती है, जबकि स्थानीय परिवहन के लिए मुख्यतः [[ई-रिक्शा|विद्युत चालित रिक्शों]] का उपयोग किया जाता है, जो लगभग निःशब्द होने के कारण नगर के शांत वातावरण को बनाए रखने में सहायक सिद्ध होते हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बिहार के शहर]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण जिला]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण ज़िले के नगर]] 21ia3o6kczlxncj9tj2x68grcquid2d ढाका, पूर्वी चम्पारण 0 1149237 6595591 5608546 2026-08-05T01:42:42Z ~2026-43256-62 940428 /* */ विश्वसनीय पुस्तकीय एवं सरकारी संदर्भों के साथ ढाका लेख में परिवहन और क्षेत्रीय महत्व की जानकारी जोड़ी। 6595591 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ढाका | official_name = | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = नगर | image_skyline = Gulshan one crossing 02.jpg | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Bihar | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = बिहार, भारत में स्थिति | coordinates = {{coord|26.68|N|85.17|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = [[पूर्वी चंपारण जिला|पूर्वी चंपारण]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | government_type = नगर परिषद | governing_body = ढाका नगर परिषद | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 55 | population_total = 45,897 | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी]], [[उर्दू]] | demographics1_title2 = क्षेत्रीय | demographics1_info2 = [[भोजपुरी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या]] | postal_code = 845418 | registration_plate = BR-05 | blank1_name_sec1 = [[लोकसभा]] निर्वाचन क्षेत्र | blank1_info_sec1 = [[शिवहर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|शिवहर]] | blank2_name_sec1 = [[विधानसभा]] निर्वाचन क्षेत्र | blank2_info_sec1 = [[ढाका विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|ढाका]] | website = {{URL|https://eastchamparan.nic.in/}} | footnotes = }} '''ढाका''' बिहार के [[पूर्वी चंपारण जिला|पूर्वी चंपारण]] जिले का एक नगर तथा नगर परिषद है।<ref>{{Cite web|url=https://eastchamparan.nic.in/|title=East Champaran District Official Website}}</ref> यह सिकरहना अनुमंडल का मुख्यालय है तथा पूर्वी चंपारण के उत्तरी भाग का एक महत्वपूर्ण प्रशासनिक, वाणिज्यिक एवं शैक्षणिक केंद्र है।<ref>{{Cite web|url=https://eastchamparan.nic.in/subdivision-blocks/|title=Sub-Division & Block – East Champaran}}</ref> यह नगर जिले के परिवहन नेटवर्क से [[मेहसी]] के माध्यम से जुड़ा हुआ है, जिसे ऐतिहासिक रूप से '''चंपारण का प्रवेशद्वार''' माना जाता है तथा जो जिले के दक्षिणी भाग को ढाका सहित उत्तरी सीमावर्ती नगरों से जोड़ने वाला एक प्रमुख परिवहन एवं व्यापारिक केंद्र है।<ref>{{Cite book|last=Srivastava|first=Kamal Shankar|title=Mehsi Tourism and Its Prospects in Bihar and Jharkhand|publisher=Sangeeta Prakashan|year=2003}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Sinha|first1=Udai Prakash|last2=Kumar|first2=Swargesh|title=Mehsi, Bihar Tourism: Retrospect and Prospect|publisher=Concept Publishing Company|year=2012|isbn=9788180697999}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=G. P.|title=Revenue Administration in India: A Case Study of Bihar|publisher=Mittal Publications|year=1993|isbn=9788170993810}}</ref> मेहसी और ढाका, दोनों पूर्वी चंपारण के विभिन्न भागों में व्यापार, परिवहन तथा सार्वजनिक सेवाओं को समर्थन देने वाले महत्वपूर्ण बिहार के क्षेत्रीय केंद्र हैं।<ref>{{Cite book|last=Srivastava|first=Kamal Shankar|title=Mehsi Tourism and Its Prospects in Bihar and Jharkhand|publisher=Sangeeta Prakashan|year=2003}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Sinha|first1=Udai Prakash|last2=Kumar|first2=Swargesh|title=Mehsi, Bihar Tourism: Retrospect and Prospect|publisher=Concept Publishing Company|year=2012|isbn=9788180697999}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{बिहार}} [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण जिला]] [[श्रेणी:बिहार के शहर]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण ज़िले के नगर]] fy3yv65llrze9qto3o7hi9wxu1wdmi9 6595592 6595591 2026-08-05T01:45:26Z ~2026-43256-62 940428 /* */ विश्वसनीय स्रोतों के अभाव में सामग्री हटाई। 6595592 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ढाका | official_name = | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = नगर | image_skyline = Gulshan one crossing 02.jpg | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Bihar | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = बिहार, भारत में स्थिति | coordinates = {{coord|26.68|N|85.17|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = [[पूर्वी चंपारण जिला|पूर्वी चंपारण]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | government_type = नगर परिषद | governing_body = ढाका नगर परिषद | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 55 | population_total = 45,897 | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी]], [[उर्दू]] | demographics1_title2 = क्षेत्रीय | demographics1_info2 = [[भोजपुरी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या]] | postal_code = 845418 | registration_plate = BR-05 | blank1_name_sec1 = [[लोकसभा]] निर्वाचन क्षेत्र | blank1_info_sec1 = [[शिवहर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|शिवहर]] | blank2_name_sec1 = [[विधानसभा]] निर्वाचन क्षेत्र | blank2_info_sec1 = [[ढाका विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|ढाका]] | website = {{URL|https://eastchamparan.nic.in/}} | footnotes = }} '''ढाका''' बिहार के [[पूर्वी चंपारण जिला|पूर्वी चंपारण]] जिले का एक नगर तथा नगर परिषद है।<ref>{{Cite web|url=https://eastchamparan.nic.in/|title=East Champaran District Official Website}}</ref> यह अनुमंडल का मुख्यालय है तथा पूर्वी चंपारण के उत्तरी भाग का एक महत्वपूर्ण प्रशासनिक, वाणिज्यिक एवं शैक्षणिक केंद्र है।<ref>{{Cite web|url=https://eastchamparan.nic.in/subdivision-blocks/|title=Sub-Division & Block – East Champaran}}</ref> यह नगर जिले के परिवहन नेटवर्क से [[मेहसी]] के माध्यम से जुड़ा हुआ है, जिसे ऐतिहासिक रूप से '''चंपारण का प्रवेशद्वार''' माना जाता है तथा जो जिले के दक्षिणी भाग को ढाका सहित उत्तरी सीमावर्ती नगरों से जोड़ने वाला एक प्रमुख परिवहन एवं व्यापारिक केंद्र है।<ref>{{Cite book|last=Srivastava|first=Kamal Shankar|title=Mehsi Tourism and Its Prospects in Bihar and Jharkhand|publisher=Sangeeta Prakashan|year=2003}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Sinha|first1=Udai Prakash|last2=Kumar|first2=Swargesh|title=Mehsi, Bihar Tourism: Retrospect and Prospect|publisher=Concept Publishing Company|year=2012|isbn=9788180697999}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=G. P.|title=Revenue Administration in India: A Case Study of Bihar|publisher=Mittal Publications|year=1993|isbn=9788170993810}}</ref> मेहसी और ढाका, दोनों पूर्वी चंपारण के विभिन्न भागों में व्यापार, परिवहन तथा सार्वजनिक सेवाओं को समर्थन देने वाले महत्वपूर्ण बिहार के क्षेत्रीय केंद्र हैं।<ref>{{Cite book|last=Srivastava|first=Kamal Shankar|title=Mehsi Tourism and Its Prospects in Bihar and Jharkhand|publisher=Sangeeta Prakashan|year=2003}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Sinha|first1=Udai Prakash|last2=Kumar|first2=Swargesh|title=Mehsi, Bihar Tourism: Retrospect and Prospect|publisher=Concept Publishing Company|year=2012|isbn=9788180697999}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{बिहार}} [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण जिला]] [[श्रेणी:बिहार के शहर]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण ज़िले के नगर]] k8zdyc4fi7oxwzb77tv0jwbxfwd7l1i स्लो कुकर 0 1155851 6595523 6541559 2026-08-04T16:08:47Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595523 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Crock pot parts.jpg|right|thumb|300px|स्लो कुकर के भाग]] '''स्लो कुकर''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Slow cooker''), जिसे आमतौर पर ''क्रॉक पॉट'' (Crock-Pot) भी कहा जाता है, एक [[विद्युत उपकरण]] है जिसका उपयोग भोजन को अपेक्षाकृत कम तापमान पर लंबे समय तक पकाने के लिए किया जाता है।<ref>{{cite web |title=Slow cookers and food safety |url=https://www.fsis.usda.gov/food-safety/safe-food-handling-and-preparation/food-safety-basics/slow-cookers-and-food-safety |website=USDA |access-date=2026-04-17}}</ref> यह उपकरण विशेष रूप से स्ट्यू, सूप और धीमी आँच पर पकने वाले व्यंजनों के लिए उपयोगी होता है। स्लो कुकर में खाना धीरे-धीरे पकता है, जिससे भोजन का स्वाद और पोषण बेहतर तरीके से बना रहता है।<ref>{{cite web |title=Slow Cooker Basics |url=https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-use-a-slow-cooker/ |website=NHS |access-date=2026-04-17 }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == संरचना == स्लो कुकर सामान्यतः दो मुख्य भागों से बना होता है: * एक आंतरिक बर्तन (आमतौर पर चीनी मिट्टी या धातु का) * एक बाहरी विद्युत आवरण, जिसमें हीटिंग एलिमेंट (heating element) लगा होता है जब उपकरण को बिजली से जोड़ा जाता है, तो बाहरी भाग में स्थित हीटिंग एलिमेंट गर्मी उत्पन्न करता है, जो आंतरिक बर्तन तक पहुँचती है और भोजन को समान रूप से पकाती है। == कार्यप्रणाली == स्लो कुकर कम तापमान (लगभग 70°C से 95°C) पर लंबे समय तक भोजन पकाने के सिद्धांत पर कार्य करता है। इस प्रक्रिया में भोजन धीरे-धीरे नरम होता है और स्वाद अच्छी तरह विकसित होता है।<ref>{{cite web |title=What is a slow cooker? |url=https://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/what-slow-cooker |website=BBC Good Food |access-date=2026-04-17 }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:विद्युत उपकरण]] [[श्रेणी:रसोई उपकरण]] agrwvw7cku7iaylethpdpnzgl5nfxr2 हिन्दुस्तानी भाषा भारती 0 1162747 6595547 6213313 2026-08-04T19:38:53Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595547 wikitext text/x-wiki हिन्दुस्तानी भाषा भारती, हिन्दुस्तानी भाषा अकादमी की एक त्रैमासिक हिन्दी पत्रिका है। इसके संपादक सुधाकर बाबू पाठक हैं। पत्रिका के स्थायी स्तम्भ चमत्कार लोक भाषाओं का, के अंतर्गत किसी एक भारतीय भाषा को विशेषांक के रूप में प्रकाशित किया जाता है। इसी तरह पत्रिका के अन्य स्थायी स्तम्भ साक्षात्कार के अंतर्गत विभिन्न सरकारी पदों पर बैठे हुए उच्चाधिकारियों, विद्वानों, भाषाविदों, शिक्षाविदों, वरिष्ठ पत्रकारों, प्रतिष्ठित एवं ख्यात साहित्यकारों का लिया गया साक्षात्कारों लगायत दिल्ली स्थित विभिन्न दूतावासों के राजनयिक एवं राजदूतों के साक्षत्कारों को प्रकाशित किया जाता है। इन साक्षत्कारों की आधार भूमि केवल भाषा से ही संबंधित होती है। <ref>{{Cite web |url=http://kavitakosh.org/hindustanibhashabharati |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 अप्रैल 2020 |archive-date=10 अप्रैल 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410065617/http://kavitakosh.org/hindustanibhashabharati |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{आधार}} alozxxzcxy6sr7h8ozxkvktuhqr07n7 सोलंकी गोत्र 0 1200435 6595681 6559571 2026-08-05T09:05:04Z Mundhalia746 934684 6595681 wikitext text/x-wiki सोलंकी (चालुक्य) एक प्रमुख भारतीय राजपूत वंश है, जो मुख्य रूप से राजस्थान, गुजरात और मध्य प्रदेश में निवास करता है。 ऐतिहासिक रूप से यह राजवंश अपनी योद्धा प्रवृत्ति, सांस्कृतिक संरक्षण और कला के लिए प्रसिद्ध रहा है。इतिहास और उत्पत्तिमूल: सोलंकी प्राचीन चालुक्य वंश के ही वंशज हैं。 'चालुक्य' शब्द अपभ्रंश होकर 'सोलंकी' (या सोलुक्य) बन गया。अग्निवंशी: कुछ ऐतिहासिक स्रोतों और मान्यता के अनुसार, इनकी उत्पत्ति अग्निकुल (अग्निकुंड) से मानी जाती है, इसलिए इन्हें अग्निवंशी राजपूत भी कहा जाता है。प्रमुख शासक: इस वंश के प्रतापी राजाओं में [[मूलराज]] प्रथम (संस्थापक), भीमदेव प्रथम, सिद्धराज जयसिंह, और कुमारपाल शामिल हैं。शासन और विस्तारगुजरात और राजस्थान: 10वीं शताब्दी में इस वंश ने गुजरात और राजस्थान के बड़े हिस्से पर अपना आधिपत्य जमाया。 उन्होंने अन्हिलवाड़ (आधुनिक पाटन, गुजरात) को अपनी राजधानी बनाया。कला और संस्कृति: इनके शासनकाल में वास्तुकला (जैसे मोढेरा का सूर्य मंदिर और दिलवाड़ा के जैन मंदिर) और सोमपुरा शिल्प शैली का अभूतपूर्व विकास हुआ。सामाजिक स्थितिजाति वर्ग: सोलंकी समुदाय सामान्य या अगड़ी जाति (General Category) श्रेणी में आता है。गोत्र और कुलदेवी: सोलंकी वंश के राजपूतों की कुलदेवी माता खिंमज माता (ब्रह्माणी माता) हैं。इस जाति के विस्तृत इतिहास और वंशावली के बारे में अधिक जानकारी ⁠चालुक्य/सोलंकी राजवंश पर पढ़ सकते हैं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{जाट गोत्र}} [[श्रेणी:जाट गोत्र]] [[श्रेणी:गुर्जर गोत्र]] [[श्रेणी:राजपूत गोत्र]] {{आधार}} carnwl3wc8m6wb61nqi5zsjfwg0qh0p हथेली 0 1218423 6595533 5021731 2026-08-04T17:00:30Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595533 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = हथेली | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = गाँव | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Rajasthan#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = राजस्थान में स्थिति | coordinates = {{coord|26.51528|N|75.62658|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|जिला]] | subdivision_name2 = जयपुर | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = [[Taluka]]s | parts_type = [[तहसील]] | parts = फागी | area_footnotes = <ref>[http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Village_Directory/View_data/Village_Profile.aspx Census India]</ref> | area_rank = | area_total_km2 = 10.94 | elevation_footnotes = | elevation_m = 383 | population_total = 619<ref>{{cite news |title=Hatheli population |url=http://www.populationofindia.co.in/rajasthan/jaipur/phagi/.harsundarpura-@-hatheli |accessdate=23 सितम्बर 2020 |work=Populationofindia |archive-date=22 दिसंबर 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222230842/http://www.populationofindia.co.in/rajasthan/jaipur/phagi/.harsundarpura-@-hatheli |url-status=dead }}</ref> | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = 57 | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|आईएसटी]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन कोड]] | postal_code = 303005 | area_code_type = दूरभाष क्रमांक | area_code = 911430 | registration_plate = | blank1_name_sec1 = [[लोकसभा]] चुनाव क्षेत्र | blank1_info_sec1 = अजमेर | blank2_name_sec1 = [[विधानसभा]] चुनाव क्षेत्र | blank2_info_sec1 = दुदु | blank3_name_sec1 = फागी से दूरी | blank3_info_sec1 = {{convert|11|km|mi}} दक्षिण-पूर्व (लैंड) | blank4_name_sec1 = माधोराजपूरा से दूरी | blank4_info_sec1 = {{convert|7|km|mi}} दक्षिण (लैंड) | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|RJ-IN]] | footnotes = }} '''हथेली''' (जिसे हरसुंदरपुरा के नाम से भी जाना जाता है) [[राजस्थान]] के [[जयपुर]] जिले में फागी तहसील में निमेरा में एक पटवार सर्कल और गाँव है। हेथली में, 2011 की जनगणना के आधार पर, 619 की कुल आबादी (53.47% पुरुषों और 46.53% महिलाओं) के साथ 100 घर हैं। गाँव का कुल क्षेत्रफल 10.94 किलोमीटर है। गाँव में एक प्राथमिक विद्यालय है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जयपुर ज़िले के गाँव]] s0crt0bnebm5760c82p60zhuk2i1kfe स्विग्गी 0 1226659 6595531 6535077 2026-08-04T16:45:05Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595531 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = स्विग्गी | logo = Swiggy logo.png | dissolved = | founder = नंदन रेड्डी <br>श्रीहर्ष मजेटी <br>राहुल जैमिनल | industry = ऑनलाइन भोजन वितरण | products = [[ग्राहक सेवा]] | services = रेस्तरां खोज, ऑनलाइन ऑर्डर करना। | url = {{URL|https://www.swiggy.com}} | ipv6 = | alexa = {{increase}}1,760 | advertising = हां | registration = ऐच्छिक | language = [[अंग्रेजी भाषा | अंग्रेजी]] | footnotes = | company_type = [[निजी तौर पर आयोजित कंपनी |निजी]] | foundation = {{Start date and age|2014}} | headquarters = [[बैंगलोर]], [[India]] | area_served = 300+ भारत भर के शहर | revenue = {{INRConvert|875|c}}<ref>{{cite news|title=Swiggy's losses increased six-fold to Rs 2,364 crore in FY19|work=The News Minute|url=https://www.thenewsminute.com/article/swiggy-s-losses-increased-six-fold-rs-2364-crore-fy19-114219|date=17 December 2019|first=S.|last=Mahadevan}}</ref> (नवंबर 2019) | key_people = श्रीहर्ष मजेटी ([[मुख्य कार्यकारी अधिकारी | सीईओ]])<br>विवेक सुन्दर ([[मुख्य परिचालन अधिकारी | सीओओ ]])<br>राहुल बोथरा ([[मुख्य वित्तीय अधिकारी | सीएफओ]]) | num_employees = 218,000 | salary per employees= 5000 ( per monthly) | working hours= 12-18 hours (No lunch/deaner break) | price per Kilometre= ₹4-₹5 | current rate card = ₹4 to ₹5 (per K.M.) | subsid = | num_users = | current_status = सक्रिय | intl = yes | native_clients = [[एंड्राइड (ऑपरेटिंग सिस्टम)| एंड्राइड ]], [[इसोस]], [[वेबसाइट]] }} '''[[स्विग्गी]]''' bharat ki <ref name="Bloomberg">{{cite web |url=https://www.bloombergquint.com/technology/swiggy-vs-zomato-who-has-a-better-chance-to-win-indias-hunger-games |title=Online Food Delivery: Swiggy Vs Zomato: Who Has A Better Chance To Win India's Hunger Games? |website=[[BloombergQuint]] |date=23 December 2018 |author=Nishant Sharma |accessdate=13 August 2019 |archive-date=1 जुलाई 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701220228/https://www.bloombergquint.com/technology/swiggy-vs-zomato-who-has-a-better-chance-to-win-indias-hunger-games |url-status=dead }}</ref> और सबसे अधिक मूल्यवान <ref name="Fortune India">{{cite web |url=https://www.fortuneindia.com/enterprise/can-swiggy-take-more-orders/103045 |title=Can Swiggy take more orders? |magazine=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|date=15 March 2019|author=Deepti Chaudhary|accessdate= 13 August 2019}}</ref><ref name="Business Standard">{{cite web |url=https://www.business-standard.com/article/companies/swiggy-raises-210-million-in-funding-led-by-naspers-dst-global-118062100420_1.html |title=Swiggy gets battle ready; raises $210 mn from Naspers, DST Global |newspaper=[[Business Standard]] |date= 22 June 2018 |author= Alnoor Peermohamed|accessdate= 13 August 2019}}</ref> ऑन्लाइन खाना ऑर्डर करने के लिए और २०१४ में स्थापित डिलीवरी प्लैटफॉर्म है स्विगी का मुख्यालय [[बैंगलोर]],भारत में स्थित है, और मार्च २०१ ९ तक, १०० भारतीय शहरों में काम कर रहा था।<ref name="The Times of India">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/companies/online-food-delivery-wars-are-moving-from-india-to-bharat/articleshow/68447011.cms |title=Online food delivery wars are moving from India to Bharat |newspaper=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] |date= 17 March 2019|author= Madhav Chanchani|accessdate= 13 August 2019}}</ref> 2019 की शुरुआत में, स्विगी ने स्विगी स्टोर्स नाम से सामान्य उत्पाद डिलीवरी में विस्तार किया।<ref name="TechCrunch">{{cite web |url=https://techcrunch.com/2019/02/11/swiggy-store/|title=India’s Swiggy goes beyond food to offer product delivery from local stores |website=[[TechCrunch]] |date= February 2019|author= Jon Russell|accessdate= 13 August 2019}}</ref><ref name="The Week">{{cite web |url=https://www.theweek.in/theweek/business/2019/04/26/how-food-aggregator-apps-like-swiggy-zomato-are-trying-innovative-business-methods.html |title=How food aggregator apps like Swiggy, Zomato are trying innovative business methods |newspaper=[[The Week]] |date= 27 April 2019 |author= Abhinav Singh|accessdate= 13 August 2019}}</ref><ref name="Fortune India"/> सितंबर 2019 में, स्विगी ने त्वरित पिकअप और ड्रॉप सेवा स्विगी गो लॉन्च किया।<ref>{{Cite web|url=http://social.techcrunch.com/2019/09/04/swiggy-delivery-anything-dunzo/|title=India’s Swiggy has a new service that will deliver just about anything|website=TechCrunch|access-date=2 March 2020}}{{Dead link|date=जून 2023 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इस सेवा का उपयोग विभिन्न प्रकार की वस्तुओं के लिए किया जाता है, जिसमें कपड़े धोने और दस्तावेज़ या पार्सल वितरण से लेकर व्यापारिक ग्राहक और खुदरा ग्राहक शामिल हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/swiggy-launches-instant-pick-up-and-drop-service-swiggy-go-1567582575602.html|title=Swiggy launches instant pick up and drop service 'Swiggy Go'|date=4 September 2019|website=Livemint}}</ref> == इतिहास == 2013 में, दो संस्थापकों, नंदन रेड्डी और श्रीहर्ष माज़ी ने एक [[ई-कॉमर्स]] वेबसाइट तैयार की, जो भारत के भीतर कूरियर सेवा और शिपिंग की सुविधा प्रदान करने के लिए बुंडल कहलाती है।.<ref name=livemint2018>{{cite web|url=https://www.livemint.com/Companies/NsVFwJMvONZm8qEDJuGoOM/How-Swiggy-became-Indias-fastest-unicorn.html|title=How Swiggy Became India’s Fastest Unicorn|date=27 June 2018|work=Livemint|accessdate=31 August 2019}}</ref> बंडल को रोक दिया गया था, और खाद्य वितरण बाजार में प्रवेश करने के लिए उसे रिब्रांड किया गया था।<ref name=entrepreneur2019>{{cite web|url=https://www.entrepreneur.com/article/325292|title=Swiggy Timeline: From a Bootstrapped Venture to India's Fastest Growing Unicorn (Infographic)|date=23 December 2018|work=Entrepreneur|accessdate=31 August 2019|archive-date=19 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419163911/https://www.entrepreneur.com/article/325292|url-status=dead}}</ref> उस समय, खाद्य वितरण क्षेत्र कई उल्लेखनीय स्टार्टअप्स की तरह उथल-पुथल में था, जैसे कि [[फ़ूडपांडा]] (बाद में [[ओला कैब्स]] द्वारा अधिगृहीत), टिनीओवेल (बाद में [[ज़ोमैटो]] ​​द्वारा अधिग्रहित) और ओला कैफे ( बाद में बंद) संघर्ष कर रहे थे।<ref name=livemint2018/><ref name=entrepreneur2019/> माज्टी और रेड्डी ने राहुल जैमिनी से संपर्क किया, पूर्व में [[मिंत्रा]] के साथ, और स्विगी और मूल होल्डिंग कंपनी बुंदल टेक्नोलॉजीज की स्थापना की। 2014.<ref name=entrepreneur2019/> कंपनी ने एक समर्पित वितरण नेटवर्क का निर्माण किया और तेजी से विकास किया, मुख्य रूप से रसद और प्रमुख संसाधनों में लॉकिंग पर ध्यान केंद्रित करके संचालित किया गया।<ref name=entrepreneur2019/>मई 2020 में, स्विगी ने कोविद -19 महामारी के दौरान 1100 कर्मचारियों को रखा.<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/newsbuzz/swiggy-sacks-1100-employees-as-covid-19-derails-cloud-kitchens/articleshow/75801555.cms|title=Swiggy lays off 1,100 employees as Covid-19 derails Cloud kitchens|date=19 May 2020|accessdate=20 May 2020|via=The Economic Times}}</ref> अगस्त 2020 में, कंपनी ने अपना किराने का सामान वितरण प्लेटफ़ॉर्म इंस्टाार्ट नामक लॉन्च किया।<ref>{{cite news |last1=Sil |first1=Debarghya |title=Swiggy Launches InstaMart; Promises To Deliver Groceries Within 45 Minutes |url=https://www.entrepreneur.com/article/354557 |work=Entrepreneur |date=11 August 2020 |language=en |access-date=24 अक्तूबर 2020 |archive-date=18 अगस्त 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210818165802/https://www.entrepreneur.com/article/354557 |url-status=dead }}</ref> == निवेश और अधिग्रहण == 2015 में, कंपनी ने बाहरी निवेश आकर्षित करना शुरू किया। पहले [[एक्सेल (वेंचर कैपिटल फर्म) | एक्सेल]] और [[सैफ पार्टनर्स]], से एक अतिरिक्त निवेश के साथ [[नॉरवेस्ट वेंचर पार्टनर्स]] से $ २ मिलियन का निवेश किया गया था।].<ref name=entrepreneur2019/> अगले साल, स्विगी ने नए और मौजूदा निवेशकों से $ 15 मिलियन जुटाए, जिनमें [[बेसेमर वेंचर पार्टनर्स]] और हार्मनी पार्टनर्स शामिल हैं।<ref name=entrepreneur2019/> 2017 में, [[नस्पेर्स ]] ने स्विगी में $ 80 मिलियन के फंडिंग दौर का नेतृत्व किया.<ref name=entrepreneur2019/> 2018 में चीन-आधारित [[माइटुआन-डियानपिंग]] और नैस्पर्स से स्विगी को $ 100 मिलियन मिले और निवेश के एक तार ने कंपनी के मूल्यांकन को $ 1 बिलियन से अधिक कर दिया।<ref name=entrepreneur2019/> फरवरी 2019 में, स्विगी ने बेंगलुरु स्थित आई स्टार्टअप किंट .आईओ का अधिग्रहण किया।<ref>{{cite news |title=Swiggy acquires Bengaluru-based AI startup Kint.io |url=https://tech.economictimes.indiatimes.com/news/startups/swiggy-acquires-bengaluru-based-ai-startup-kint-io/67829829 |work=ETTech |date=4 February 2019 |language=en |access-date=24 अक्तूबर 2020 |archive-date=30 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830000308/https://tech.economictimes.indiatimes.com/news/startups/swiggy-acquires-bengaluru-based-ai-startup-kint-io/67829829 |url-status=dead }}</ref> अप्रैल 2020 में, स्विगी को लगभग 43 मिलियन डॉलर की फंडिंग मिली, जिसकी कीमत कंपनी को $ 3.6 बिलियन थी।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/swiggy-gets-another-43m-from-tencent-samsung/articleshow/75018035.cms|title=Swiggy gets another $43m from Tencent, Samsung|date=7 April 2020|work=The Times of India|access-date=7 April 2020|url-status=live}}</ref> स्विगी ने 2017 में बैंगलोर स्थित एशियाई खाद्य स्टार्ट-अप 48 पूर्व का अधिग्रहण किया.<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/newsbuzz/swiggy-acquihires-48east-team-adds-to-senior-leadership/articleshow/62050029.cms|title=Swiggy acquihires 48East team, adds to senior leadership|date=13 December 2017|accessdate=31 August 2019|via=''The Economic Times''}}</ref><ref>{{cite web|url=https://inc42.com/buzz/swiggy-acqui-hire-48east-swiggy-access|title=Swiggy Acqui-hires Gourmet Asian Food Startup 48East|date=13 December 2017|accessdate=31 August 2019}}</ref>स्विगी ने बाद में मुंबई स्थित स्कूटी लॉजिस्टिक, एक संघर्षरत भोजन और फैशन डिलीवरी सेवा का अधिग्रहण किया.<ref>{{cite web|url=https://tech.economictimes.indiatimes.com/news/startups/swiggy-acquires-on-demand-delivery-firm-scootsy-for-rs-50-crore/65238251|title=Swiggy acquires on-demand delivery firm Scootsy for Rs 50 crore|work=ETtech.com|accessdate=31 August 2019|archive-date=31 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831124838/https://tech.economictimes.indiatimes.com/news/startups/swiggy-acquires-on-demand-delivery-firm-scootsy-for-rs-50-crore/65238251|url-status=dead}}</ref> इसने मुम्बई में एक दूध वितरण स्टार्ट-अप प्राप्त करने का भी आह्वान किया, जिसे सभी नकद सौदे में [http://www.suprdaily.com/ SuprDaily] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020063303/https://www.suprdaily.com/ |date=20 अक्तूबर 2020 }} कहा गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/companies/swiggy-plans-biz-beyond-food-with-50-dark-pods-buys-start-up-suprdaily-118090601481_1.html|title=With an eye on concierge services, Swiggy acquires SuprDaily|last=Pahwa|first=Patanjali|date=7 September 2018|website=Business Standard|url-status=live|access-date=22 March 2020}}</ref> 2019 में, कंपनी ने मुंबई स्थित रेडी-टू-ईट फूड ब्रांड फिंगरप्रिंट में 31 करोड़ रुपये का निवेश किया।<ref>{{cite web|url=https://tech.economictimes.indiatimes.com/news/startups/swiggy-takes-a-bite-of-fingerlix-invests-rs-31-crore-in-food-brand/68153135|title=Swiggy takes a bite of Fingerlix, invests Rs 31 crore in food brand|work=ETtech.com|accessdate=31 August 2019|archive-date=31 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831090640/https://tech.economictimes.indiatimes.com/news/startups/swiggy-takes-a-bite-of-fingerlix-invests-rs-31-crore-in-food-brand/68153135|url-status=dead}}</ref>स्विगी ने स्कूटी के पार्टनर्स, फ्लीट और न्यूड उपभोक्ताओं को अपने ऐप में बदलने और स्कूटी को जून-अंत 2020 तक बंद करने की योजना बनाई।<ref>{{Cite web|last=www.ETtech.com|title=Swiggy to shutter its premium food delivery service Scootsy - ETtech|url=https://tech.economictimes.indiatimes.com/news/internet/swiggy-plans-to-shut-its-premium-food-delivery-services-scootsy/76249176|access-date=2020-06-20|website=ETtech.com|language=en|archive-date=7 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807224415/https://tech.economictimes.indiatimes.com/news/internet/swiggy-plans-to-shut-its-premium-food-delivery-services-scootsy/76249176|url-status=dead}}</ref> == साझेदारी == डिलीवरी सेवाओं को प्रदान करने के लिए स्विगी ने [[बर्गर किंग]] के साथ भागीदारी की है।<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/food/online-ordering-app-swiggy-ties-up-with-burger-king/articleshow/49858780.cms|title=Online ordering app Swiggy ties up with Burger King|date=20 November 2015|accessdate=31 August 2019|via=''The Economic Times''}}</ref>ग्राहकों की समीक्षाओं को सुविधाजनक बनाने के लिए [[गूगल मैप्स # गूगल लोकल गाइड्स | गूगल लोकल गाइड]] के साथ भी भागीदारी की है,<ref>{{cite web|url=https://gadgets.ndtv.com/apps/news/swiggy-joins-google-local-guides-to-share-restaurant-recommendations-benefits-and-more-1688627|title=Swiggy, Google Local Guides Offer Recommendations, Benefits, and More|work=NDTV Gadgets 360|accessdate=31 August 2019}}</ref> और [[सोडेक्सो]] के साथ ग्राहकों को भोजन कार्ड के माध्यम से भुगतान करने में सक्षम बनाने के लिए।<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/newsbuzz/swiggy-customers-can-now-pay-through-sodexo-meal-cards/articleshow/62112466.cms|title=Swiggy customers can now pay through Sodexo meal cards|date=18 December 2017|accessdate=31 August 2019|via=''The Economic Times''}}</ref> स्विग्गी ने पार्टनर रेस्तरां के लिए एक वित्तपोषण कार्यक्रम की सुविधा के लिए Indifi Technologies के साथ भागीदारी की है।<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/swiggy-partners-indifi-to-launch-capital-assist-programme/articleshow/61049483.cms|title=Swiggy partners with Indifi Tech to launch financing program for restaurant partners|date=12 October 2017|accessdate=31 August 2019|via=''The Economic Times''}}</ref> 'स्विगी मनी 'एक डिजिटल वॉलेट है जिसे स्विगी ने आईसीआईसीआई बैंक के साथ साझेदारी में लॉन्च किया है। जिन कॉस्ट्यूमर्स का आईसीआईसीआई बैंक में खाता नहीं है, वे भी सेवाओं का लाभ उठा सकते हैं। यह ग्राहकों को ऑर्डर के लिए भुगतान करने के लिए पैसे स्टोर करने की अनुमति देगा।<ref>https://cio.economictimes.indiatimes.com/news/enterprise-services-and-applications/swiggy-launches-digital-wallet-in-tie-up-with-icici-bank/76723697</ref> ==सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय कंपनियाँ]] f1d3yag1jbpv85bfvifkv02wh47b1ua अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 2021 0 1234850 6595596 6552526 2026-08-05T02:08:36Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595596 wikitext text/x-wiki वर्तमान में '''2021 अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट सीज़न''' अप्रैल 2021 से सितंबर 2021 तक हो रहा हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/742337 |title=Schedule for inaugural World Test Championship announced |work=International Cricket Council |accessdate=11 January 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2018/06/20/6dc2c8d4-e1a5-4dec-94b4-7121fab3cd7f/ICC_Tours.pdf |title=Men's Future Tours Programme |accessdate=11 October 2019 |work=International Cricket Council |archive-date=11 जुलाई 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711080228/https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2018/06/20/6dc2c8d4-e1a5-4dec-94b4-7121fab3cd7f/ICC_Tours.pdf |url-status=dead }}</ref> इस दौरान 15 [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]], 47 [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]], 31 [[ट्वेन्टी-२० अंतर्राष्ट्रीय]], 01 [[महिला टेस्ट क्रिकेट|महिला टेस्ट]], 08 [[महिला एक दिवसीय अन्तरराष्ट्रीय क्रिकेट|महिला वनडे अन्तरराष्ट्रीय]] और 10 [[महिला ट्वेन्टी २० अंतरराष्ट्रीय]] और [[2019–21 आईसीसी विश्व टेस्ट चैम्पियनशिप]] का फाइनल इस सत्र में आयोजित किया जाना है। 2021 महिला क्रिकेट विश्व कप क्वालीफ़ायर जून 2021 में आयोजित किया जाना हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1938340 |title=Full match schedule for ICC Women's Cricket World Cup 2022 announced |work=International Cricket Council |accessdate=15 December 2020}}</ref> और [[2023 आईसीसी महिला टी20 विश्व कप]] के लिए योग्यता भी शुरू होनी है, जिसके अन्तर्गत स्कॉटलैंड अगस्त में [[2021 आईसीसी महिला टी20 विश्व कप यूरोप क्वालीफायर|क्षेत्रीय क्वालीफ़ायर]] समूह की मेजबानी करेगा।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1932353 |title=Qualification for ICC Women's T20 World Cup 2023 announced |work=International Cricket Council |accessdate=12 December 2020}}</ref> इसके अतिरिक्त, एसोसिएट सदस्य की टी20आई/ मटी20आई मैचों की छोटी श्रृंखलाएं भी खेली जाने वाली हैं। [[कोविड-19 महामारी]] का प्रभाव 2021 अंतर्राष्ट्रीय कैलेंडर में भी जारी रहा। नवंबर 2020 में, नीदरलैंड और इंग्लैंड के बीच नियोजित [[२०२०-२३ आईसीसी क्रिकेट विश्व कप सुपर लीग|क्रिकेट विश्व कप सुपर लीग]] मैचों को स्थगित कर दिया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/30398717/england-netherlands-2021-england-going-dutch-historic-odi-series-postponed-2022 |title=England won't be going Dutch as Netherlands ODI tour is postponed |work=ESPN Cricinfo |accessdate=27 November 2020}}</ref> यह श्रृंखला मूल रूप से मई 2021 में खेली जाने वाली थी, लेकिन महामारी के कारण इसे मई 2022 में स्थानांतरित कर दिया गया।<ref>{{cite web |url=https://www.kncb.nl/en/news/netherlands-vs-england-in-icc-cwc-super-league-postponed/ |title=Netherlands vs England in ICC CWC Super League postponed |work=Royal Dutch Cricket Association |accessdate=27 November 2020 |archive-date=27 नवंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127110707/https://www.kncb.nl/en/news/netherlands-vs-england-in-icc-cwc-super-league-postponed/ |url-status=dead }}</ref>फरवरी 2021 में, [[2019–23 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप लीग 2 | आईसीसी क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] का आठवां दौर, [[पापुआ न्यू गिनी]] में होने वाला था, को भी स्थगित कर दिया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2023723 |title=Three Men's Cricket World Cup League 2 series postponed |work=International Cricket Council |access-date=12 February 2021}}</ref> {{TOC right|limit=2}} ==सीजन अवलोकन== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | पुरुषों के अंतर्राष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | आरंभ तिथि ! rowspan=2 | घरेलू टीम ! rowspan=2 | अतिथि टीम ! colspan=3 | परिणाम [मैचेस] |- ! width=100 | [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]] ! width=100 | [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|वनडे]] ! width=100 | [[ट्वेंटी20 अंतरराष्ट्रीय|टी20आई]] |- | style="text-align:left" | [[#नीदरलैंड में स्कॉटलैंड|{{date|19 May 2021}}]] | style="text-align:left" | {{cr|NED}} | style="text-align:left" | {{cr|SCO}} | — || 1–1 [2] || — |- | style="text-align:left" | [[#बांग्लादेश में श्रीलंका|{{date|23 May 2021}}]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | — || 2–1 [3] || — |- | style="text-align:left" | [[#नीदरलैंड में आयरलैंड|{{date|2 June 2021}}]] | style="text-align:left" | {{cr|NED}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | — || 2–1 [3] || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लैंड में न्यूजीलैंड|{{date|2 June 2021}}]] | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | 0–1 [2]|| — || — |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीज में दक्षिण अफ्रीका|{{date|10 June 2021}}]] | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | 0–2 [2] || — || 2–3 [5] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लैंड में श्रीलंका|{{date|23 June 2021}}]] | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | — || 2–0 [3] || 3–0 [3] |- | style="text-align:left" | [[#जिम्बाब्वे में बांग्लादेश|{{date|7 July 2021}}]] | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | 0–1 [1] || 0–3 [3] || 1–2 [3] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लैंड में पाकिस्तान|{{date|8 July 2021}}]] | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | — || 3–0 [3] || 2–1 [3] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीज में ऑस्ट्रेलिया|{{date|9 July 2021}}]] | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | — || 1–2 [3] || 4–1 [5] |- | style="text-align:left" | [[#आयरलैंड में दक्षिण अफ्रीका|{{date|11 July 2021}}]] | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | — || 1–1 [3] || 0–3 [3] |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंका में भारत|{{date|18 July 2021}}]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | — || 1–2 [3] || 2–1 [3] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीज में पाकिस्तान|{{date|28 July 2021}}]] | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | 1–1 [2] || — || 0–1 [4] |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंका में अफगानिस्तान|{{date|July 2021}}]]{{refn|group=n|name=PP|यह सीरीज जुलाई में शुरू होने वाली थी, लेकिन हो नहीं पाई।}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG|2013}} | — || [3] || [3] |- | style="text-align:left" | [[#बांग्लादेश में ऑस्ट्रेलिया|{{date|3 August 2021}}]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | — || — || 4–1 [5] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लैंड में भारत|{{date|4 August 2021}}]]{{refn|group=n|name=COVID-Ind|भारतीय खेमे में कोविड-19 मामलों की संख्या के कारण पांचवां टेस्ट रद्द कर दिया गया था।}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | टीबीडी<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/eng-vs-ind-2021-abandoned-forfeited-or-postponed-result-of-manchester-test-to-have-big-repercussions-for-ecb-1277231 |title=Abandoned, forfeited or postponed? Official result of Manchester Test to have big repercussions for ECB |work=ESPN Cricinfo |access-date=10 September 2021}}</ref> [5] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#आयरलैंड में जिम्बाब्वे|{{date|27 August 2021}}]]{{refn|group=n|name=COVID-PP|श्रृंखला को कोविड-19 महामारी के कारण स्थगित कर दिया गया था।}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | — || 1–1 [3] || 3–2 [5] |- | style="text-align:left" | [[#स्कॉटलैंड में जिम्बाब्वे|{{date|15 September 2021}}]] | style="text-align:left" | {{cr|SCO}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | — || — || 1–2 [3] |- ! colspan=6 |पुरुषों के अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट |- ! आरंभ तिथि ! colspan=4 | टूर्नामेंट ! विजेताओं |- | style="text-align:left" | [[#2021 पापुआ न्यू गिनी त्रि-राष्ट्र श्रृंखला|{{date|13 May 2021}}]]{{refn|group=n|name=Tournament|कोविड-19 महामारी के कारण टूर्नामेंट रद्द कर दिया गया था।}} | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|PNG}} [[2021 पापुआ न्यू गिनी त्रिकोणी सीरीज (मई)|2021 पापुआ न्यू गिनी त्रिकोणी सीरीज]] | style="text-align:left" {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#विश्व टेस्ट चैम्पियनशिप फाइनल|{{date|18 June 2021}}]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|ENG}} [[2021 आईसीसी विश्व टेस्ट चैंपियनशिप फाइनल|आईसीसी विश्व टेस्ट चैंपियनशिप फाइनल]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} |- | style="text-align:left" | [[#2021 स्कॉटलैंड त्रि-राष्ट्र श्रृंखला|{{date|20 July 2021}}]]{{refn|group=n|name=Tournament}} | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|ESP}} {{flagicon|SCO}} [[2021 स्कॉटलैंड त्रिकोणी सीरीज]] | style="text-align:left" {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#2021 यूनाइटेड स्टेट्स ट्राई-नेशन सीरीज़|{{date|August 2021}}]]{{refn|group=n|name=Series|यह सीरीज अगस्त में शुरू होने वाली थी, लेकिन हो नहीं पाई।}} | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|USA}} [[2021 संयुक्त राज्य अमेरिका त्रिकोणी सीरीज]] | style="text-align:left" {{n/a}} |} {| class="wikitable unsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | महिलाओं के अंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | आरंभ तिथि ! rowspan=2 | घरेलू टीम ! rowspan=2 | अतिथि टीम ! colspan=3 | परिणाम [मैचेस] |- ! width=50 | [[महिला टेस्ट क्रिकेट|मटेस्ट]] ! width=50 | [[महिला एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट|मवनडे]] ! width=50 | [[महिला ट्वेंटी20 अंतरराष्ट्रीय|मटी20आई]] |- | style="text-align:left" | [[#आयरलैंड में स्कॉटलैंड की महिलाएं|{{date|24 May 2021}}]] | style="text-align:left" | {{crw|IRE}} | style="text-align:left" | {{crw|SCO}} | — || — || 3–1 [4] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लैंड में भारत की महिलाएं|{{date|16 June 2021}}]] | style="text-align:left" | {{crw|ENG}} | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | 0–0 [1] || 2–1 [3] || 2–1 [3] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीज में पाकिस्तानी महिलाएं|{{date|30 June 2021}}]] | style="text-align:left" | {{crw|WIN}} | style="text-align:left" | {{crw|PAK}} | — || 3–2 [5] || 3–0 [3] |- | style="text-align:left" | [[#आयरलैंड में नीदरलैंड की महिलाएं|{{date|26 July 2021}}]] | style="text-align:left" | {{crw|IRE}} | style="text-align:left" | {{crw|NED}} | — || — || 2–1 [4] |- | style="text-align:left" | [[#जिम्बाब्वे में थाईलैंड की महिलाएं|{{date|27 August 2021}}]] | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | style="text-align:left" | {{crw|THA}} | — || — || 1–2 [3] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीज में दक्षिण अफ्रीका की महिलाएं|{{date|31 August 2021}}]] | style="text-align:left" | {{crw|WIN}} | style="text-align:left" | {{crw|SA}} | — || 1–4 [5] || 1–1 [3] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लैंड में न्यूजीलैंड की महिलाएं|{{date|1 September 2021}}]] | style="text-align:left" | {{crw|ENG}} | style="text-align:left" | {{crw|NZ}} | — || 4–1 [5] || 2–1 [3] |- ! colspan=6 | महिला अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट |- ! आरंभ तिथि ! colspan=3 | टूर्नामेंट ! colspan=2 | विजेताओं |} ==रैंकिंग== <!-- THESE ARE THE RANKINGS AT THE START OF THE SEASON - THEY DO NOT GET UPDATED DURING THE SEASON --> सीजन की शुरुआत में रैंकिंग निम्नलिखित थी। {{stack begin|float=left}} {| class="wikitable" style="white-space: nowrap;" ! colspan="5" | [[आईसीसी टेस्ट चैम्पियनशिप]] <small>10 मई 2021</small><ref name="Test">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/test |title=Men's Test Team Rankings |publisher=International Cricket Council |access-date=10 May 2021}}</ref> |- ! रैंक ! टीम ! मैच ! अंक ! रेटिंग |- style="background:gold" <!-- THESE ARE THE RANKINGS AT THE START OF THE SEASON - THEY DO NOT GET UPDATED DURING THE SEASON --> | 1 || style="text-align:left" | {{cr|IND}} || 37 || 4,455 || 120 |- | 2 || style="text-align:left" | {{cr|NZ}} || 27 || 3,198 || 118 |- | 3 || style="text-align:left" | {{cr|AUS}} || 31 || 3,498 || 113 |- | 4 || style="text-align:left" | {{cr|ENG}} || 49 || 5,174 || 106 |- | 5 || style="text-align:left" | {{cr|PAK}} || 29 || 2,628 || 91 |- | 6 || style="text-align:left" | {{cr|SA}} || 29 || 2,595 || 89 |- | 7 || style="text-align:left" | {{cr|SL}} || 39 || 3,235 || 83 |- | 8 || style="text-align:left" | {{cr|WIN}} || 31 || 2,501 || 81 |- | 9 || style="text-align:left" | {{cr|BAN}} || 23 || 1,169 || 51 |- | 10 || style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} || 14 || 372 || 27 |} {{stack end}} {{stack begin|float=left}} <!-- THESE ARE THE RANKINGS AT THE START OF THE SEASON - THEY DO NOT GET UPDATED DURING THE SEASON --> {| class="wikitable" style="white-space:nowrap" ! colspan="5" | [[आईसीसी वनडे चैम्पियनशिप]] <small>3 मई 2021</small><ref name="ODI">{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/odi |title=Men's ODI Team Rankings |publisher=International Cricket Council |access-date=3 May 2021 |archive-date=24 मार्च 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324175838/https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/odi |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2126464 |title=New Zealand top-ranked ODI side after annual update to MRF Tyres ICC Men's Team Rankings |work=International Cricket Council |access-date=3 May 2021}}</ref> |- !! रैंक !! टीम !! मैच !! अंक !! रेटिंग |- style="background:gold" | 1 || style="text-align:left;" | {{cr|NZ}} || 17 || 2,054 || 121 |- | 2 || style="text-align:left;" | {{cr|AUS}} || 25 || 2,945 || 118 |- | 3 || style="text-align:left;" | {{cr|IND}} || 29 || 3,344 || 115 |- | 4 || style="text-align:left;" | {{cr|ENG}} || 27 || 3,100 || 115 |- | 5 || style="text-align:left;" | {{cr|SA}} || 20 || 2,137 || 107 |- | 6 || style="text-align:left;" | {{cr|PAK}} || 24 || 2,323 || 97 |- | 7 || style="text-align:left;" | {{cr|BAN}} || 24 || 2,157 || 90 |- | 8 || style="text-align:left;" | {{cr|WIN}} || 27 || 2,222 || 82 |- | 9 || style="text-align:left;" | {{cr|SL}} || 21 || 1,652 || 79 |- | 10 || style="text-align:left;" | {{cr|AFG}} || 17 || 1,054 || 62 |- | 11 || style="text-align:left;" | {{cr|NED}} || 2 || 99 || 50 |- | 12 || style="text-align:left;" | {{cr|IRE}} || 18 || 818 || 45 |- | 13 || style="text-align:left;" | {{cr|ZIM}} || 15 || 588 || 39 |- | 14 || style="text-align:left;" | {{cr|OMA}} || 7 || 240 || 34 |- | 15 || style="text-align:left;" | {{cr|SCO}} || 5 || 148 || 30 |- | 16 || style="text-align:left;" | {{cr|NEP}} || 5 || 119 || 24 |- | colspan="5" |<small>''केवल शीर्ष 16 टीमों को दिखाया गया है।''</small> |} {{stack end}} {{stack begin|float=left}} <!-- THESE ARE THE RANKINGS AT THE START OF THE SEASON - THEY DO NOT GET UPDATED DURING THE SEASON --> {| class="wikitable" stp;" |- ! colspan="5" | [[आईसीसी टी-20 चैम्पियनशिप|आईसीसी टी20आई चैम्पियनशिप]] <small>3 मई 2021</small><ref name="T20Irank">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/t20i |title=Men's T20I Team Rankings |publisher=International Cricket Council |access-date=3 May 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/2124391 |title=New Zealand climb to top of the ODI rankings in annual update |work=International Cricket Council |access-date=3 May 2021}}</ref> |- ! रैंक ! टीम ! मैच ! अंक ! रेटिंग |- style="background:gold" | 1 || style=text-align:left; | {{cr|ENG}} || 22 || 6,088 || 277 |- | 2 || style=text-align:left; | {{cr|IND}} || 25 || 6,811 || 272 |- | 3 || style=text-align:left; | {{cr|NZ}} || 23 || 6,048 || 263 |- | 4 || style=text-align:left; | {{cr|PAK}} || 30 || 7,818 || 261 |- | 5 || style=text-align:left; | {{cr|AUS}} || 23 || 5,930 || 258 |- | 6 || style=text-align:left; | {{cr|SA}} || 19 || 4,703 || 248 |- | 7 || style=text-align:left; | {{cr|AFG}} || 12 || 2,826 || 236 |- | 8 || style=text-align:left; | {{cr|SL}} || 13 || 2,957 || 227 |- | 9 || style=text-align:left; | {{cr|BAN}} || 13 || 2,921 || 225 |- | 10 || style=text-align:left; | {{cr|WIN}} || 18 || 3,992 || 222 |- | 11 || style=text-align:left; | {{cr|ZIM}} || 19 || 3,628 || 191 |- | 12 || style=text-align:left; | {{cr|IRE}} || 18 || 3,388 || 188 |- | 13 || style=text-align:left; | {{cr|NEP}} || 19 || 3,556 || 187 |- | 14 || style=text-align:left; | {{cr|SCO}} || 11 || 2,035 || 185 |- | 15 || style=text-align:left; | {{cr|UAE}} || 11 || 2,023 || 184 |- | 16 || style=text-align:left; | {{cr|PNG}} || 14 || 2,501 || 179 |- | colspan="5" |<small>''केवल शीर्ष 16 टीमों को दिखाया गया है।''</small> |} {{stack end}} {{stack begin|float=left}} <!-- THESE ARE THE RANKINGS AT THE START OF THE SEASON - THEY DO NOT GET UPDATED DURING THE SEASON --> {| class="wikitable" stp;" |- ! colspan="5" | आईसीसी महिला वनडे रैंकिंग <small>11 अप्रैल 2021</small><ref name="WomenODI">{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/womens/team-rankings/odi |title=Women's ODI Rankings |publisher=International Cricket Council |access-date=17 April 2021 |archive-date=12 अक्तूबर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012013837/https://www.icc-cricket.com/rankings/womens/team-rankings/odi |url-status=dead }}</ref> |- ! रैंक ! टीम ! मैच ! अंक ! रेटिंग |- style="background:gold" | 1 || style="text-align:left;" | {{crw|AUS}} || 18 || 2,955 || 164 |- | 2 || style="text-align:left;" | {{crw|SA}} || 24 || 2,828 || 118 |- | 3 || style="text-align:left;" | {{crw|ENG}} || 17 || 1,993 || 117 |- | 4 || style="text-align:left;" | {{crw|IND}} || 20 || 2,226 || 111 |- | 5 || style="text-align:left;" | {{crw|NZ}} || 21 || 1,947 || 93 |- | 6 || style="text-align:left;" | {{crw|WIN}} || 12 || 1,025 || 85 |- | 7 || style="text-align:left;" | {{crw|PAK}} || 15 || 1,101 || 73 |- | 8 || style="text-align:left;" | {{crw|BAN}} || 5 || 306 || 61 |- | 9 || style="text-align:left;" | {{crw|SL}} || 11 || 519 || 47 |- | 10 || style="text-align:left;" | {{crw|IRE}} || 2 || 25 || 13 |} {{stack end}} {{stack begin|float=left}} <!-- THESE ARE THE RANKINGS AT THE START OF THE SEASON - THEY DO NOT GET UPDATED DURING THE SEASON - FOR BREVITY ONLY INCLUDE THE TOP 16 TEAMS--> {| class="wikitable" stp;" |- ! colspan="5" | आईसीसी महिला टी20आई रैंकिंग <small>30 मार्च 2021</small><ref name="WomenT20">{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/womens/team-rankings/t20i |title=Women's T20I Rankings |publisher=International Cricket Council |access-date=17 April 2021}}</ref> |- ! रैंक ! टीम ! मैच ! अंक ! रेटिंग |- style="background:gold" | 1 || style="text-align:left;" | {{crw|AUS}} || 31 || 8,967 || 289 |- | 2 || style="text-align:left;" | {{crw|ENG}} || 33 || 9,358 || 284 |- | 3 || style="text-align:left;" | {{crw|IND}} || 35 || 9,344 || 267 |- | 4 || style="text-align:left;" | {{crw|NZ}} || 28 || 7,474 || 267 |- | 5 || style="text-align:left;" | {{crw|SA}} || 30 || 7,569 || 252 |- | 6 || style="text-align:left;" | {{crw|WIN}} || 26 || 6,126 || 236 |- | 7 || style="text-align:left;" | {{crw|PAK}} || 27 || 6,216 || 230 |- | 8 || style="text-align:left;" | {{crw|SL}} || 18 || 3,631 || 202 |- | 9 || style="text-align:left;" | {{crw|BAN}} || 26 || 5,001 || 192 |- | 10 || style="text-align:left;" | {{crw|IRE}} || 13 || 2,180 || 168 |- | 11 || style="text-align:left;" | {{crw|THA}} || 26 || 4,145 || 159 |- | 12 || style="text-align:left;" | {{crw|ZIM}} || 11 || 1,711 || 156 |- | 13 || style="text-align:left;" | {{crw|SCO}} || 10 || 1,491 || 149 |- | 14 || style="text-align:left;" | {{crw|NEP}} || 11 || 1,457 || 132 |- | 15 || style="text-align:left;" | {{crw|PNG}} || 11 || 1,423 || 129 |- | 16 || style="text-align:left;" | {{crw|SAM}} || 6 || 749 || 125 |- | colspan="5" |<small>''केवल शीर्ष 16 टीमों को दिखाया गया है।''</small> |} {{stack end}}{{clear}} ===चल रहे टूर्नामेंट=== सीज़न की शुरुआत में रैंकिंग निम्नलिखित थी। {{stack begin|float=left}} {| class="wikitable" style="white-space: nowrap;" style="text-align:center" ! colspan="4" | [[2019–2021 आईसीसी विश्व टेस्ट चैम्पियनशिप]] |- ! रैंक ! टीम ! सीरीज ! {{abbr|पीसीटी|लड़े गए अंकों में से जीते गए अंकों का प्रतिशत}} |- <!-- सीजन की शुरुआत में ये रैंकिंग हैं - ये सीजन के दौरान अपडेट नहीं होती हैं --> | 1 || style="text-align:left" | {{cr|IND}} || 6 || 72.2% |- | 2 || style="text-align:left" | {{cr|NZ}} || 5 || 70.0% |- |colspan="4" style="background-color:#000"| |- | 3 || style="text-align:left" | {{cr|AUS}} || 4 || 69.2% |- | 4 || style="text-align:left" | {{cr|ENG}} || 6 || 61.4% |- | 5 || style="text-align:left" | {{cr|PAK}} || 5.5 || 43.3% |- | 6 || style="text-align:left" | {{cr|WIN}} || 5 || 33.3% |- | 7 || style="text-align:left" | {{cr|SA}} || 4 || 30.0% |- | 8 || style="text-align:left" | {{cr|SL}} || 6 || 27.8% |- | 9 || style="text-align:left" | {{cr|BAN}} || 3.5 || 4.8% |- | colspan="4" |<small>[[2019–2021 आईसीसी विश्व टेस्ट चैम्पियनशिप#लीग तालिका|पूरी तालिका]]</small> |} {{stack end}} {{stack begin|float=left}} {| class="wikitable" style="white-space: nowrap;" style="text-align:center" ! colspan="4" | [[2020–2023 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप सुपर लीग]] |- ! रैंक ! टीम ! मैचेस ! अंक |- <!-- सीजन की शुरुआत में ये रैंकिंग हैं - ये सीजन के दौरान अपडेट नहीं होती हैं --> | 1 || style="text-align:left" | {{cr|ENG}} || 9 || 40 |- | 2 || style="text-align:left" | {{cr|PAK}} || 6 || 40 |- | 3 || style="text-align:left" | {{cr|AUS}} || 6 || 40 |- | 4 || style="text-align:left" | {{cr|NZ}} || 3 || 30 |- | 5 || style="text-align:left" | {{cr|AFG|2013}} || 3 || 30 |- | 6 || style="text-align:left" | {{cr|BAN}} || 6 || 30 |- | 7 || style="text-align:left" | {{cr|WIN}} || 6 || 30 |- | 8 || style="text-align:left" | {{cr|IND}} || 6 || 29 |- |colspan="4" style="background-color:#000"| |- | 9 || style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} || 3 || 10 |- | 10 || style="text-align:left" | {{cr|IRE}} || 6 || 10 |- | 11 || style="text-align:left" | {{cr|SA}} || 3 || 9 |- | 12 || style="text-align:left" | {{cr|NED}} || 0 || 0 |- | 13 || style="text-align:left" | {{cr|SL}} || 3 || −2 |- | colspan="4" |<small>[[2020–2023 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप सुपर लीग#लीग तालिका|पूरी तालिका]]</small> |} {{stack end}} {{stack begin|float=left}} {| class="wikitable" style="white-space: nowrap;" style="text-align:center" ! colspan="4" | [[2019–2023 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] |- ! रैंक ! टीम ! मैचेस ! अंक |- <!-- सीजन की शुरुआत में ये रैंकिंग हैं - ये सीजन के दौरान अपडेट नहीं होती हैं --> | 1 || style="text-align:left" | {{cr|OMA}} || 10 || 16 |- | 2 || style="text-align:left" | {{cr|USA}} || 12 || 12 |- | 3 || style="text-align:left" | {{cr|SCO}} || 8 || 9 |- |colspan="4" style="background-color:#000"| |- | 4 || style="text-align:left" | {{cr|NAM}} || 7 || 8 |- | 5 || style="text-align:left" | {{cr|UAE}} || 7 || 7 |- | 6 || style="text-align:left" | {{cr|NEP}} || 4 || 4 |- | 7 || style="text-align:left" | {{cr|PNG}} || 8 || 0 |- | colspan="4" |<small>[[2019–23 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप लीग 2#अंक तालिका|पूरी तालिका]]</small> |} {{stack end}} {{clear}} {{stack begin|float=left}} {| class="wikitable" style="white-space: nowrap;" style="text-align:center" ! colspan="4" | [[2019–22 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप चैलेंज लीग]] |- ! colspan="4" | लीग ए |- ! रैंक ! टीम ! मैचेस ! अंक |- <!-- सीजन की शुरुआत में ये रैंकिंग हैं - ये सीजन के दौरान अपडेट नहीं होती हैं --> | 1 || style="text-align:left" | {{cr|CAN}} || 5 || 8 |- |colspan="4" style="background-color:#000"| |- | 2 || style="text-align:left" | {{cr|SIN}} || 5 || 8 |- | 3 || style="text-align:left" | {{cr|QAT}} || 5 || 6 |- | 4 || style="text-align:left" | {{cr|DEN}} || 5 || 4 |- | 5 || style="text-align:left" | {{cr|MAS}} || 5 || 2 |- | 6 || style="text-align:left" | {{cr|VAN}} || 5 || 2 |- | colspan="4" |<small>[[2019–22 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप चैलेंज लीग#लीग ए|पूरी तालिका]]</small> |} {{stack end}} {{stack begin|float=left}} {| class="wikitable" style="white-space: nowrap;" style="text-align:center" ! colspan="4" | [[2019–22 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप चैलेंज लीग]] |- ! colspan="4" | लीग बी |- ! रैंक ! टीम ! मैचेस ! अंक |- | 1 || style="text-align:left" | {{cr|UGA}} || 5 || 10 |- |colspan="4" style="background-color:#000"| |- | 2 || style="text-align:left" | {{cr|HKG}} || 5 || 7 |- | 3 || style="text-align:left" | {{cr|ITA}} || 5 || 5 |- | 4 || style="text-align:left" | {{cr|JER}} || 5 || 4 |- | 5 || style="text-align:left" | {{cr|KEN}} || 5 || 3 |- | 6 || style="text-align:left" | {{cr|BER}} || 5 || 1 |- | colspan="4" |<small>[[2019–22 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप चैलेंज लीग#लीग बी|पूरी तालिका]]</small> |} {{stack end}} {{clear}} ==मई== ===नीदरलैंड में स्कॉटलैंड=== {{main|स्कॉटलैंड क्रिकेट टीम का नीदरलैंड दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|एकदिवसीय श्रृंखला |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260084.html वनडे 4288] || 19 मई || [[पीटर सीलार]] || [[काइल कोएट्ज़र]] || [[हेज़ेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडैम]] || {{cr|NED}} 14 रनों से जीता |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260085.html वनडे 4289] || 20 मई || [[पीटर सीलार]] || [[काइल कोएट्ज़र]] || [[हेज़ेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडैम]] || {{cr|SCO}} 6 विकेट से जीता |} ===बांग्लादेश में श्रीलंका=== {{main|श्रीलंका क्रिकेट टीम का बांग्लादेश दौरा 2021}} यह दौरा मूल रूप से दिसंबर 2020 में होने वाला था, लेकिन मई 2021 में स्थानांतरित कर दिया गया। {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[2020–23 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप सुपर लीग]] – एकदिवसीय श्रृंखला |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262344.html वनडे 4290] || 23 मई || [[तमीम इकबाल]] || [[कुसल परेरा]] || [[शेर-ए-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} 33 रनों से जीता |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262346.html वनडे 4291] || 25 मई || [[तमीम इकबाल]] || [[कुसल परेरा]] || [[शेर-ए-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} 103 रनों से जीता ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न विधि|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262347.html वनडे 4292] || 28 मई || [[तमीम इकबाल]] || [[कुसल परेरा]] || [[शेर-ए-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} 97 रनों से जीता |} ===आयरलैंड में स्कॉटलैंड की महिलाएं=== {{main|स्कॉटलैंड महिला क्रिकेट टीम का आयरलैंड दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला टी20आई श्रृंखला |- ! नं. ! दिनांक ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262918.html मटी20आई 892] || 24 मई || [[लौरा डेलानी]] || [[कैथरीन ब्राइस]] || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट ग्राउंड)|स्टॉर्मोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|SCO}} 11 रनों से जीती |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262917.html मटी20आई 893] || 25 मई || [[लौरा डेलानी]] || [[कैथरीन ब्राइस]] || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट ग्राउंड)|स्टॉर्मोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|IRE}} 61 रनों से जीती |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262919.html मटी20आई 894] || 26 मई || [[लौरा डेलानी]] || [[कैथरीन ब्राइस]] || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट ग्राउंड)|स्टॉर्मोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|IRE}} 41 रनों से जीती |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262920.html मटी20आई 895] || 27 मई || [[लौरा डेलानी]] || [[कैथरीन ब्राइस]] || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट ग्राउंड)|स्टॉर्मोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|IRE}} 6 विकेट से जीती |} ===2021 पापुआ न्यू गिनी त्रि-राष्ट्र श्रृंखला=== {{main|2021 पापुआ न्यू गिनी त्रिकोणी सीरीज (मई)}} कोविड-19 महामारी के कारण फरवरी 2021 में श्रृंखला को स्थगित कर दिया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/qualification-for-2023-world-cup-covid-19-forces-postponement-of-three-men-s-world-cup-league-2-series-1251450 |title=Covid-19 forces postponement of three men's World Cup League 2 series |work=ESPN Cricinfo |access-date=12 February 2021}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[2019–2023 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] – त्रिकोणी सीरीज |- ! नं. ! दिनांक ! टीम 1 ! कप्तान 1 ! टीम 2 ! कप्तान 2 ! स्थान ! परिणाम |- | [ पहला वनडे] || मई || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |- | [ दूसरा वनडे] || मई || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |- | [ तीसरा वनडे] || मई || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |- | [ चौथा वनडे] || मई || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |- | [ पांचवां वनडे] || मई || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |- | [ छठा वनडे] || मई || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |} ==जून== ===नीदरलैंड में आयरलैंड=== {{main|आयरलैंड क्रिकेट टीम का नीदरलैंड दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[2020–23 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप सुपर लीग]] – एकदिवसीय श्रृंखला |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1251962.html वनडे 4293] || 2 जून || [[पीटर सीलार]] || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[स्पोर्टपार्क मार्सचलकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{cr|NED}} 1 रन से जीता |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1251963.html वनडे 4294] || 4 जून || [[पीटर सीलार]] || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[स्पोर्टपार्क मार्सचलकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{cr|IRE}} 8 विकेट से जीता |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1251964.html वनडे 4295] || 7 जून || [[पीटर सीलार]] || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[स्पोर्टपार्क मार्सचलकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{cr|NED}} 4 विकेट से जीता |} ===इंग्लैंड में न्यूजीलैंड=== {{main|न्यूजीलैंड क्रिकेट टीम का इंग्लैंड दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|टेस्ट श्रृंखला |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249210.html टेस्ट 2422] || 2–6 जून || [[जो रूट]] || [[केन विलियमसन]] || [[लॉर्ड्स]], [[लंदन]] || मैच ड्रा |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249211.html टेस्ट 2423] || 10–14 जून || [[जो रूट]] || [[टॉम लाथम (क्रिकेटर)|टॉम लैथम]] || [[एजबेस्टन क्रिकेट ग्राउंड | एजबेस्टन]], [[बर्मिंघम]] || {{cr|NZ}} 8 विकेट से जीता |} ===वेस्ट इंडीज में दक्षिण अफ्रीका=== {{main|दक्षिण अफ्रीका क्रिकेट टीम का वेस्ट इंडीज दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[सर विवियन रिचर्ड्स ट्रॉफी]], [[2019–2021 आईसीसी विश्व टेस्ट चैम्पियनशिप]] – टेस्ट सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263149.html टेस्ट 2424] || 10–14 जून || [[क्रेग ब्रैथवेट]] || [[डीन एल्गर]] || [[डैरेन सैमी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सेंट लूसिया]] || {{cr|SA}} एक पारी और 63 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263150.html टेस्ट 2426] || 18–22 जून || [[क्रेग ब्रैथवेट]] || [[डीन एल्गर]] || [[डैरेन सैमी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सेंट लूसिया]] || {{cr|SA}} 158 रन से |- ! colspan="9"|टी20आई सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263151.html टी20आई 1176] || 26 जून || [[कीरोन पोलार्ड]] || [[टेम्बा बावुमा]] || [[नेशनल क्रिकेट स्टेडियम (ग्रेनाडा)|नेशनल क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्रेनाडा]] || {{cr|WIN}} 8 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263152.html टी20आई 1178] || 27 जून || [[कीरोन पोलार्ड]] || [[टेम्बा बावुमा]] || [[नेशनल क्रिकेट स्टेडियम (ग्रेनाडा)|नेशनल क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्रेनाडा]] || {{cr|SA}} 16 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263153.html टी20आई 1179] || 29 जून || [[कीरोन पोलार्ड]] || [[टेम्बा बावुमा]] || [[नेशनल क्रिकेट स्टेडियम (ग्रेनाडा)|नेशनल क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्रेनाडा]] || {{cr|SA}} 1 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263154.html टी20आई 1180] || 1 जुलाई || [[कीरोन पोलार्ड]] || [[टेम्बा बावुमा]] || [[नेशनल क्रिकेट स्टेडियम (ग्रेनाडा)|नेशनल क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्रेनाडा]] || {{cr|WIN}} 21 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263155.html टी20आई 1181] || 3 जुलाई || [[कीरोन पोलार्ड]] || [[टेम्बा बावुमा]] || [[नेशनल क्रिकेट स्टेडियम (ग्रेनाडा)|नेशनल क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्रेनाडा]] || {{cr|SA}} 25 रन से |} ===इंग्लैंड में भारत की महिलाएं=== {{main|भारतीय महिला क्रिकेट टीम का इंग्लैंड दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|केवल महिला टेस्ट |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260093.html मटेस्ट 141] || 16–19 जून || [[हीथर नाइट (क्रिकेटर)|हीथर नाइट]] || [[मिताली राज]] || [[ब्रिस्टल काउंटी ग्राउंड]], [[ब्रिस्टल]] || मैच ड्रा |- ! colspan="9"|महिला वनडे सीरीज |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260094.html मवनडे 1198] || 27 जून || [[हीथर नाइट (क्रिकेटर)|हीथर नाइट]] || [[मिताली राज]] || [[ब्रिस्टल काउंटी ग्राउंड]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} 8 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260095.html मवनडे 1199] || 30 जून || [[हीथर नाइट (क्रिकेटर)|हीथर नाइट]] || [[मिताली राज]] || [[काउंटी ग्राउंड, टुनटन|काउंटी ग्राउंड]], [[टॉनटन]] || {{crw|ENG}} 5 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260096.html मवनडे 1200] || 3 जुलाई || [[हीथर नाइट (क्रिकेटर)|हीथर नाइट]] || [[मिताली राज]] || [[न्यू रोड, वॉर्सेस्टर|न्यू रोड]], [[वॉर्सेस्टर, इंग्लैंड|वॉरसेस्टर]] || {{crw|IND}} 4 विकेट से |- ! colspan="9"|महिला टी20आई सीरीज |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260097.html मटी20आई 916] || 9 जुलाई || [[हीथर नाइट (क्रिकेटर)|हीथर नाइट]] || [[हरमनप्रीत कौर]] || [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, नॉर्थम्प्टन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[नॉर्थम्प्टन]] || {{crw|ENG}} 18 रन से ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न विधि|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260098.html मटी20आई 919] || 11 जुलाई || [[हीथर नाइट (क्रिकेटर)|हीथर नाइट]] || [[हरमनप्रीत कौर]] || [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, होव|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[होव]] || {{crw|IND}} 8 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260099.html मटी20आई 920] || 14 जुलाई || [[हीथर नाइट (क्रिकेटर)|हीथर नाइट]] || [[हरमनप्रीत कौर]] || [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, चेम्सफोर्ड|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} 8 विकेट से |} ===विश्व टेस्ट चैम्पियनशिप फाइनल=== {{main|2019–21 आईसीसी विश्व टेस्ट चैम्पियनशिप फाइनल}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| एकमात्र टेस्ट |- ! नं. ! तारीख ! टीम 1 ! कप्तान 1 ! टीम 2 ! कप्तान 2 ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249875.html टेस्ट 2425] || 18–23 जून || {{cr|IND}} || [[विराट कोहली]] || {{cr|NZ}} || [[केन विलियमसन]] || [[रोज बाउल (क्रिकेट का मैदान) | रोज बाउल]], [[साउथम्पटन]] || {{cr|NZ}} 8 विकेट से जीता |} ===इंग्लैंड में श्रीलंका=== {{main|श्रीलंका क्रिकेट टीम का इंग्लैंड दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|टी20आई सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249206.html टी20आई 1165] || 23 जून || [[इयोन मॉर्गन]] || [[कुसल परेरा]] || [[सोफिया गार्डन (क्रिकेट का मैदान)|सोफिया गार्डन]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} 8 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249207.html टी20आई 1168] || 24 जून || [[इयोन मॉर्गन]] || [[कुसल परेरा]] || [[सोफिया गार्डन (क्रिकेट का मैदान)|सोफिया गार्डन]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} 5 विकेट से ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न विधि|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249208.html टी20आई 1174] || 26 जून || [[इयोन मॉर्गन]] || [[कुसल परेरा]] || [[रोज बाउल (क्रिकेट ग्राउंड)|रोज बाउल]], [[साउथेम्प्टन]] || {{cr|ENG}} 89 रन से |- ! colspan="9"|[[2020-23 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप सुपर लीग]]- वनडे सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239534.html वनडे 4296] || 29 जून || [[इयोन मॉर्गन]] || [[कुसल परेरा]] || [[रिवरसाइड ग्राउंड]], [[चेस्टर-ले-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} 5 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239535.html वनडे 4297] || 1 जुलाई || [[इयोन मॉर्गन]] || [[कुसल परेरा]] || [[द ओवल]], [[लंदन]] || {{cr|ENG}} 8 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239536.html वनडे 4298] || 4 जुलाई || [[इयोन मॉर्गन]] || [[कुसल परेरा]] || [[ब्रिस्टल काउंटी ग्राउंड]], [[ब्रिस्टल]] || कोई परिणाम नहीं |} ===वेस्ट इंडीज में पाकिस्तानी महिलाएं=== {{main|पाकिस्तान महिला क्रिकेट टीम का वेस्ट इंडीज दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला टी20आई सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267322.html मटी20आई 910] || 30 जून || [[स्टेफनी टेलर]] || [[जावेरिया खान]] || [[सर विवियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[एंटीगुआ]] || {{crw|WIN}} 10 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267323.html मटी20आई 911] || 2 जुलाई || [[स्टेफनी टेलर]] || [[जावेरिया खान]] || [[कूलिज क्रिकेट ग्राउंड]], [[एंटीगुआ]] || {{crw|WIN}} 7 रन से ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न विधि|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267324.html मटी20आई 912] || 4 जुलाई || [[स्टेफनी टेलर]] || [[जावेरिया खान]] || [[सर विवियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[एंटीगुआ]] || {{crw|WIN}} 6 विकेट से |- ! colspan="9"|महिला वनडे सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267325.html मवनडे 1201] || 7 जुलाई || [[स्टेफनी टेलर]] || [[जावेरिया खान]] || [[कूलिज क्रिकेट ग्राउंड]], [[एंटीगुआ]] || {{crw|WIN}} 5 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267326.html मवनडे 1202] || 9 जुलाई || [[स्टेफनी टेलर]] || [[जावेरिया खान]] || [[कूलिज क्रिकेट ग्राउंड]], [[एंटीगुआ]] || {{crw|WIN}} 8 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267327.html मवनडे 1203] || 12 जुलाई || [[अनीसा मोहम्मद]] || [[जावेरिया खान]] || [[सर विवियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[एंटीगुआ]] || {{crw|WIN}} 8 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267328.html मवनडे 1204] || 15 जुलाई || [[स्टेफनी टेलर]] || [[जावेरिया खान]] || [[सर विवियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[एंटीगुआ]] || {{crw|PAK}} 4 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267329.html मवनडे 1205] || 18 जुलाई || [[स्टेफनी टेलर]] || [[जावेरिया खान]] || [[सर विवियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[एंटीगुआ]] || {{crw|PAK}} 22 रन से ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न विधि|डीएलएस]]) |} ==जुलाई== === जिम्बाब्वे में बांग्लादेश === {{main|बांग्लादेश क्रिकेट टीम का ज़िम्बाब्वे दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|केवल टेस्ट |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267676.html टेस्ट 2427] || 7–11 जुलाई || [[ब्रेंडन टेलर]] || [[मोमिनुल हक]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|BAN}} 220 रन से |- ! colspan="9"|[[2020–2023 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप सुपर लीग]] – वनडे सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267677.html वनडे 4304] || 16 जुलाई || [[ब्रेंडन टेलर]] || [[तमीम इकबाल]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|BAN}} 155 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267678.html वनडे 4306] || 18 जुलाई || [[ब्रेंडन टेलर]] || [[तमीम इकबाल]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|BAN}} 3 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267679.html वनडे 4308] || 20 जुलाई || [[ब्रेंडन टेलर]] || [[तमीम इकबाल]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|BAN}} 5 विकेट से |- ! colspan="9"|टी20आई सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267680.html टी20आई 1196] || 22 जुलाई || [[सिकंदर रज़ा]] || [[महमुदुल्लाह]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|BAN}} 8 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267681.html टी20आई 1198] || 23 जुलाई || [[सिकंदर रज़ा]] || [[महमुदुल्लाह]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} 23 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267682.html टी20आई 1203] || 25 जुलाई || [[सिकंदर रज़ा]] || [[महमुदुल्लाह]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|BAN}} 5 विकेट से |} === इंग्लैंड में पाकिस्तान=== {{main|पाकिस्तान क्रिकेट टीम का इंग्लैंड दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[2020-23 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप सुपर लीग]]- वनडे सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239537.html वनडे 4299] || 8 जुलाई || [[बेन स्टोक्स]] || [[बाबर आजम]] || [[सोफिया गार्डन (क्रिकेट का मैदान)|सोफिया गार्डन]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} 9 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239538.html वनडे 4300] || 10 जुलाई || [[बेन स्टोक्स]] || [[बाबर आजम]] || [[लॉर्ड्स]], [[लंदन]] || {{cr|ENG}} 52 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239539.html वनडे 4303] || 13 जुलाई || [[बेन स्टोक्स]] || [[बाबर आजम]] || [[एजबेस्टन क्रिकेट ग्राउंड|एजबेस्टन]], [[बर्मिंघम]] || {{cr|ENG}} 3 विकेट से |- ! colspan="9"|टी20आई सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239540.html टी20आई 1191] || 16 जुलाई || [[इयोन मॉर्गन]] || [[बाबर आजम]] || [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंघम]] || {{cr|PAK}} 31 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239541.html टी20आई 1193] || 18 जुलाई || [[जोस बटलर]] || [[बाबर आजम]] || [[हेडिंग्ले क्रिकेट ग्राउंड|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} 45 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239542.html टी20आई 1195] || 20 जुलाई || [[इयोन मॉर्गन]] || [[बाबर आजम]] || [[ओल्ड ट्रैफर्ड क्रिकेट ग्राउंड|ओल्ड ट्रैफर्ड]], [[मैनचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 3 विकेट से |} ===वेस्ट इंडीज में ऑस्ट्रेलिया=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट टीम का वेस्ट इंडीज दौरा 2021}} वेस्टइंडीज टीम के एक गैर-खिलाड़ी सदस्य से कोविड-19 के लिए सकारात्मक परीक्षण के बाद दूसरे वनडे को निलंबित कर दिया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/covid-coronavirus-19-australia-west-indies-odi-second-barbados-infected-positive/2021-07-23 |title=Tour in doubt, second ODI called off due to COVID case |work=Cricket Australia |access-date=22 July 2021}}</ref> कोई और मामला नहीं होने के बाद, दूसरे और तीसरे एकदिवसीय मैचों को पुनर्निर्धारित किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/2196770 |title=West Indies-Australia series to resume with new dates |work=International Cricket Council |access-date=24 July 2021}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|टी20आई सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263156.html टी20आई 1185] || 9 जुलाई || [[निकोलस पूरन]] || [[एरॉन फिंच]] || [[डैरेन सैमी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सेंट लूसिया]] || {{cr|WIN}} 18 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263157.html टी20आई 1188] || 10 जुलाई || [[निकोलस पूरन]] || [[एरॉन फिंच]] || [[डैरेन सैमी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सेंट लूसिया]] || {{cr|WIN}} 56 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263158.html टी20आई 1189] || 12 जुलाई || [[निकोलस पूरन]] || [[एरॉन फिंच]] || [[डैरेन सैमी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सेंट लूसिया]] || {{cr|WIN}} 6 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263159.html टी20आई 1190] || 14 जुलाई || [[निकोलस पूरन]] || [[एरॉन फिंच]] || [[डैरेन सैमी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सेंट लूसिया]] || {{cr|AUS}} 4 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263160.html टी20आई 1192] || 16 जुलाई || [[निकोलस पूरन]] || [[एरॉन फिंच]] || [[डैरेन सैमी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सेंट लूसिया]] || {{cr|WIN}} 16 रन से |- ! colspan="9"|[[2020–2023 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप सुपर लीग]] – वनडे सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263161.html वनडे 4310] || 20 जुलाई || [[कीरोन पोलार्ड]] || [[एलेक्स कैरी (क्रिकेटर)|एलेक्स कैरी]] || [[केंसिंग्टन ओवल]], [[बारबाडोस]] || {{cr|AUS}} 133 रन से ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न विधि|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263162.html वनडे 4311] || 22–24 जुलाई || [[कीरोन पोलार्ड]] || [[एलेक्स कैरी (क्रिकेटर)|एलेक्स कैरी]] || [[केंसिंग्टन ओवल]], [[बारबाडोस]] || {{cr|WIN}} 4 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263163.html वनडे 4313] || 26 जुलाई || [[कीरोन पोलार्ड]] || [[एलेक्स कैरी (क्रिकेटर)|एलेक्स कैरी]] || [[केंसिंग्टन ओवल]], [[बारबाडोस]] || {{cr|AUS}} 6 विकेट से |} ===आयरलैंड में दक्षिण अफ्रीका=== {{main|दक्षिण अफ्रीका क्रिकेट टीम का आयरलैंड दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[2020-23 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप सुपर लीग]]- वनडे सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1251950.html वनडे 4301] || 11 जुलाई || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[टेम्बा बावुमा]] || [[मलाहाइड क्रिकेट क्लब ग्राउंड|द विलेज]], [[मलाहाइड]] || कोई परिणाम नहीं |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1251951.html वनडे 4302] || 13 जुलाई || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[टेम्बा बावुमा]] || [[मलाहाइड क्रिकेट क्लब ग्राउंड|द विलेज]], [[मलाहाइड]] || {{cr|IRE}} 43 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1251952.html वनडे 4305] || 16 जुलाई || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[टेम्बा बावुमा]] || [[मलाहाइड क्रिकेट क्लब ग्राउंड|द विलेज]], [[मलाहाइड]] || {{cr|SA}} 70 रन से |- ! colspan="9"|टी20आई सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1251953.html टी20आई 1194] || 19 जुलाई || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[टेम्बा बावुमा]] || [[मलाहाइड क्रिकेट क्लब ग्राउंड|द विलेज]], [[मलाहाइड]] || {{cr|SA}} 33 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1251954.html टी20आई 1197] || 22 जुलाई || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[टेम्बा बावुमा]] || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट ग्राउंड)|स्टॉर्मोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|SA}} 42 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1251955.html टी20आई 1200] || 24 जुलाई || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[टेम्बा बावुमा]] || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट ग्राउंड)|स्टॉर्मोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|SA}} 49 रन से |} ===श्रीलंका में भारत=== {{main|भारतीय क्रिकेट टीम का श्रीलंका दौरा 2021}} एक भारतीय क्रिकेटर के कोविड-19 के सकारात्मक परीक्षण के बाद दूसरा टी20आई एक दिन के लिए स्थगित कर दिया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/sl-vs-ind-2021-indian-player-tests-positive-for-covid-19-second-t20i-postponed-by-a-day-1271168 |title=Indian player tests positive for Covid-19, second T20I against Sri Lanka postponed by a day |work=ESPN Cricinfo |access-date=27 July 2021}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[2020–2023 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप सुपर लीग]] – वनडे सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262755.html वनडे 4307] || 18 जुलाई || [[दासुन शनाका]] || [[शिखर धवन]] || [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} 7 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262756.html वनडे 4309] || 20 जुलाई || [[दासुन शनाका]] || [[शिखर धवन]] || [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} 3 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262757.html वनडे 4312] || 23 जुलाई || [[दासुन शनाका]] || [[शिखर धवन]] || [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} 3 विकेट से ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न विधि|डीएलएस]]) |- ! colspan="9"|टी20आई सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262758.html टी20आई 1204] || 25 जुलाई || [[दासुन शनाका]] || [[शिखर धवन]] || [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} 38 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262759.html टी20आई 1206] || 28 जुलाई || [[दासुन शनाका]] || [[शिखर धवन]] || [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} 4 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262760.html टी20आई 1207] || 29 जुलाई || [[दासुन शनाका]] || [[शिखर धवन]] || [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} 7 विकेट से |} ===2021 स्कॉटलैंड त्रि-राष्ट्र श्रृंखला=== {{main|2021 स्कॉटलैंड त्रिकोणी सीरीज}} श्रृंखला को जून 2021 में कोविड-19 महामारी के कारण स्थगित कर दिया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2177914 |title=Two ICC Europe Qualifiers Relocated From Scotland to Spain |work=International Cricket Council |access-date=24 June 2021}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[2019–2023 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] – त्रिकोणी सीरीज |- ! नं. ! दिनांक ! टीम 1 ! कप्तान 1 ! टीम 2 ! कप्तान 2 ! स्थान ! परिणाम |- | [पहला वनडे] || 20 जुलाई || || || || || [[डेजर्ट स्प्रिंग्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[अल्मेरिया प्रांत|अल्मेरिया]] || |- | [दूसरा वनडे] || जुलाई || || || || || [[डेजर्ट स्प्रिंग्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[अल्मेरिया प्रांत|अल्मेरिया]] || |- | [तीसरा वनडे] || जुलाई || || || || || [[डेजर्ट स्प्रिंग्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[अल्मेरिया प्रांत|अल्मेरिया]] || |- | [चौथा वनडे] || जुलाई || || || || || [[डेजर्ट स्प्रिंग्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[अल्मेरिया प्रांत|अल्मेरिया]] || |- | [पांचवां वनडे] || जुलाई || || || || || [[डेजर्ट स्प्रिंग्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[अल्मेरिया प्रांत|अल्मेरिया]] || |- | [छठा वनडे] || जुलाई || || || || || [[डेजर्ट स्प्रिंग्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[अल्मेरिया प्रांत|अल्मेरिया]] || |} ===आयरलैंड में नीदरलैंड की महिलाएं=== {{main|नीदरलैंड महिला क्रिकेट टीम का आयरलैंड दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला टी20आई सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1268757.html मटी20आई 921] || 26 जुलाई || [[लौरा डेलानी]] || [[हीदर सीजर्स]] || [[मलाहाइड क्रिकेट क्लब ग्राउंड|द विलेज]], [[डबलिन]] || {{crw|IRE}} 28 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1268758.html मटी20आई 921ए] || 28 जुलाई || [[लौरा डेलानी]] || [[हीदर सीजर्स]] || [[मलाहाइड क्रिकेट क्लब ग्राउंड|द विलेज]], [[डबलिन]] || त्याग किया गया मैच |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1268759.html मटी20आई 922] || 29 जुलाई || [[लौरा डेलानी]] || [[हीदर सीजर्स]] || [[मलाहाइड क्रिकेट क्लब ग्राउंड|द विलेज]], [[डबलिन]] || {{crw|IRE}} 6 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1268760.html मटी20आई 923] || 30 जुलाई || [[लौरा डेलानी]] || [[हीदर सीजर्स]] || [[मलाहाइड क्रिकेट क्लब ग्राउंड|द विलेज]], [[डबलिन]] || {{crw|NED}} 7 विकेट से ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न विधि|डीएलएस]]) |} ===वेस्ट इंडीज में पाकिस्तान=== {{main|पाकिस्तान क्रिकेट टीम का वेस्ट इंडीज दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|टी20आई सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263164.html टी20आई 1205] || 28 जुलाई || [[कीरोन पोलार्ड]] || [[बाबर आजम]] || [[केंसिंग्टन ओवल]], [[बारबाडोस]] || कोई परिणाम नहीं |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263165.html टी20आई 1208] || 31 जुलाई || [[कीरोन पोलार्ड]] || [[बाबर आजम]] || [[प्रोविडेंस स्टेडियम|गुयाना नेशनल स्टेडियम]], [[गुयाना]] || {{cr|PAK}} 7 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263166.html टी20आई 1209] || 1 अगस्त || [[कीरोन पोलार्ड]] || [[बाबर आजम]] || [[प्रोविडेंस स्टेडियम|गुयाना नेशनल स्टेडियम]], [[गुयाना]] || कोई परिणाम नहीं |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263167.html टी20आई 1211] || 3 अगस्त || [[कीरोन पोलार्ड]] || [[बाबर आजम]] || [[प्रोविडेंस स्टेडियम|गुयाना नेशनल स्टेडियम]], [[गुयाना]] || कोई परिणाम नहीं |- ! colspan="9"|[[2021-2023 आईसीसी विश्व टेस्ट चैंपियनशिप]] – टेस्ट सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263169.html टेस्ट 2430] || 12–16 अगस्त || [[क्रेग ब्रैथवेट]] || [[बाबर आजम]] || [[सबीना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}} 1 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263170.html टेस्ट 2431] || 20–24 अगस्त || [[क्रेग ब्रैथवेट]] || [[बाबर आजम]] || [[सबीना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|PAK}} 109 रन से |} ===श्रीलंका में अफगानिस्तान=== {{main|अफगानिस्तान क्रिकेट टीम का श्रीलंका दौरा 2021}} यह सीरीज जुलाई 2021 में शुरू होने वाली थी, लेकिन हो नहीं पाई। क्रिकेट बोर्ड या आईसीसी द्वारा कोई आधिकारिक अपडेट जारी नहीं किया गया था। {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[2020–2023 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप सुपर लीग]] – वनडे सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [पहला वनडे] || || || || || |- | [दूसरा वनडे] || || || || || |- | [तीसरा वनडे] || || || || || |- ! colspan="9"|टी20आई सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [पहला टी20आई] || || || || || |- | [दूसरा टी20आई] || || || || || |- | [तीसरा टी20आई] || || || || || |} ==अगस्त== === बांग्लादेश में ऑस्ट्रेलिया === {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट टीम का बांग्लादेश दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|टी20आई सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1270834.html टी20आई 1210] || 3 अगस्त || [[महमुदुल्लाह]] || [[मैथ्यू वेड]] || [[शेर-ए-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} 23 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1270835.html टी20आई 1212] || 4 अगस्त || [[महमुदुल्लाह]] || [[मैथ्यू वेड]] || [[शेर-ए-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} 5 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1270836.html टी20आई 1216] || 6 अगस्त || [[महमुदुल्लाह]] || [[मैथ्यू वेड]] || [[शेर-ए-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} 10 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1270837.html टी20आई 1218] || 7 अगस्त || [[महमुदुल्लाह]] || [[मैथ्यू वेड]] || [[शेर-ए-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|AUS}} 3 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1270838.html टी20आई 1222] || 9 अगस्त || [[महमुदुल्लाह]] || [[मैथ्यू वेड]] || [[शेर-ए-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} 60 रन से |} ===इंग्लैंड में भारत=== {{main|भारतीय क्रिकेट टीम का इंग्लैंड दौरा 2021}} भारतीय खेमे में कई कोविड मामलों के बाद पांचवां टेस्ट रद्द कर दिया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/eng-vs-ind-5th-test-manchester-test-postponed-indefinitely-over-covid-19-fears-1277173 |title=Manchester Test postponed indefinitely over Covid-19 fears |work=ESPN Cricinfo |access-date=10 September 2021}}</ref> अक्टूबर 2021 में, [[इंग्लैंड और वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] ने पुष्टि की कि यह जुलाई 2022 में होगा।<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/england/men/news/2300982/england-and-india-to-conclude-lvinsurance-test-series-next-year |title=England and India to conclude LV=Insurance Test series next year |work=England and Wales Cricket Board |access-date=22 October 2021}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| [[पटौदी ट्रॉफी]], [[2021–23 आईसीसी विश्व टेस्ट चैम्पियनशिप]] - टेस्ट सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239543.html टेस्ट 2428] || 4–8 अगस्त || [[जो रूट]] || [[विराट कोहली]] || [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंघम]] || मैच ड्रा |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239544.html टेस्ट 2429] || 12–16 अगस्त || [[जो रूट]] || [[विराट कोहली]] || [[लॉर्ड्स]], [[लंदन]] || {{cr|IND}} 151 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239545.html टेस्ट 2432] || 25–29 अगस्त || [[जो रूट]] || [[विराट कोहली]] || [[हेडिंग्ले क्रिकेट ग्राउंड|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} एक पारी और 76 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239546.html टेस्ट 2433] || 2–6 सितंबर || [[जो रूट]] || [[विराट कोहली]] || [[द ओवल]], [[लंदन]] || {{cr|IND}} 157 रन से |- | [पांचवां टेस्ट] || 1–5 जुलाई 2022 || || || [[एजबेस्टन क्रिकेट ग्राउंड|एजबेस्टन]], [[बर्मिंघम]] || |} ===आयरलैंड में जिम्बाब्वे=== {{main|जिम्बाब्वे क्रिकेट टीम का आयरलैंड दौरा 2021}} श्रृंखला को जुलाई 2021 में स्थगित कर दिया गया था,<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/57932125 |title=Ireland v Zimbabwe: Series to be rescheduled over Covid-19 quarantine requirements |work=BBC Sport |access-date=22 July 2021}}</ref> अगस्त 2021 में पुनर्निर्धारित तिथियों की पुष्टि की गई थी।<ref>{{cite web |url=https://www.cricketireland.ie/news/article/graham-ford-zimbabwe-series-new-dates |title=Graham Ford about Ireland Men's prospects, as new dates released for rescheduled Zimbabwe series |work=Cricket Ireland |access-date=5 August 2021 |archive-date=5 अगस्त 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805160902/https://www.cricketireland.ie/news/article/graham-ford-zimbabwe-series-new-dates |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|टी20आई सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272373.html टी20आई 1241] || 27 अगस्त || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[क्रेग एर्विन]] || [[कैसल एवेन्यू, डबलिन|कैसल एवेन्यू]], [[डबलिन]] || {{cr|ZIM}} 3 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272374.html टी20आई 1242] || 29 अगस्त || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[क्रेग एर्विन]] || [[कैसल एवेन्यू, डबलिन|कैसल एवेन्यू]], [[डबलिन]] || {{cr|IRE}} 7 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272375.html टी20आई 1244] || 1 सितंबर || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[क्रेग एर्विन]] || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब ग्राउंड]], [[मघेरामासन]] || {{cr|IRE}} 40 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272376.html टी20आई 1248] || 2 सितंबर || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[क्रेग एर्विन]] || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब ग्राउंड]], [[मघेरामासन]] || {{cr|IRE}} 64 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272377.html टी20आई 1256] || 4 सितंबर || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[क्रेग एर्विन]] || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब ग्राउंड]], [[मघेरामासन]] || {{cr|ZIM}} 5 रन से |- ! colspan="9"|[[2020–2023 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप सुपर लीग]] – वनडे सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272379.html वनडे 4319] || 8 सितंबर || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[क्रेग एर्विन]] || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट ग्राउंड)|स्टॉर्मोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|ZIM}} 38 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272380.html वनडे 4321] || 10 सितंबर || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[क्रेग एर्विन]] || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट ग्राउंड)|स्टॉर्मोंट]], [[बेलफास्ट]] || कोई परिणाम नहीं |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272381.html वनडे 4323] || 13 सितंबर || [[एंड्रयू बालबर्नी]] || [[क्रेग एर्विन]] || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट ग्राउंड)|स्टॉर्मोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} 7 विकेट से ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न विधि|डीएलएस]]) |} ===जिम्बाब्वे में थाईलैंड की महिलाएं=== {{main|थाईलैंड महिला क्रिकेट टीम का दक्षिण अफ्रीका और जिम्बाब्वे दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला टी20आई सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272900.html मटी20आई 934] || 27 अगस्त || [[मैरी-ऐनी मुसोंडा]] || [[नारुमोल चाइवाई]] || [[ताकाशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|ZIM}} 1 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272901.html मटी20आई 936] || 28 अगस्त || [[मैरी-ऐनी मुसोंडा]] || [[नारुमोल चाइवाई]] || [[ताकाशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|THA}} 53 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272902.html मटी20आई 942] || 30 अगस्त || [[मैरी-ऐनी मुसोंडा]] || [[नारुमोल चाइवाई]] || [[ताकाशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|THA}} 27 रन से |} ===वेस्ट इंडीज में दक्षिण अफ्रीका की महिलाएं=== {{main|दक्षिण अफ्रीका महिला क्रिकेट टीम का वेस्ट इंडीज दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला टी20आई सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273415.html मटी20आई 943] || 31 अगस्त || [[अनीसा मोहम्मद]] || [[डेन वैन नीकेरक]] || [[सर विवियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[एंटीगुआ]] || कोई परिणाम नहीं |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273416.html मटी20आई 945] || 2 सितंबर || [[अनीसा मोहम्मद]] || [[डेन वैन नीकेरक]] || [[सर विवियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[एंटीगुआ]] || {{crw|SA}} 50 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273417.html मटी20आई 947] || 4 सितंबर || [[अनीसा मोहम्मद]] || [[डेन वैन नीकेरक]] || [[सर विवियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[एंटीगुआ]] || {{crw|WIN}} 5 विकेट से |- ! colspan="9"|महिला वनडे सीरीज |- ! नं. ! तारीख ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273418.html मवनडे 1206] || 7 सितंबर || [[अनीसा मोहम्मद]] || [[डेन वैन नीकेरक]] || [[कूलिज क्रिकेट ग्राउंड]], [[एंटीगुआ]] || {{crw|SA}} 8 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273419.html मवनडे 1207] || 10 सितंबर || [[अनीसा मोहम्मद]] || [[डेन वैन नीकेरक]] || [[कूलिज क्रिकेट ग्राउंड]], [[एंटीगुआ]] || {{crw|SA}} 9 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273420.html मवनडे 1208] || 13 सितंबर || [[अनीसा मोहम्मद]] || [[डेन वैन नीकेरक]] || [[कूलिज क्रिकेट ग्राउंड]], [[एंटीगुआ]] || {{crw|SA}} 8 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273421.html मवनडे 1210] || 16 सितंबर || [[अनीसा मोहम्मद]] || [[डेन वैन नीकेरक]] || [[सर विवियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[एंटीगुआ]] || {{crw|SA}} 35 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273422.html मवनडे 1212] || 19 सितंबर || [[डिएंड्रा डॉटिन]] || [[डेन वैन नीकेरक]] || [[सर विवियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[एंटीगुआ]] || मैच टाई ({{crw|WIN}} [[सुपर ओवर|एस/ओ]] जीता) |} ===2021 यूनाइटेड स्टेट्स ट्राई-नेशन सीरीज़=== {{main|2021 संयुक्त राज्य अमेरिका त्रिकोणी सीरीज}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[2019–2023 आईसीसी क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] – त्रिकोणी सीरीज |- ! नं. ! दिनांक ! टीम 1 ! कप्तान 1 ! टीम 2 ! कप्तान 2 ! स्थान ! परिणाम |- | [पहला वनडे] || अगस्त || || || || || || |- | [दूसरा वनडे] || अगस्त || || || || || || |- | [तीसरा वनडे] || अगस्त || || || || || || |- | [चौथा वनडे] || अगस्त || || || || || || |- | [पांचवां वनडे] || अगस्त || || || || || || |- | [छठा वनडे] || अगस्त || || || || || || |} ==सितंबर== ===इंग्लैंड में न्यूजीलैंड की महिलाएं=== {{main|न्यूज़ीलैंड महिला क्रिकेट टीम का इंग्लैंड दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला टी20आई सीरीज |- ! नं. ! दिनांक ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260100.html मटी20आई 944] || 1 सितंबर || [[नेट साइवर]] || [[सोफी डिवाइन]] || [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, चेम्सफोर्ड|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} 46 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260101.html मटी20आई 946] || 4 सितंबर || [[नेट साइवर]] || [[सोफी डिवाइन]] || [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, होव|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[होव]] || {{crw|NZ}} 4 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260102.html मटी20आई 952] || 9 सितंबर || [[हीथर नाइट (क्रिकेटर)|हीथर नाइट]] || [[सोफी डिवाइन]] || [[काउंटी ग्राउंड, टुनटन|काउंटी ग्राउंड]], [[टॉनटन]] || {{crw|ENG}} 4 विकेट से |- ! colspan="9"|महिला वनडे सीरीज |- ! नं. ! दिनांक ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260103.html मवनडे 1209] || 16 सितंबर || [[हीथर नाइट (क्रिकेटर)|हीथर नाइट]] || [[सोफी डिवाइन]] || [[ब्रिस्टल काउंटी ग्राउंड]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} 30 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260104.html मवनडे 1211] || 19 सितंबर || [[हीथर नाइट (क्रिकेटर)|हीथर नाइट]] || [[सोफी डिवाइन]] || [[न्यू रोड, वॉर्सेस्टर|न्यू रोड]], [[वॉर्सेस्टर, इंग्लैंड|वॉरसेस्टर]] || {{crw|ENG}} 13 रन से ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न विधि|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260105.html मवनडे 1214] || 21 सितंबर || [[हीथर नाइट (क्रिकेटर)|हीथर नाइट]] || [[सोफी डिवाइन]] || [[ग्रेस रोड]], [[लीसेस्टर]] || {{crw|NZ}} 3 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260106.html मवनडे 1215] || 23 सितंबर || [[हीथर नाइट (क्रिकेटर)|हीथर नाइट]] || [[सोफी डिवाइन]] || [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, डर्बी|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} 3 विकेट से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260107.html मवनडे 1218] || 26 सितंबर || [[हीथर नाइट (क्रिकेटर)|हीथर नाइट]] || [[सोफी डिवाइन]] || [[सेंट लॉरेंस ग्राउंड]], [[कैंटरबरी]] || {{crw|ENG}} 203 रन से |} === स्कॉटलैंड में जिम्बाब्वे === {{main|ज़िम्बाब्वे क्रिकेट टीम का स्कॉटलैंड दौरा 2021}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|टी20आई सीरीज |- ! नं. ! दिनांक ! घरेलू कप्तान ! अतिथि कप्तान ! स्थान ! परिणाम |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273271.html टी20आई 1276] || 15 सितंबर || [[काइल कोएत्ज़ेर]] || [[क्रेग एर्विन]] || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबर्ग]] || {{cr|SCO}} 7 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273272.html टी20आई 1279] || 17 सितंबर || [[काइल कोएत्ज़ेर]] || [[क्रेग एर्विन]] || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबर्ग]] || {{cr|ZIM}} 10 रन से |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273273.html टी20आई 1280] || 19 सितंबर || [[काइल कोएत्ज़ेर]] || [[क्रेग एर्विन]] || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबर्ग]] || {{cr|ZIM}} 6 विकेट से |} ==यह सभी देखें== * [[एसोसिएट अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 2021]] * [[क्रिकेट पर कोविड-19 महामारी का प्रभाव]] ==टिप्पणियाँ== {{reflist|group="n"}} == सन्दर्भ == {{reflist}} {{अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सीजन}} {{अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 2021}} [[श्रेणी:२०२१ में क्रिकेट]] [[श्रेणी:क्रिकेट वर्षानुसार]] [[श्रेणी:२०२१ में अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट प्रतियोगिताएं]] 5j6mo3rugcyhq1y4su1yz693f8vfaks अबोमिनेबल (2019 फ़िल्म) 0 1239369 6595649 6303492 2026-08-05T06:11:48Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595649 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=अबोमिनेबल|editing=सुसान फ़ित्ज़र|budget=$75 मिलियन<ref name="BOM"/>|language=[[अंग्रेज़ी भाषा]]|country={{plainlist| * {{USA}} * {{CHN}} }}|runtime=109 मिनट्स|released={{film date|2019|09|07|[[टोरंटो अंतर्राष्ट्रीय फ़िल्म समारोह|TIFF]]|ref1=<ref>{{Cite web|url=https://www.tiff.net/events/abominable|title=Abominable|website=TIFF}}</ref>|2019|09|27|संयुक्त राज्य}}|distributor={{plainlist| * [[युनिवर्सल स्टूडियोज़]] (दुनिया भर)<ref name=insight /> * पर्ल स्टूडियो (चीनी जनवादी गणराज्य)<ref>{{cite web|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/dreamworks-animation-and-pearl-studio-announce-cast-of-abominable-at-annecy-international-animation-festival-300666461.html|title=DreamWorks Animation And Pearl Studio Announce Cast Of "Abominable" At Annecy International Animation Festival|via=[[PR Newswire]]|date=June 14, 2018|access-date=October 18, 2019}}</ref><ref name="AbominableAM">{{cite news |last1=McLean |first1=Tom |title=‘Abominable’: All Yeti for the Big Screen |url=https://www.animationmagazine.net/features/abominable-all-yeti-for-the-big-screen/ |access-date=September 10, 2019 |work=[[Animation Magazine]] |date=September 8, 2019}}</ref> }}|image=Abominable (2019 poster).png|cinematography=रॉबर्ट एडवर्ड क्रॉफर्ड|music=[[रूपर्ट ग्रेगसन-विलियम्स]]|starring={{Plainlist| * [[क्लो बेनेट]] * [[अल्बर्ट त्साई]] * तेनजिंग नोर्गे ट्रेनर * [[एडी इज़ार्ड]] * [[सारा पॉलसन]] * [[त्साइ चिन]] * मिशेल वोंग }}|writer=जिल कल्टन<ref>{{cite web|url=https://www.universalpictures.com/movies/abominable|title=Abominable|publisher=[[Universal Pictures]]|access-date=17 दिसंबर 2020|archive-date=19 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191119221204/https://www.universalpictures.com/movies/abominable|url-status=dead}}</ref>|producer=सुजैन बुर्जी<br/>पीलीन चौ|director=[[जिल कल्टन]]|gross=$189.7 मिलियन<ref name="BOM">{{Cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=everest2019.htm |title=Abominable (2019) |website=[[बॉक्स ऑफ़िस मोजो]] |publisher=[[इंटरनेट मूवी डेटाबेस]]|access-date=January 3, 2020}}</ref><ref name="NUM">{{Cite web |url=https://www.the-numbers.com/movie/Abominable-(2019)#tab=summary |title=Abominable (2019) |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |publisher=[[इंटरनेट मूवी डेटाबेस]]|access-date=January 3, 2020}}</ref>|studio={{plainlist| * [[ड्रीमवर्क्स ऐनिमेशन]]<ref name="AbominableVariety">{{cite news |last1=McNary |first1=Dave |title=DreamWorks-Pearl Studio Animated Movie ‘Everest’ Retitled ‘Abominable’ (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2018/film/asia/dreamworks-everest-retitled-abominable-1202815647/ |access-date=October 22, 2018 |work=[[वैराइटी (पत्रिका)|वैराइटी]] |publisher=[[Variety Media]] |date=May 18, 2018}}</ref> * [[पर्ल स्टूडियो]]<ref name=insight>{{cite web |url=https://www.varietyinsight.com/print_featurefilm_releases.php |title=Film releases |work=[[Variety Insight]] |publisher=[[Variety Media]] |access-date=May 13, 2018}}</ref> }}}}'''''अबोमिनेबल''''' एक 2019 में बनी चीनी-अमेरिकी एनिमेटेड फिल्म है। इसका निर्माण [[युनिवर्सल स्टूडियोज़]] द्वारा किया गया था। == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title|6324278}} [[श्रेणी:2019 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:अमेरिकी फ़िल्में]] [[श्रेणी:चीनी फिल्में]] [[श्रेणी:अंग्रेज़ी फ़िल्में]] [[श्रेणी:एनीमेटेड फ़िल्में]] [[श्रेणी:अमेरिकी एनिमेटेड फ़ीचर फ़िल्में]] {{फ़िल्म-आधार}} 00091m100z732tljvmp8v8h4esyldc0 हुदुर दुर्गा 0 1263283 6595551 6552072 2026-08-04T20:19:34Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595551 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | type = | holiday_name = महिषासुर जयंती | observedby =[[असुर]], [[संताल]] और अन्य [[आदिवासी]] जनजातियाँ | date = [[दुर्गा पूजा]] के आसपास मनाया जाता है। | relatedto = [[दुर्गा पूजा]], [[नवरात्रि]] | image = Mahishasura statue at the Chamundeswari Temple, Mysuru, Karnataka, India (2005).jpg | caption = मैसूर में चामुंडी पहाड़ी पर महिषासुर की मूर्ति}} '''हुदुर दुर्गा''' [[संथाल]] लोग के देवता है, जो हिंदू धर्म में [[महिषासुर]] को बुलाया है। वे हिंदू देवी [[दुर्गा]] को खलनायक मानते हैं और इसके विपरीत वे महिषासुर की पूजा करते हैं।<ref>{{cite news |title=দুর্গাপূজার সময়ে যেভাবে শোক পালন করেন 'মহিষাসুরের বংশধরেরা' |url=https://www.bbc.com/bengali/news-54690291.amp |accessdate=10 मार्च 2021 |work=BBC News বাংলা |date=26 अक्टूबर 2020 |language=bn}}</ref><ref>{{cite news |title=दुर्गा नहीं महिषासुर की जय |url=https://www.bbc.com/hindi/india/2009/09/090927_festival_mourners_adas |accessdate=10 मार्च 2021 |work=BBC News हिंदी |date=27 सितम्बर 2009 |language=hi}}</ref><ref>{{cite news |title=क्या सच में महिषासुर दलित या आदिवासी था? |url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/was-mahishasura-really-dalit-or-adivasi-why-godess-durga-killed-asur-buffalo-king-dlva-2486425.html |accessdate=10 मार्च 2021 |work=News18 India |date=5 October 2019 }}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite news |title= Not Durga Puja! It's Mahishasura's martyrdom that these tribals observe |url= https://www.newindianexpress.com/nation/2019/oct/08/not-durga-puja-its-mahishasuras-martyrdom-that-these-tribals-observe-2044705.html |access-date=9 March 2021 |work=[[The New Indian Express]] |date=8 October 2019 |language=en}}</ref> ==स्वर-विज्ञान== हुदुर शब्द का अर्थ है बिजली। और दुर्गा शब्द का अर्थ है रक्षक। शब्द का संयुक्त अर्थ वज्र रक्षक है।<ref>{{cite news |title= Descendant of Mahishasur to inaugurate puja at an east Kolkata pandal | url= https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/descendant-of-mahishasur-to-inaugurate-puja-at-an-east-kolkata-pandal/articleshow/54654058.cms |access-date=9 March 2021 |work=[[The Times Of India]] |date=3 October 2016 |language=en}}</ref> ==किंवदंती== [[File:Dasai Dance at the streets of Purulia district 03.JPG|thumb|[[पुरुलिया]] जिले में दसाई नृत्य]] झारखंड, भारत के खेरवाल संताल और असुर जनजातियों के अनुसार, हुदुर दुर्गा उनके सहस्राब्दी पूर्वज थे, जो कि चचाम्पा नामक एक गाँव के राजा थे। वह बहुत शक्तिशाली और शक्तिशाली राजा था। भारत आने के बाद [[आर्य]] उसे पराजित नहीं कर सकते थे। तब वे विभिन्न तरीकों से राजा को मारने के उपाय सोचने लगे। उन्हें पता चला कि राजा बहुत स्त्रैण था और महिलाओं को उनके समाज में बहुत माना जाता था। इसलिए आर्यों ने राजा की हत्या के लिए जासूस की एक सुंदर महिला को जासूस के रूप में भेजा, कुछ मामलों में, महिला वेश्यावृत्ति में शामिल थी। आर्यों ने राजा के सामने शादी का प्रस्ताव रखा और राजा ने महिला की उपस्थिति से प्रभावित होकर उससे शादी करने के लिए सहमति जताई। राजा ने शादी के बाद सात दिनों तक महिला के साथ रात बिताई और सातवें दिन महिला ने राजा को मार डाला। राजा की मृत्यु का समाचार सुनकर, आर्यों ने राज्य पर कब्जा करने के लिए राज्य पर आक्रमण किया, और राज्य के पुरुषों ने, अपने गुरु की सलाह का पालन करते हुए, [[सरस्वती नदी]] में स्नान किया, महिलाओं के रूप में प्रच्छन्न हुए, और राज्य का प्रदर्शन करने के लिए भाग गए दासई नृत्य संतालों का दावा है कि आर्यों ने महिला को देवी दुर्गा और राजा को महिषासुर के रूप में घटना की महिला के रूप में अतिरंजित किया, और आगे दावा करते हैं कि उनके राजा हुदुर दुर्गा का नाम गलत रूप से महिला के नाम के रूप में उल्लेखित था। दुर्गा पूजा के दौरान, वे दुर्गा की पूजा नहीं करते हैं, लेकिन महिषासुर की पूजा करते हैं और रास्ते में दसई नृत्य करके महिलाओं का शोक मनाते हैं।<ref>{{cite news |title=Myth against myth | url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/2019/10/02/myth-against-myth |access-date=9 March 2021 |work=[[Dhaka Tribune]] |date=2 October 2019 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=For The Asurs of Bengal, Durga Puja Is The Time To Celebrate The ‘Demon God’ Durga Slayed |url=https://www.scoopwhoop.com/For-The-Asurs-of-Bengal-Durga-Puja-Is-The-Time-To-Celebrate-The-Demon-God-Durga-Slayed/ |access-date=9 March 2021 |work=[[ScoopWhoop]] |date=7 October 2016 |language=en |archive-date=16 जुलाई 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210716121438/https://www.scoopwhoop.com/For-The-Asurs-of-Bengal-Durga-Puja-Is-The-Time-To-Celebrate-The-Demon-God-Durga-Slayed/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book |last1=Chattopadhyay |first1=Arunava |title=DURGA: Ekti Obolokon |date=2018 |publisher=Atmajaa Publishers |pages=48, 49 |url=https://books.google.com.bd/books?id=pj5vDwAAQBAJ&pg=PT48&dq=হুদুর+দুর্গা&hl=bn&sa=X&ved=2ahUKEwi5qqP04bfvAhWQGFkFHdGZCPIQ6AEwAHoECAIQAg#v=onepage&q=হুদুর%20দুর্গা&f=false |accessdate=17 मार्च 2021 |language=bn}}</ref> और कई दावों के मुताबिक, महिला के गणिका होने के कारण, हिंदू दुर्गा पूजा में दुर्गा की मूर्तियां बनाने के लिए गोमूत्र, गंगा जल, गोबर के साथ-साथ गणिकालय (गणिकागृह) की मिट्टी का उपयोग करते हैं। ==इन्हें भी देखें== * [[आर्य प्रवास सिद्धान्त]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्दू धर्म की आलोचना]] [[श्रेणी:दुर्गा]] [[श्रेणी:असुर]] ad9qlub0oh5oxviwfuwqms7kcjo4vwq महामायूरी 0 1265024 6595728 5139450 2026-08-05T10:47:36Z अमर तिवारी 932885 6595728 wikitext text/x-wiki {{Chinese|title='''महामायूरी विद्याराज्ञी'''|w=|hanja=|hangul=공작명왕|romaji=Kujaku Myōō|kanji=孔雀明王|vie=Khổng Tước Minh Vương|mi=|p=Kǒngquè Míngwáng|pic=Kujaku Myoo.jpg|s=孔雀明王|t=孔雀明王|l=Peacock Wisdom Queen|san={{IAST|महामायूरी विद्याराज्ञी}}|piccap=महामायूरी|picsize=|rr=Gongjak Myeongwang}}'''महामायूरी''' या '''महामयूरी विद्याराज्ञी''', [[महायान]] बौद्ध सम्प्रदाय में पूजित एक [[बोधिसत्व]] हैं। उन्हें [[विद्या]] की [[रानी]] माना जाता है। वह बौद्ध देवकुल की रक्षा करने वाली पाँच [[देवी|देवियों]] में से एक हैं। <ref name="HuntingtonBangdel2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3KmWbcq5foC|title=The Circle of Bliss: Buddhist Meditational Art|last=John C. Huntington|last2=Dina Bangdel|publisher=Serindia Publications|year=2003|isbn=978-1-932476-01-9|pages=24–25}}</ref> <ref name="Dalal2010p218">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pNmfdAKFpkQC&pg=PA218|title=The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths|last=Roshen Dalal|publisher=Penguin|year=2010|isbn=978-0-14-341517-6|page=218}}</ref> <ref name="Shaw2006p233">{{Cite book|url=https://archive.org/details/buddhistgoddesse00shaw|title=Buddhist Goddesses of India|last=Miranda Eberle Shaw|publisher=Princeton University Press|year=2006|isbn=0-691-12758-1|pages=[https://archive.org/details/buddhistgoddesse00shaw/page/233 233], 339–341, 465 note 77|url-access=registration}}</ref> ==मंत्र == : '''ॐ मयूराक्रान्ते स्वाहा''' मौलिक मंत्र # नमो बुद्धाय # नमो धर्माय # नमो सङ्घाय # namaḥ suvarṇā vabhāsasya mayūra-rājña # नमो महामयूरये विद्याराज्ञा # तद्यथा # सिद्धे सुसिद्धे # mocani mokṣaṇi # मुक्ते विमुक्ते # अमले विमले निर्मले # मङ्गले # hiraṇya-garbhe ratna-garbhe # bhadre subhadre samanta-bhadre # sarvā-rthasādhani # paramā-rthasādhani # sarvā-rtha pravardhaani # sarva-maṅgalasādhani # manasi mānasi mahā-mānasi # adbhute atyadbhute # acyute # ajare vijare vimale # amṛte amare amaraṇi # brahme brahmasvare # pūrṇe pūrṇa manorathe # mṛta-saṃjīvani # śrī-bhadre # candre candraprabhe # sūrye sūryakānte # vītabhaye # suvarṇi # brahma-ghoṣe brahma-juṣṭe # sarvatrā pratihate # svāhā # namaḥ sarva buddhānāṃ # svasti mama nāgasya # saparivārasya rakṣaṃkurvantu # जीवतु वर्षशतम् # पश्यन्तु शरदान्शतम् # हुचि गुचि घुचि मुचि # स्वाहा == टिप्पणियाँ ==   [[श्रेणी:बोधिसत्व]] [[श्रेणी:बौद्ध धर्म]] [[श्रेणी:चीनी भाषा पाठ वाले लेख]] [[श्रेणी:जापानी भाषा पाठ वाले लेख]] [[श्रेणी:लेख जिनमें कोरियाई भाषा का पाठ है]] hruk5eckxm835ym9dufzcvrug0xqpbp बोडुप्पल 0 1274198 6595524 5175242 2026-08-04T16:12:18Z Curvasingh 654091 6595524 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = बोडुप्पल |other_name = Boduppal<br>బోడుప్పల్ |image = Boduppal By Night.jpg |image_caption = रात्रि में बोडुप्पल |pushpin_label = बोडुप्पल |pushpin_map = India Hyderabad#India Telangana#India |coordinates = {{coord|17.413|78.579|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = तेलंगाना में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[तेलंगाना]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[मेडचल-मलकाजगिरि ज़िला]] |population_total = 43692 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] }} '''बोडुप्पल''' (Boduppal) [[भारत]] के [[तेलंगाना]] राज्य के [[मेडचल-मलकाजगिरि ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह [[हैदराबाद]] के पास स्थित है और उसका [[उपनगर]] बन चुका है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=O-0UAQAAMAAJ Hand Book of Statistics, Andhra Pradesh]," Bureau of Economics and Statistics, Andhra Pradesh, India, 2007</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=WeNLAQAACAAJ Contemporary History of Andhra Pradesh and Telangana, AD 1956-1990s]," Comprehensive history and culture of Andhra Pradesh Vol. 8, V. Ramakrishna Reddy (editor), Potti Sreeramulu Telugu University, Hyderabad, India, Emesco Books, 2016</ref> == इन्हें भी देखें == * [[मेडचल-मलकाजगिरि ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{तेलंगाना}} [[श्रेणी:मेडचल-मलकाजगिरि ज़िला]] [[श्रेणी:तेलंगाना के नगर]] [[श्रेणी:मेडचल-मलकाजगिरि ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:हैदराबाद में मुहल्ले]] i5m8z5twzm5eh69w62ms9kofc98h28m हॉट व्हील्स 0 1280633 6595558 6473966 2026-08-04T21:46:15Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595558 wikitext text/x-wiki {{Infobox brand | name = हॉट व्हील्स | image = Hot wheels textlogo.svg | type = स्केल मोडल कार | currentowner = [[मैटल]] | producedby = मैटल | origin = अमेरिका | introduced = {{start date and age|1968|5|18}}<ref name=Fox>{{cite news|date=May 16, 2018|title='Hot Wheels' turns 50: How much do you know about the famous toy cars?|url=http://www.fox9.com/fox-content-hub/hot-wheels-turns-50-how-much-do-you-know-about-the-famous-toy-cars|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722214550/http://www.fox9.com/fox-content-hub/hot-wheels-turns-50-how-much-do-you-know-about-the-famous-toy-cars|archive-date=July 22, 2019|website=[[KMSP-TV|FOX 9]]|access-date=30 January 2018}}</ref> | markets = विश्वभर | website = {{official|https://shop.mattel.com/pages/hot-wheels}} }} हॉट व्हील्स स्केल मॉडल कारों का एक अमेरिकी ब्रांड है जिसका आविष्कार इलियट हैंडलर द्वारा किया गया था और उनकी कंपनी मैटल द्वारा 18 मई, 1968 को पेश किया गया था।<ref>{{Cite web |title=National Toy Hall of Fame |url=https://strong-wp.prod.fruition.net/exhibits/toy-hall-of-fame/ |access-date=2021-10-19 |website=The Strong Museum of Play |language=en-US |archive-date=28 मार्च 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328045821/https://strong-wp.prod.fruition.net/exhibits/toy-hall-of-fame/ |url-status=dead }}</ref> 1997 में जब तक मैटल ने मैचबॉक्स के मालिक टायको टॉयज़ को नहीं खरीदा, तब तक यह मैचबॉक्स का प्राथमिक प्रतिस्पर्धी था। तब से कई ऑटोमोबाइल निर्माताओं ने हॉट व्हील्स को अपनी कारों के स्केल मॉडल बनाने के लिए लाइसेंस दिया है, जिससे मूल डिज़ाइन ब्लूप्रिंट और विवरण के उपयोग की अनुमति मिलती है। हालाँकि हॉट व्हील्स मूल रूप से बच्चों और युवा वयस्कों के लिए थे, वे वयस्क संग्राहकों के बीच लोकप्रिय हो गए हैं, जिनके लिए अब सीमित संस्करण मॉडल उपलब्ध कराए गए हैं। ==प्रचार और प्रायोजन== हॉट व्हील्स 2016 मैसी थैंक्सगिविंग डे परेड में दिखाई दिया। पिछले कुछ वर्षों में मैटल ने अन्य खुदरा संगठनों के साथ मिलकर विशेष मॉडल तैयार किए हैं, जो उन खुदरा विक्रेताओं के माध्यम से उपलब्ध हैं। खुदरा विक्रेताओं की सूची में एवन, चक ई. चीज़, डिंटी मूर, एफएओ श्वार्ज, फुल ग्रिड, जनरल मिल्स, गेटी, एचईबी, हिल्स, हॉरमेल, ह्यूजेस फैमिली मार्केट्स, जेसी पेनी, जेसी व्हिटनी, के-बी टॉयज, के-मार्ट, केलॉग्स, कूल-एड, क्रोगर, लेक्समार्क, लिबर्टी प्रमोशन (जिफी ल्यूब और पेन्सके के लिए विशेष मॉडल की श्रृंखला का अनुबंध), लिटिल डेबी स्नैक्स, माल्ट-ओ-मील, मैकडॉनल्ड्स, मर्विन, ओटर पोप्स, रोज़ डिस्काउंट स्टोर्स, शेल, टारगेट, टोनीज़ पिज़्ज़ा, टॉयज़ "आर" अस, यूनियन 76, वाल्वोलिन, वैन डे काम्प्स, वॉलमार्ट और व्हाइट्स गाइड टू कलेक्टिंग, साथ ही कई मेजर लीग बेसबॉल फ़्रैंचाइज़ी शामिल हैं। ;मोटरस्पोर्ट [[File:Kyle Petty PE2 Pontiac Phoenix 1997.jpg|right|thumb|1997 में काइल पेटी की हॉट व्हील्स प्रायोजित कार]] 1970 में शुरू करके, पेशेवर ड्रैग रेसर डॉन प्रुधोमे ("द स्नेक") और टॉम मैकएवेन ("द मोंगोज") को हॉट व्हील्स द्वारा प्रायोजित किया गया था, और बाद में, हॉट व्हील्स ने 1970 में स्नेक और मोंगोज ड्रैग सेट बनाया। बाद में 1972 में कहीं, दोनों ड्राइवर की स्व-शीर्षक वाली मज़ेदार कारों के दूसरे संस्करण जारी किए गए, जब मैकएवेन के पास मोंगोज 2 था, और प्रुधोमे के पास स्नेक 2 था। ड्रैग सेट वही रहा। फिर, हॉट व्हील्स ने वास्तविक मज़ेदार कारों के आधार पर उनके रेल-प्रकार के ड्रैगस्टर संस्करण बनाए और उन्हें वाइल्ड व्हीली सेट में दिखाया गया। हॉट व्हील्स के जीवनकाल में बाद में, स्नेक और मोंगोज के साथ सामान्य ड्रैग सेट का उत्पादन अभी भी किया जा रहा था। स्नेक और मोंगोज वाला नवीनतम सेट ड्रैग-स्ट्रिप डेमन्स लाइनअप में है। [[चित्र:Team Hot Wheels Firestorm Monster Truck.jpg|right|अंगूठाकार|हॉट व्हील्स द्वारा प्रायोजित एक [[मॉन्स्टर ट्रक]] ]] 1970 में, हॉट व्हील्स ने ट्रांस-एम सीरीज़ के ड्राइवर डैन गुरनी और उनकी ऑल अमेरिकन रेसर्स कार को प्रायोजित किया।<ref name="Jade Buford Dan Gurney">{{cite press release|url=https://www.bigmachinelabelgroup.com/news/big-machine-racing-honor-legendary-racer-dan-gurney-darlington|title=Big Machine Racing to honor legendary racer Dan Gurney at Darlington|work=[[Big Machine Records]]|date=April 13, 2021|access-date=April 13, 2021|archivedate=3 नवंबर 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221103021833/https://www.bigmachinelabelgroup.com/news/big-machine-racing-honor-legendary-racer-dan-gurney-darlington}}</ref> 1992 में, हॉट व्हील्स ने जैक बाल्डविन की ट्रांस-एम कार को प्रायोजित किया क्योंकि उन्होंने उस वर्ष की चैंपियनशिप जीती थी। हॉट व्हील्स ने 1997 में NASCAR के ड्राइवर काइल पेटी और नंबर 44 PE2 मोटरस्पोर्ट्स कार<ref name="Hot Wheels is back in the driver's seat">{{cite web|url=http://news.mattel.com/news/hot-wheels-r-is-back-in-the-driver-s-seat-with-nascar|title=Hot Wheels(R) Is Back in the Driver's Seat With NASCAR|work=[[Mattel]]|date=June 2, 2010|access-date=December 12, 2016}}</ref> के साथ एक प्रायोजन समझौते पर हस्ताक्षर किए और इस तरह NASCAR स्टॉक कारों की प्रतिकृतियां बनाना शुरू किया। तीन साल बाद, हॉट व्हील्स कार्लोस कॉन्ट्रेरस की क्राफ्ट्समैन ट्रक सीरीज़ टीम और नंबर 12 ट्रक में शामिल हो गए।<ref>{{cite web|url=http://www.motorsport.com/nascar-truck/news/carlos-contreras-makes-nascar-history/|title=Carlos Contreras Makes NASCAR History|work=[[Motorsport.com]]|date=February 2, 2000|access-date=December 12, 2016|archive-date=20 दिसंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220153304/http://www.motorsport.com/nascar-truck/news/carlos-contreras-makes-nascar-history/|url-status=dead}}</ref> 2004 में, हॉट व्हील्स ने डार्लिंगटन रेसवे में एक रेस के लिए जेफ बर्टन की नंबर 99 कार को प्रायोजित किया।<ref>{{cite web |url=http://racing-reference.info/race/2004_Carolina_Dodge_Dealers_400/W|title=2004 Carolina Dodge Dealers 400|work=Racing-Reference|access-date=December 12, 2016}}</ref> छह साल बाद, कंपनी मिशिगन इंटरनेशनल स्पीडवे पर डैनिका पैट्रिक की नंबर 7 जेआर मोटरस्पोर्ट्स कार को प्रायोजित करने के लिए NASCAR में लौट आई।<ref name="Hot Wheels is back in the driver's seat" /> हॉट व्हील्स ने 2021 में NASCAR ड्राइवर जेड बुफ़ोर्ड की नंबर 48 बिग मशीन रेसिंग टीम कार के लिए डार्लिंगटन रेसवे में एक और वन-ऑफ प्रायोजन किया; रेस के लिए बुफ़ोर्ड की पेंट स्कीम को गुरनी की ट्रांस-एम कार के बाद तैयार किया गया था।<ref name="Jade Buford Dan Gurney" /> 1999 में, हॉट व्हील्स ने पांच फॉर्मूला वन टीमों के साथ मिलकर स्केल मॉडल फॉर्मूला वन कारों का निर्माण किया।<ref>{{cite news|url = http://www.prnewswire.co.uk/cgi/news/release?id=44481|date = 1999-10-11|title = Mattel's Hot Wheels Racing finalizes licensing agreements with top five Formula One race teams|access-date = 2006-10-16|publisher = PR Newswire for Journalists}}</ref> 2016 में, हॉट व्हील्स ने 100वें इंडियानापोलिस 500 को बढ़ावा देने के लिए इंडियानापोलिस के चिल्ड्रन म्यूज़ियम में रेस टू विन प्रदर्शनी खोली।<ref>{{cite web |url=https://www.thestreet.com/story/13573782/2/hot-wheels-commemorates-the-100th-running-of-the-indianapolis-500.html|title=Hot Wheels Commemorates The 100th Running Of The Indianapolis 500 |work=[[TheStreet.com]] |date=May 17, 2016 |access-date=December 12, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220114437/https://www.thestreet.com/story/13573782/2/hot-wheels-commemorates-the-100th-running-of-the-indianapolis-500.html |archive-date=December 20, 2016}}</ref> 1999 से 2018 तक, हॉट व्हील्स के पास मॉन्स्टर ट्रक डाइकास्ट जारी करने और वास्तविक जीवन के शो में हॉट व्हील्स-थीम वाले ट्रक को उतारने के लिए मॉन्स्टर जैम का लाइसेंस था। 2019 में फेल्ड एंटरटेनमेंट द्वारा मॉन्स्टर जैम के लिए स्पिन मास्टर के साथ एक नए दस साल के खिलौना लाइसेंसिंग सौदे पर हस्ताक्षर करने के बाद साझेदारी समाप्त हो गई,<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.spinmaster.com/corporate/media/press-releases/122781/ |access-date=2022-11-23 |website=www.spinmaster.com |language=en-us |archive-date=23 नवंबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123061441/https://www.spinmaster.com/corporate/media/press-releases/122781/ |url-status=dead }}</ref> डाइकास्ट का उत्पादन बंद हो गया और हॉट व्हील्स टीम सेवानिवृत्त हो गई।<ref>{{Cite web |url=https://jalopnik.com/monster-jam-is-going-to-war-with-mattel-1831623802 |title = Monster Jam is Going to War with Mattel| date=22 January 2019 }}</ref> इसके तुरंत बाद, हॉट व्हील्स ने हॉट व्हील्स मॉन्स्टर ट्रक्स लाइन और हॉट व्हील्स मॉन्स्टर ट्रक्स लाइव शो बनाया, जिसमें बिगफुट ट्रक का गैर-मॉन्स्टर जैम स्वामित्व वाला संस्करण प्रतियोगी के रूप में था। मॉन्स्टर जैम ने इसे साहित्यिक चोरी बताया, जिससे विवाद पैदा हो गया। 2002 के 24 घंटे ले मैन्स में, एमजी स्पोर्ट एंड रेसिंग द्वारा दर्ज किए गए एमजी-लोला ईएक्स257 प्रोटोटाइप की जोड़ी के साइडपॉड पर हॉट व्हील्स लोगो दिखाई दिए। हॉट व्हील्स ऑस्ट्रेलियाई स्टंट राइडर मैट मिंगे की स्टंटज़ इंक टीम का भागीदार और प्रायोजक है,<ref>{{cite web|url=http://www.stuntzinc.com/?page_id=2|title=About|work=Stuntz Inc|access-date=December 12, 2016|archive-date=17 अगस्त 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817093010/http://www.stuntzinc.com/?page_id=2|url-status=dead}}</ref> और स्टेडियम सुपर ट्रक्स में भी उन्हें प्रायोजित करता है।<ref>{{cite web|url=http://stadiumsupertrucks.com/matt-mingay-wins-stadium-super-trucks-finale-at-gold-coast-600-in-australia/ |title=Matt Mingay Wins Stadium SUPER Trucks Finale at Gold Coast 600 in Australia|work=[[Stadium Super Trucks]]|date=October 26, 2015 |access-date=December 12, 2016}}</ref> 2016 में डेट्रॉइट बेले आइल ग्रैंड प्रिक्स में मिंगे के चेहरे पर गंभीर चोट लगने के बाद,<ref>{{cite web |last=Trister |first=Noah|url=http://www.news.com.au/sport/motorsport/aussie-super-truck-driver-matt-mingay-suffered-horrendous-injuries-after-a-crash/news-story/ce83c4dcbe9f5aff28036cd1dcae6e2d |title=Aussie Super Truck driver Matt Mingay suffered horrendous injuries after a crash|publisher=[[News.com.au]]|date=June 6, 2016|access-date=December 12, 2016}}</ref> रॉबी गॉर्डन ने टाउन्सविले स्ट्रीट सर्किट में नंबर 2 हॉट व्हील्स ट्रक चलाया।<ref>{{cite web|url=http://stadiumsupertrucks.com/robby-gordon-snaps-winless-streak-capturing-townsville-australia-race-2/|title=Robby Gordon Snaps Winless Streak, Capturing Townsville Australia Race 2|work=[[Stadium Super Trucks]] |date=July 10, 2016 |access-date=December 12, 2016}}</ref> हॉट व्हील्स और कैस्ट्रोल 2020 में रेसिंग में वापसी करने पर मिंगे का समर्थन करने के लिए वापस आए। <ref>{{cite web|last=Murray|first=Brett|url=https://www.speedcafe.com/2020/02/19/mingay-to-complete-incredible-comeback-in-adelaide-this-weekend/|title=Mingay to complete incredible comeback in Adelaide this weekend|publisher=[[Speedcafe]]|date=February 19, 2020|access-date=February 28, 2020|archive-date=19 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219183525/https://www.speedcafe.com/2020/02/19/mingay-to-complete-incredible-comeback-in-adelaide-this-weekend/|url-status=dead}}</ref> ==अन्य मीडिया== ;फिल्म 30 जनवरी, 2003 को कोलंबिया पिक्चर्स ने घोषणा की कि उन्हें खिलौना लाइन हॉट व्हील्स पर आधारित एक फीचर फिल्म विकसित करने के लिए विशेष अधिकार प्राप्त हुए हैं, जिसका निर्देशन मैकजी करेंगे।<ref>{{cite web|author=KJB|title=McG to Direct ''Hot Wheels'' Movie|work=[[IGN]]|date=2003-01-30|url=http://movies.ign.com/articles/384/384454p1.html|access-date=2009-01-31}}</ref> हालांकि अलिखित, लेकिन इसमें एक युवा व्यक्ति शामिल था जो "अपने पिता के साथ सामंजस्य स्थापित करने की कोशिश कर रहा था। यह एक बच्चा है जो अपने पिता की रेसकार चुराता है और इस दुनिया में बैक टू द फ्यूचर पोर्टल के माध्यम से जाता है, और उसे अपने पिता के साथ अपने रिश्ते को फिर से जोड़ना पड़ता है।" 2006 में, मैकजी ने कहा कि उन्होंने निर्देशक के रूप में काम छोड़ दिया और इसके बजाय निर्माण करना चुना।<ref name=hotwheels>{{cite web |author=Edward Douglas |title=Exclusive: ''We Are Marshall'' Director McG! |work=Comingsoon.net |date=2006-12-18 |url=https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=17957 |access-date=2009-01-31 |archive-date=18 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218150919/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=17957 |url-status=dead }}</ref> इस फिल्म का निर्माण कोलंबिया पिक्चर्स, फ्लाइंग ग्लास ऑफ मिल्क फिल्म्स और सिल्वर पिक्चर्स द्वारा मैटल के लाइसेंस के तहत किया जाना था। 2009 में, जब कोई हालिया घटनाक्रम नहीं हुआ, तो फिल्म को फिर से तैयार करना शुरू किया गया और इसके अधिकार [[वॉर्नर ब्रॉस.|वार्नर ब्रदर्स पिक्चर्स]] को सौंप दिए गए। जोएल सिल्वर ने इसके निर्माण का काम संभाला और मैट निक्स ने इसकी पटकथा लिखी।<ref>{{cite web|title=Hot Wheels, Barbie, He-Man in Development|work=WorstPreviews.com|date=2009-01-03|url=http://www.worstpreviews.com/headline.php?id=11484&count=0|access-date=2009-01-31|archive-date=2009-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090217112648/http://www.worstpreviews.com/headline.php?id=11484&count=0|url-status=dead}}</ref> 17 जून 2011 को, यह घोषणा की गई कि लीजेंडरी पिक्चर्स फास्ट फाइव की सफलता के कारण हॉट व्हील्स पर आधारित एक फिल्म विकसित कर रहा था, जो एक तेज फिल्म विकसित कर रहा था।<ref>{{cite web |url=https://screenrant.com/hot-wheels-movie-fast-and-furious-five-schrad-120021/ |title=Legendary Pictures Developing an Edgy 'Hot Wheels' Movie|website=[[Screen Rant]]|date=17 June 2011}}</ref> 10 जुलाई 2013 को, साइमन क्रेन और जुआन कार्लोस फ्रेस्नाडिलो को फिल्म का निर्देशन करने के लिए सबसे आगे रखा गया था, आर्ट मार्कुम और मैट होलोवे ने फिल्म लिखी थी, जिसका उद्देश्य द फास्ट एंड द फ्यूरियस की तुलना में अधिक मिशन: इम्पॉसिबल होना था।<ref>{{cite web |url=https://hollywoodreporter.com/heat-vision/hot-wheels-director-search-nearing-576629|title='Hot Wheels' Director Search Nearing Finish Line (Exclusive)|website=[[द हॉलीवुड रिपोर्टर]]|date=10 July 2013}}</ref> 28 सितंबर 2016 को, जस्टिन लिन ने फिल्म का निर्देशन करने के लिए हस्ताक्षर किए, जिसका निर्माण उनकी प्रोडक्शन कंपनी परफेक्ट स्टॉर्म एंटरटेनमेंट के माध्यम से किया जाएगा।<ref>{{cite web|author=Patrick Hipes|title=Justin Lin Picked To Steer 'Hot Wheels'|work=Deadline.com|date=2016-09-28|url=https://deadline.com/2016/09/justin-lin-hot-wheels-movie-legendary-pictures-1201827863/|access-date=2016-09-28|archive-date=29 सितंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160929140132/http://deadline.com/2016/09/justin-lin-hot-wheels-movie-legendary-pictures-1201827863/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/star-trek-beyond-director-justin-933236 |title='Star Trek Beyond' Director Justin Lin Tackling 'Hot Wheels' for Legendary (Exclusive)|publisher=The Hollywood Reporter|last=Kit|first=Borys|date=September 28, 2016}}</ref> 1 अगस्त 2017 को, लिन ने खुलासा किया कि फिल्म अभी भी विकास में थी।<ref>{{cite web|url=https://www.slashfilm.com/space-jam-2-updates/|title=Justin Lin Will Make an Indie Movie Before 'Space Jam 2' and 'Hot Wheels'|publisher=[[/Film]]|last=Topel|first=Fred|date=August 1, 2017}}</ref> यह अनुमान लगाया गया था कि फिल्म को 2003 की हॉट व्हील्स: वर्ल्ड रेस के एनिमेटेड डायरेक्ट सीक्वल के रूप में रिलीज़ किया जाएगा और प्लेग्राउंड गेम्स से अतिरिक्त एनीमेशन विकास प्राप्त होगा, जिन्होंने 2017 में मैटल के साथ मिलकर फोर्ज़ा होराइजन 3: हॉट व्हील्स वीडियो गेम बनाया था।<ref name="FH3HW">{{cite web |last1=Ekberg |first1=Brian |title=Forza Horizon 3 Hot Wheels |url=https://forzamotorsport.net/en-us/news/FH3_Hot_Wheels_Announce |website=Forza Motorsport |publisher=Microsoft |date=26 April 2017 |access-date=26 April 2017}}</ref> हालाँकि विकल्प समाप्त हो गया और मैटल में वापस आ गया।<ref name="vty">{{cite news |last1=Kroll |first1=Justin |title='Hot Wheels' Live-Action Movie in the Works With Mattel, Warner Bros. (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2019/film/news/hot-wheels-live-action-movie-mattel-warner-bros-1203123041/ |work=Variety |date=January 30, 2019 |language=en}}</ref> जनवरी 2019 के अंत में, मैटल फिल्म्स और वार्नर ब्रदर्स पिक्चर्स ने हॉट व्हील्स फिल्म पर साझेदारी करने पर सहमति व्यक्त की।<ref name="vty"/> 25 सितंबर, 2020 को द हॉलीवुड रिपोर्टर द्वारा यह घोषणा की गई कि वार्नर ब्रदर्स ने फिल्म लिखने के लिए नील वाइडनर और गेविन जेम्स को काम पर रखा है।<ref>{{cite news|last=Kit|first=Borys|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/hot-wheels-movie-finds-its-writers-exclusive|title='Hot Wheels' Movie Finds Its Writers (Exclusive)|work=The Hollywood Reporter|date=September 25, 2020|access-date=September 28, 2020}}</ref> 25 अप्रैल, 2022 को यह घोषणा की गई कि बैड रोबोट फिल्म का निर्माण करेगा।<ref>{{cite web|title=J.J. Abrams' Bad Robot To Produce Live-Action 'Hot Wheels' Film For Mattel & Warner Bros.|url=https://deadline.com/2022/04/hot-wheels-live-action-film-in-works-from-bad-robot-mattel-warner-bros-1235009295/|work=[[Deadline Hollywood]]|last=Grobar|first=Matt|date=April 25, 2022}}</ref><ref>{{cite web |title='Hot Wheels' Movie Adds Bad Robot as Producers |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/hot-wheels-movie-j-j-abrams-1235134896/ |work=[[द हॉलीवुड रिपोर्टर]]|last=Galuppo|first=Mia|date=April 25, 2022}}</ref> 23 जनवरी, 2023 को डाल्टन लीब और निकोलस जैकबसन-लार्सन को फिल्म लिखने की घोषणा की गई।<ref>{{cite web|last=D'Alessandro|first=Anthony|title='Hot Wheels': Mattel-Warner Bros-Bad Robot Pic Revving Up With Scribes Dalton Leeb & Nicholas Jacobson-Larson|url=https://deadline.com/2023/01/hot-wheels-movie-mattel-writers-dalton-leeb-nicholas-jacobson-larson-1235237376/|website=Deadline Hollywood|date=January 23, 2023}}</ref> ;वीडियो गेम [[चित्र:Hot Wheels computer MAGFest 2023.jpg|अंगूठाकार|हॉट वीलस विशेष कम्पुटर जो उसके वीडियो गेम क चला रहा है।]] हॉट व्हील्स पर आधारित विभिन्न वीडियो गेम कई कंसोल, पीसी और मोबाइल उपकरणों के लिए जारी किए गए हैं: {{div col|colwidth=30em}} * हॉट व्हील्स (1984), कमोडोर 64 के लिए जारी किया गया। * हॉट व्हील्स कस्टम कार डिज़ाइनर (1997), माइक्रोसॉफ्ट विंडोज के लिए जारी किया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/hot-wheels-custom-car-designer/|title=Hot Wheels Custom Car Designer|website=[[GameSpot]]|access-date=2016-09-27}}</ref> * हॉट व्हील्स स्टंट ट्रैक ड्राइवर (1998), माइक्रोसॉफ्ट विंडोज के लिए और बाद में गेम बॉय कलर के लिए जारी किया गया। * हॉट व्हील्स टर्बो रेसिंग (1999), निन्टेंडो 64 और प्लेस्टेशन के लिए जारी किया गया। * हॉट व्हील्स: क्रैश! (1999), माइक्रोसॉफ्ट विंडोज के लिए जारी किया गया। * हॉट व्हील्स: स्लॉट कार रेसिंग (2000), पर्सनल कंप्यूटर के लिए जारी किया गया।<ref name=IGN>{{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2000/08/17/hot-wheels-extravaganza|title=Hot Wheels Extravaganza|date=2000-08-16|website=IGN|access-date=2016-09-27}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ign.com/games/hot-wheels-slot-car-racing/pc-15289|title=Hot Wheels: Slot Car Racing|website=IGN|access-date=2016-09-27}}</ref> * हॉट व्हील्स स्टंट ट्रैक ड्राइवर 2: गेट'एन डर्टी (2000), पर्सनल कंप्यूटर के लिए जारी किया गया। * हॉट व्हील्स माइक्रो रेसर्स (2000), माइक्रोसॉफ्ट विंडोज के लिए जारी किया गया। * प्लैनेट हॉट व्हील्स (2001), माइक्रोसॉफ्ट विंडोज और मैक ओएस के लिए एक व्यापक मल्टीप्लेयर ऑनलाइन गेम। * हॉट व्हील्स मैकेनिक्स (2001), माइक्रोसॉफ्ट विंडोज के लिए जारी किया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/articles/hot-wheels-mechanix-ships/1100-2814887/|title=Hot Wheels Mechanix ships|last=Walker|first=Trey|date=2001-09-26|website=GameSpot|access-date=2016-09-27}}</ref> * हॉट व्हील्स एक्सट्रीम रेसिंग (2001), प्लेस्टेशन के लिए रिलीज़ किया गया। * हॉट व्हील्स जेट्ज (2001), माइक्रोसॉफ्ट विंडोज के लिए रिलीज़ किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2001/08/13/hot-wheels-jetz-pics |title=Hot Wheels Jetz Pics|date=2001-08-13|website=[[IGN]]|access-date=2016-09-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.allgame.com/game.php?id=35907 |title=Hot Wheels: Jetz - Overview|last=Beam|first=Jennifer|website=[[AllGame]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141114125630/http://www.allgame.com/game.php?id=35907|archive-date=2014-11-14|access-date=2016-09-27}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.allgame.com/game.php?id=35907&tab=review|title=Hot Wheels: Jetz - Review |last=Beam|first=Jennifer|website=AllGame|archive-url=https://web.archive.org/web/20141115034144/http://www.allgame.com/game.php?id=35907&tab=review|archive-date=2014-11-15|access-date=2016-09-27}}</ref> * हॉट व्हील्स: बर्निन रबर (2001), गेम बॉय एडवांस के लिए रिलीज़ किया गया। * हॉट व्हील्स: विलियम्स एफ1 टीम ड्राइवर (2001), माइक्रोसॉफ्ट विंडोज के लिए रिलीज़ किया गया।<ref name=IGN/> * हॉट व्हील्स: बैश एरिना (2002), पर्सनल कंप्यूटर के लिए रिलीज़ किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2002/05/10/hot-wheels-bash-arena-announced|title=Hot Wheels Bash Arena Announced|date=2002-05-10|website=IGN|access-date=2016-09-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ign.com/games/hot-wheels-bash-arena/pc-481778|title=Hot Wheels: Bash Arena|website=IGN|access-date=2016-09-28}}</ref> * हॉट व्हील्स वेलोसिटी एक्स (2002), गेम बॉय एडवांस, माइक्रोसॉफ्ट विंडोज, निन्टेंडो गेमक्यूब और प्लेस्टेशन 2 के लिए रिलीज़ किया गया। * हॉट व्हील्स: वर्ल्ड रेस (2003), गेम बॉय एडवांस, माइक्रोसॉफ्ट विंडोज, निन्टेंडो गेमक्यूब और प्लेस्टेशन 2 के लिए रिलीज़ किया गया। * हॉट व्हील्स: स्टंट ट्रैक चैलेंज (2004), गेम बॉय एडवांस, माइक्रोसॉफ्ट विंडोज, प्लेस्टेशन 2 और एक्सबॉक्स के लिए रिलीज़ किया गया। * हॉट व्हील्स: ऑल आउट (2006), एक आइसोमेट्रिक रेसिंग गेम, जिसे गेम बॉय एडवांस के लिए रिलीज़ किया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.allgame.com/game.php?id=50395|title=Hot Wheels: All Out|website=AllGame|archive-url=https://web.archive.org/web/20141114173436/http://www.allgame.com/game.php?id=50395|archive-date=2014-11-14|access-date=2016-09-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://gameboy.gamezone.com/gzreviews/r31406.htm|title=Hot Wheels: All Out Review|last=Bedigian|first=Louis|date=2006-12-18|website=GameZone|archive-url=https://web.archive.org/web/20071202044627/http://gameboy.gamezone.com/gzreviews/r31406.htm|archive-date=2007-12-02}}</ref> * हॉट व्हील्स अल्टीमेट रेसिंग (2007), जिसे प्लेस्टेशन पोर्टेबल के लिए रिलीज़ किया गया। * हॉट व्हील्स: बीट दैट! (2007), जिसे माइक्रोसॉफ्ट विंडोज, निन्टेंडो डीएस, प्लेस्टेशन 2, Wii और Xbox 360 के लिए रिलीज़ किया गया। * हॉट व्हील्स बैटल फ़ोर्स 5 (2009), जिसे निन्टेंडो डीएस और Wii के लिए रिलीज़ किया गया। * हॉट व्हील्स ट्रैक अटैक (2010), जिसे निन्टेंडो डीएस और Wii के लिए रिलीज़ किया गया। * हॉट व्हील्स: वर्ल्ड्स बेस्ट ड्राइवर (2013), जिसे iOS, निन्टेंडो 3DS, माइक्रोसॉफ्ट विंडोज, प्लेस्टेशन 3, Wii U और Xbox 360 के लिए रिलीज़ किया गया।<ref>{{cite web|url= http://www.timeforkids.com/news/hot-wheels-world%E2%80%99s-best-driver/133661|title= Hot Wheels: World's Best Driver|last= Kraus|first= Stephanie|date= 2013-12-06|website= [[Time for Kids]]|access-date= 2016-10-08|archive-date= 15 अगस्त 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180815120526/https://www.timeforkids.com/news/hot-wheels-world%E2%80%99s-best-driver/133661/|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/hot-wheels-worlds-best-driver/|title=Hot Wheels: World's Best Driver|website=GameSpot|access-date=September 28, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/game/hot-wheels-worlds-best-driver/critic-reviews/?platform=ios-iphoneipad|title=Hot Wheels World's Best Driver (iOS)|website=[[Metacritic]]|access-date=September 28, 2016}}</ref> * हॉट व्हील्स शोडाउन (2014), जिसे मोबाइल डिवाइस (एंड्रॉइड और iOS) के लिए रिलीज़ किया गया।<ref>{{cite web |url=https://www.metacritic.com/game/hot-wheels-showdown-us/critic-reviews/?platform=ios-iphoneipad|title= Hot Wheels Showdown|publisher= Metacritic|access-date= 2016-10-08}}</ref> * नीड फॉर स्पीड: नो लिमिट्स (2015), जून इमाई और मैटल के साथ साझेदारी में, एंड्रॉइड के लिए Google Play और iOS के लिए ऐप स्टोर पर डाउनलोड करने योग्य सामग्री के रूप में जारी किया गया, विशेष रूप से, एक अपडेट पैच के माध्यम से जिसे गेम के संस्करण 2.0.6 में हॉट व्हील्स नाम दिया गया था जिसे 9 मार्च, 2017 को जारी किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.ea.com/games/need-for-speed/need-for-speed-no-limits/news/game-update-hot-wheels|title = Game Update: Hot Wheels|date = 8 March 2017}}</ref> * ड्राइव अहेड (2015), मोबाइल गेम ने 2019 में हॉट व्हील्स के साथ भागीदारी की। अपडेट में पाँच नए बॉस के साथ-साथ नए नक्शे और कारें जोड़ी गईं जो केवल हॉट व्हील्स इवेंट के दौरान उपलब्ध थीं। यह इवेंट उसी वर्ष बाद में समाप्त हुआ। डेवलपर्स ने कहा है कि एक और हॉट व्हील्स इवेंट आयोजित करने की कोई वर्तमान योजना नहीं है। * रॉकेट लीग (2015), दो कारें (अन्य हॉट व्हील्स ब्रांडेड कॉस्मेटिक आइटम के साथ) 2017 में डाउनलोड करने योग्य सामग्री के रूप में जारी की गईं। * फोर्ज़ा होराइज़न 3: हॉट व्हील्स (2017), एक्सबॉक्स गेम स्टूडियो के साथ साझेदारी में विंडोज 10 और एक्सबॉक्स वन पर फोर्ज़ा होराइज़न 3 (2016) के लिए एक विस्तार पैक के रूप में जारी किया गया। * हॉट व्हील्स: माइंडरेसर (2017), टेक स्टार्टअप ओस्मो के साथ साझेदारी में आईपैड के लिए जारी किया गया।<ref>{{Cite web|last=Heater|first=Brian|date=September 28, 2017|title=Mattel's MindRacers set brings Hot Wheels to life on the iPad|url=https://techcrunch.com/2017/09/28/mattels-mindracers-set-brings-hot-wheels-to-life-on-the-ipad/|website=TechCrunch|access-date=May 4, 2023}}</ref><ref>{{Cite web|last=Takahashi|first=Dean|date=September 28, 2017|title=Osmo combines iPad app and toy cars with Hot Wheels MindRacers game|url=https://venturebeat.com/games/osmo-combines-ipad-app-and-toy-cars-with-hot-wheels-mindracers-game/|work=GameBeat|publisher=[[VentureBeat]]|access-date=May 4, 2023}}</ref> * हॉट व्हील्स: रेस ऑफ (2017), मोबाइल डिवाइस (एंड्रॉइड और आईओएस) के लिए जारी किया गया।<ref>{{cite web |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.hutchgames.hotwheels|title= Hot Wheels: Race Off|website= play.google.com}}</ref> * हॉट व्हील्स इनफिनिट लूप (2019)<ref>{{Cite web|last=Skopp|first=Sam|date=November 21, 2019|title=Relive Your Childhood With Hot Wheels Infinite Loop |url=https://www.thegamer.com/relive-childhood-hot-wheels-infinite-loop/|website=The Gamer|access-date=May 11, 2023|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mayhew|first=Ash|date=November 19, 2019|title=Hot Wheels Infinite Loop is Out Right Now on Android|url=https://www.droidgamers.com/news/game-news/hot-wheels-infinite-loop-is-out-right-now-on-android/|website=Droid Gamers|access-date=May 11, 2023|language=en-GB}}</ref> * हॉट व्हील्स ओपन वर्ल्ड (2020)<ref>{{Cite web|last=Gregson-Wood|first=Stephen|date=November 20, 2020|title=Hot Wheels Open World is a racing game heading for iOS and Android soon through Roblox|url=https://www.pocketgamer.com/hot-wheels-open-world/hot-wheels-open-world-is-a-racing-game-heading-for-ios-and-android-soon-through-/|website=[[Pocket Gamer]]|access-date=May 11, 2023}}</ref> * हॉट व्हील्स अनलीशेड (2021), माइक्रोसॉफ्ट विंडोज, निन्टेंडो स्विच, प्लेस्टेशन 4 और 5 और एक्सबॉक्स वन और एक्सबॉक्स सीरीज एक्स/एस के लिए जारी किया गया।<ref>{{Cite web|last=Good|first=Owen S.|date=February 25, 2021|title=Hot Wheels Unleashed brings the orange plastic track to consoles this fall|url=https://www.polygon.com/2021/2/25/22301040/hot-wheels-unleashed-release-date-ps4-ps5-xbox-one-series-x-nintendo-switch-pc|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|access-date=March 1, 2021}}</ref> * हॉट व्हील्स ओपन वर्ल्ड (2021), गेमफैम द्वारा वीडियो गेम प्लेटफॉर्म रोबॉक्स पर विकसित किया गया गेम। इसे Android, iOS/iPadOS, Microsoft Windows, MacOS और Xbox One पर रिलीज़ किया गया था।<ref>{{Cite web|last=Ha|first=Anthony|date=March 11, 2021|title=Gamefam aims to be the first big gaming company built on Roblox|url=https://techcrunch.com/2021/03/11/gamefam/|website=[[TechCrunch]]|access-date=March 1, 2022}}</ref> * फोर्ज़ा होराइज़न 5: हॉट व्हील्स (2022), फोर्ज़ा होराइज़न 5 (2021) के लिए फोर्ज़ा होराइज़न 3: हॉट व्हील्स (2016) के समान एक DLC पैक है। विस्तार Microsoft Windows 11, Xbox One और Xbox Series X/S पर जारी किया गया था। विस्तार पैक ने गेम में कई संपत्तियाँ जोड़ी हैं जैसे 10 नई अनन्य कारें, इवेंटलैब के लिए एक नया हॉट व्हील्स क्रिएशन किट और 120 मील (190 किलोमीटर) से अधिक ट्रैक और चार अलग-अलग बायोम (द होराइज़न नेक्सस, द आइस कौल्ड्रॉन, फ़ॉरेस्ट फ़ॉल्स और द जायंट्स कैन्यन) का पता लगाने के लिए।<ref>{{Cite news|last=Padeanu|first=Adrian|date=June 13, 2022|title=Forza Horizon 5 Hot Wheels Pack Revealed, Looks Like A Lot Of Fun|url=https://www.msn.com/en-us/autos/news/forza-horizon-5-hot-wheels-pack-revealed-looks-like-a-lot-of-fun/ar-AAYouEz|work=Motor 1|publisher=[[MSN]]|access-date=June 13, 2023}}</ref> * हॉट व्हील्स रिफ्ट रैली (2023), वेलन स्टूडियो द्वारा विकसित एक वीडियो गेम जो iOS/iPadOS और प्लेस्टेशन 4 और 5 पर जारी किया गया।</ref> {{div col end}} ;पिनबॉल हॉट व्हील्स कारों और हॉट व्हील्स सिटी यूट्यूब श्रृंखला पर आधारित एक सिक्का-संचालित पिनबॉल मशीन जून 2020 में अमेरिकन पिनबॉल द्वारा जारी की गई थी। == सन्दर्भ == {{reflist}} {{हॉट व्हील्स}} [[श्रेणी:कम्पनियाँ]] [[श्रेणी:खिलौना कंपनी]] [[श्रेणी:अमेरिकी कंपनी]] [[श्रेणी:हॉट व्हील्स]] [[श्रेणी:मैटल]] 4l1qp2wy2s8nsdfa4pbcsvokvmzbvg1 हिंदु धर्म से मुस्लिम बनने बालों की सूची 0 1286808 6595544 6550668 2026-08-04T19:05:27Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595544 wikitext text/x-wiki यह '''हिंदू धर्म से इस्लाम में धर्मांतरितों की सूची''' है। {| class="wikitable sortable" style="width:80%;" !नाम ! टिप्पणियाँ ! संदर्भ |- | [[कबीर सुमन]] | पूर्व में सुमन चट्टोपाध्याय के नाम से जाना जाता था; एक हिंदू ब्राह्मण जिसने धर्म परिवर्तन किया | <ref>{{Citation|title=I followed my heart|url=http://www.deccanchronicle.com/supplementary/%E2%80%98i-followed-my-heart%E2%80%99-807|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102064154/http://www.deccanchronicle.com/supplementary/%E2%80%98i-followed-my-heart%E2%80%99-807|publisher=Deccan Chronicle|archive-date=January 2, 2011}}</ref> |- | [[कमालुद्दीन अहमद|कमल दासगुप्ता]] | [[बंगाली लोग|बंगाली]] सिंगर, परिवर्तित और एक और उस्ताद, [[फिरोजा बेगम (गायक)|फिरोजा बेगम से]] शादी की। धर्म परिवर्तन के बाद नाम बदलकर कमाल अली कर दिया। | <ref>{{Cite web|url=http://www.daily-sun.com/printversion/details/62080/Shafin-memorizes-his-father|title=Shafin memorizes his father|publisher=[[Daily Sun (Bangladesh)]]|language=en|access-date=14 May 2017|archive-date=12 दिसंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212015717/http://www.daily-sun.com/printversion/details/62080/Shafin-memorizes-his-father|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C4obBQAAQBAJ&q=Kamal+Dasgupta+converted+to+islam&pg=PT140|title=LONGING BELONGING: AN OUTSIDER AT HOME IN CALCUTTA|last=GHOSH|first=BISHWANATH|date=29 October 2014|publisher=Westland|isbn=9789384030605|language=en|access-date=16 May 2017}}{{Dead link|date=जनवरी 2023 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.uk/news/people/news/firoza-begum-singer-who-popularised-the-work-of-kazi-nasrul-islam-and-was-known-as-the-nightingale-9765863.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=19 जून 2021 |archive-date=8 नवंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108135913/http://www.independent.co.uk/news/people/news/firoza-begum-singer-who-popularised-the-work-of-kazi-nasrul-islam-and-was-known-as-the-nightingale-9765863.html |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://archive.siasat.com/news/other-side-love-jihad-list-renowned-hindus-who-had-muslim-wife-854909/|title=Other side of 'Love Jihad'- List of renowned Hindus who had a Muslim wife|publisher=The Siasat Daily|access-date=17 May 2017}}</ref> |- | [[जलालुद्दीन मुहम्मद शाह]] | राजा गणेश के पुत्र; अपने धर्म परिवर्तन के बाद कई हिंदुओं को इस्लाम से परिचित कराया | <ref>{{Citation|last=N. Hanif|title=Biographical Encyclopaedia of Sufis: South Asia|url=https://books.google.com/books?id=O3GXOqPa67MC&pg=PA320|page=320|year=2000|isbn=9788176250870}}</ref> |- | [[युवान शंकर राजा]] | भारतीय संगीतकार | <ref>{{Citation|title=Celebrities who converted to Islam|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Celebrities-who-converted-to-Islam/photostory/40180874.cms}}</ref> |- | [[बाबा शादी शहीद]] | [[सूफ़ीवाद|सूफी]] संत | <ref>{{Citation|last=Hastings|first=James|title=Encyclopaedia of Religion and Ethics - Volume 11|url=https://books.google.com/books?id=yWEbAQAAMAAJ|page=72|year=1961|last2=Selbie|first2=John Alexander|last3=Gray|first3=Louis Herbert}}</ref> |- | [[मलिक मकबूल तिलंगानी|मलिक मकबुल]] | पूर्व में युगांधरी के नाम से जाना जाता था | <ref>{{Citation|last=Iqtidar Alam Khan|title=Historical Dictionary of Medieval India|date=25 April 2008|url=https://books.google.com/books?id=iGSKTttoa3IC&pg=PA88|page=88|isbn=9780810864016}}</ref> |- | [[मलिक काफ़ूर]] | [[अलाउद्दीन खिलजी|अलाउद्दीन खिलजी के]] सेनापति , हिंदू किन्नर गुलाम के रूप में पैदा हुए | <ref>{{Cite web |url=http://www.preservearticles.com/2012031026316/complete-biography-of-malik-kafur.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=19 जून 2021 |archive-date=20 दिसंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171220142321/http://www.preservearticles.com/2012031026316/complete-biography-of-malik-kafur.html |url-status=dead }}</ref> |- | स्टीवन विकाश चांडो | 2006 के टोरंटो आतंकवाद की गिरफ्तारी में गिरफ्तार | <ref>[https://www.theglobeandmail.com/news/national/article829340.ece A convert who wanted to spread the faith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200507024306/https://www.theglobeandmail.com/news/national/article829340.ece |date=7 मई 2020 }} The Globe and Mail&nbsp;— June 7, 2006</ref> |- | [[मलिकुस्सालेह|मलिकुस्सलेह]] | मूल रूप से मारा सिलू; धर्म परिवर्तन के बाद अपना नाम बदलकर मलिकुस्सलेह रख लिया | <ref>{{Citation|title=Perlak Sultanate|url=http://melayuonline.com/eng/history/dig/371/perlak-sultanate|archive-url=https://web.archive.org/web/20171120235216/http://melayuonline.com/eng/history/dig/371/perlak-sultanate|access-date=2015-06-19|archive-date=2017-11-20}}</ref> |- | [[मलिक जहाँ खान|ढोंडिया वाघ]] | ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के विरोधी; अपने धर्म परिवर्तन के बाद मलिक जहां खान का नाम लिया | <ref>{{Citation|last=Mohibbul Hasan|title=History of Tipu Sultan|url=https://books.google.com/books?id=hkbJ6xA1_jEC&q=271&pg=PA105|page=271|year=2005|isbn=9788187879572}}</ref> |- | [[अली मेच]] | आदिवासी राजा, आसाम वर्तमान उत्तर बंगाल में पहला मुस्लिम धर्मान्तरित माना जाता है। |<ref>{{Cite book |last=Siddiq |first=Mohammad Yusuf |url=https://books.google.com/books?id=nAUBCwAAQBAJ&pg=PA36 |title=Epigraphy and Islamic Culture: Inscriptions of the Early Muslim Rulers of Bengal (1205–1494) |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=9781317587460 |pages=36}}</ref> |- | [[राजा नाहर खान]] | मेवात के शासक |<ref>{{cite web |last1=International Journal of Reviews and Research in Social Sciences |title=The Advent of Islam and the Making of Muslim Identity in Mewat, 13th to 19th Century |url=https://anvpublication.org/Journals/HTMLPaper.aspx?Journal=International%20Journal%20of%20Reviews%20and%20Research%20in%20Social%20Sciences;PID=2019-7-2-10 |website=anvpublication.org |accessdate=25 मार्च 2023}}</ref> |- | [[जियाउर्रहमान आज़मी]] | हदीस के विद्वान और मदीना में प्रोफेसर थे |<ref name=finding_your_roots_profile>{{Cite web|url=https://clarionindia.net/a-journey-from-up-hindu-brahmin-family-to-top-scholar-of-islamic-world/|title=A Journey from UP Hindu Brahmin Family to Top Scholar of Islamic World|first=Caravan|last=Desk|access-date=12 सितंबर 2020|archive-date=1 अक्तूबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001130235/https://clarionindia.net/a-journey-from-up-hindu-brahmin-family-to-top-scholar-of-islamic-world/|url-status=dead}}</ref> |- | [[कमला सुरय्या|कमला दास]] | कवि, उपन्यासकार, लघु कथाकार | <ref>{{Citation|title=Writer Kamala Das kicks up a storm with her remarks on Lord Krishna, conversion to Islam|url=http://m.indiatoday.in/story/writer-kamala-das-kicks-up-a-storm-with-her-remarks-on-lord-krishna-conversion-to-islam/1/254424.html}}</ref> |} == यह सभी देखें == * [[इस्लाम में धर्मांतरण]] * [[इस्लाम से हिंदू धर्म के धर्मान्तरण की सूची]] == संदर्भ ==  {{reflist}} [[श्रेणी:इस्लाम में धर्मांतरण]] [[श्रेणी:इस्लाम में परिवर्तित लोगों की सूची]] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म से इस्लाम में धर्मान्तरित]] [[श्रेणी:इस्लाम-संबंधी सूचियाँ]] ixuqemkdy20axhibfwy8be3kx1uxqyf स्टेफ़नी जालेन 0 1300376 6595495 6305731 2026-08-04T15:10:10Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595495 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक खिलाड़ी|name=स्टेफ़नी जालेन|worlds=|club=|team=|turnedpro=|coach=|retired=|coaching=|regionals=|event=|nationals=|olympics=|paralympics=|highestranking=|pb=|updated=मार्च 12, 2014|medaltemplates={{Medal|Sport|Women's [[para alpine skiing]]}} {{Medal|Country | {{USA}} }} {{MedalCompetition|[[Alpine skiing at the Winter Paralympics|Paralympic Games]] }} {{Medal|Bronze|[[2014 Winter Paralympics|2014 Sochi]]|[[Alpine skiing at the 2014 Winter Paralympics – Women's Super-G|Women's Super-G, standing]]}} {{Medal|Bronze|[[2014 Winter Paralympics|2014 Sochi]]|[[Alpine skiing at the 2014 Winter Paralympics – Women's combined|Women's super combined]]}} {{MedalCompetition|[[IPC Alpine Skiing World Championships]]}} {{MedalBronze|[[2015 IPC Alpine Skiing World Championships|2015 Panorama]]|Giant Slalom}}|collegeteam=|sport=|image=<!-- name.jpg -->|nationality=अमेरिकन|image_size=<!--Only for images narrower than 220 pixels.-->|alt=|caption=|headercolor=|birth_name=|fullname=|nickname=हॉपर|birth_date={{birth date and age|1996|02|13|mf=yes}}|country=|birth_place=किंग्स्टन, पेंसिल्वेनिया, यू.एस.|death_date=<!-- {{death date and age|death year|death month|death day|birth year|birth month|birth day}} -->|death_place=|residence=हार्डिंग, पेंसिल्वेनिया, यू.एस.|height={{height|m=1.63|precision=1}}|weight={{convert|54|kg|lb|0}}|website={{URL|http://www.stephaniejallen.org}}|show-medals=yes}} [[श्रेणी:Pages using Infobox sportsperson with unknown parameters|residenceStephanie Jallen]] '''स्टेफ़नी जालेन''' (जन्म 13 फरवरी, 1996), उपनाम '''हॉपर''', एक अमेरिकी स्कीयर है। उन्होंने टीम यूएसए के लिए प्रतिस्पर्धा [[2014 शीतकालीन पैरालम्पिक|करने वाले 2014 शीतकालीन पैरालिंपिक के]] लिए क्वालीफाई किया और स्टैंडिंग सुपर-जी और सुपर संयुक्त में कांस्य जीता। == व्यक्तिगत इतिहास == स्टेफ़नी जैलेन का जन्म 13 फरवरी 1996 को किंग्स्टन, [[पेन्सिलवेनिया|पेनसिल्वेनिया]] में हुआ था। जैलेन का जन्म चाइल्ड सिंड्रोम, कंजेनिटल हेमिडिसप्लासिया विद इचथ्योसिस और लिम्ब डिफेक्ट्स सिंड्रोम के साथ हुआ था। इसका मतलब था कि जैलेन के बाएं पैर को काटना पड़ा, उसका बायां हिस्सा कम विकसित है, और वह चकत्ते से पीड़ित है। उसका उपनाम, हॉपर, इस तथ्य से आता है कि जब उसके [[कृत्रिम अंग]] नहीं पहने जा रहे थे, तो उसे कूदना पड़ा। <ref name="hopperdyk">{{Cite news|url=http://psdispatch.com/news/ackerman/1150052/World-class-in-many-ways-and-only-17?template=dispatchart|title=World class in many ways, and only 17|date=January 25, 2014|work=The Sunday Dispatch|access-date=23 March 2014|archive-date=23 मार्च 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323151349/http://psdispatch.com/news/ackerman/1150052/World-class-in-many-ways-and-only-17?template=dispatchart|url-status=dead}}</ref> जैलेन हमेशा सक्रिय रही है और उसने अपने दोस्तों के साथ फुटबॉल खेलना सीखा है। उसके पास एक बैसाखी है लेकिन वह इसका उपयोग मुख्य रूप से संतुलन के लिए करती है और अपने पैर पर खड़े होने या घूमने में प्रसन्न होती है। एक साक्षात्कार में उसने कहा कि वह अपने अंगों को वापस सामान्य नहीं करना चाहती क्योंकि इससे वह "उबाऊ" हो जाएगी। बिजनेस की डिग्री हासिल करने की उम्मीद में जालेन किंग्स कॉलेज में पढ़ रही है। <ref>{{Cite news|url=http://citizensvoice.com/sports/jallen-preparing-for-2018-paralympics-1.2233655|title=Jallen preparing for 2018 Paralympics|last=Bufano|first=Matt|work=The Citizens' Voice|access-date=2018-01-23|language=en-US|archive-date=4 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104073606/http://citizensvoice.com/sports/jallen-preparing-for-2018-paralympics-1.2233655|url-status=dead}}</ref> == आजीविका == जैलेन को 2006 में पेंसिल्वेनिया में एक शीतकालीन स्की क्लिनिक में स्कीइंग के लिए पेश किया गया था। उनका अंतरराष्ट्रीय डेब्यू 2011 में हुआ था। उस वर्ष, वह इवेंट में प्रथम आने के बाद यूएस स्लैलम चैंपियन थीं।<ref name="Waterville">{{Cite web|url=http://www.stephaniejallen.blogspot.com/2012/01/waterville-valley-nh-us-nationals.htm|title=Waterville Valley, NH. US Nationals!|date=14 January 2014|website=Stephanie Jallen|access-date=12 March 2014}}</ref> उसने इराक युद्ध के विकलांगों को प्रोत्साहित किया है और जब वह 2007 में ग्यारह वर्ष की थी तब उसने हैरिसबर्ग में पेंसिल्वेनिया सीनेट में बात की और उन्हें हार न मानने के लिए कहा। 2012 में, उन्होंने एक सुपर-जी इवेंट में ब्रिटिश कोलंबिया के किम्बर्ले में अपना चेहरा "लटका" दिया। परिणामी घाव के लिए चेहरे पर बारह टांके लगाने पड़े। उसने अपने टिबिया पठार को भी फ्रैक्चर कर दिया और आंशिक रूप से घुटने के लिगामेंट को फाड़ दिया। <ref name="Sochi">{{Cite web|url=http://www.sochi2014.com/en/paralympic/athlete-stephanie-jallen|title=Stephanie Jallen|website=Sochi.ru|access-date=12 March 2014|archive-date=12 मार्च 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075700/http://www.sochi2014.com/en/paralympic/athlete-stephanie-jallen|url-status=dead}}</ref> <ref name="Q+A">{{Cite web|url=http://www.adaptivespirit.com/cms/athlete_bios/99fc8f48ef732048/index.html|title=Stephanie Jallen - Alpine|website=Adaptive Spirit|access-date=12 March 2014|archive-date=13 मार्च 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313002845/http://www.adaptivespirit.com/cms/athlete_bios/99fc8f48ef732048/index.html|url-status=dead}}</ref> जालेन को सिर और पीठ में भी चोटें आई हैं, साथ ही घुटने और टखने की सर्जरी भी हुई है। <ref>{{Cite web|url=http://citizensvoice.com/sports/jallen-preparing-for-2018-paralympics-1.2233655|title=Jallen preparing for 2018 Paralympics|last=Bufano|first=Matt|date=August 23, 2017|website=The Citizens' Voice|access-date=9 अगस्त 2021|archive-date=4 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104073606/http://citizensvoice.com/sports/jallen-preparing-for-2018-paralympics-1.2233655|url-status=dead}}</ref> === पैरालिंपिक === सोची में 2014 के शीतकालीन पैरालिंपिक में अपने डेब्यू पैरालिंपिक में, जालेन ने टीम यूएसए के लिए तीन स्पर्धाओं में भाग लिया: सुपर-जी, स्लैलम और सुपर संयुक्त (जैलेन सभी आयोजनों में खड़े होने में प्रतिस्पर्धा कर रही है)। वह राष्ट्रीय टीम की दूसरी सबसे कम उम्र की सदस्य थीं। <ref name="TL">{{Cite web|url=http://www.timesleader.com/news/sports/1233225/Conquering-the-world|title=Conquering the world|last=Magda, Kyle|date=4 March 2014|website=The Times Leader|access-date=12 March 2014|archive-date=13 मार्च 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313002537/http://www.timesleader.com/news/sports/1233225/Conquering-the-world|url-status=dead}}</ref> वह सुपर-जी में तीसरे स्थान पर रही, मैरी बोचेट से 5.94 सेकंड पीछे रहकर; फ्रांस के दोनों [[सोलेन जांबाक्वे|सोलेन जांबाक्वे के]] पीछे भी समाप्त हो रहा है। <ref name="Standing">{{Cite web|url=http://www.sochi2014.com/en/paralympic/alpine-skiing-women-s-super-g-standing|title=Women's Super-G - Standing|website=Sochi.ru|access-date=13 March 2014|archive-date=12 मार्च 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312220258/http://www.sochi2014.com/en/paralympic/alpine-skiing-women-s-super-g-standing|url-status=dead}}</ref> में 1:25.15 सेकेंड के समय के साथ तीसरे स्थान पर रहे, बोचेट से 4.74 सेकेंड पीछे, जो जीता। <ref name="CV">{{Cite web|url=http://citizensvoice.com/sports/jallen-eyes-2nd-medal-at-paralympics-1.1648981|title=Jallen eyes 2nd medal at Paralympics|date=12 March 2014|website=Citizen's voice|access-date=13 March 2014|archive-date=14 मार्च 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140314002842/http://citizensvoice.com/sports/jallen-eyes-2nd-medal-at-paralympics-1.1648981|url-status=dead}}</ref> हालांकि, जालेन ने स्लैलम को खत्म नहीं किया <ref name="USA">{{Cite web|url=http://www.teamusa.org/Athletes/JA/Stephanie-Jallen|title=Stephanie Jallen|website=Team USA|access-date=12 March 2014}}</ref> और विशाल स्लैलम में गिर गया। <ref name="Fall">{{Cite web|url=http://citizensvoice.com/breaking-news/jallen-unable-to-complete-giant-slalom-1.1651753|title=Jallen unable to complete giant slalom|last=Reeser, Jim|date=16 March 2014|website=Citizen's Voice|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322135240/http://citizensvoice.com/breaking-news/jallen-unable-to-complete-giant-slalom-1.1651753|archive-date=22 March 2014|access-date=22 March 2014}}</ref> == संदर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == * Stephanie Jallen at the United States Olympic & Paralympic Committee * Stephanie Jallen at the International Paralympic Committee (also here) [[श्रेणी:1996 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] kjtmulul5ultd7tc6rtwhsdqwcrvcfa 2020 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक राष्ट्रों की परेड 0 1304499 6595574 6582104 2026-08-05T00:13:24Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595574 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Eritrea_at_the_2020_Summer_Olympics_Parade_of_Nations.jpg|अंगूठाकार|262x262पिक्सेल| 2020 के ग्रीष्मकालीन ओलंपिक राष्ट्रों की परेड में इरिट्रिया, पृष्ठभूमि में टीम अल सल्वाडोर और टीम ऑस्ट्रेलिया के साथ।]] टोक्यो 2020 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक उद्घाटन समारोह के दौरान राष्ट्रों की परेड के दौरान, जो 23 जुलाई 2021 को हुआ था, प्रत्येक भाग लेने वाली टीम के एथलीट और अधिकारी अपने ध्वज और तख्ती धारण करने से पहले [[जापान नेशनल स्टेडियम|ओलंपिक स्टेडियम में प्रवेश करते थे।]] प्रत्येक ध्वजवाहक को या तो टीम की [[राष्ट्रीय ओलम्पिक समिति|राष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] द्वारा या स्वयं एथलीटों द्वारा चुना जाएगा। पहली बार, प्रत्येक टीम के पास लैंगिक समानता को बढ़ावा देने के प्रयास में दो ध्वजवाहकों, एक पुरुष और एक महिला को अनुमति देने का विकल्प था। <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-olympics-ioc/ioc-to-allow-male-female-flagbearers-at-tokyo-games-idUSKBN20R2SQ|title=IOC to allow male/female flagbearers at Tokyo Games|last=Grohmann|first=Karolos|date=4 March 2020|work=Reuters}}</ref> [[2019–20 कोरोनावायरस महामारी|COVID-19 महामारी के]] कारण इन ओलंपिक को 2020 से स्थगित कर दिया गया था। इस उद्घाटन समारोह में परेड करने वाले एथलीटों की संख्या सामान्य से बहुत कम थी, जो कि नई "2-सप्ताह, 2-लहर" प्रणाली के कारण भी है, जिसका पहली बार 2020 शीतकालीन युवा ओलंपिक में उपयोग किया गया था, जिसमें एथलीटों ने प्रतिस्पर्धा की थी। पहले सप्ताह में उद्घाटन समारोह में परेड की गई, और दूसरे सप्ताह में प्रतिस्पर्धा करने वाले एथलीटों ने समापन समारोह में परेड की।  == परेड आदेश == ओलंपिक के प्रवर्तक के रूप में, ग्रीक टीम ने पहले प्रवेश किया, उसके बाद आईओसी शरणार्थी ओलंपिक टीम, जिसमें कई देशों के शरणार्थी शामिल थे। <ref name="JapanTimes-orderingchanges">{{Cite news|url=https://www.japantimes.co.jp/sports/2019/12/04/olympics/u-s-france-japan-march-last-2020-parade-nations/|title=U.S., France, Japan to march last in 2020 Parade of Nations|date=4 December 2019|access-date=21 December 2019|publisher=[[The Japan Times]]|archive-date=6 दिसंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206162959/https://www.japantimes.co.jp/sports/2019/12/04/olympics/u-s-france-japan-march-last-2020-parade-nations/|url-status=dead}}</ref> वर्तमान और अगले दो मेजबानों के अपवाद के साथ, अन्य टीमों ने [[जापानी भाषा|जापानी]] में देशों के नामों के आधार पर, ''गोजोन'' आदेश के बाद प्रवेश किया। <ref>In Japanese, foreign names are mainly written with [[katakana]], sometimes including [[kanji]] and [[hiragana]]. [[Russian Olympic Committee|ROC]] is not translated into Japanese and was ordered with its French name ''COR (Comité olympique russe)''.</ref> <ref name="KyotoTimes">{{Cite web|url=https://english.kyodonews.net/news/2020/10/61773d16b03e-japanese-language-to-determine-order-of-olympic-parade-of-athletes.html|title=Japanese language to determine order of Olympic parade of athletes|date=30 October 2020}}</ref> परेड में अंतिम तीन टीमें उन देशों की थीं जो [[2028 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|लॉस एंजिल्स 2028]] और [[2024 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|पेरिस 2024]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] और [[फ्रांस]] में अगले दो ओलंपिक खेलों की मेजबानी करेंगी, फिर अंत में मेज़बान देश [[जापान]] का प्रतिनिधिमंडल। [[ओलम्पिक चार्टर|ओलंपिक चार्टर]] और [[अन्तरराष्ट्रीय ओलम्पिक समिति|अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] (आईओसी) के दिशानिर्देशों के अनुसार टीमों के नामों की घोषणा फ्रेंच में की गई, उसके बाद अंग्रेजी और फिर जापानी, [[अन्तरराष्ट्रीय ओलम्पिक समिति|ओलंपिक आंदोलन]] की आधिकारिक भाषाओं और मेज़बान राष्ट्र की घोषणा की गई। [[उत्तर मैसिडोनिया|उत्तर मैसेडोनिया गणराज्य]] ने पहले अपने आधिकारिक नाम की विवादित स्थिति के कारण "पूर्व यूगोस्लाव गणराज्य मैसेडोनिया" के अनंतिम नाम के तहत प्रतिस्पर्धा की थी। फरवरी 2019 में आधिकारिक तौर पर इसका नाम बदलकर [[उत्तर मैसिडोनिया|उत्तरी मैसेडोनिया कर]] दिया गया और उत्तरी मैसेडोनिया (NMOC) की ओलंपिक समिति को आधिकारिक तौर पर फरवरी 2020 में अपनाया गया। यह अपने नए नाम के तहत ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में उत्तर मैसेडोनिया का पहला प्रदर्शन था। <ref>{{Cite web|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1077274/ioc-approve-name-change-to-north-macedonia-national-olympic-committee|title=IOC approve name change to North Macedonia National Olympic Committee|last=Mackay|first=Duncan|date=27 March 2019|website=insidethegames.biz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709163930/https://www.insidethegames.biz/articles/1077274/ioc-approve-name-change-to-north-macedonia-national-olympic-committee|archive-date=9 July 2019|access-date=4 February 2020}}</ref> कई राष्ट्रों ने अपने औपचारिक जापानी नामों के तहत मार्च किया, जो उदाहरण के लिए ग्रेट ब्रिटेन के प्रतिनिधिमंडल को औपचारिक नाम ''ईकोकू के'' तहत बेहतर ज्ञात अनौपचारिक ''इगिरिसु'' (イギリス ) और चीनी प्रतिनिधिमंडल ''चोका जिनमिन क्योवाकोकू'' (जापानी समकक्ष "पीपुल्स चीन गणराज्य") सिर्फ ''चुगोकू'' (中国 ) के बजाय। == दल और ध्वजवाहक == 4 मार्च 2020 को, IOC ने घोषणा की कि लैंगिक समानता को बढ़ावा देने के प्रयास में प्रत्येक टीम के पास दो ध्वजवाहकों, एक पुरुष और एक महिला को अनुमति देने का विकल्प हो सकता है। <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-olympics-ioc/ioc-to-allow-male-female-flagbearers-at-tokyo-games-idUSKBN20R2SQ|title=IOC to allow male/female flagbearers at Tokyo Games|last=Grohmann|first=Karolos|date=4 March 2020|work=Reuters}}</ref> नीचे परेड के क्रम में परेड टीमों और उनके घोषित ध्वजवाहकों की सूची दी गई है। यह टीम के नाम, ध्वजवाहक के नाम और ध्वजवाहक के खेल द्वारा क्रमबद्ध है। पिछले संस्करणों के विपरीत, छह अपवादों (ग्रीस, रिफ्यूजी ओलंपिक टीम (ईओआर), रूसी ओलंपिक समिति एथलीट (आरओसी), संयुक्त राज्य अमेरिका (यूएसए), फ्रांस के साथ ''गोजोन'' आदेश के बाद, टीमों ने जापानी में उनके नाम से ओलंपिक स्टेडियम में प्रवेश किया। और जापान)। {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" |+ !क्रम !टीम !जापानी<ref name="flag bearer">{{cite web|url=https://stillmed.olympics.com/media/Documents/News/2021/07/Tokyo-2020-Opening-Ceremony-Flag-bearers-Marching-order.pdf?_ga=2.102815936.153545534.1628010172-585795398.1627155169|title=Tokyo 2020 Opening Ceremony Flag bearers Marching order|publisher=IOC|access-date=3 August 2021}}</ref> !रोमन लिप्यंतरण ! class="unsortable" width="170" |ध्वजवाहक ! width="110" |खेल ! class="unsortable" |संदर्भ |- | rowspan="2" align="center" |1 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|GRE|2020 Summer}} | rowspan="2" |ギリシャ | rowspan="2" |Girisha |अन्ना कोराकाकी |शूटिंग | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.ekathimerini.com/news/1163748/korakaki-and-petrounias-to-lead-parade-of-nations-at-tokyo-olympics/|title=Korakaki and Petrounias to lead Parade of Nations at Tokyo Olympics|access-date=7 July 2021|publisher=www.ekathimerini.com|language=en}}</ref><ref name="flag bearer" /> |- |एलिफथेरियोस पेट्रोनियस |जिमनास्टिक |- | rowspan="2" align="center" |2 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|EOR|2020 Summer}} | rowspan="2" |難民選手団 | rowspan="2" |Nanmin Senshu-dan{{efn|Short name ''Équipe olympique des réfugiés/Refugee Olympic Team/難民選手団'' on the panels and as announced.<ref>https://news.kbs.co.kr/news/view.do?ncd=5241167</ref>}} |युसरा मर्दिनी |तैराकी | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.eurosport.com/olympics/tokyo-2020/2020/refugee-olympic-team-who-are-the-athletes-at-the-tokyo-olympics-opening-ceremony-and-what-countries-_sto8430962/story.shtml|title=Refugee Olympic Team: Who Are the Athletes at the Tokyo Olympics Opening Ceremony and What Countries Do They Come From?|last=Gibbs|first=Dan|date=23 July 2021|access-date=23 July 2021}}</ref><ref name="flag bearer" /> |- |तचलोविनी गेब्रियेसो |एथलेटिक्स |- | rowspan="2" align="center" |3 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ISL|2020 Summer}} | rowspan="2" |アイスランド | rowspan="2" |Aisurando |स्नेफ्रिउर जोरुन्नार्डोटिरो | rowspan="2" |तैराकी | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.isi.is/frettir/frett/2021/07/22/Fanaberar-a-setningarhatid-OL-i-Tokyo/|title=Fánaberar á setningarhátíð ÓL í Tókýó|date=22 July 2021|access-date=22 July 2021|publisher=[[National Olympic and Sports Association of Iceland|Icelandic Olympic Committee]]|language=is|trans-title=Flag bearers at the inauguration ceremony of the Olympic Games in Tokyo|archive-date=22 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210722211516/https://www.isi.is/frettir/frett/2021/07/22/Fanaberar-a-setningarhatid-OL-i-Tokyo/|url-status=dead}}</ref><ref name="flag bearer" /> |- |एंटोन मैकी |- | rowspan="2" align="center" |4 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|IRL|2020 Summer}} | rowspan="2" |アイルランド | rowspan="2" |Airurando |केली हैरिंगटन | rowspan="2" |मुक्केबाज़ी | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://olympics.ie/two-team-ireland-flagbearers-selected-for-tokyo-2020-opening-ceremony/|title=Two Team Ireland flagbearers selected for Tokyo 2020 opening ceremony|work=Olympic Federation of Ireland|accessdate=20 July 2021}}</ref><ref name="flag bearer" /> |- |ब्रेंडन इरविन |- | rowspan="2" align="center" |5 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|AZE|2020 Summer}} | rowspan="2" |アゼルバイジャン | rowspan="2" |Azerubaijan |फरीदा अज़ीज़ोवा |Taekwondo | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.azernews.az/sports/180574.html|title=Rustam Orujov to bear Azerbaijani flag in Tokyo|date=25 June 2021|access-date=5 July 2021|publisher=Azernews}}</ref><ref>{{cite web|url=https://apa.az/en/xeber/olympiad/tokyo-2020-farida-azizova-will-also-be-flagbearer-together-with-rustam-orujov-353772|title=Tokyo 2020: Farida Azizova will also be flagbearer together with Rustam Orujov|website=Apa.az|language=en|access-date=14 July 2021}}</ref><ref name="flag bearer" /> |- |रुस्तम ओरुकोव |Judo |- | rowspan="2" align="center" |6 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|AFG|2020 Summer}} | rowspan="2" |アフガニスタン | rowspan="2" |Afuganisutan |फरज़ाद मंसूरी |Taekwondo | rowspan="2" |<ref name="flag bearer" /> |- |कामिया युसूफ़ी |Athletics |- | align="center" |7 |{{flagIOCteam|UAE|2020 Summer}} |アラブ首長国連邦 |Arabu Shuchōkoku Renpō |युसूफ अल-मत्रोशी |Swimming | |- | rowspan="2" align="center" |8 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ALG|2020 Summer}} | rowspan="2" |アルジェリア | rowspan="2" |Arujeria |अमेल मेलिह |Swimming | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.aps.dz/sport/124899-jo-2020-mohamed-flissi-et-amel-melih-porte-drapeaux-de-la-delegation-algerienne|title=JO-2020 : Mohamed Flissi et Amel Melih porte-drapeaux de la délégation algérienne|date=13 July 2021|access-date=14 July 2021|agency=Algerie Presse Service|language=fr}}</ref><ref name="flag bearer" /> |- |मोहम्मद फ़्लिसि |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |9 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ARG|2020 Summer}} | rowspan="2" |アルゼンチン | rowspan="2" |Aruzenchin |सेसिलिया कैरान्ज़ा | rowspan="2" |Sailing | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.ole.com.ar/poli/juegos-olimpicos-abanderados_0_Zum7ggGoL.html|title=Lange y Carranza serán los abanderados en Tokio|date=23 June 2021|work=[[Olé (sports newspaper)|Olé]]|accessdate=23 June 2021|language=es|trans-title=Lange and Carranza will be the flag bearers in Tokyo}}</ref><ref name="flag bearer" /> |- |सैंटियागो लैंग |- | rowspan="2" align="center" |10 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ARU|2020 Summer}} | rowspan="2" |アルバ | rowspan="2" |Aruba |एलिसन पोन्सन | rowspan="2" |Swimming | rowspan="2" | |- |मिकेल श्रेडर्स |- | rowspan="2" align="center" |11 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ALB|2020 Summer}} | rowspan="2" |アルバニア | rowspan="2" |Arubania |Luiza Gega |Athletics | rowspan="2" | |- |Briken Calja |Weightlifting |- | rowspan="2" align="center" |12 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ARM|2020 Summer}} | rowspan="2" |アルメニア | rowspan="2" |Arumenia |Varsenik Manucharyan |Swimming | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://sport.news.am/eng/news/123745/tokyo-2020-swimmer-manucharyan-boxer-bachkov-to-be-armenia-flag-bearers.html|title=Tokyo 2020: Swimmer Manucharyan, boxer Bachkov to be Armenia flag bearers|date=20 July 2021|access-date=22 July 2021|publisher=Armenia News - NEWS.am|language=en}}</ref> |- |Hovhannes Bachkov |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |13 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ANG|2020 Summer}} | rowspan="2" |アンゴラ | rowspan="2" |Angora |Natália Bernardo |Handball | rowspan="2" | |- |Matias Montinho |Sailing |- | rowspan="2" align="center" |14 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ANT|2020 Summer}} | rowspan="2" |アンティグア・バーブーダ | rowspan="2" |Antigua Bābūda |Samantha Roberts |Swimming | rowspan="2" | |- |Cejhae Greene |Athletics |- | rowspan="2" align="center" |15 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|AND|2020 Summer}} | rowspan="2" |アンドラ | rowspan="2" |Andora |Mònica Dòria |Canoeing | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.europapress.es/catalunya/andorra-01111/noticia-palista-monica-doria-sera-abanderada-andorra-tokio-2021-20210625153440.html|title=La palista Mònica Dòria será la abanderada de Andorra en Tokio 2021|access-date=5 July 2021|publisher=[[Europa Press (news agency)|Europa Press]]|trans-title=Canoeist Mònica Dòria will be Andorra's flag bearer in Tokyo 2020}}</ref> |- |Pol Moya |Athletics |- | rowspan="2" align="center" |16 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|YEM|2020 Summer}} | rowspan="2" |イエメン | rowspan="2" |Iemen |Yasameen Al Raimi |Shooting | rowspan="2" | |- |Ahmed Ayash |Judo |- | rowspan="2" align="center" |17 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ISR|2020 Summer}} | rowspan="2" |イスラエル | rowspan="2" |Isuraeru |Hanna Knyazyeva-Minenko |Athletics | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-selects-its-tokyo-olympic-flag-bearers/|title=Israel selects its Tokyo Olympic flag bearers|date=4 July 2021|work=[[Times of Israel]]|accessdate=4 July 2021}}</ref> |- |Yakov Toumarkin |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |18 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ITA|2020 Summer}} | rowspan="2" |イタリア | rowspan="2" |Itaria |Jessica Rossi |Shooting | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1108041/tokyo-2020-olympics-italy-flagbearer|title=Rossi and Viviani to make history as first dual Italian flagbearers at Tokyo 2020|date=21 May 2021|work=[[Inside the Games]]|access-date=6 July 2021}}</ref> |- |Elia Viviani |Cycling |- | rowspan="2" align="center" |19 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|IRQ|2020 Summer}} | rowspan="2" |イラク | rowspan="2" |Iraku |Fatimah Al-Kaabi |Shooting | rowspan="2" | |- |Mohammed Al-Khafaji |Rowing |- | rowspan="2" align="center" |20 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|IRI|2020 Summer|name=Islamic Republic of Iran}} | rowspan="2" |イラン・イスラム共和国 | rowspan="2" |Iran Isuramu Kyōwakoku |Hanieh Rostamian |Shooting | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.tehrantimes.com/news/462904/Woman-shooter-Rostamian-named-Iran-s-flagbearer-in-Tokyo|title=Woman shooter Rostamian named Iran's flagbearer in Tokyo|date=8 July 2021|work=Tehran Times|accessdate=8 July 2021}}</ref> |- |Samad Nikkhah Bahrami |Basketball |- | rowspan="2" align="center" |21 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|IND|2020 Summer}} | rowspan="2" |インド | rowspan="2" |Indo |Mary Kom |Boxing | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tokyo-olympics/tokyo-olympics-huge-honour-to-be-named-flag-bearer-alongside-incredible-mary-kom-says-manpreet/articleshow/84145053.cms|title=Tokyo Olympics: Huge honour to be named flag bearer alongside incredible Mary Kom, says Manpreet|date=5 July 2021|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|accessdate=5 July 2021}}</ref> |- |Manpreet Singh |Field hockey |- | align="center" |22 |{{flagIOCteam|INA|2020 Summer}} |インドネシア |Indoneshia |Rio Waida{{efn|Originally, weightlifter [[Nurul Akmal]] was also chosen as co-flagbearer during the opening ceremony.<ref>{{cite web |last1=Ayudiana |first1=Syofi |last2=Khairany |first2=Rr. Cornea |title=Rio Waida dan Nurul Akmal akan jadi pembawa bendera di Olimpiade Tokyo |trans-title=Rio Waida and Nurul Akmal will be flag bearers at the Tokyo Olympics |url=https://www.antaranews.com/berita/2256074/rio-waida-dan-nurul-akmal-akan-jadi-pembawa-bendera-di-olimpiade-tokyo |website=Antara |date=8 July 2021 |access-date=3 August 2021 |language=id |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723052533/https://www.antaranews.com/berita/2256074/rio-waida-dan-nurul-akmal-akan-jadi-pembawa-bendera-di-olimpiade-tokyo |archive-date=23 July 2021}}</ref> In fact, Rio eventually became the sole flagbearer.<ref>{{cite news|title=Begini Tampilan Kontingen Indonesia dalam upacara Pembukaan Olimiade Tokyo|url=https://sport.tempo.co/read/1486600/begini-tampilan-kontingen-indonesia-dalam-upacara-pembukaan-olimpiade-tokyo|work=Tempo.co|date=23 July 2021|accessdate=8 August 2021}}</ref>}} |Surfing | |- | rowspan="2" align="center" |23 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|UGA|2020 Summer}} | rowspan="2" |ウガンダ | rowspan="2" |Uganda |Kirabo Namutebi |Swimming | rowspan="2" | |- |Shadiri Bwogi |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |24 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|UKR|2020 Summer}} | rowspan="2" |ウクライナ | rowspan="2" |Ukuraina |Olena Kostevych |Shooting | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.unn.com.ua/uk/news/1937284-prapor-ukrayini-na-vidkritti-olimpiadi-v-tokio-budut-nesti-olena-kostevich-i-bogdan-nikishin|title=Прапор України на відкритті Олімпіади в Токіо будуть нести Олена Костевич і Богдан Нікішин|date=21 July 2021|access-date=22 July 2021|publisher=Українські національні новини (Ukrainian National News)|language=uk|trans-title=The flag of Ukraine at the opening of the Olympics in Tokyo will be carried by Elena Kostevich and Bogdan Nikishin}}</ref> |- |Bohdan Nikishyn |Fencing |- | rowspan="2" align="center" |25 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|UZB|2020 Summer}} | rowspan="2" |ウズベキスタン | rowspan="2" |Uzubekisutan |Oksana Chusovitina |Gymnastics | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://nuz.uz/sport/1203664-flag-uzbekistana-v-tokio-ponesut-oksana-chusovitina-i-bobo-usmon-baturov.html|title=Флаг Узбекистана в Токио понесут Оксана Чусовитина и Бобо-Усмон Батуров|date=17 July 2021|work=nuz.uz|accessdate=17 July 2021|language=ru|trans-title=Oksana Chusovitina and Bobo-Usmon Baturov will carry the flag of Uzbekistan in Tokyo|archive-date=17 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717165225/https://nuz.uz/sport/1203664-flag-uzbekistana-v-tokio-ponesut-oksana-chusovitina-i-bobo-usmon-baturov.html|url-status=dead}}</ref> |- |Bobo-Usmon Baturov |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |26 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|URU|2020 Summer}} | rowspan="2" |ウルグアイ | rowspan="2" |Uruguai |Déborah Rodríguez |Athletics | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.elobservador.com.uy/nota/cetraro-y-deborah-rodriguez-seran-los-abanderados-de-uruguay-en-los-jjoo-de-tokio-2020-202178155459|title=Cetraro y Déborah Rodríguez serán los abanderados de Uruguay en los JJOO de Tokio 2020|last1=Inzaurralde|first1=Luis Eduardo|work=El Observador|access-date=9 July 2021}}</ref> |- |Bruno Cetraro |Rowing |- | rowspan="2" align="center" |27 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|GBR|2020 Summer}} | rowspan="2" |英国 | rowspan="2" |Eikoku |Hannah Mills |Sailing | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1110579/mills-and-sbihi-carry-gb-flag-at-tokyo|title=Sailor Mills and rower Sbihi named as Britain's flagbearers for Tokyo 2020|date=22 July 2021|access-date=22 July 2021|publisher=[[Inside the Games]]|language=en}}</ref> |- |Moe Sbihi |Rowing |- | rowspan="2" align="center" |28 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|IVB|2020 Summer|name=Virgin Islands, British}} | rowspan="2" |英領バージン諸島 | rowspan="2" |Ei-ryō Bājin Shotō |Elinah Phillip |Swimming | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://www.virginislandsnewsonline.com/en/news/mcmaster-malone-phillip-to-rep-vi-olympic-games-in-tokyo|title=McMaster, Malone & Phillip to rep VI @ Olympic Games in Tokyo {{!}} Virgin Islands News Online|website=www.virginislandsnewsonline.com|access-date=9 July 2021}}</ref> |- |Kyron McMaster |Athletics |- | rowspan="2" align="center" |29 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ECU|2020 Summer}} | rowspan="2" |エクアドル | rowspan="2" |Ekuadoru |Neisi Dajomes |Weightlifting | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://olympics.com/tokyo-2020/es/noticias/neisi-dajomes-y-julio-castillo-los-abanderados-de-ecuador-para-tokio-2020|title=Neisi Dajomes y Julio Castillo, los abanderados de Ecuador para Tokio 2020|date=30 June 2021|work=[[Olympics]]|accessdate=4 July 2021|language=es|trans-title=Neisi Dajomes and Julio Castillo will be Ecuador's flag bearer in Tokyo 2020|archive-date=30 जून 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630024326/https://olympics.com/tokyo-2020/es/noticias/neisi-dajomes-y-julio-castillo-los-abanderados-de-ecuador-para-tokio-2020|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210630024326/https://olympics.com/tokyo-2020/es/noticias/neisi-dajomes-y-julio-castillo-los-abanderados-de-ecuador-para-tokio-2020 |date=30 जून 2021 }}</ref> |- |Julio Castillo |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |30 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|EGY|2020 Summer}} | rowspan="2" |エジプト | rowspan="2" |Ejiputo |Hedaya Malak |Taekwondo | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://egyptianstreets.com/2021/07/20/hedaya-malak-alaa-abouelkassem-to-carry-egypts-flag-at-tokyo-2020-olympics/|title=Hedaya Malak, Alaa Abouelkassem to Carry Egypt's Flag at Tokyo 2020 Olympics}}</ref> |- |Alaaeldin Abouelkassem |Fencing |- | rowspan="2" align="center" |31 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|EST|2020 Summer}} | rowspan="2" |エストニア | rowspan="2" |Esutonia |Dina Ellermann |Equestrian | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.eok.ee/organisatsioon/uudised/eesti-lippu-kannavad-om-i-avatseremoonial-ellermann-ja-endrekson|title=Eesti lippu kannavad OM-i avatseremoonial Ellermann ja Endrekson|date=21 July 2021|access-date=22 July 2021|publisher=[[Estonian Olympic Committee]]|language=Estonian|trans-title=Ellermann and Endrekson will fly the Estonian flag at the OG opening ceremony}}</ref> |- |Tõnu Endrekson |Rowing |- | rowspan="2" align="center" |32 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SWZ|2020 Summer}} | rowspan="2" |エスワティニ | rowspan="2" |Esuwatini |Robyn Young |Swimming | rowspan="2" | |- |Thabiso Dlamini |Boxing |- | align="center" |33 |{{flagIOCteam|ETH|2020 Summer}} |エチオピア |Echiopia |Abdelmalik Muktar |Swimming | |- | rowspan="2" align="center" |34 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ERI|2020 Summer}} | rowspan="2" |エリトリア | rowspan="2" |Eritoria |Nazret Weldu |Athletics | rowspan="2" | |- |Ghirmai Efrem |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |35 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ESA|2020 Summer}} | rowspan="2" |エルサルバドル | rowspan="2" |Erusarubadoru |Celina Márquez |Swimming | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.contrapunto.com.sv/team-esa-abanderados-y-ultimos-preparativos-a-jjoo-tokio-2020/|title=Team ESA: abanderados y últimos preparativos a JJOO Tokio 2020|date=3 July 2021|work=ContraPunto El Salvador|accessdate=4 July 2021|language=es|trans-title=Team ESA: flag bearers and final preparations for Tokyo 2020 Olympics}}</ref> |- |Enrique Arathoon |Sailing |- | rowspan="2" align="center" |36 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|AUS|2020 Summer}} | rowspan="2" |オーストラリア | rowspan="2" |Ōsutoraria |Cate Campbell |Swimming | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.olympics.com.au/news/australian-olympic-team-flagbearers-announced/|title=Australian Olympic Team Flagbearers Announced|work=[[Australian Olympic Committee]]|access-date=7 July 2021}}</ref> |- |Patty Mills |Basketball |- | rowspan="2" align="center" |37 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|AUT|2020 Summer}} | rowspan="2" |オーストリア | rowspan="2" |Ōsutoria |Tanja Frank | rowspan="2" |Sailing | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.olympia.at/main.asp?kat1=87&kat2=538&vid=1&NID=30223&DDate=05072021|title=Unsere Fahnenträger für Tokyo 2020|work=[[Austrian Olympic Committee]]|language=de|trans-title=Our flagbearers for Tokyo 2020|access-date=6 July 2021}}</ref> |- |Thomas Zajac |- | align="center" |38 |{{flagIOCteam|OMA|2020 Summer}} |オマーン |Omān |Issa Al-Adawi |Swimming |<ref>{{cite news|url=https://muscatdaily.com/Sports/391272/Adawi-to-be-flag-bearer-at-Tokyo-Olympics|title=Adawi to be flag-bearer at Tokyo Olympics|date=29 June 2021|access-date=5 July 2021|publisher=[[Muscat Daily]]|archive-date=9 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183706/https://muscatdaily.com/Sports/391272/Adawi-to-be-flag-bearer-at-Tokyo-Olympics|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" align="center" |39 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|NED|2020 Summer}} | rowspan="2" |オランダ | rowspan="2" |Oranda |Keet Oldenbeuving |Skateboarding | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://nos.nl/artikel/2387552-martina-en-skatekeet-oldenbeuving-vlaggendragers-tijdens-olympische-spelen|title=Martina en 'Skatekeet' Oldenbeuving vlaggendragers tijdens Olympische Spelen|date=2 July 2021|access-date=6 July 2021|publisher=[[Nederlandse Omroep Stichting]]|language=nl|trans-title=Martina and skateboarder Oldenbeauving will carry the flag at the Games}}</ref> |- |Churandy Martina |Athletics |- | rowspan="2" align="center" |40 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|GHA|2020 Summer}} | rowspan="2" |ガーナ | rowspan="2" |Gāna |Nadia Eke |Athletics | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://www.businessghana.com/site/news/sports/241936/Tokyo-2020:-Nadia-Eke-to-lead-Team-Ghana-as-flagbearer-at-Opening-Ceremony|title=Tokyo 2020: Nadia Eke to lead Team Ghana as flagbearer at Opening Ceremony|website=BusinessGhana|access-date=8 July 2021}}</ref> |- |Sulemanu Tetteh |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |41 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|CPV|2020 Summer}} | rowspan="2" |カーボベルデ | rowspan="2" |Kāboberude |Jayla Pina |Boxing | rowspan="2" | |- |Jordin Andrade |Athletics |- | rowspan="2" align="center" |42 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|GUY|2020 Summer}} | rowspan="2" |ガイアナ | rowspan="2" |Gaiana |Chelsea Edghill |Table tennis | rowspan="2" | |- |Andrew Fowler |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |43 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|KAZ|2020 Summer}} | rowspan="2" |カザフスタン | rowspan="2" |Kazafusutan |Olga Rypakova |Athletics | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://astanatimes.com/2021/07/kazakh-president-meets-with-members-of-national-olympic-team/|title=Kazakh President Meets with Members of National Olympic Team|date=3 July 2021|work=The Astana Times|accessdate=4 July 2021}}</ref> |- |Kamshybek Kunkabayev |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |44 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|QAT|2020 Summer}} | rowspan="2" |カタール | rowspan="2" |Katāru |Tala Abujbara |Rowing | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.iloveqatar.net/news/sports/tala-abu-jubara-mohamed-al-rumaihi-qatar-flags-tokyo-2020-olympics-opening-ceremony|title=Tala Abu Jubara and Mohamed Al Rumaihi to raise Qatar's flags at Olympics Opening Ceremony|date=23 July 2021|work=iloveqatar.net|accessdate=23 July 2021}}</ref> |- |Mohammed Al-Rumaihi |Shooting |- | rowspan="2" align="center" |45 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|CAN|2020 Summer}} | rowspan="2" |カナダ | rowspan="2" |Kanada |Miranda Ayim |Basketball | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/sports/olympics/2021/07/19/miranda-ayim-nathan-hirayama-named-canadas-flagbearers-at-tokyo-olympics-opening-ceremony.html|title=Miranda Ayim, Nathan Hirayama named Canada's flag-bearers at Tokyo Olympics opening ceremony|date=19 July 2021|work=[[Toronto Star]]|access-date=19 July 2021|location=Toronto, Ontario, Canada}}</ref><ref>{{cite web|url=https://olympic.ca/2021/07/19/ayim-and-hirayama-to-be-team-canadas-opening-ceremony-flag-bearers-for-tokyo-2020/|title=Ayim and Hirayama to be Team Canada's Opening Ceremony flag bearers for Tokyo 2020|last=Nichols|first=Paula|date=19 July 2021|website=www.olympic.ca/|publisher=[[Canadian Olympic Committee]]|accessdate=19 July 2021}}</ref> |- |Nathan Hirayama |Rugby sevens |- | rowspan="2" align="center" |46 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|GAB|2020 Summer}} | rowspan="2" |ガボン | rowspan="2" |Gabon |Aya Girard de Langlade Mpali |Swimming | rowspan="2" | |- |Anthony Mylann Obame |Taekwondo |- | rowspan="2" align="center" |47 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|CMR|2020 Summer}} | rowspan="2" |カメルーン | rowspan="2" |Kamerūn |Joseph Essombe |Wrestling | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.journalducameroun.com/en/2021-olympics-cameroon-challenges-team-to-bring-back-medals/|title=2021 Olympics: Cameroon challenges team to bring back medals|access-date=5 July 2021|publisher=Journal du Cameroun}}</ref> |- |Albert Mengue Ayissi |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |48 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|GAM|2020 Summer|name=Gambia}} | rowspan="2" |ガンビア | rowspan="2" |Ganbia |Gina Bass | rowspan="2" |Athletics | rowspan="2" | |- |Ebrima Camara |- | rowspan="2" align="center" |49 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|CAM|2020 Summer}} | rowspan="2" |カンボジア | rowspan="2" |Kanbojia |Kheun Bunpichmorakat |Swimming | rowspan="2" | |- |Pen Sokong |Athletics |- | rowspan="2" align="center" |50 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MKD|2020 Summer}} | rowspan="2" |北マケドニア | rowspan="2" |Kita Makedonia |Arbresha Rexhepi | rowspan="2" |Taekwondo | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.novamakedonija.com.mk/sport/sportovi/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D1%9C%D0%B5-%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B8-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D0%B7/?fbclid=IwAR3l3HgYbxAdHLyZneZ24uX3jC2GUq5AO-l4TRIWXBrlILxj1L4ycu7ubfY|title=Георгиевски ќе го носи македонското знаме во Токио|date=15 May 2021|access-date=5 July 2021|publisher=[[Nova Makedonija]]|language=mk|trans-title=Georgievski will carry the Macedonian flag in Tokyo}}</ref> |- |Dejan Georgievski |- | align="center" |51 |{{flagIOCteam|GUI|2020 Summer}} |ギニア |Ginia |Games Volunteer |N/A | |- | rowspan="2" align="center" |52 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|GBS|2020 Summer}} | rowspan="2" |ギニアビサウ | rowspan="2" |Giniabisau |Taciana Cesar |Judo | rowspan="2" | |- |Augusto Midana |Wrestling |- | rowspan="2" align="center" |53 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|CYP|2020 Summer}} | rowspan="2" |キプロス | rowspan="2" |Kipurosu |Andri Eleftheriou |Shooting | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://city.sigmalive.com/article/2021/7/8/oi-15-presbeutes-mas-sten-olumpiada-tou-tokio/|title=Οι 15 πρεσβευτές μας στην Ολυμπιάδα του Τόκιο|website=sigmalive.com|language=en|access-date=8 July 2021}}</ref> |- |Pavlos Kontides |Sailing |- | rowspan="2" align="center" |54 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|CUB|2020 Summer}} | rowspan="2" |キューバ | rowspan="2" |Kyūba |Yaime Pérez |Athletics | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.prensa-latina.cu/index.php?o=rn&id=461188&SEO=mijain-lopez-y-yaime-perez-abanderados-olimpicos-de-cuba|title=Mijaín López y Yaimé Pérez abanderados olímpicos de Cuba|date=9 July 2021|access-date=10 July 2021|publisher=[[Prensa Latina]]|trans-title=Mijaín López and Yaimé Pérez as Cuba's Olympic flag bearers|archive-date=10 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210710004534/https://www.prensa-latina.cu/index.php?o=rn&id=461188&SEO=mijain-lopez-y-yaime-perez-abanderados-olimpicos-de-cuba|url-status=dead}}</ref> |- |Mijaín López |Wrestling |- | rowspan="2" align="center" |55 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|KIR|2020 Summer}} | rowspan="2" |キリバス | rowspan="2" |Kiribasu |Kinaua Biribo |Judo | rowspan="2" | |- |Ruben Katoatau |Weightlifting |- | rowspan="2" align="center" |56 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|KGZ|2020 Summer}} | rowspan="2" |キルギス | rowspan="2" |Kirugisu |Kanykei Kubanychbekova |Shooting | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-olympics-2020-ceremony-kyrgyzstan-idUSKBN2ET1CA|title=Olympics-Mask-shy Kyrgyzstan, Tajikistan rain on COVID-compliant opening parade|date=23 July 2021|access-date=24 July 2021|publisher=[[रॉयटर्स]]}}</ref> |- |Denis Petrashov |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |57 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|GUA|2020 Summer}} | rowspan="2" |グアテマラ | rowspan="2" |Guatemara |Mirna Ortiz |Athletics | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.espn.com.ar/futbol/guatemala/nota/_/id/8821155/mirna-ortiz-juan-ignacio-maegli-abanderados-guatemala-tokio|title=Mirna Ortiz y Juan Ignacio Maegli serán los abanderados de Guatemala para Tokio|date=24 June 2021|access-date=28 June 2021|publisher=[[ESPN]]|trans-title=Mirna Ortiz and Juan Ignacio Maegli will be Guatemala's flag bearers for Tokyo}}</ref> |- |Juan Ignacio Maegli |Sailing |- | rowspan="2" align="center" |58 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|GUM|2020 Summer}} | rowspan="2" |グアム | rowspan="2" |Guamu |Regine Tugade |Athletics | rowspan="2" | |- |Joshter Andrew |Judo |- | rowspan="2" align="center" |59 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|KUW|2020 Summer}} | rowspan="2" |クウェート | rowspan="2" |Kuwēto |Lara Dashti |Swimming | rowspan="2" | |- |Talal Al-Rashidi |Shooting |- | rowspan="2" align="center" |60 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|COK|2020 Summer}} | rowspan="2" |クック諸島 | rowspan="2" |Kukku Shotō |Kirsten Fisher-Marsters | rowspan="2" |Swimming | rowspan="2" | |- |Wesley Roberts |- | rowspan="2" align="center" |61 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|GRN|2020 Summer}} | rowspan="2" |グレナダ | rowspan="2" |Gurenada |Kimberly Ince | rowspan="2" |Swimming | rowspan="2" | |- |Delron Felix |- | rowspan="2" align="center" |62 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|CRO|2020 Summer}} | rowspan="2" |クロアチア | rowspan="2" |Kuroachia |Sandra Perković |Athletics | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.croatiaweek.com/croatia-announces-flag-bearers-for-olympic-games-in-tokyo/|title=Croatia announces flag bearers for Olympic Games in Tokyo|date=16 June 2021|work=Croatia Week|accessdate=4 July 2021}}</ref> |- |Josip Glasnović |Shooting |- | rowspan="2" align="center" |63 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|CAY|2020 Summer}} | rowspan="2" |ケイマン諸島 | rowspan="2" |Keiman Shotō |Jillian Crooks | rowspan="2" |Swimming | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.instagram.com/p/CRlxLZcH2iu/|title=Cayman Islands Olympic Committee|date=21 July 2021|access-date=22 July 2021|publisher=[[Cayman Islands Olympic Committee]]|language=en}}</ref> |- |Brett Fraser |- | rowspan="2" align="center" |64 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|KEN|2020 Summer}} | rowspan="2" |ケニア | rowspan="2" |Kenia |Mercy Moim |Volleyball | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=http://www.xinhuanet.com/english/africa/2021-07/17/c_1310067617.htm|title=Kenyan flag-bearers at Tokyo 2020 opening ceremony confirmed|date=17 July 2021|work=Xinhuanet|accessdate=17 July 2021|archive-date=17 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717160800/http://www.xinhuanet.com/english/africa/2021-07/17/c_1310067617.htm|url-status=dead}}</ref> |- |Andrew Amonde |Rugby sevens |- | rowspan="2" align="center" |65 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|CIV|2020 Summer|name=Côte d'Ivoire}} | rowspan="2" |コートジボワール | rowspan="2" |Kōtojibowāru |Marie-Josée Ta Lou |Athletics | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://mondialsport.ci/jo-de-tokyo-ta-lou-marie-josee-porte-drapeau-de-la-cote-d-ivoire-15172.sport|title=JO de Tokyo : Ta Lou Marie-Josée porte drapeau de la Côte d'Ivoire|access-date=5 July 2021|publisher=Mondialsport.ci|language=fr|trans-title=Tokyo Olympics: Marie-Josée Ta Lou will be Côte d'Ivoire's flag bearer}}</ref> |- |Cheick Sallah Cissé |Taekwondo |- | rowspan="2" align="center" |66 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|CRC|2020 Summer}} | rowspan="2" |コスタリカ | rowspan="2" |Kosutarika |Andrea Vargas |Athletics | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://delfino.cr/2021/06/andrea-vargas-sera-la-quinta-mujer-abanderada-de-costa-rica-en-juegos-olimpicos|title=Andrea Vargas será la quinta mujer abanderada de Costa Rica en Juegos Olímpicos|access-date=5 July 2021|publisher=Delfino.cr|language=es|trans-title=Andrea Vargas will be Costa Rica's fifth female flag bearer at the Olympics}}</ref> |- |Ian Sancho Chinchila |Judo |- | rowspan="2" align="center" |67 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|KOS|2020 Summer}} | rowspan="2" |コソボ | rowspan="2" |Kosobo |Majlinda Kelmendi | rowspan="2" |Judo | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://kallxo.com/sport/11-sportistet-qe-do-te-perfaqesojne-kosoven-ne-tokio-2020/|title=11 sportistët që do të përfaqësojnë Kosovën në Tokio 2020|date=8 July 2021|access-date=19 July 2021|publisher=[[Kallxo]]|language=sq}}</ref> |- |Akil Gjakova |- | rowspan="2" align="center" |68 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|COM|2020 Summer}} | rowspan="2" |コモロ | rowspan="2" |Komoro |Amed Elna | rowspan="2" |Athletics | rowspan="2" | |- |Fadane Hamadi |- | rowspan="2" align="center" |69 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|COL|2020 Summer}} | rowspan="2" |コロンビア | rowspan="2" |Koronbia |Caterine Ibargüen |Athletics | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://olympics.com/ioc/news/the-flagbearers-for-the-tokyo-2020-opening-ceremony|title=The flagbearers for the Tokyo 2020 Opening Ceremony|author1=International Olympic Committee|author1-link=International Olympic Committee|date=23 July 2021|access-date=24 July 2021}}</ref> |- |Yuberjen Martínez |Boxing |- | align="center" |70 |{{flagIOCteam|CGO|2020 Summer|name=Congo}} |コンゴ |Kongo |Natacha Ngoye Akamabi |Athletics |<ref>{{cite web|url=https://congomediatime.com/franck-elemba-ne-sera-pas-le-porte-drapeau-du-congo-aux-jo-de-tokyo/|title=Franck Elemba ne sera pas le Porte-drapeau du Congo aux JO de Tokyo|date=10 July 2021|website=Congo Media Time|language=fr-FR|access-date=11 July 2021|archive-date=10 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210710125730/https://congomediatime.com/franck-elemba-ne-sera-pas-le-porte-drapeau-du-congo-aux-jo-de-tokyo/|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" align="center" |71 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|COD|2020 Summer|name=D.R. Congo}} | rowspan="2" |コンゴ民主共和国 | rowspan="2" |Kongo Minshu Kyōwakoku |Marcelat Sakobi Matshu | rowspan="2" |Boxing | rowspan="2" | |- |David Tshama Mwenekabwe |- | rowspan="2" align="center" |72 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|KSA|2020 Summer}} | rowspan="2" |サウジアラビア | rowspan="2" |Saujiarabia |Tahani Alqahtani |Judo | rowspan="2" | |- |Husein Alireza |Rowing |- | align="center" |73 |{{flagIOCteam|SAM|2020 Summer}} |サモア |Samoa |Alex Rose |Athletics |<ref>{{cite web|url=https://www.mlive.com/sports/2021/07/michigans-alex-rose-honors-fathers-heritage-as-olympic-flag-bearer-for-samoa.html|title=Michigan's Alex Rose honors father's heritage as Olympic flag-bearer for Samoa|date=17 July 2021|website=MLive.com|language=en-EN|access-date=17 July 2021}}</ref> |- | rowspan="2" align="center" |74 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|STP|2020 Summer}} | rowspan="2" |サントメ・プリンシペ | rowspan="2" |Santome Purinshipe |D'Jamila Tavares |Athletics | rowspan="2" | |- |Buly Da Conceição Triste |Canoeing |- | rowspan="2" align="center" |75 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ZAM|2020 Summer}} | rowspan="2" |ザンビア | rowspan="2" |Zanbia |Tilka Paljk |Swimming | rowspan="2" | |- |Everisto Mulenga |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |76 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SMR|2020 Summer}} | rowspan="2" |サンマリノ | rowspan="2" |Sanmarino |Arianna Valloni |Swimming | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.sanmarinortv.sm/sport/sport-sammarinese-c16/olimpiadi-arianna-valloni-e-myles-amine-mularoni-i-portabandiera-di-san-marino-a208463|title=Olimpiadi: Arianna Valloni e Myles Amine Mularoni i portabandiera di San Marino|date=12 July 2021|accessdate=17 July 2021|language=it-IT|website=San Marino RTV}}</ref> |- |Myles Amine |Wrestling |- | rowspan="2" align="center" |77 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ROC|2020 Summer}} | rowspan="2" |ロシアオリンピック委員会 | rowspan="2" |Roshia Orinpikku Iinkai{{efn|The panel displayed the name "ROC"<ref>https://www.themoscowtimes.com/2021/08/07/a-short-history-of-soviet-and-russian-olympic-fashion-a74712</ref> but the ROC was announced with its full name ''Comité olympique russe/Russian Olympic Committee/ロシアオリンピック委員会''.}}{{efn|ROC was sorted based on its French abbreviation ''COR'', in Japanese シーオーアール (''Shī Ō Āru'').<ref>{{cite news|url=https://www.asahi.com/articles/ASP7R75PVP7RUHBI02M.html|title=ロシア、「ROC」なのに77番目に登場 仏語で「しーおーあーる」|date=23 July 2021|language=ja|website=Asahi Shimbun|accessdate=23 July 2021}}</ref>}} |Sofya Velikaya |Fencing | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://tass.com/sport/1308505|title=Russian Olympic chief says national team's extended roster for Tokyo Games approved|date=30 June 2021|work=TASS (Russian News Agency)|accessdate=4 July 2021|archive-date=9 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183559/https://tass.com/sport/1308505|url-status=dead}}</ref> |- |Maksim Mikhaylov |Volleyball |- | rowspan="2" align="center" |78 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SLE|2020 Summer}} | rowspan="2" |シエラレオネ | rowspan="2" |Shierareone |Maggie Barrie |Athletics | rowspan="2" | |- |Frederick Harris |Judo |- | align="center" |79 |{{flagIOCteam|DJI|2020 Summer}} |ジブチ |Jibuchi |Aden-Alexandre Houssein |Judo | |- | rowspan="2" align="center" |80 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|JAM|2020 Summer}} | rowspan="2" |ジャマイカ | rowspan="2" |Jamaika |Shelly-Ann Fraser-Pryce |Athletics | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://twitter.com/jaolympic/status/1417577993619320834/photo/1|title=Shelly- Ann Fraser Pryce and Ricardo Brown will be Jamaica's flag bearers for Tokyo 2020. 🇯🇲💯|date=20 July 2021|access-date=23 July 2021|publisher=[[Jamaica Olympic Association|Jamaican Olympic Committee]]|language=en}}</ref> |- |Ricardo Brown |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |81 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|GEO|2020 Summer}} | rowspan="2" |ジョージア | rowspan="2" |Jōjia |Nino Salukvadze |Shooting | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://agenda.ge/en/news/2021/1955|title=Summer Olympics: the Georgian athletes competing for glory in Tokyo|date=13 July 2021|work=Agenda.ge|accessdate=13 July 2021}}</ref> |- |Lasha Talakhadze |Weightlifting |- | rowspan="2" align="center" |82 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SYR|2020 Summer|name=Syrian Arab Republic}} | rowspan="2" |シリア・アラブ共和国 | rowspan="2" |Shiria Arabu Kyōwakoku |Hend Zaza |Table tennis | rowspan="2" | |- |Ahmad Hamcho |Equestrian |- | rowspan="2" align="center" |83 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SGP|2020 Summer}} | rowspan="2" |シンガポール | rowspan="2" |Shingapōru |Yu Mengyu |Table tennis | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.singaporeolympics.com/all-systems-go-for-team-singapore-at-the-tokyo-olympic-games/|title=All systems go for Team Singapore at the Tokyo Olympic Games|date=6 July 2021|work=[[Singapore National Olympic Council]]|access-date=7 July 2021}}</ref> |- |Loh Kean Yew |Badminton |- | rowspan="2" align="center" |84 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ZIM|2020 Summer}} | rowspan="2" |ジンバブエ | rowspan="2" |Jinbabue |Donata Katai |Swimming | rowspan="2" | |- |Peter Purcell-Gilpin |Rowing |- | rowspan="2" align="center" |85 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SUI|2020 Summer}} | rowspan="2" |スイス | rowspan="2" |Suisu |Mujinga Kambundji |Athletics | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.rts.ch/sport/jo/tokyo-2020/12364095-tokyo-2020-mujinga-kambundji-et-max-heinzer-portedrapeaux-pour-la-suisse.html|title=Tokyo 2020: Mujinga Kambundji et Max Heinzer porte-drapeaux pour la Suisse|date=22 July 2021|access-date=22 July 2021|publisher=[[Radio Télévision Suisse]]|language=fr|trans-title=Tokyo 2020: Mujinga Kambundji and Max Heinzer flag bearers for Switzerland}}</ref> |- |Max Heinzer |Fencing |- | rowspan="2" align="center" |86 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SWE|2020 Summer}} | rowspan="2" |スウェーデン | rowspan="2" |Suwēden |Sara Algotsson Ostholt |Equestrian | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://sverigesradio.se/artikel/max-salminen-och-sara-algotsson-ostholt-svenska-fanbarare|title=Max Salminen och Sara Algotsson Ostholt svenska fanbärare|work=[[Sveriges Radio]]|language=sv|trans-title=Max Salminen and Sara Algotsson Ostholt swedish flag bearers|access-date=21 July 2021}}</ref> |- |Max Salminen |Sailing |- | rowspan="2" align="center" |87 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SUD|2020 Summer}} | rowspan="2" |スーダン | rowspan="2" |Sūdan |Esraa Khogali |Rowing | rowspan="2" | |- |Abobakr Abass |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |88 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ESP|2020 Summer}} | rowspan="2" |スペイン | rowspan="2" |Supein |Mireia Belmonte |Swimming | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.rtve.es/deportes/20210512/craviotto-belmonte-abanderados-tokio-2020/2089669.shtml|title=Saúl Craviotto y Mireia Belmonte serán los abanderados españoles en Tokio inaugurando la fórmula mixta|date=12 May 2021|work=[[RTVE]]|language=es|trans-title=Saúl Craviotto and Mireia Belmonte will be Spain's inaugural mixed pair of flag bearers in Tokyo|access-date=7 July 2021}}</ref> |- |Saúl Craviotto |Canoeing |- | align="center" |89 |{{flagIOCteam|SUR|2020 Summer}} |スリナム |Surinamu |Renzo Tjon-A-Joe |Swimming | |- | rowspan="2" align="center" |90 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SRI|2020 Summer}} | rowspan="2" |スリランカ | rowspan="2" |Suriranka |Milka Gehani de Silva |Gymnastics | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=http://www.sundayobserver.lk/2021/07/04/sports/judoka-and-gymnast-hoist-lion-sri-lanka-olympic-captains|title=Judoka and gymnast to hoist the Lion as Sri Lanka Olympic captains|last=Weerawansa|first=Dinesh|date=4 July 2021|work=[[Sunday Observer (Sri Lanka)|Sunday Observer]]|access-date=17 July 2021|location=Colombo, Sri Lanka}}</ref> |- |Chamara Dharmawardana |Judo |- | rowspan="2" align="center" |91 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SVK|2020 Summer}} | rowspan="2" |スロバキア | rowspan="2" |Surobakia |Zuzana Rehák-Štefečeková |Shooting | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.olympic.sk/clanok/so-slovenskou-zastavou-na-otvaracom-ceremoniali-oh-v-tokiu-pojdu-zuzana-rehak-stefecekova|title=So slovenskou zástavou na otváracom ceremoniáli OH v Tokiu pôjdu Zuzana Rehák Štefečeková a Matej Beňuš|work=olympic.sk|language=sk|trans-title=Zuzana Rehák Štefečeková and Matej Beňuš will go with the Slovak flag at the opening ceremony of the Olympic Games in Tokyo|access-date=23 July 2021}}</ref> |- |Matej Beňuš |Canoeing |- | rowspan="2" align="center" |92 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SLO|2020 Summer}} | rowspan="2" |スロベニア | rowspan="2" |Surobenia |Eva Terčelj |Canoeing | rowspan="2" | |- |Bojan Tokić |Table tennis |- | rowspan="2" align="center" |93 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SEY|2020 Summer}} | rowspan="2" |セーシェル | rowspan="2" |Sēsheru |Felicity Passon |Swimming | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/15137/Seychelles%27+Olympians+receive+special+send-off+ahead+of+travels+to+Tokyo|title=Seychelles' Olympians receive special send-off ahead of travels to Tokyo|date=13 July 2021|work=Seychelles News Agency|accessdate=13 July 2021}}</ref> |- |Rodney Govinden |Sailing |- | rowspan="2" align="center" |94 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|GEQ|2020 Summer}} | rowspan="2" |赤道ギニア | rowspan="2" |Sekidō Ginia |Alba Mbo Nchama | rowspan="2" |Athletics | rowspan="2" | |- |Benjamín Enzema |- | rowspan="2" align="center" |95 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SEN|2020 Summer}} | rowspan="2" |セネガル | rowspan="2" |Senegaru |Jeanne Boutbien |Swimming | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1110565/senegal-flagbearers-tokyo-2020|title=Judoka and swimmer picked as Senegal's Tokyo 2020 flagbearers|date=22 July 2021|access-date=22 July 2021|publisher=[[Inside the Games]]|language=en}}</ref> |- |Mbagnick Ndiaye |Judo |- | rowspan="2" align="center" |96 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SRB|2020 Summer}} | rowspan="2" |セルビア | rowspan="2" |Serubia |Sonja Vasić |Basketball | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.rts.rs/page/sport/sr/story/129/ostali-sportovi/4428369/sonja-vasic-filip-filipovic-zastava-srbija-otvaranje-olimpijske-igre-tokio.html|title=Sonja Vasić i Filip Filipović nose zastavu Srbije na otvaranju Olimpijskih igara|work=www.rts.rs|access-date=7 July 2021|publisher=[[Radio Television of Serbia]]|language=sr|trans-title=Sonja Vasić and Filip Filipović will carry the Serbian at the Olympic opening ceremonies}}</ref> |- |Filip Filipović |Water polo |- | rowspan="2" align="center" |97 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SKN|2020 Summer}} | rowspan="2" |セントクリストファー・ネービス | rowspan="2" |Sentokurisutofā Nēbisu |Amya Clarke | rowspan="2" |Athletics | rowspan="2" | |- |Jason Rogers |- | align="center" |98 |{{flagIOCteam|VIN|2020 Summer}} |セントビンセント及びグレナディーン諸島 |Sentobinsento Oyobi Gurenadīn Shotō |Shafiqua Maloney |Athletics | |- | rowspan="2" align="center" |99 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|LCA|2020 Summer}} | rowspan="2" |セントルシア | rowspan="2" |Sentorushia |Levern Spencer |Athletics | rowspan="2" | |- |Jean-Luc Zephir |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |100 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SOM|2020 Summer}} | rowspan="2" |ソマリア | rowspan="2" |Somaria |Ramla Ali |Boxing | rowspan="2" | |- |Ali Idow Hassan |Athletics |- | rowspan="2" align="center" |101 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SOL|2020 Summer}} | rowspan="2" |ソロモン諸島 | rowspan="2" |Soromon Shotō |Sharon Firisua |Athletics | rowspan="2" | |- |Edgar Iro |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |102 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|THA|2020 Summer}} | rowspan="2" |タイ | rowspan="2" |Tai |Naphaswan Yangpaiboon | rowspan="2" |Shooting | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.thaipost.net/main/detail/110455|title=สองนักแม่นปืนถือธงไตรรงค์นำทัพนักกีฬาไทยเปิด 'โตเกียวเกมส์'|date=20 July 2021|work=Thaipost|access-date=20 July 2021|language=th}}</ref> |- |Savate Sresthaporn |- | rowspan="2" align="center" |103 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|KOR|2020 Summer|name=Republic of Korea}} | rowspan="2" |大韓民国 | rowspan="2" |Daikanminkoku |Kim Yeon-koung |Volleyball | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20210707008500315|title=Volleyball star Kim Yeon-koung, teen swimmer Hwang Sun-woo named S. Korean flag-bearers at Tokyo Olympics|date=7 July 2021|work=[[Yonhap News Agency]]|access-date=7 July 2021|language=en}}</ref> |- |Hwang Sun-woo |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |104 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|TPE|2020 Summer}} | rowspan="2" |チャイニーズ・タイペイ | rowspan="2" |Chainīzu Taipei{{efn|Chinese Taipei was sorted based on the Japanese script order for the name, ''Taiwan'' or ''Taipei'', instead of Chinese Taipei.}} |Kuo Hsing-chun |Weightlifting | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://tw.news.yahoo.com/66%E5%90%8D%E9%81%B8%E6%89%8B%E5%89%8D%E9%80%B2%E6%9D%B1%E5%A5%A7-%E7%9B%A7%E5%BD%A5%E5%8B%B3-%E9%83%AD%E5%A9%9E%E6%B7%B3%E4%BB%BB%E9%96%8B%E5%B9%95%E6%8E%8C%E6%97%97%E5%AE%98-085656998.html/|title=66名選手前進東奧 盧彥勳、郭婞淳任開幕掌旗官 {{!}} tw.news.yahoo.com|date=8 July 2021|work=tw.news.yahoo.com|access-date=8 July 2021|language=zh}}</ref> |- |Lu Yen-hsun |Tennis |- | align="center" |105 |{{flagIOCteam|TJK|2020 Summer}} |タジキスタン |Tajikisutan |Temur Rakhimov |Judo | |- | align="center" |106 |{{flagIOCteam|TAN|2020 Summer}} |タンザニア連合共和国 |Tanzania Rengō Kyōwakoku |Games Volunteer |N/A | |- | rowspan="2" align="center" |107 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|CZE|2020 Summer}} | rowspan="2" |チェコ共和国 | rowspan="2" |Cheko Kyōwakoku |Petra Kvitová |Tennis | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.olympijskytym.cz/article/poprve-ve-dvou-ceskou-vlajku-ponesou-tenistka-kvitova-a-basketbalista-satoransky?utm_medium=organic&utm_source=twitter&utm_campaign=tokio2020&utm_content=clanek-vlajkonosi-tokio-kvitova-satoransky-210722|title=Poprvé ve dvou! Českou vlajku ponesou tenistka Kvitová a basketbalista Satoranský olympijskytym|date=22 July 2021|access-date=22 July 2021|publisher=[[Czech Olympic Committee]]|language=cs|trans-title=First time with two! The Czech flag will be carried by tennis player Kvitova and basketball player Satoransky}}</ref> |- |Tomáš Satoranský |Basketball |- | rowspan="2" align="center" |108 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|CHA|2020 Summer}} | rowspan="2" |チャド | rowspan="2" |Chado |Demos Memneloum |Judo | rowspan="2" | |- |Bachir Mahamat |Athletics |- | rowspan="2" align="center" |109 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|CAF|2020 Summer}} | rowspan="2" |中央アフリカ共和国 | rowspan="2" |Chūō Afurika Kyōwakoku |Chloe Sauvourel |Swimming | rowspan="2" | |- |Francky Mbotto |Athletics |- | rowspan="2" align="center" |110 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|CHN|2020 Summer|name=People's Republic of China}} | rowspan="2" |中華人民共和国 | rowspan="2" |Chūka Jinmin Kyōwakoku |Zhu Ting |Volleyball | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-07/17/c_1310067634.htm|title=Zhu Ting, Zhao Shuai named China's flag-bearers at Tokyo 2020 opening ceremony|date=17 July 2021|work=Xinhuanet|access-date=17 July 2021|archive-date=17 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717170728/http://www.xinhuanet.com/english/2021-07/17/c_1310067634.htm|url-status=dead}}</ref> |- |Zhao Shuai |Taekwondo |- | rowspan="2" align="center" |111 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|TUN|2020 Summer}} | rowspan="2" |チュニジア | rowspan="2" |Chunijia |Inès Boubakri |Fencing | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.kawarji.com/actu-66912-tunisie-deux-porte-drapeaux-aux-jeux-olympiques.html|title=Tunisie : Deux porte-drapeaux aux Jeux Olympiques|date=9 July 2021|work=www.kawarji.com|access-date=11 July 2021}}</ref> |- |Mehdi Ben Cheikh |Volleyball |- | rowspan="2" align="center" |112 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|CHI|2020 Summer}} | rowspan="2" |チリ | rowspan="2" |Chiri |Francisca Crovetto |Shooting | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://as.com/juegos_olimpicos/2021/07/02/noticias/1625243533_564550.html|title=Chile ya tiene abanderados para los Juegos Olímpicos de Tokio|date=2 July 2021|work=[[Diario AS]]|access-date=7 July 2021|language=es|trans-title=Chile has assigned the flag bearers for the Tokyo Olympics}}</ref> |- |Marco Grimalt |Volleyball |- | rowspan="2" align="center" |113 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|TUV|2020 Summer}} | rowspan="2" |ツバル | rowspan="2" |Tsubaru |Matie Stanley | rowspan="2" |Athletics | rowspan="2" | |- |Karalo Maibuca |- | rowspan="2" align="center" |114 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|DEN|2020 Summer}} | rowspan="2" |デンマーク | rowspan="2" |Denmāku |Sara Slott Petersen |Athletics | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.dif.dk/da/elite/nyheder/viaritzauelite/presse/2021/6/20210624_fireatleterskalbredannebrogindpdetolympiskestadion|title=Fire atleter skal bære Dannebrog ind på det olympiske stadion|date=24 June 2021|accessdate=26 June 2021|publisher=[[National Olympic Committee and Sports Confederation of Denmark]]|language=da|trans-title=Four athletes will carry the Danish flag into the Olympic Stadium}}</ref> |- |Jonas Warrer |Sailing |- | rowspan="2" align="center" |115 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|GER|2020 Summer}} | rowspan="2" |ドイツ | rowspan="2" |Doitsu |Laura Ludwig |Volleyball | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.dosb.de/sonderseiten/news/news-detail/news/ludwig-und-hausding-tragen-die-fahne-ins-stadion|title=Ludwig und Hausding tragen die Fahne ins Stadion|date=22 July 2021|access-date=22 July 2021|publisher=[[German Olympic Sports Confederation|Deutscher Olympischer Sportbund]]|language=de|trans-title=Ludwig and Hausding carry the flag into the stadium|archive-date=22 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210722083142/https://www.dosb.de/sonderseiten/news/news-detail/news/ludwig-und-hausding-tragen-die-fahne-ins-stadion|url-status=dead}}</ref> |- |Patrick Hausding |Diving |- | rowspan="2" align="center" |116 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|TOG|2020 Summer}} | rowspan="2" |トーゴ | rowspan="2" |Tōgo |Claire Ayivon |Rowing | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://icilome.com/2021/07/togo-list-of-athletes-at-the-tokyo-2020-olympic-games/|title=Togo – List of athletes at the Tokyo 2020 Olympic Games|date=2 July 2021|work=Icilome|access-date=6 July 2021}}</ref> |- |Dodji Fanny |Table tennis |- | rowspan="2" align="center" |117 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|DMA|2020 Summer}} | rowspan="2" |ドミニカ | rowspan="2" |Dominika |Thea LaFond | rowspan="2" |Athletics | rowspan="2" | |- |Dennick Luke |- | rowspan="2" align="center" |118 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|DOM|2020 Summer}} | rowspan="2" |ドミニカ共和国 | rowspan="2" |Dominika Kyōwakoku |Prisilla Rivera |Volleyball | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://listindiario.com/el-deporte/2021/07/01/677447/priscilla-rivera-y-rodrigo-marte-abanderados-para-los-juegos-olimpicos|title=Priscilla Rivera y Rodrigo Marte, abanderados para los Juegos Olímpicos|date=1 July 2021|accessdate=4 July 2021|publisher=[[Listín Diario]]|language=es|trans-title=Priscilla Rivera and Rodrigo Marte will carry the flag at the Olympics}}</ref> |- |Rodrigo Marte |Boxing |- | align="center" |119 |{{flagIOCteam|TTO|2020 Summer}} |トリニダード・トバゴ |Torinidādo Tobago |Kelly-Ann Baptiste |Athletics | |- | rowspan="2" align="center" |120 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|TKM|2020 Summer}} | rowspan="2" |トルクメニスタン | rowspan="2" |Torukumenisutan |Gulbadam Babamuratova |Judo | rowspan="2" |<ref>[https://turkmenportal.com/blog/38385/sbornaya-turkmenistana-prinyala-uchastie-v-ceremonii-otkrytiya-olimpiady Сборная Туркменистана приняла участие в церемонии открытия Олимпиады]</ref> |- |Merdan Ataýew |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |121 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|TUR|2020 Summer}} | rowspan="2" |トルコ | rowspan="2" |Toruko |Merve Tuncel | rowspan="2" |Swimming | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.fanatik.com.tr/tokyo-2020de-turk-bayragini-merve-tuncel-ile-berke-saka-tasiyacak-2232545|title=Tokyo 2020'de Türk bayrağını Merve Tuncel ile Berke Saka taşıyacak|date=21 July 2021|access-date=21 July 2021|publisher=[[Fanatik (Turkey)|Fanatik]]|language=tk|trans-title=Merve Tuncel and Berke Saka will carry the Turkish flag in Tokyo 2020}}</ref> |- |Berke Saka |- | rowspan="2" align="center" |122 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|TGA|2020 Summer}} | rowspan="2" |トンガ | rowspan="2" |Tonga |Malia Paseka | rowspan="2" |Taekwondo | rowspan="2" | |- |Pita Taufatofua |- | rowspan="2" align="center" |123 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|NGR|2020 Summer}} | rowspan="2" |ナイジェリア | rowspan="2" |Naijeria |Odunayo Adekuoroye |Wrestling | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://guardian.ng/sport/adekuoroye-is-team-nigerias-flag-bearer-at-tokyo-2020-olympics/|title=Adekuoroye is Team Nigeria's flag bearer at Tokyo 2020 Olympics|last=Ifetoye|first=Samuel|work=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|access-date=7 July 2021|location=[[Nigeria]]|archive-date=10 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210710035522/https://guardian.ng/sport/adekuoroye-is-team-nigerias-flag-bearer-at-tokyo-2020-olympics/|url-status=dead}}</ref> |- |Quadri Aruna |Table tennis |- | rowspan="2" align="center" |124 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|NRU|2020 Summer}} | rowspan="2" |ナウル | rowspan="2" |Nauru |Nancy Genzel Abouke |Weightlifting | rowspan="2" | |- |Jonah Harris |Athletics |- | rowspan="2" align="center" |125 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|NAM|2020 Summer}} | rowspan="2" |ナミビア | rowspan="2" |Namibia |Maike Diekmann |Rowing | rowspan="2" | |- |Jonas Jonas |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |126 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|NCA|2020 Summer}} | rowspan="2" |ニカラグア | rowspan="2" |Nikaragua |Sema Ludrick |Weightlifting | rowspan="2" | |- |Edwin Barberena |Shooting |- | rowspan="2" align="center" |127 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|NIG|2020 Summer}} | rowspan="2" |ニジェール | rowspan="2" |Nijēru |Roukaya Mahamane |Swimming | rowspan="2" | |- |Abdoul Razak Issoufou |Taekwondo |- | rowspan="2" align="center" |128 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|NZL|2020 Summer}} | rowspan="2" |ニュージーランド | rowspan="2" |Nyūjīrando |Sarah Hirini |Rugby sevens | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.nzherald.co.nz/sport/new-zealands-flag-bearers-for-tokyo-olympics-announced/PC7AJD3EGCYPPR4GGPGXODW42I/|title=New Zealand's flag bearers for Tokyo Olympics announced|date=23 June 2021|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=28 June 2021|archive-date=28 जून 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628150130/https://www.nzherald.co.nz/sport/new-zealands-flag-bearers-for-tokyo-olympics-announced/PC7AJD3EGCYPPR4GGPGXODW42I/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nzherald.co.nz/sport/tokyo-olympics-2020-hamish-bond-forced-to-hand-over-flagbearer-duties-to-david-nyika-for-opening-ceremony/7C6BD4LGPLA4XR2DY7ZFJRFRSE/|title=Tokyo Olympics 2020: Hamish Bond forced to hand over flagbearer duties to David Nyika for Opening Ceremony|work=[[New Zealand Herald]]|language=en-NZ|access-date=2021-07-23|archive-date=23 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723095044/https://www.nzherald.co.nz/sport/tokyo-olympics-2020-hamish-bond-forced-to-hand-over-flagbearer-duties-to-david-nyika-for-opening-ceremony/7C6BD4LGPLA4XR2DY7ZFJRFRSE/|url-status=dead}}</ref> |- |David Nyika{{efn|He replaced [[Hamish Bond]].}} |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |129 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|NEP|2020 Summer}} | rowspan="2" |ネパール | rowspan="2" |Nepāru |Gaurika Singh | rowspan="2" |Swimming | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1110427/gaurika-singh-nepal-tokyo-2020-olympics|title=Swimmer Gaurika Singh to lead Nepal as flagbearer at Tokyo 2020|author=Barker, Philip|date=19 July 2021|publisher=Inside the Games|access-date=19 July 2021}}</ref> |- |Alexander Shah |- | rowspan="2" align="center" |130 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|NOR|2020 Summer}} | rowspan="2" |ノルウェー | rowspan="2" |Noruwē |Anne Vilde Tuxen |Diving | rowspan="2" | |- |Tomoe Zenimoto Hvas |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |131 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|BRN|2020 Summer}} | rowspan="2" |バーレーン | rowspan="2" |Bārēn |Noor Yussuf Abdulla |Swimming | rowspan="2" | |- |Husain Al-Sayyad |Handball |- | rowspan="2" align="center" |132 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|HAI|2020 Summer}} | rowspan="2" |ハイチ | rowspan="2" |Haichi |Sabiana Anestor |Judo | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.haititempo.com/jo-2021-sabiana-anestor-porte-drapeau-dhaiti/|title=JO 2021: Sabiana Anestor, porte-drapeau d'Haïti !|last1=Meyer|first1=Guerby|date=13 July 2021|website=Haiti-Tempo|access-date=14 July 2021}}</ref> |- |Darrelle Valsaint |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |133 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|PAK|2020 Summer}} | rowspan="2" |パキスタン | rowspan="2" |Pakisutan |Mahoor Shahzad |Badminton | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://dailytimes.com.pk/794595/khalil-mahoor-to-carry-pakistans-flag-at-tokyo-olympics-opening-ceremony/|title=Khalil, Mahoor to carry Pakistan's flag at Tokyo Olympics opening ceremony|date=20 July 2021|access-date=20 July 2021|publisher=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]|language=en}}</ref> |- |Muhammad Khalil Akhtar |Shooting |- | rowspan="2" align="center" |134 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|PAN|2020 Summer}} | rowspan="2" |パナマ | rowspan="2" |Panama |Atheyna Bylon |Boxing | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.prensa.com/deportes/bylon-y-edward-seran-los-abanderados-de-panama-para-los-juegos-olimpicos/|title=Edward y Bylon serán los abanderados de Panamá para los Juegos Olímpicos|last1=Cardenas|first1=Henry|date=8 July 2021|website=La Prensa|language=es|access-date=9 July 2021}}</ref> |- |Alonso Edward |Athletics |- | align="center" |135 |{{flagIOCteam|VAN|2020 Summer}} |バヌアツ |Banuatsu |Rio Rii |Rowing |<ref>{{cite web|url=https://dailypost.vu/vanuatu_sports/vasanoc-announces-flag-bearer-for-the-2020tokyo-olympics-event/article_459d9bee-e2a4-11eb-a459-1324daf0f607.html|title=VASANOC announces flag bearer for the 2020Tokyo Olympics event|last1=Abel|first1=Jason|website=Vanuatu Daily Post|language=en|access-date=14 July 2021}}</ref> |- | rowspan="2" align="center" |136 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|BAH|2020 Summer}} | rowspan="2" |バハマ | rowspan="2" |Bahama |Joanna Evans |Swimming | rowspan="2" | |- |Donald Thomas |Athletics |- | rowspan="2" align="center" |137 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|PNG|2020 Summer}} | rowspan="2" |パプアニューギニア | rowspan="2" |Papuanyūginia |Loa Dika Toua | rowspan="2" |Weightlifting | rowspan="2" | |- |Morea Baru |- | align="center" |138 |{{flagIOCteam|BER|2020 Summer}} |バミューダ |Bamyūda |Dara Alizadeh |Rowing |<ref>{{cite news|url=https://bernews.com/2021/07/dara-alizadeh-named-bermudas-flag-bearer/|title=Dara Alizadeh Named Bermuda's Flag Bearer|date=17 July 2021|work=[[Bernews]]|accessdate=18 July 2021}}</ref> |- | rowspan="2" align="center" |139 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|PLW|2020 Summer}} | rowspan="2" |パラオ | rowspan="2" |Parao |Osisang Chilton |Swimming | rowspan="2" | |- |Adrian Ililau |Athletics |- | rowspan="2" align="center" |140 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|PAR|2020 Summer}} | rowspan="2" |パラグアイ | rowspan="2" |Paraguai |Verónica Cepede |Tennis | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://olympics.com/tokyo-2020/es/noticias/fabrizio-zanotti-y-veronica-cepede-los-abanderados-de-paraguay-para-tokio-2020|title=Fabrizio Zanotti y Verónica Cepede, los abanderados de Paraguay para Tokio 2020|work=[[Olympics]]|language=es|trans-title=Fabrizio Zanotti and Verónica Cepede will be Paraguay's flag bearers for Tokyo 2020|access-date=6 July 2021|archive-date=11 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711185250/https://olympics.com/tokyo-2020/es/noticias/fabrizio-zanotti-y-veronica-cepede-los-abanderados-de-paraguay-para-tokio-2020|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711185250/https://olympics.com/tokyo-2020/es/noticias/fabrizio-zanotti-y-veronica-cepede-los-abanderados-de-paraguay-para-tokio-2020 |date=11 जुलाई 2021 }}</ref> |- |Fabrizio Zanotti |Golf |- | rowspan="2" align="center" |141 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|BAR|2020 Summer}} | rowspan="2" |バルバドス | rowspan="2" |Barubadosu |Danielle Titus | rowspan="2" |Swimming | rowspan="2" | |- |Alex Sobers |- | rowspan="2" align="center" |142 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|PLE|2020 Summer}} | rowspan="2" |パレスチナ | rowspan="2" |Paresuchina |Dania Nour |Swimming | rowspan="2" | |- |Mohammed Hamada |Weightlifting |- | rowspan="2" align="center" |143 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|HUN|2020 Summer}} | rowspan="2" |ハンガリー | rowspan="2" |Hangarī |Aida Mohamed |Fencing | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.nemzetisport.hu/tokio-2020/tokio-2020-cseh-laszlo-es-mohamed-aida-viszi-a-magyar-zaszlot-a-megnyiton-2836401|title=Tokió 2020: Cseh László és Mohamed Aida viszi a magyar zászlót a megnyitón|date=4 July 2021|work=[[Nemzeti Sport]]|accessdate=4 July 2021|language=hu|trans-title=Tokyo 2020: László Cseh and Aida Mohamed will carry the Hungarian flag at the opening}}</ref> |- |László Cseh |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |144 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|BAN|2020 Summer}} | rowspan="2" |バングラデシュ | rowspan="2" |Banguradeshu |Diya Siddique |Archery | rowspan="2" | |- |Mohammed Ariful Islam |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |145 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|TLS|2020 Summer|name=Timor-Leste}} | rowspan="2" |東ティモール民主共和国 | rowspan="2" |Higashi Timōru Minshu Kyōwakoku |Imelda Ximenes |Swimming | rowspan="2" | |- |Felisberto de Deus |Athletics |- | rowspan="2" align="center" |146 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|FIJ|2020 Summer}} | rowspan="2" |フィジー | rowspan="2" |Fijī |Rusila Nagasau | rowspan="2" |Rugby sevens | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.fijitimes.com/jerry-and-rusila-are-team-fijis-flag-bearers/|title=Jerry and Rusila are team Fiji's flag bearers|date=7 July 2021|work=[[The Fiji Times]]|access-date=8 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fbcnews.com.fj/sports/tuwai-and-nagasau-are-fijis-flag-bearers-at-olympics/|title=Tuwai and Nagasau are Fiji's flag bearers at Olympics|date=7 July 2021|work=FBC News|access-date=8 July 2021|archive-date=6 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210706190324/https://www.fbcnews.com.fj/sports/tuwai-and-nagasau-are-fijis-flag-bearers-at-olympics/|url-status=dead}}</ref> |- |Jerry Tuwai |- | rowspan="2" align="center" |147 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|PHI|2020 Summer}} | rowspan="2" |フィリピン | rowspan="2" |Firipin |Kiyomi Watanabe |Judo | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/obiena-watanaba-named-ph-flagbearers-for-tokyo-games/212662|title=Obiena, Watanaba named PH flagbearers for Tokyo Games|date=8 July 2021|work=Tiebreaker Times|access-date=8 July 2021}}</ref> |- |Eumir Marcial{{efn|[[EJ Obiena]] was originally chosen, but he was replaced by men's middleweight boxer [[Eumir Marcial]] because of a new protocol that required flagbearers to be in Tokyo 48 hours before the opening ceremony. Obiena was scheduled to arrive on 23 July, the exact day of the opening ceremony.<ref>{{cite news |last1=Satumbaga-Villar |first1=Kristel |title=EJ Obiena 'disheartened' after pullout as PH male flag bearer due to scheduling conflict |url=https://mb.com.ph/2021/07/14/ej-obiena-disheartened-after-sudden-pullout-as-ph-male-flag-bearer-due-to-scheduling-conflict1/ |access-date=15 July 2021 |work=Manila Bulletin |date=14 July 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Marcial replaces Obiena as Philippine flagbearer for Olympics |url=https://www.philstar.com/sports/2021/07/15/2112733/marcial-replaces-obiena-philippine-flagbearer-olympics |access-date=15 July 2021 |work=The Philippine Star |date=15 July 2021}}</ref>}} |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |148 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|FIN|2020 Summer}} | rowspan="2" |フィンランド | rowspan="2" |Finrando |Satu Mäkelä-Nummela |Shooting | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.olympiakomitea.fi/2021/07/21/ari-pekka-liukkonen-ja-satu-makela-nummela-suomen-joukkueen-lipunkantajina/|title=Ari-Pekka Liukkonen ja Satu Mäkelä-Nummela Suomen joukkueen lipunkantajina|date=21 July 2021|work=Suomen Olympiakomitea|access-date=22 July 2021}}</ref> |- |Ari-Pekka Liukkonen |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |149 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|BHU|2020 Summer}} | rowspan="2" |ブータン | rowspan="2" |Būtan |Karma Karma |Archery | rowspan="2" | |- |Sangay Tenzin |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |150 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|PUR|2020 Summer}} | rowspan="2" |プエルトリコ | rowspan="2" |Puerutoriko |Adriana Díaz | rowspan="2" |Table tennis | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.telemundopr.com/noticias/puerto-rico/copur-anuncia-que-adriana-diaz-y-brian-afanador-seran-los-abanderados-de-la-delegacion-boricua-en-tokio-2020/2231255/|title=Adriana Díaz y Brian Afanador serán los abanderados de la delegación boricua en Tokio 2020|date=30 June 2021|access-date=2 July 2021|publisher=[[WKAQ-TV]]|language=es|trans-title=Adriana Díaz and Brian Afanador will be the flag bearers for the Puerto Rican delegation at Tokyo 2020}}</ref> |- |Brian Afanador |- | rowspan="2" align="center" |151 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|BRA|2020 Summer}} | rowspan="2" |ブラジル | rowspan="2" |Burajiru |Ketleyn Quadros |Judo | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.cob.org.br/pt/galerias/noticias/ketleyn-quadros-do-judo-e-bruninho-do-volei-serao-os-portabandeiras-do-brasil-nos-jogos-olimpicos-toquio-2020/|title=Ketleyn Quadros, do judô, e Bruninho, do vôlei, serão os porta-bandeiras do Brasil nos Jogos Olímpicos Tóquio 2020|date=16 July 2021|access-date=16 July 2021|publisher=[[Brazilian Olympic Committee]]|language=pt|trans-title=Ketleyn Quadros, from judo and Bruninho, from volleyball, will be the flag bearers of Brazil at Tokyo 2020 Olympic Games}}</ref> |- |Bruno Rezende |Volleyball |- | rowspan="2" align="center" |152 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|BUL|2020 Summer}} | rowspan="2" |ブルガリア | rowspan="2" |Burugaria |Maria Grozdeva |Shooting | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://bnr.bg/en/post/101492029/42-athletes-set-to-represent-bulgaria-at-tokyo-olympics|title=42 athletes set to represent Bulgaria at Tokyo Olympics|work=bnr.bg|access-date=8 July 2021|language=en}}</ref> |- |Josif Miladinov |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |153 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|BUR|2020 Summer}} | rowspan="2" |ブルキナファソ | rowspan="2" |Burukinafaso |Angelika Ouedraogo |Swimming | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.lequipe.fr/Athletisme/Actualites/Hugues-fabrice-zango-porte-drapeau-du-burkina-faso-a-la-ceremonie-d-ouverture-des-jeux-olympiques-de-tokyo/1271179|title=Hugues Fabrice Zango porte-drapeau du Burkina Faso à la cérémonie d'ouverture des Jeux Olympiques de Tokyo|date=18 July 2021|access-date=18 July 2021|publisher=[[L'Équipe]]|language=fr|trans-title=Hugues Fabrice Zango, Burkina Faso's flag bearer at the opening ceremony of the Tokyo Olympic Games}}</ref> |- |Hugues Fabrice Zango |Athletics |- | align="center" |154 |{{flagIOCteam|BRU|2020 Summer|name=Brunei Darussalam}} |ブルネイ・ダルサラーム |Burunei Darusarāmu |Muhammad Isa Ahmad |Swimming | |- | rowspan="2" align="center" |155 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|BDI|2020 Summer}} | rowspan="2" |ブルンジ | rowspan="2" |Burunji |Ornella Havyarimana |Boxing | rowspan="2" | |- |Belly-Cresus Ganira |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |156 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ASA|2020 Summer}} | rowspan="2" |米領サモア | rowspan="2" |Bei-ryō Samoa |Tilali Scanlan |Swimming | rowspan="2" | |- |Tanumafili Malietoa Jungblut |Weightlifting |- | rowspan="2" align="center" |157 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ISV|2020 Summer|ame=Virgin Islands, US}} | rowspan="2" |米領バージン諸島 | rowspan="2" |Bei-ryō Bājin Shotō |Natalia Kuipers | rowspan="2" |Swimming | rowspan="2" | |- |Adriel Sanes |- | rowspan="2" align="center" |158 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|VIE|2020 Summer}} | rowspan="2" |ベトナム | rowspan="2" |Betonamu |Quách Thị Lan |Athletics | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=http://baodongnai.com.vn/thethao/202107/vdv-quach-thi-lan-va-nguyen-huy-hoang-cam-co-doan-the-thao-viet-nam-tai-olympic-tokyo-2020-3067271/index.htm|title=VĐV Quách Thị Lan và Nguyễn Huy Hoàng cầm cờ Đoàn thể thao Việt Nam tại Olympic Tokyo 2020|date=15 July 2021|access-date=23 July 2021|publisher=Báo Đồng Nai|language=vi|trans-title=Athletes Quach Thi Lan and Nguyen Huy Hoang hold the flags of the Vietnamese sports delegation at the Tokyo 2020 Olympics}}</ref> |- |Nguyễn Huy Hoàng |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |159 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|BEN|2020 Summer}} | rowspan="2" |ベナン | rowspan="2" |Benan |Nafissath Radji |Swimming | rowspan="2" |<ref>[[Odile Ahouanwanou]] was initially selected but, for Covid reasons rules, she was then replaced {{cite news|url=https://lanouvelletribune.info/2021/06/jo-de-tokyo-odile-ahouanwanou-porte-drapeau-du-benin-a-la-ceremonie-douverture/|title=JO de Tokyo: Odile Ahouanwanou porte-drapeau du Bénin à la cérémonie d'ouverture|last1=Lawson|first1=Benjamin|access-date=5 July 2021|agency=La Nouvelle Tribune}}</ref> |- |Privel Hinkati |Rowing |- | align="center" |160 |{{flagIOCteam|VEN|2020 Summer}} |ベネズエラ |Benezuera |Antonio Díaz{{efn|[[Yulimar Rojas]] was selected and set to be flag bearer with Díaz,<ref>{{cite web|last=Zeigler|first=Cyd|date=2021-07-22|title=Meet the 6 out LGBTQ flag bearers in the Tokyo Olympics Opening Ceremony|url=https://www.outsports.com/2021/7/22/22574902/flag-bearer-opening-ceremony-tokyo-list-lgbtq-athletes|access-date=2021-08-02|website=Outsports}}</ref> but was not at the opening ceremony. [[Karen León]] walked alongside Díaz at the opening ceremony, but did not carry the flag,<ref>{{cite web|title=Tokyo Olympics: Best images from an Opening Ceremony like no other|url=https://uk.finance.yahoo.com/photos/tokyo-olympics-best-images-from-an-opening-ceremony-like-none-other-140538366/|access-date=2021-08-02|website=Yahoo|page=25/37|archive-date=2 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802161820/https://uk.finance.yahoo.com/photos/tokyo-olympics-best-images-from-an-opening-ceremony-like-none-other-140538366/|url-status=dead}}</ref> and Díaz was named as the nation's only opening flagbearer in a later interview.<ref>{{cite web|date=31 July 2021|title=Karate star Antonio Diaz bears flag for Venezuela at Opening Ceremony|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1111031/antonio-diaz-venezuela-flagbearer|access-date=2021-08-05|website=[[insidethegames.biz]]}}</ref>}} |Karate |<ref>{{cite web|url=https://www.vtv.gob.ve/antonio-diaz-y-yulimar-rojas-seran-los-abanderados-en-los-jjoo-de-tokio/|title=Antonio Díaz y Yulimar Rojas serán los abanderados en los JJOO de Tokio|date=15 June 2021|website=vtv.gob.ve|language=es|access-date=7 July 2021}}</ref> |- | rowspan="2" align="center" |161 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|BLR|2020 Summer}} | rowspan="2" |ベラルーシ | rowspan="2" |Berarūshi |Hanna Marusava |Archery | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://noc.by/news/anna-marusova-i-nikita-tsmyg-vystupyat-znamenostsami-na-tseremonii-otkrytiya-igr/5|title=Анна Марусова и Никита Цмыг выступят знаменосцами на церемонии открытия Игр|date=23 July 2021|work=The First News|accessdate=23 July 2021}}</ref> |- |Mikita Tsmyh |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |162 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|BIZ|2020 Summer}} | rowspan="2" |ベリーズ | rowspan="2" |Berīzu |Samantha Dirks | rowspan="2" |Athletics | rowspan="2" | |- |Shaun Gill |- | rowspan="2" align="center" |163 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|PER|2020 Summer}} | rowspan="2" |ペルー | rowspan="2" |Perū |Daniella Rosas | rowspan="2" |Surfing | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://elperuano.pe/noticia/123842-arriba-peru-daniella-rosas-y-lucca-mesinas-son-los-abanderados-peruanos-para-tokio-2020|title=¡Arriba Perú! Daniella Rosas y Lucca Mesinas son los abanderados peruanos para Tokio 2020|date=2 July 2021|website=El Peruano|language=es|access-date=7 July 2021}}</ref> |- |Lucca Mesinas |- | rowspan="2" align="center" |164 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|BEL|2020 Summer}} | rowspan="2" |ベルギー | rowspan="2" |Berugī |Nafissatou Thiam |Athletics | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.rtbf.be/sport/jo/detail_jo-2020-nafi-thiam-et-felix-denayer-porteront-le-drapeau-belge-lors-de-la-ceremonie-d-ouverture?id=10806167|title=JO 2020 : Nafi Thiam et Felix Denayer porteront le drapeau belge lors de la cérémonie d'ouverture|date=18 July 2021|access-date=18 July 2021|publisher=[[RTBF]]|language=fr|trans-title=OLYMPIC GAMES 2020: Nafi Thiam and Felix Denayer will carry the Belgian flag at the opening ceremony}}</ref> |- |Félix Denayer |Field hockey |- | rowspan="2" align="center" |165 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|POL|2020 Summer}} | rowspan="2" |ポーランド | rowspan="2" |Pōrando |Maja Włoszczowska |Cycling | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.thefirstnews.com/article/flag-bearers-of-poland-team-at-tokyo-olympics-opening-announced-23265|title=Flag-bearers of Poland team at Tokyo Olympics opening announced|date=13 July 2021|work=The First News|accessdate=13 July 2021|archive-date=13 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713111955/https://www.thefirstnews.com/article/flag-bearers-of-poland-team-at-tokyo-olympics-opening-announced-23265|url-status=dead}}</ref> |- |Paweł Korzeniowski |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |166 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|BIH|2020 Summer}} | rowspan="2" |ボスニア・ヘルツェゴビナ | rowspan="2" |Bosunia Herutsegobina |Larisa Cerić |Judo | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/sport/ostali-sportovi/poznato-ko-ce-nositi-zastavu-bih-na-otvaranju-olimpijskih-igara-u-tokiju/424100|title=Poznato ko će nositi zastavu BiH na otvaranju Olimpijskih igara u Tokiju|last=Radiosarajevo.ba|website=Radio Sarajevo|access-date=2021-07-16}}</ref> |- |Amel Tuka |Athletics |- | rowspan="2" align="center" |167 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|BOT|2020 Summer}} | rowspan="2" |ボツワナ | rowspan="2" |Botsuwana |Amantle Montsho |Athletics | rowspan="2" | |- |Rajab Otukile Mahommed |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |168 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|BOL|2020 Summer}} | rowspan="2" |ボリビア | rowspan="2" |Boribia |Karen Torrez | rowspan="2" |Swimming | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://premiumsportsbo.com/el-equipo-olimpico-recibe-la-tricolor-que-flameara-en-tokio/|title=El equipo olímpico recibe la tricolor que flameará en Tokio|last1=Avendaño|first1=Marcelo|date=8 July 2021|website=PREMIUM BOLIVIA|language=es|access-date=9 July 2021}}</ref> |- |Gabriel Castillo |- | rowspan="2" align="center" |169 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|POR|2020 Summer}} | rowspan="2" |ポルトガル | rowspan="2" |Porutogaru |Telma Monteiro |Judo | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.dn.pt/desporto/telma-monteiro-e-nelson-evora-sao-os-porta-estandarte-em-toquio-13898856.html|title=Telma Monteiro e Nélson Évora são os porta-estandarte em Tóquio|work=www.dn.pt|access-date=9 July 2021|language=pt}}</ref> |- |Nelson Évora |Athletics |- | rowspan="2" align="center" |170 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|HKG|2020 Summer|name=Hong Kong, China}} | rowspan="2" |ホンコン・チャイナ | rowspan="2" |Honkon Chaina |Tse Ying Suet |Badminton | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.scmp.com/sport/hong-kong/article/3140373/fencer-cheung-ka-long-and-badminton-player-tse-ying-suet-carry-hong|title=Fencer Cheung, badminton's Tse Olympic flag bearers for Hong Kong|last1=Chan|first1=Kin Wa|date=8 July 2021|work=South China Morning Post|access-date=8 July 2021|language=en}}</ref> |- |Cheung Ka Long |Fencing |- | rowspan="2" align="center" |171 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|HON|2020 Summer}} | rowspan="2" |ホンジュラス | rowspan="2" |Honjurasu |Keyla Ávila |Taekwondo | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.radiohrn.hn/delegacion-hondurena-en-tokio-2020-sera-la-mas-pequena-de-los-ultimos-cuatro-juegos-olimpicos|title=Delegación hondureña en Tokio 2020 será la más pequeña de los últimos cuatro Juegos Olímpicos|website=Radio HRN - Del Grupo Emisoras Unidas|language=es|access-date=7 July 2021}}</ref> |- |Julio Horrego |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |172 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MHL|2020 Summer}} | rowspan="2" |マーシャル諸島 | rowspan="2" |Māsharu Shotō |Colleen Furgeson | rowspan="2" |Swimming | rowspan="2" | |- |Phillip Kinono |- | rowspan="2" align="center" |173 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MAD|2020 Summer}} | rowspan="2" |マダガスカル | rowspan="2" |Madagasukaru |Damiella Nomenjanahary |Judo | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.newsmada.com/2021/07/03/jeux-olympiques-six-athletes-malagasy-a-tokyo/|title=Jeux olympiques: six athletes malagasy à Tokyo|date=3 July 2021|website=newsmada.com|language=fr|access-date=7 July 2021|archive-date=11 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711193657/https://www.newsmada.com/2021/07/03/jeux-olympiques-six-athletes-malagasy-a-tokyo/|url-status=dead}}</ref> |- |Éric Andriantsitohaina |Weightlifting |- | rowspan="2" align="center" |174 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MAW|2020 Summer}} | rowspan="2" |マラウイ | rowspan="2" |Maraui |Jessica Makwenda |Swimming | rowspan="2" | |- |Areneo David |Archery |- | align="center" |175 |{{flagIOCteam|MLI|2020 Summer}} |マリ |Mari |Seydou Fofana |Taekwondo | |- | rowspan="2" align="center" |176 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MLT|2020 Summer}} | rowspan="2" |マルタ | rowspan="2" |Maruta |Eleanor Bezzina |Shooting | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://nocmalta.org/maltese-olympic-committee-announces-its-flag-bearers-for-forthcoming-olympic-games/|title=Maltese Olympic Committee announces its flag-bearers for forthcoming Olympic Games|date=12 July 2021|work=TASS (Maltese Olympic Committee)|accessdate=12 July 2021}}</ref> |- |Andrew Chetcuti |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |177 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MAS|2020 Summer}} | rowspan="2" |マレーシア | rowspan="2" |Marēshia |Goh Liu Ying | rowspan="2" |Badminton | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://themalaysianreserve.com/2021/05/03/ocm-break-with-tradition-pick-liu-ying-khairul-anuar-as-tokyo-olympic-flag-bearers/|title=OCM break with tradition, pick Liu Ying, Khairul Anuar as Tokyo Olympic flag-bearers|date=4 March 2021|work=The Malaysian Reserve|accessdate=20 May 2021|archive-date=4 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504203529/https://themalaysianreserve.com/2021/05/03/ocm-break-with-tradition-pick-liu-ying-khairul-anuar-as-tokyo-olympic-flag-bearers/|url-status=dead}}</ref> |- |Lee Zii Jia{{efn|[[Khairul Anuar Mohamad]] was originally chosen, but requested to be replaced to focus for the archery competition a day after the ceremony.<ref>{{cite news |last1=Tan |first1=Ming Wai |title=Zii Jia to replace Khairul Anuar as male flagbearer from Malaysia in Tokyo Olympics |url=https://www.thestar.com.my/sport/others/2021/07/06/zii-jia-to-replace-khairul-anuar-as-male-flagbearer-from-malaysia-in-tokyo-olympics |access-date=7 July 2021 |work=The Star}}</ref>}} |- | rowspan="2" align="center" |178 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|FSM|2020 Summer|name=Micronesia}} | rowspan="2" |ミクロネシア連邦 | rowspan="2" |Mikuroneshia Renpō |Taeyanna Adams |Swimming | rowspan="2" | |- |Scott Fiti |Athletics |- | rowspan="2" align="center" |179 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|RSA|2020 Summer}} | rowspan="2" |南アフリカ | rowspan="2" |Minami Afurika |Phumelela Mbande |Field hockey | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.teamsa.co.za/le-clos-mbande-to-carry-sa-flag-at-opening-ceremony-1/|title=Le Clos, Mbande to carry SA flag at opening ceremony|date=22 July 2021|access-date=22 July 2021|publisher=[[South African Sports Confederation and Olympic Committee|South African Olympic Committee]]|language=en}}</ref> |- |Chad le Clos |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |180 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|SSD|2020 Summer}} | rowspan="2" |南スーダン | rowspan="2" |Minami Sūdan |Lucia Moris | rowspan="2" |Athletics | rowspan="2" | |- |Abraham Guem |- | rowspan="2" align="center" |181 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MYA|2020 Summer}} | rowspan="2" |ミャンマー | rowspan="2" |Myanmā |Thet Htar Thuzar |Badminton | rowspan="2" | |- |Ye Tun Naung |Shooting |- | rowspan="2" align="center" |182 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MEX|2020 Summer}} | rowspan="2" |メキシコ | rowspan="2" |Mekishiko |Gabriela López |Golf | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://palabrasclaras.mx/deportes/gaby-lopez-y-rommel-pacheco-seran-los-abanderados-de-mexico-en-jj-oo-de-tokio/|title=Gaby López y Rommel Pacheco serán los abanderados de México en JJ.OO. de Tokio|date=25 June 2021|work=Palabras Claras|accessdate=29 June 2021|archive-date=29 जून 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629005806/https://palabrasclaras.mx/deportes/gaby-lopez-y-rommel-pacheco-seran-los-abanderados-de-mexico-en-jj-oo-de-tokio/|url-status=dead}}</ref> |- |Rommel Pacheco |Diving |- | rowspan="2" align="center" |183 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MRI|2020 Summer}} | rowspan="2" |モーリシャス | rowspan="2" |Mōrishasu |Roilya Ranaivosoa |Weightlifting | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://inside.news/2021/06/24/tokyo-2020-le-binome-pour-porter-le-drapeau-mauricien-connu/|title=Tokyo 2020 : Le binôme pour porter le drapeau mauricien connu|access-date=5 July 2021|publisher=Inside News|archive-date=29 जून 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629111459/https://inside.news/2021/06/24/tokyo-2020-le-binome-pour-porter-le-drapeau-mauricien-connu/|url-status=dead}}</ref> |- |Richarno Colin |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |184 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MTN|2020 Summer}} | rowspan="2" |モーリタニア | rowspan="2" |Mōritania |Houlèye Ba | rowspan="2" |Athletics | rowspan="2" | |- |Abidine Abidine |- | rowspan="2" align="center" |185 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MOZ|2020 Summer}} | rowspan="2" |モザンビーク | rowspan="2" |Mozanbīku |Rady Adosinda Gramane |Boxing | rowspan="2" | |- |Kevin Loforte |Judo |- | rowspan="2" align="center" |186 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MON|2020 Summer}} | rowspan="2" |モナコ | rowspan="2" |Monako |Quentin Antognelli |Rowing | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.monaco-tribune.com/2021/07/xiaoxin-yang-porte-drapeau-dune-delegation-de-six-athletes-monegasques-aux-jo-de-tokyo/|title=Xiaoxin Yang, porte-drapeau d'une délégation de six athlètes monégasques aux JO de Tokyo|date=6 July 2021|work=Monaco Tribune|access-date=7 July 2021|language=fr-FR}}</ref> |- |Xiaoxin Yang |Table tennis |- | rowspan="2" align="center" |187 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MDV|2020 Summer}} | rowspan="2" |モルディブ | rowspan="2" |Morudibu |Fathimath Nabaaha Abdul Razzaq |Badminton | rowspan="2" | |- |Mubal Azzam Ibrahim |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |188 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MDA|2020 Summer|name=Republic of Moldova}} | rowspan="2" |モルドバ共和国 | rowspan="2" |Morudoba Kyōwakoku |Alexandra Mîrca | rowspan="2" |Archery | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://olympic.md/dan-olaru-si-alexandra-mirca-vor-purta-drapelul-republicii-moldova-la-jocurile-olimpice-de-la-tokyo-2020-2/|title=Dan Olaru și Alexandra Mîrca vor purta drapelul Republicii Moldova la Jocurile Olimpice de la Tokyo 2020|date=20 July 2021|access-date=22 July 2021|publisher=[[National Olympic Committee of the Republic of Moldova|Moldovan Olympic Committee]]|language=ro|trans-title=Dan Olaru and Alexandra Mîrca will carry the flag of the Republic of Moldova at the Tokyo 2020 Olympic Games}}</ref> |- |Dan Olaru |- | rowspan="2" align="center" |189 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MAR|2020 Summer}} | rowspan="2" |モロッコ | rowspan="2" |Morokko |Oumaïma Belahbib |Boxing | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://lematin.ma/journal/2021/oumai-bel-habib-ramzi-boukhiam-porte-drapeau-maroc/361526.html|title=Oumaïma Bel Habib et Ramzi Boukhiam, porte-drapeau du Maroc|date=17 July 2021|access-date=18 July 2021|publisher=[[Le Matin (Morocco)]]|language=fr|trans-title=Oumaïma Bel Habib and Ramzi Boukhiam, flag bearers of Morocco}}</ref> |- |Ramzi Boukhiam |Surfing |- | rowspan="2" align="center" |190 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MGL|2020 Summer}} | rowspan="2" |モンゴル | rowspan="2" |Mongoru |Onolbaatar Khulan |Basketball | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://news.mn/r/2451593/|title=Токио-2020: Монголын тугчаар Ө.Дүүрэнбаяр, О.Хулан нар сонгогдов {{!}} News.MN|date=8 July 2021|work=News.MN|access-date=8 July 2021|language=mn|archive-date=8 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210708062823/https://news.mn/r/2451593/|url-status=dead}}</ref> |- |Duurenbayar Ulziibayar |Judo |- | rowspan="2" align="center" |191 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|MNE|2020 Summer}} | rowspan="2" |モンテネグロ | rowspan="2" |Monteneguro |Jovanka Radičević |Handball | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.pobjeda.me/clanak/i-srecna-i-privilegovana?fbclid=IwAR3lsMSV1K4rbhy61HzP0dLrfcMUdWHM5yqHknYLTIv7pP3Tkx9uWofRfK8|title=Najvažnije vijesti svakog dana|last1=Marković|first1=Ana|website=Pobjeda|access-date=11 July 2021}}</ref> |- |Draško Brguljan |Water polo |- | rowspan="2" align="center" |192 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|JOR|2020 Summer}} | rowspan="2" |ヨルダン | rowspan="2" |Yorudan |Julyana Al-Sadeq |Taekwondo | rowspan="2" | |- |Zeyad Ishaish |Boxing |- | rowspan="2" align="center" |193 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|LAO|2020 Summer|name=Lao P.D.R.}} | rowspan="2" |ラオス人民民主共和国 | rowspan="2" |Raosu Jinmin Minshu Kyōwakoku |Silina Pha Aphay |Athletics | rowspan="2" | |- |Santisouk Inthavong |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |194 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|LAT|2020 Summer}} | rowspan="2" |ラトビア | rowspan="2" |Ratobia |Jeļena Ostapenko |Tennis | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.lsm.lv/raksts/sports/olimpiska-kustiba/ostapenko-bus-otra-karogneseja-latvijas-delegacija-tokijas-olimpisko-spelu-atklasana.a413284/|title=Ostapenko būs otra karognesēja Latvijas delegācijā Tokijas olimpisko spēļu atklāšanā|date=17 July 2021|website=/lsm.lv|language=lv|access-date=17 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sportacentrs.com/tokija_2021/05072021-latvijas_karogu_tokijas_os_atklasanas_cer|title=Latvijas karogu Tokijas OS atklāšanas ceremonijā nesīs Agnis Čavars|date=5 July 2021|website=/sportacentrs.com|language=lv|access-date=6 July 2021}}</ref> |- |Agnis Čavars |Basketball |- | rowspan="2" align="center" |195 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|LTU|2020 Summer}} | rowspan="2" |リトアニア | rowspan="2" |Ritoania |Sandra Jablonskytė |Judo | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.instagram.com/p/CRbclygD1Ag/|title=Šiais metais pirmą kartą olimpinių žaidynių istorijoje vėliavą neš ir sportininkas, ir sportininkė. Lietuvos trispalvė atidarymo ceremonijoje patikėta plaukikui @giedrius_titenis ir dziudo imtynininkei @karaliussandra|date=18 July 2021|access-date=23 July 2021|publisher=[[National Olympic Committee of Lithuania|Lithuanian Olympic Committee]]|language=lt|trans-title=This year, for the first time in the history of the Olympic Games, the flag will be carried by both an athlete and a female athlete. The Lithuanian tricolour was entrusted to swimmer @giedrius_titenis and judo wrestler @karaliussandra at the opening ceremony}}</ref> |- |Giedrius Titenis |Swimming |- | align="center" |196 |{{flagIOCteam|LBA|2020 Summer}} |リビア |Ribia |Al-Hussein Gambour |Rowing | |- | rowspan="2" align="center" |197 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|LIE|2020 Summer}} | rowspan="2" |リヒテンシュタイン | rowspan="2" |Rihitenshutain |Julia Hassler |Swimming | rowspan="2" | |- |Raphael Schwendinger |Judo |- | rowspan="2" align="center" |198 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|LBR|2020 Summer}} | rowspan="2" |リベリア | rowspan="2" |Riberia |Ebony Morrison | rowspan="2" |Athletics | rowspan="2" | |- |Joseph Fahnbulleh |- | rowspan="2" align="center" |199 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|ROU|2020 Summer}} | rowspan="2" |ルーマニア | rowspan="2" |Rūmania |Simona Radiș{{efn|[[Simona Halep]] was originally chosen, but had to withdraw due to injury.<ref>{{cite web |last1=Walker-Roberts |first1=James |title=SIMONA HALEP FOLLOWS SERENA WILLIAMS, RAFAEL NADAL AND DOMINIC THIEM IN WITHDRAWING FROM TOKYO OLYMPICS |url=https://www.eurosport.co.uk/tennis/tokyo-2020/2021/simona-halep-follows-serena-williams-rafael-nadal-and-dominic-thiem-in-withdrawing-from-tokyo-olympi_sto8394685/story.shtml |website=www.eurosport.com |publisher=Eurosport |access-date=28 June 2021}}</ref>}}{{efn|[[Mădălina Bereș]] was chosen to replace Halep, but passed the opportunity to her partner in [[Rowing at the 2020 Summer Olympics – Women's double sculls|the doubles]].}} |Rowing | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.prosport.ro/alte-sporturi/cine-este-madalina-beres-va-purta-drapelul-romaniei-la-tokyo-19288304|title=Cine este Mădălina Bereș, canotoarea care va purta drapelul României la Tokyo. Mama sportivei, cu lacrimi în ochi la aflarea veștii: "Nu mai am cuvinte"|author=Pohoata, Narcis|date=1 July 2021|publisher=ProSport|language=Romanian|trans-title=Who is Mădălina Bereș, the rower who will carry the Romanian flag in Tokyo. The athlete's mother, with tears in her eyes when she heard the news: "I have no words"|access-date=17 July 2021}}</ref> |- |Robert Glință |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |200 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|LUX|2020 Summer}} | rowspan="2" |ルクセンブルク | rowspan="2" |Rukusenburuku |Christine Majerus |Cycling | rowspan="2" |<ref>[[Bob Bertemes]] was initially chosen as flag bearer: {{cite web|url=https://download.rtl.lu/2021/07/02/bee3dfaaef0cfa82adcae8b3d14373a9.pdf|title=COMPOSITION DU TEAM LËTZEBUERG POUR LES32es JEUX OLYMPIQUES TOKYO 2020|website=rtl.lu|access-date=5 July 2021}}</ref> |- |Raphaël Stacchiotti |Swimming |- | rowspan="2" align="center" |201 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|RWA|2020 Summer}} | rowspan="2" |ルワンダ | rowspan="2" |Ruwanda |Alphonsine Agahozo |Swimming | rowspan="2" | |- |John Hakizimana |Athletics |- | align="center" |202 |{{flagIOCteam|LES|2020 Summer}} |レソト |Resoto |Games Volunteer |N/A | |- | rowspan="4" align="center" |204 | rowspan="4" |{{flagIOCteam|USA|2020 Summer|name=United States of America}} | rowspan="4" |アメリカ合衆国 | rowspan="4" |Amerika Gasshūkoku |Sue Bird |Basketball | rowspan="4" |<ref>{{cite news|url=https://www.today.com/news/sue-bird-eddy-alvarez-will-be-u-s-flag-bearers-t226024|title=Sue Bird, Eddy Alvarez will be U.S. flag bearers at Tokyo Olympics|date=21 July 2021|access-date=21 July 2021|agency=[[Today (American TV program)|TODAY]]}}</ref> |- |Ray Bassil |Shooting |- |Nacif Elias |Judo |- |Eddy Alvarez |Baseball |- | rowspan="2" align="center" |205 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|FRA|2020 Summer}} | rowspan="2" |フランス | rowspan="2" |Furansu |Clarisse Agbegnenou |Judo | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://www.lequipe.fr/Tous-sports/Actualites/Clarisse-agbegnenou-et-samir-ait-said-porte-drapeaux-de-la-delegation-francaise-aux-jeux-olympiques-de-tokyo/1268345|title=Clarisse Agbegnenou et Samir Ait-Saïd porte-drapeaux de la délégation française aux Jeux Olympiques de Tokyo|date=5 July 2021|work=L'Équipe|accessdate=5 July 2021}}</ref> |- |Samir Aït Saïd |Gymnastics |- | rowspan="2" align="center" |206 | rowspan="2" |{{flagIOCteam|JPN|2020 Summer}} | rowspan="2" |日本 | rowspan="2" |Nihon |Yui Susaki |Wrestling | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=https://english.kyodonews.net/tokyo/news/2021/07/5c8e6f0cdcf1-hachimura-susaki-named-flagbearers-for-japans-olympic-team.html|title=Hachimura, Susaki named flagbearers for Japan's Olympic team|date=5 July 2021|access-date=5 July 2021|agency=Kyodo News|archive-date=5 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705144239/https://english.kyodonews.net/tokyo/news/2021/07/5c8e6f0cdcf1-hachimura-susaki-named-flagbearers-for-japans-olympic-team.html|url-status=dead}}</ref> |- |Rui Hachimura |Basketball |} == संगीत == परेड ऑफ नेशंस के लिए संगीत के टुकड़े जापान में बनाए गए कई वीडियो गेम साउंडट्रैक से चुने गए थे। इन चयनों में [[स्क्वायर एनिक्स]] के ड्रैगन क्वेस्ट, फ़ाइनल फ़ैंटेसी, सागा, नीयर, क्रोनो ट्रिगर, और किंगडम हार्ट्स, बंदाई नमको की टेल्स सीरीज़, सोलकैलिबुर, और ऐस कॉम्बैट, कैपकॉम के मॉन्स्टर हंटर, [[कोनामी होल्डिंग्स|कोनामी]] के प्रो इवोल्यूशन सॉकर और ग्रैडियस, और सेगा सैमी के हेजहॉग सोनिक के विषय शामिल थे। <ref>{{Cite web|url=https://www.polygon.com/22590146/olympics-2020-games-athletes-parade-of-nations-video-game-music-dragon-quest-kingdom-hearts|title=The Olympic opening ceremony was full of video game music|last=McWhertor|first=Michael|date=July 23, 2021|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|access-date=July 23, 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/opening-ceremony-shines-light-video-game-music-79010847|title=Olympics ceremony uses music from Japanese video games|last=Giarrusso|first=Walsh|date=July 23, 2021|publisher=[[एसोसिएटेड प्रेस]]|via=[[ABC News]]|access-date=July 23, 2021}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * 1964 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक राष्ट्रों की परेड [[टोक्यो|, टोक्यो]], [[जापान]] में भी। == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची|3}} [[श्रेणी:2020 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक]] [[श्रेणी:सीएस1 इंडोनेशियाई-भाषा स्रोत (id)]] fo058c2us5qd1c69zxndb0cydvo46f9 आचार्य जगदीश चंद्र बोस कॉलेज 0 1306181 6595755 6219651 2026-08-05T11:35:15Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595755 wikitext text/x-wiki '''आचार्य जगदीश चंद्र बोस कॉलेज''' की स्थापना 1968 में हुई थी। आचार्य जगदीश चंद्र बोस कॉलेज [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]] में एक सार्वजनिक स्नातक डिग्री का कॉलेज है। कला (बीए), विज्ञान (बी. एससी), कॉमर्स (बी. कॉम), और शिक्षा की धाराएँ प्रदान करता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.ajcbosecollege.org/mobile.php |title=संग्रहीत प्रति |access-date=2 सितंबर 2021 |archive-date=2 सितंबर 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210902134624/http://www.ajcbosecollege.org/mobile.php |url-status=dead }}</ref> ==इतिहास== इसका नाम [[जगदीश चंद्र बोस]] के नाम पर रखा गया है और यह [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] से संबद्ध है।<ref>{{Cite web |url=http://www.ajcbosecollege.org/mobile.php |title=संग्रहीत प्रति |access-date=2 सितंबर 2021 |archive-date=2 सितंबर 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210902134624/http://www.ajcbosecollege.org/mobile.php |url-status=dead }}</ref> १ जुलाई १९८७ तक, कॉलेज को [[बिरला कॉलेज ऑफ साइंस एंड एजुकेशन]][1] के नाम से जाना जाता था।<ref>https://www.caluniv.ac.in/student/college-before-2-11-17.html</ref> ==विषय== ===कला, मानविकी और सामाजिक विज्ञान=== • [[हिंदी]] • [[अंग्रेजी]] • [[बंगला]] ===कॉमर्स=== • कॉमर्स ===विज्ञान=== • [[गणित]] • [[भौतिक विज्ञान]] • [[रसायन विज्ञान]]<ref>Acharya Jagadish Chandra Bose College https://g.co/kgs/b1Wrbu</ref> == इन्हें भी देखें == [[भारत में शिक्षा]] == सन्दर्भ == [[श्रेणी:कॉलेज]] r8g4d4u0xi6x5giw4lkrl5enzycoxec सोफी पास्को 0 1306891 6595466 6581457 2026-08-04T13:42:57Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595466 wikitext text/x-wiki {{Infobox swimmer|name=सोफी पास्को|birth_date={{birth date and age|df=yes|1993|01|08}}|show-medals=no|medaltemplates={{MedalSport | Women's [[para swimming]] }} {{MedalCountry | {{NZL}} }} {{MedalCount |[[Summer Paralympics|Paralympic Games]]|11|7|1 |[[IPC Swimming World Championships|World Championships (LC)]]|12|4|4 |[[IPC Swimming World Championships|World Championships (SC)]]|4|0|3 |[[Commonwealth Games]]|4|0|0 |'''Total'''|'''29'''|'''10'''|'''7''' }} {{Medal | Competition | [[Paralympic Games]]}} {{Medal | Gold | [[2008 Summer Paralympics|2008 Beijing]] | [[Swimming at the 2008 Summer Paralympics|100&nbsp;m backstroke S10]]}} {{Medal | Gold | [[2008 Summer Paralympics|2008 Beijing]] | [[Swimming at the 2008 Summer Paralympics|100&nbsp;m breaststroke SB9]]}} {{Medal | Gold | [[2008 Summer Paralympics|2008 Beijing]] | [[Swimming at the 2008 Summer Paralympics|200&nbsp;m individual medley SM10]]}} {{Medal | Gold | [[2012 Summer Paralympics|2012 London]] | [[Swimming at the 2012 Summer Paralympics|100&nbsp;m freestyle S10]]}} {{Medal | Gold | [[2012 Summer Paralympics|2012 London]] | [[Swimming at the 2012 Summer Paralympics|100&nbsp;m butterfly S10]]}} {{Medal | Gold | [[2012 Summer Paralympics|2012 London]] | [[Swimming at the 2012 Summer Paralympics|200&nbsp;m individual medley SM10]]}} {{Medal | Gold | [[2016 Summer Paralympics|2016 Rio de Janeiro]] | [[Swimming at the 2016 Summer Paralympics|100&nbsp;m backstroke S10]]}} {{Medal | Gold | [[2016 Summer Paralympics|2016 Rio de Janeiro]] | [[Swimming at the 2016 Summer Paralympics|100&nbsp;m butterfly S10]]}} {{Medal | Gold | [[2016 Summer Paralympics|2016 Rio de Janeiro]] | [[Swimming at the 2016 Summer Paralympics|200&nbsp;m individual medley SM10]]}} {{Medal | Gold | [[2020 Summer Paralympics|2020 Tokyo]] | [[Swimming at the 2020 Summer Paralympics – Women's 100 metre freestyle|100 m freestyle S9]]}} {{Medal | Gold | [[2020 Summer Paralympics|2020 Tokyo]] | [[Swimming at the 2020 Summer Paralympics|200&nbsp;m individual medley SM9]]}} {{Medal | Silver | [[2008 Summer Paralympics|2008 Beijing]] | [[Swimming at the 2008 Summer Paralympics|100&nbsp;m butterfly S10]]}} {{Medal | Silver | [[2012 Summer Paralympics|2012 London]] | [[Swimming at the 2012 Summer Paralympics|50&nbsp;m freestyle S10]]}} {{Medal | Silver | [[2012 Summer Paralympics|2012 London]] | [[Swimming at the 2012 Summer Paralympics|100&nbsp;m backstroke S10]]}} {{Medal | Silver | [[2012 Summer Paralympics|2012 London]] | [[Swimming at the 2012 Summer Paralympics|100&nbsp;m breaststroke SB9]]}} {{Medal | Silver | [[2016 Summer Paralympics|2016 Rio de Janeiro]] | [[Swimming at the 2016 Summer Paralympics|50&nbsp;m freestyle S10]]}} {{Medal | Silver | [[2016 Summer Paralympics|2016 Rio de Janeiro]] | [[Swimming at the 2016 Summer Paralympics|100&nbsp;m freestyle S10]]}} {{Medal | Silver | [[2020 Summer Paralympics|2020 Tokyo]] | [[Swimming at the 2020 Summer Paralympics|100&nbsp;m breaststroke SB8]]}} {{Medal | Bronze | [[2020 Summer Paralympics|2020 Tokyo]] | [[Swimming at the 2020 Summer Paralympics – Women's 100 metre backstroke|100 m backstroke S9]]}} {{Medal | Competition | [[IPC Swimming World Championships|World Championships (LC)]]}} {{Medal | Gold | [[2010 IPC Swimming World Championships|2010 Eindhoven]] | 100&nbsp;m butterfly S10}} {{Medal | Gold | [[2013 IPC Swimming World Championships|2013 Montreal]] | 100&nbsp;m backstroke S10}} {{Medal | Gold | [[2013 IPC Swimming World Championships|2013 Montreal]] | 100&nbsp;m breaststroke SB9}} {{Medal | Gold | [[2013 IPC Swimming World Championships|2013 Montreal]] | 100&nbsp;m butterfly S10}} {{Medal | Gold | [[2013 IPC Swimming World Championships|2013 Montreal]] | 100&nbsp;m freestyle S10}} {{Medal | Gold | [[2013 IPC Swimming World Championships|2013 Montreal]] | 50&nbsp;m freestyle S10}} {{Medal | Gold | [[2015 IPC Swimming World Championships|2015 Glasgow]] | 200&nbsp;m medley SM10}} {{Medal | Gold | [[2015 IPC Swimming World Championships|2015 Glasgow]] | [[2015 IPC Swimming World Championships – Women's 100 metre freestyle|100&nbsp;m freestyle S10]]}} {{Medal | Gold | [[2015 IPC Swimming World Championships|2015 Glasgow]] | [[2015 IPC Swimming World Championships – Women's 100 metre butterfly|100&nbsp;m butterfly S10]]}} {{Medal | Gold | [[2019 World Para Swimming Championships|2019 London]] | 100&nbsp;m backstroke S9}} {{Medal | Gold | [[2019 World Para Swimming Championships|2019 London]] | 100&nbsp;m freestyle S9}} {{Medal | Gold | [[2019 World Para Swimming Championships|2019 London]] | 100&nbsp;m butterfly S9}} {{Medal | Gold | [[2019 World Para Swimming Championships|2019 London]] | 50&nbsp;m freestyle S9}} {{Medal | Silver | [[2010 IPC Swimming World Championships|2010 Eindhoven]] | 50&nbsp;m freestyle S10}} {{Medal | Silver | [[2010 IPC Swimming World Championships|2010 Eindhoven]] | 100&nbsp;m backstroke S10}} {{Medal | Silver | [[2010 IPC Swimming World Championships|2010 Eindhoven]] | 200&nbsp;m individual medley SM10}} {{Medal | Silver | [[2015 IPC Swimming World Championships|2015 Glasgow]] | 100&nbsp;m backstroke S10}} {{Medal | Bronze | [[2006 IPC Swimming World Championships|2006 Durban]] | 200&nbsp;m individual medley SM10}} {{Medal | Bronze | [[2010 IPC Swimming World Championships|2010 Eindhoven]] | 100&nbsp;m breaststroke SB9}} {{Medal | Bronze | [[2015 IPC Swimming World Championships|2015 Glasgow]] | 50&nbsp;m breaststroke S10}} {{Medal | Bronze | [[2015 IPC Swimming World Championships|2015 Glasgow]] | [[2015 IPC Swimming World Championships – Women's 100 metre breaststroke|100&nbsp;m breaststroke S10]]}} {{Medal | Competition | [[IPC Swimming World Championships|World Championships (SC)]]}} {{Medal | Gold | [[2009 IPC Swimming World Championships 25 m|2009 Rio de Janeiro]] | 100&nbsp;m backstroke S10}} {{Medal | Gold | [[2009 IPC Swimming World Championships 25 m|2009 Rio de Janeiro]] | 100&nbsp;m butterfly S10}} {{Medal | Gold | [[2009 IPC Swimming World Championships 25 m|2009 Rio de Janeiro]] | 100&nbsp;m individual medley SM10}} {{Medal | Gold | [[2009 IPC Swimming World Championships 25 m|2009 Rio de Janeiro]] | 200&nbsp;m individual medley SM10}} {{Medal | Bronze | [[2009 IPC Swimming World Championships 25 m|2009 Rio de Janeiro]] | 100&nbsp;m freestyle S10}} {{Medal | Bronze | [[2009 IPC Swimming World Championships 25 m|2009 Rio de Janeiro]] | 400&nbsp;m freestyle S10}} {{Medal | Bronze | [[2009 IPC Swimming World Championships 25 m|2009 Rio de Janeiro]] | 100&nbsp;m breaststroke SB9}} {{Medal | Competition | [[Commonwealth Games]]}} {{Medal | Gold | [[2014 Commonwealth Games|2014 Glasgow]] | [[Swimming at the 2014 Commonwealth Games – Women's 100 metre breaststroke SB9|100 m breaststroke SB9]]}} {{Medal | Gold | [[2014 Commonwealth Games|2014 Glasgow]] | [[Swimming at the 2014 Commonwealth Games – Women's 200 metre individual medley SM10|200 m individual medley SM10]]}} {{Medal | Gold | [[2018 Commonwealth Games|2018 Gold Coast]] | [[Swimming at the 2018 Commonwealth Games – Women's 200 metre individual medley SM10|200 m individual medley SM10]]}} {{Medal | Gold | [[2018 Commonwealth Games|2018 Gold Coast]] | [[Swimming at the 2018 Commonwealth Games – Women's 100 metre breaststroke SB9|100 m breaststroke SB9]]}}|weight=|height=|death_place=|death_date=|birth_place=क्राइस्टचर्च, न्यूजीलैंड|collegeteam=|image=Sophie_Pascoe_(cropped).jpg|club=क्यूईआईआई स्विम क्लब|strokes=|nationality={{NZL}}|nicknames=|fullname=सोफी फ्रांसेस पास्को|caption=2009 में पास्को|image_size=<!-- Only for images narrower than 220 pixels -->|updated=}} [[श्रेणी:Pages using Infobox swimmer with unknown parameters|honorific_prefixSophie Pascoe]] [[श्रेणी:Pages using infobox swimmer with nationality parameter]] '''सोफी फ्रांसेस पास्को''' एमएनजेडएम (जन्म ८ जनवरी १९९३) <ref name="bio1">{{Cite web|url=http://beijing.sparc.org.nz/nz-athletes/paralympic-athletes/aquatics.htm|title=Paralympic Athletes – Swimming|archive-url=https://web.archive.org/web/20081014060904/http://beijing.sparc.org.nz/nz-athletes/paralympic-athletes/aquatics.htm|archive-date=14 October 2008|access-date=12 September 2008}}</ref> न्यूजीलैंड की एक पैरा-तैराक है। उसने 2008 से [[ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक खेल|चार ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक खेलों]] में न्यूजीलैंड का प्रतिनिधित्व किया है, जिसमें उसने कुल ग्यारह स्वर्ण पदक, सात रजत पदक और एक कांस्य पदक जीता है, जिससे वह न्यूजीलैंड की सबसे सफल पैरालिम्पियन बन गई है। उन्होंने राष्ट्रमंडल खेलों में न्यूजीलैंड का प्रतिनिधित्व भी किया है। <ref name="Stuff160913">{{Cite news|url=http://www.stuff.co.nz/sport/other-sports/84201188/sophie-pascoe-keeps-her-promise-while-taking-paralympics-mainstream-in-nz|title=Sophie Pascoe keeps her promise, while taking Paralympics mainstream in NZ|last=Smith|first=Tony|date=13 September 2016|access-date=13 September 2016|publisher=Stuff.co.nz}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == 8 जनवरी 1993 को गैरी और जो पास्को के घर [[क्राइस्टचर्च]] में जन्मी सोफी शहर के दक्षिण-पश्चिमी बाहरी इलाके में हल्सवेल के पास एक लाइफस्टाइल ब्लॉक में पली-बढ़ी। <ref name="no-limits">{{Cite news|title=No limits|last=Forbes|first=Michael|date=8 September 2012|work=The Dominion Post|page=A8}}</ref> उसकी एक बड़ी बहन रेबेका है। २३ सितंबर १९९५ को, <ref>{{Cite news|url=http://www.stuff.co.nz/dominion-post/sport/9294108/Sophie-Pascoes-stroke-of-fate|title=Sophie Pascoe's stroke of fate|date=19 October 2013|access-date=19 October 2013|publisher=The Dominion Post|pages=Your Weekend 8–10}}</ref> पास्को को गलती से उसके पिता ने पारिवारिक राइड-ऑन लॉनमूवर पर कुचल दिया था। दुर्घटना के परिणामस्वरूप, उसका बायां पैर घुटने के नीचे से कट गया था, जबकि उसके दाहिने पैर के पिछले हिस्से में गंभीर चोट के निशान थे। <ref name="Inspired">{{Cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10532507|title=Paralympics: My disability inspired me – Sophie|last=Booker|first=Jarrod|date=17 September 2008|publisher=The New Zealand Herald|access-date=29 August 2012|archive-date=15 सितंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915130933/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10532507|url-status=dead}}</ref> <ref name="moving target">{{Cite web|url=http://www.stuff.co.nz/sport/other-sports/7566319/Pascoe-a-moving-target-at-London-Paralympics|title=Sophie Pascoe a moving target at Paralympics|last=Woodcock|first=Fred|date=29 August 2012|publisher=Fairfax Media (via Stuff.co.nz)|access-date=29 August 2012}}</ref> उन्होंने हल्सवेल प्राइमरी स्कूल, और लिंकन हाई स्कूल में पास के क्राइस्टचर्च उपग्रह शहर [[लिंकन, न्यूजीलैंड|लिंकन में भाग लिया]] । पास्को ने 7 साल की उम्र में तैरना शुरू किया था। वह रोली क्रिचटन, <ref>{{Cite news|url=http://www.stuff.co.nz/sport/other-sports/7640183/Sophie-Pascoe-has-tight-bond-with-coach|title=Sophie Pascoe has tight bond with coach|date=9 September 2012|access-date=9 September 2012|publisher=Fairfax Media (via Stuff.co.nz)}}</ref> और क्यूईआईआई स्विमिंग क्लब में प्रशिक्षित हैं, जो बर्नसाइड में जेली पार्क पर आधारित है क्योंकि क्वीन एलिजाबेथ द्वितीय पार्क में सुविधाएं 2011 के क्राइस्टचर्च भूकंप में क्षतिग्रस्त हो गई थीं। <ref>{{Cite news|url=http://www.stuff.co.nz/the-press/sport/7566838/Darling-of-Beijing-faces-big-task/|title=Darling of Beijing faces big task|last=Woodcock|first=Fred|date=29 August 2012|access-date=9 September 2012|publisher=The Press Christchurch (via Stuff.co.nz)}}</ref> == तैराकी करियर == पास्को को फ्रीस्टाइल, बैकस्ट्रोक और बटरफ्लाई के लिए S10, ब्रेस्टस्ट्रोक के लिए SB9 और व्यक्तिगत मेडले के लिए SM10 वर्गीकृत किया गया है। <ref>{{Cite web|url=https://db.ipc-services.org/sdms/web/cml/sw/html/season/S16/npc/NZL|title=Classification Master List, Summer Season 2016 – New Zealand|publisher=IPC Swimming|access-date=13 September 2016}}</ref> 2008 के ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक में, पास्को ने क्रमशः 100 मीटर ब्रेस्टस्ट्रोक और 100 मीटर बटरफ्लाई के लिए एक स्वर्ण और एक रजत पदक जीता और बाद में महिलाओं की 200 मीटर व्यक्तिगत मेडले के लिए एक स्वर्ण पदक जीता। <ref name="gold1">{{Cite web|url=http://www.stuff.co.nz/4689575a1823.html|title=Second gold for Pascoe in the pool|date=12 September 2008|access-date=12 September 2008}}</ref> पास्को ने फिर 100 मी. के लिए स्वर्ण पदक साझा किया&nbsp;मी बैकस्ट्रोक जब उसने दक्षिण अफ्रीकी शिरीन सपिरो के साथ ड्रॉ किया। <ref name="GSNZS">{{Cite web|url=http://tvnz.co.nz/view/page/417227/2074220|title=Gold and silver for NZ swimmers|date=14 September 2008|publisher=NZPA|access-date=14 September 2008|archive-date=29 सितंबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929024604/http://tvnz.co.nz/view/page/417227/2074220|url-status=dead}}</ref> १५ साल की उम्र में, पास्को पैरालिंपिक में न्यूजीलैंड के सबसे कम उम्र के एथलीट थे, <ref name="gold2">{{Cite web|url=http://tvnz.co.nz/view/page/417227/2068983|title=Pascoe wins gold for grandad|date=11 September 2008|publisher=[[TVNZ]]|access-date=12 September 2008}}</ref> और पदक जीतने वाले सबसे कम उम्र के न्यूजीलैंड के खिलाड़ी थे। <ref name="silver">{{Cite web|url=http://tvnz.co.nz/view/page/417227/2064492|title=Kiwi teen takes silver|date=9 September 2008|publisher=[[TVNZ]]|access-date=12 September 2008|archive-date=17 सितंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917014644/http://tvnz.co.nz/view/page/417227/2064492|url-status=dead}}</ref> 2008 के पैरालिंपिक के बाद, मित्सुबिशी मोटर्स द्वारा चलाए जा रहे राष्ट्रव्यापी मतदान प्रतियोगिता में पास्को को न्यूजीलैंड का पसंदीदा पैरालिंपियन चुना गया था। इसके लिए उन्होंने एक मित्सुबिशी वीआरएक्स आउटलैंडर जीता। <ref>{{Cite web|url=http://www.scoop.co.nz/stories/CU0809/S00291.htm|title=Golden girl voted NZ's favourite Paralympian|date=19 September 2008|publisher=Mitsubishi Motors (via Scoop.co.nz)|access-date=9 September 2012}}</ref> तैराकी के लिए उनकी सेवाओं के लिए, पास्को को 2009 के नए साल के सम्मान में न्यूजीलैंड ऑर्डर ऑफ मेरिट का सदस्य बनाया गया था। <ref>{{Cite web|url=http://www.dpmc.govt.nz/node/366|title=New Year Honours List 2009|date=31 December 2008|publisher=Department of the Prime Minister and Cabinet|access-date=1 September 2012}}</ref> फरवरी 2012 में, पास्को 2011 के हैलबर्ग अवार्ड्स में डिसेबल्ड स्पोर्ट्सपर्सन ऑफ द ईयर अवार्ड के उद्घाटन विजेता बने। <ref>{{Cite web|url=http://www.stuff.co.nz/sport/other-sports/6393052/All-Blacks-stars-of-show-at-Halberg-Awards|title=All Blacks stars of show at Halberg Awards|last=Plumb|first=Simon|date=9 February 2012|publisher=Fairfax Media (via Stuff.co.nz)|access-date=9 September 2012}}</ref> [[2012 ग्रीष्मकालीन पैरालम्पिक|2012 के ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक में]], पास्को ने छह स्पर्धाओं में भाग लिया - चार जिसमें उसने 2008 पैरालिंपिक में पदक जीते, साथ ही 50 मीटर फ़्रीस्टाइल (S10) और 100 मीटर फ़्रीस्टाइल (SM10) इवेंट। उसने अपने 200 मीटर व्यक्तिगत मेडले (SM10) स्वर्ण पदक का सफलतापूर्वक बचाव किया, 2:25.65 के समय के साथ चार सेकंड के अपने ही विश्व रिकॉर्ड को तोड़ दिया। <ref>{{Cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10830695|title=Paralympics: NZ's golden start|date=31 August 2012|access-date=1 September 2012|publisher=The New Zealand Herald}}</ref> उसने 100 मीटर बटरफ्लाई (S10) में भी स्वर्ण पदक जीते, जहाँ उसने बीजिंग में अपना रजत पदक जीता और इस प्रक्रिया में 1:04.43 के समय के साथ एक नया विश्व रिकॉर्ड बनाया, <ref>{{Cite web|url=http://www.stuff.co.nz/sport/other-sports/7596127/Pascoe-wins-second-gold-in-London-pool|title=Pascoe wins second gold in London pool|date=2 September 2012|publisher=Fairfax Media (via Stuff.co.nz)|access-date=2 September 2012}}</ref> और 100 मीटर फ़्रीस्टाइल (S10) में, 1:00.89 के समय के साथ एक नया पैरालंपिक रिकॉर्ड स्थापित किया। <ref>{{Cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10832428|title=Paralympics: Pascoe claims third gold despite illness|date=7 September 2012|access-date=7 September 2012|publisher=New Zealand Herald}}</ref> पास्को ने 50 मी. फ्रीस्टाइल (एस१०), <ref>{{Cite news|url=http://tvnz.co.nz/othersports-news/medal-rush-continues-pascoe-fisher-5055957|title=Medal rush continues for Pascoe, Fisher|date=1 September 2012|access-date=1 September 2012|publisher=Television New Zealand|archive-date=25 फ़रवरी 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250225125215/https://www.tvnz.co.nz/othersports-news/medal-rush-continues-pascoe-fisher-5055957|url-status=dead}}</ref> १००&nbsp;मी बैकस्ट्रोक (एस१०), <ref>{{Cite news|url=http://tvnz.co.nz/othersports-news/pascoe-wins-silver-loses-paralympic-title-5063460|title=Pascoe wins silver, loses Paralympic title|date=5 September 2012|access-date=5 September 2012|publisher=Television New Zealand|archive-date=7 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807052732/http://tvnz.co.nz/othersports-news/pascoe-wins-silver-loses-paralympic-title-5063460|url-status=dead}}</ref> और १००&nbsp;एम ब्रेस्टस्ट्रोक (SB9) में रजत पदक जीते। <ref>{{Cite news|url=http://www.3news.co.nz/Sixth-medal-for-Sophie-Pascoe/tabid/1697/articleID/268593/Default.aspx|title=Sixth medal for Sophie Pascoe|date=9 September 2012|access-date=9 September 2012|publisher=3 News}}{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> मार्च 2013 में, पास्को ने ऑकलैंड में न्यूजीलैंड तैराकी चैंपियनशिप में 50 मीटर बटरफ्लाई के लिए 29.21 सेकंड का समय निर्धारित करते हुए अपना ही विश्व रिकॉर्ड तोड़ दिया। <ref>{{Cite news|url=http://www.3news.co.nz/Kiwis-Pascoe-Fisher-set-world-records/tabid/415/articleID/290864/Default.aspx|title=Kiwis Pascoe, Fisher set world records|date=19 March 2013|work=3 News NZ}}{{Dead link|date=अक्तूबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://nz.sports.yahoo.com/news/article/-/16394227/boyle-shatters-national-record/|title=Paralympic stars in world-beating form|date=19 March 2013|work=Yahoo!Xtra|access-date=5 सितंबर 2021|archive-date=12 अप्रैल 2013|archive-url=https://archive.today/20130412051647/http://nz.sports.yahoo.com/news/article/-/16394227/boyle-shatters-national-record/|url-status=dead}}</ref> [[2016 ग्रीष्मकालीन पैरालम्पिक|रियो डी जनेरियो में 2016 के ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक]] में, पास्को ने पांच स्पर्धाओं में भाग लिया, 100 मी. को छोड़ दिया&nbsp;एम ब्रेस्टस्ट्रोक SB9. उसने 100 मी. में स्वर्ण पदक जीते&nbsp;एम बैकस्ट्रोक, 100&nbsp;मी तितली और 200&nbsp;मी व्यक्तिगत मेडले, विश्व रिकॉर्ड समय में बाद वाला।उसने कनाडा की ऑरेली रिवार्ड के पीछे 50 मीटर फ़्रीस्टाइल और 100 मीटर फ़्रीस्टाइल में रजत पदक भी जीते। उसका 50&nbsp;एम फ्रीस्टाइल पदक पैरालंपिक खेलों (गर्मियों और सर्दियों दोनों संस्करणों) में न्यूजीलैंड द्वारा जीते गए 200 वें पदक के रूप में गौरव प्राप्त करता है। <ref>{{Cite news|url=http://www.stuff.co.nz/sport/other-sports/84122328/Rio-Paralympics-Sophie-Pascoe-wins-New-Zealands-200th-Paralympic-medal-on-second-day-of-competition|title=Rio Paralympics: New Zealand claim four medals in an hour on scintillating second day of competition|last=<!--Staff writer(s); no by-line-->|date=10 September 2016|access-date=10 September 2016|publisher=Stuff.co.nz}}</ref> उनकी सफलता ने उनके स्वर्ण पदकों की संख्या नौ तक ले ली और उनकी कुल पदक संख्या 15 हो गई, [[ईव रिमर|उन्होंने ईव रिमर]] के आठ स्वर्ण पदक और कुल 14 पदकों को पछाड़कर न्यूजीलैंड की सबसे सफल पैरालिंपियन बन गई। [[2020 ग्रीष्मकालीन पैरालम्पिक|2020 के ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक में]], उन्होंने महिलाओं की 100 मीटर ब्रेस्टस्ट्रोक SB8 में प्रतिस्पर्धा की, रजत पदक जीता, <ref>{{Cite web|url=https://www.nzherald.co.nz/sport/tokyo-paralympics-2020-sophie-pascoe-claims-silver-for-new-zealands-first-medal/HMK6HUGP6LMLDQ7VXG3WW6IXW4/|title=Tokyo Paralympics 2020: Sophie Pascoe claims silver for New Zealand's first medal|website=NZ Herald|language=en-NZ|access-date=2021-08-30|archive-date=12 अगस्त 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812173213/https://www.nzherald.co.nz/sport/tokyo-paralympics-2020-sophie-pascoe-claims-silver-for-new-zealands-first-medal/HMK6HUGP6LMLDQ7VXG3WW6IXW4/|url-status=dead}}</ref> और महिलाओं की 100 मीटर बैकस्ट्रोक S9, कांस्य पदक जीता। <ref>{{Cite web|url=https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/swimming/athlete-profile-n1616457-pascoe-sophie.htm|title=Swimming PASCOE Sophie - Tokyo 2020 Paralympics|website=..|language=en-us|access-date=2021-08-30|archive-date=30 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830170135/https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/swimming/athlete-profile-n1616457-pascoe-sophie.htm|url-status=dead}}</ref> == व्यक्तिगत श्रेष्ठ == {| class="wikitable" style="font-size:95%;" !आयोजन ! समय ! दिनांक ! स्थान ! टिप्पणियाँ |- | 50&nbsp;मी फ्रीस्टाइल (S10) | style="text-align:right;" | २७.७८ | १८ अगस्त २०१३ | [[मॉन्ट्रियल]], कनाडा | {{Abbr|AR|Area (continental) record}} |- | 200&nbsp;मी फ्रीस्टाइल (S10) | style="text-align:right;" | 2:12.35 | 19 दिसंबर 2015 | [[ऑक्लैण्ड|ऑकलैंड]], न्यूजीलैंड | {{Abbr|AR|Area (continental) record}} |- | 50&nbsp;एम बैकस्ट्रोक (S10) | style="text-align:right;" | 31.62 | 10 अगस्त 2014 | [[ऑक्लैण्ड|ऑकलैंड]], न्यूजीलैंड | {{Abbr|AR|Area (continental) record}} |- | 100&nbsp;एम बैकस्ट्रोक (S10) | style="text-align:right;" | 1:05.95 | 17 अगस्त 2013 | [[मॉन्ट्रियल]], कनाडा | {{Abbr|AR|Area (continental) record}} |- | 100&nbsp;एम ब्रेस्टस्ट्रोक (SB9) | style="text-align:right;" | 1:17.53 | 14 अगस्त 2013 | [[मॉन्ट्रियल]], कनाडा | {{Abbr|AR|Area (continental) record}} |- | 100&nbsp;मी फ्रीस्टाइल (S10) | style="text-align:right;" | 59.50 | 30 सितंबर 2013 | [[वेलिंग्टन|वेलिंगटन]], न्यूजीलैंड | {{Abbr|WR|World record}} |- | 50&nbsp;एम तितली (S10) | style="text-align:right;" | 28.38 | 19 मार्च 2013 | [[ऑक्लैण्ड|ऑकलैंड]], न्यूजीलैंड | {{Abbr|WR|World record}} |- | 100&nbsp;एम तितली (S10) | style="text-align:right;" | 1:02.60 | 31 मार्च 2016 | [[ऑक्लैण्ड|ऑकलैंड]], न्यूजीलैंड | {{Abbr|WR|World record}} |- | 200&nbsp;मी व्यक्तिगत मेडले (SM10) | style="text-align:right;" | 2:24.90 | 11 सितंबर 2016 | [[रियो डि जेनेरो|रियो डी जनेरियो]], ब्राजील | {{Abbr|WR|World record}} <ref>{{Cite web|url=https://smsprio2016-a.akamaihd.net/_odf-documents/S/W/SWW570101_Results_2016_09_11_195a6136_59e9_4e4f_9a05_8e51e429b1b9.pdf|title=Results – Women's 200 metre individual medley final|publisher=Rio 2016 Paralympic Games|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921143310/https://smsprio2016-a.akamaihd.net/_odf-documents/S/W/SWW570101_Results_2016_09_11_195a6136_59e9_4e4f_9a05_8e51e429b1b9.pdf|archive-date=21 September 2016|access-date=17 September 2016}}</ref> |- | 400&nbsp;मी व्यक्तिगत मेडले (SM10) | style="text-align:right;" | 5:23.67 | 19 दिसंबर 2015 | [[ऑक्लैण्ड|ऑकलैंड]], न्यूजीलैंड | {{Abbr|WR|World record}} |} == प्रमुख उपलब्धियां == * '''2019:''' लंदन में वर्ल्ड पैरा स्विमिंग चैंपियनशिप में चार गोल्ड मेडल। <ref>{{Cite news|url=https://www.odt.co.nz/sport/swimming/sophie-pascoe-finishes-world-champs-fourth-gold|title=Sophie Pascoe finishes World Champs with fourth gold|date=16 September 2019|access-date=16 September 2019|publisher=.odt.co.nn}}</ref> * '''2018:''' 2018 राष्ट्रमंडल खेलों में दो स्वर्ण पदक (4x50 मीटर व्यक्तिगत मेडले, 100 मीटर ब्रेस्टस्ट्रोक) * '''2017:''' वर्ष के विकलांग खिलाड़ी के लिए ''हैलबर्ग पुरस्कार के'' विजेता * '''2016:''' 2016 पैरालिंपिक में पांच पदक, तीन स्वर्ण और दो रजत। * '''२०१५:''' वर्ष के विकलांग खिलाड़ी के लिए ''हैलबर्ग पुरस्कार के'' विजेता * '''2014:''' 2014 राष्ट्रमंडल खेलों में दो स्वर्ण पदक (4x50 मीटर व्यक्तिगत मेडले, 100 मीटर ब्रेस्टस्ट्रोक) * '''२०१३:''' वर्ष के विकलांग खिलाड़ी के लिए ''हैलबर्ग पुरस्कार के'' विजेता * '''2012:''' तीन स्वर्ण पदक (100 मीटर फ्रीस्टाइल-एस10, 100 मीटर बटरफ्लाई-एस10, 200 मीटर व्यक्तिगत मेडले-एसएम10); तीन रजत पदक (५० मीटर फ्रीस्टाइल-एस१०, १०० मीटर बैकस्ट्रोक-एस१०, १०० मीटर ब्रेस्टस्ट्रोक-एसबी९) - [[अन्तरराष्ट्रीय पैरालम्पिक समिति|अंतर्राष्ट्रीय पैरालंपिक समिति]] (आईपीसी) - पैरालंपिक खेल, लंदन, यूनाइटेड किंगडम; वर्ष के विकलांग खिलाड़ी के लिए ''हैलबर्ग पुरस्कार के'' विजेता। बीफ और लैम्ब न्यूजीलैंड के लिए एक राजदूत के रूप में नामित। <ref>{{Cite news|url=http://www.3news.co.nz/Sophie-Pascoe-named-Beef-and-Lamb-ambassador/tabid/415/articleID/270532/Default.aspx|title=Sophie Pascoe named Beef and Lamb ambassador|date=25 September 2012|work=3 News NZ|access-date=5 सितंबर 2021|archive-date=17 नवंबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121117011430/http://www.3news.co.nz/Sophie-Pascoe-named-Beef-and-Lamb-ambassador/tabid/415/articleID/270532/Default.aspx|url-status=dead}}</ref> * '''२०११:''' वर्ष के विकलांग खिलाड़ी के लिए ''हैलबर्ग पुरस्कार के'' विजेता * '''2010:''' स्वर्ण पदक (100 मीटर बटरफ्लाई-एस10); तीन रजत पदक (५० मीटर फ्रीस्टाइल-एस१०, १०० मीटर बैकस्ट्रोक-एस१०, २०० मीटर व्यक्तिगत मेडले-एसएम१०); कांस्य पदक (100 मीटर ब्रेस्टस्ट्रोक-एसबी9) - आईपीसी विश्व चैंपियनशिप, आइंडहोवन, नीदरलैंड * '''2009:''' चार स्वर्ण पदक (100 मीटर बैकस्ट्रोक-एस10, 100 मीटर बटरफ्लाई-एस10, 100 मीटर व्यक्तिगत मेडले-एसएम10, 200 मीटर व्यक्तिगत मेडले-एसएम10); तीन कांस्य पदक (100 मीटर फ्रीस्टाइल-एस10, 400 मीटर फ्रीस्टाइल-एस10, 100 मीटर ब्रेस्टस्ट्रोक-एसबी9) - आईपीसी विश्व चैंपियनशिप - 25 मीटर, रियो डी जनेरियो, ब्राजील * '''२००८:''' तीन स्वर्ण पदक (१०० मीटर बैकस्ट्रोक-एस१०, १०० मीटर ब्रेस्टस्ट्रोक-एसबी९, २०० मीटर व्यक्तिगत मेडले-एसएम१०); रजत (100 मीटर बटरफ्लाई-एस10) - [[अन्तरराष्ट्रीय पैरालम्पिक समिति|अंतर्राष्ट्रीय पैरालंपिक समिति]] (आईपीसी) - पैरालंपिक खेल, बीजिंग, चीन * '''२००६:''' कांस्य (२०० मीटर व्यक्तिगत मेडले-एसएम१०) - आईपीसी विश्व चैंपियनशिप, डरबन, दक्षिण अफ्रीका == संदर्भ ==   == बाहरी कड़ियाँ == * Sophie Pascoe at Paralympics New Zealand ([https://web.archive.org/web/20190811123943/http://www.paralympics.org.nz/Para-Athletes/Athlete-Profiles/Sophie-Pascoe archive]) * Sophie Pascoe at the International Paralympic Committee (also here) {{s-start}} {{s-ach|aw}} {{s-new | award }} {{S-ttl | rows=4 | title = Halberg Awards – Disabled Sportsperson of the Year | years = 2011, 2012, 2013<br>2015<br>2017<br>2019}} {{S-aft | after = मैरी फिशर (तैराक)}} {{S-bef | before = मैरी फिशर}} {{S-aft | after = लियाम मेलोन}} {{S-bef | before = लियाम मेलोन}} {{s-aft | after = एडम हॉल (अल्पाइन खिलाड़ी)}} {{S-bef | before = एडम हॉल}} {{s-inc}} |- {{s-bef | before = ब्रेंडन मैकुलम}} {{s-ttl | title = हैलबर्ग अवार्ड्स - लीडरशिप अवार्ड | years=2016}} {{S-aft | after = स्टीव हैनसेन}} {{s-end}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1993 में जन्मे लोग]] taq2ny92e00ohksqivd7ea05gtk2u0a अकीको किकुचि 0 1316493 6595602 6207175 2026-08-05T02:39:03Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595602 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:Articles with hCards]] {{Infobox person|name=अकीको किकुचि|death_date=|alias=|height={{height|m=1.73}}|spouse=|death_place=|years_active=|occupation=मॉडल, अभिनेत्री|relatives=|image=|nationality=जापानी|birth_place=[[Ōno, Gifu|Ōno]], [[Ibi District, Gifu]], जापान|birth_date={{Birth date and age|1982|8|26}}|birth_name=|native_name_lang=ja|native_name=菊池 亜希子|caption=|website=}} [[श्रेणी:Articles with hCards]] {{Nihongo|'''अकीको किकुचि'''|菊池 亜希子|किकुचि अकीको|जन्म 26 अगस्त 1982, [[Ōno, Gifu|Ōno]], [[Ibi District, Gifu]], जापान में}}<ref>{{Cite web|url=http://www.tencarat.co.jp/kikuchiakiko/|title=Official profile|access-date=2015-07-23}}</ref>एक जापानी मॉडल और अभिनेत्री हैं, जिनका प्रतिनिधित्व टैलेंट एजेंसी टेन कैरेट करती है। == जीवनी == किकुची ने शहरी पर्यावरण प्रणाली विभाग के चिबा विश्वविद्यालय के इंजीनियरिंग संकाय से स्नातक किया है। <ref>{{Cite web|url=http://woman.excite.co.jp/News/column/Womantype_60389.html|website=Woman Excite|language=Japanese|script-title=ja:菊池亜希子さんインタビュー「こだわりを手放せばもっと面白いものが生まれる」|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122140/http://woman.excite.co.jp/News/column/Womantype_60389.html|archive-date=4 March 2016|access-date=31 July 2015}}</ref> उसकी स्नातक की डिग्री इंजीनियरिंग है। किकुची लिनन जैसी कई पत्रिकाओं में सक्रिय थीं। वह अतीत में नॉन-नो और प्रिटी स्टाइल पत्रिकाओं में दिखाई दीं। किकुची को पीएस अकीको किकुची नो मिचिकुसा में क्रमबद्ध किया गया था। 2006 में, उन्हें लिंक संबद्ध साइट, शेयर शोगाकुकन ज्वाइंट चैरिटी के समर्थकों के लिए नियुक्त किया गया था। फिल्मों और टेलीविजन नाटकों में अभिनय करने के अलावा, किकुची अक्सर विज्ञापनों में दिखाई दीं। वह चित्र और फैशन शैली के लिए एक प्रतिष्ठा रखती है जिसका दुनिया का एक अनूठा दृष्टिकोण था। == फिल्मोग्राफी == === टीवी सीरीज === {| class="wikitable" !वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! नेटवर्क ! टिप्पणियाँ |- | rowspan="2" | २००७ | ''अच्छी नौकरी〜अच्छी नौकरी'' | | [[एनएचके]] | प्रकरण 1 |- | ''तोरिहादा: योफुकाशी नो अनाता नी ज़ोकुत्तो शुरू हनाशी ओ'' | | फ़ूजी टीवी | |- | 2008 | ''कोइज़ोरा'' | साओरी तहरा | टीबीएस | |- | 2010 | ''क्लोन बेबी'' | अकीको हिगुचियो | टीबीएस | |- | 2011 | ''तोई हाय नो युकुए'' | मिज़ुकी हिरोसे | वाह | |- | rowspan="2" | 2012 | ''स्नार्क करिक'' | मिका कुरोसावा | टीबीएस | |- | ''हाना नो ज़ुबोरा-मेशियो'' | मिज़ूकी | एमबीएस | |- | 2014 | ''योजो ममेशिबा बोक्यो-हेन'' | सचिको सुजुकी | | एपिसोड 2 और 3 |- | 2015 | ''मोंडाई नो अरु रेस्टोरेंट'' | सत्सुकी फुजिमुरा | फ़ूजी टीवी | एपिसोड 1, 7-9 |} === फिल्में === {| class="wikitable" !वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! टिप्पणियाँ |- | 2008 | ''हमारे चारों तरफ'' | ईको काजियामा | |- | 2012 | ''मेरी माँ का क्रॉनिकल'' | किको इगैमिक | |- | 2014 | ''कहो कि मैं तुमसे प्यार करता हूं"'' | नासूमी | |- | 2015 | ''शिन्या शोकुडो'' | अकीमी सुगिता | |- | २०१६ | ''जापानी लड़कियां कभी नहीं मरती'' | एरी इमाई | |- | 2017 | ''निडोम नो नात्सु, निदोतो ऐनाई किमी'' | | |- | 2021 | ''कंकाल फूल'' | | <ref>{{Cite web|url=https://natalie.mu/eiga/news/429795|title=今泉力哉の新作「かそけきサンカヨウ」に鈴鹿央士、中井友望、石田ひかりら17名|website=Natalie|access-date=May 27, 2021|archive-date=9 अक्तूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009121118/https://natalie.mu/eiga/news/429795|url-status=dead}}</ref> |- |} == संदर्भ ==   == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.tencarat.co.jp/kikuchiakiko/ आधिकारिक प्रोफ़ाइल] (in Japanese) * {{IMDb name|2770040}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1982 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जापानी भाषा पाठ वाले लेख]] 7q9m5zaldz1qjcrm8eiimg6gnwts0td अनुष्का हेम्पेल 0 1317694 6595640 6303490 2026-08-05T05:21:45Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595640 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=अनुष्का हेम्पेल|citizenship=ब्रीटेन का|spouse=कॉन्सटेंटाइन हेम्पेल (विधवा)<br>{{विवाह|[[बिल केनराइट]]|1978|1980}} (तलाकशुदा)<br>सर [[मार्क वेनबर्ग]] (म. 1980)|style=आधुनिक अतिसूक्ष्मवाद|known_for=ब्लेक्स होटल और हेम्पेल होटल के डिजाइनर|years_active=1963 से अब तक|occupation=होटल व्यवसायी और डिजाइनर<br>पूर्व अभिनेत्री|education=सदरलैंड हाई स्कूल, [[न्यू साउथ वेल्स]], ऑस्ट्रेलिया|other_names=अनुष्का हेम्पेल|honorific_suffix=लेडी वेनबर्ग|nationality=न्यूजीलैंड|birth_place=[[वेलिंगटन]], न्यूजीलैंड|birth_date={{Birth year and age|1941|12}}<ref>{{cite web |title=Appointments: Anouska WEINBERG |url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/officers/rGVup0MTrlY9ff05wdhI3b3geu0/appointments |website=Companies House |access-date=20 July 2021}}</ref>|birth_name=|caption=|image=|children=2}} '''अनुष्का हेम्पेल, लेडी वेनबर्ग''' (जन्म 1941) न्यूज़ीलैंड में जन्मी एक फ़िल्म और टेलीविज़न अभिनेत्री हैं, जो होटल व्यवसायी और इंटीरियर डिज़ाइनर बनीं। <ref>{{Cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/f8104b3a-6e8e-11e1-b98d-00144feab49a.html#axzz1tMZh6YA6|title=At Home: Anouska Hempel|last=Emma Jacobs|date=23 March 2012|work=[[Financial Times]]}}</ref> [[लंदन|वह लंदन]] समाज में एक प्रसिद्ध व्यक्ति हैं। <ref name="Know">{{Cite web|url=http://gridskipper.com/archives/entries/52572/52572.php|title=Know Your Hoteliers, Part 3|date=17 March 2005|website=[[Gawker Media|Gridskipper.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930132919/http://gridskipper.com/archives/entries/52572/52572.php|archive-date=30 September 2011|access-date=7 May 2011}}</ref> उन्हें कभी-कभी '''अनुष्का हेम्पेल''' के रूप में श्रेय दिया जाता है। == प्रारंभिक जीवन == हेम्पेल रूसी और स्विस जर्मन वंश का है और उसने अनुमान लगाया है कि उसका जन्म [[पापुआ न्यू गिनी]] से न्यूजीलैंड के ''रास्ते में एक नाव पर हुआ था।'' <ref name="battle">{{Cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10332568|title=The Naked Romps of Lady Weinberg|date=25 June 2005|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=7 May 2011}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> उसका परिवार न्यूजीलैंड चला गया जहाँ वह पैदा हुई थी। बाद में वे [[सिडनी|ऑस्ट्रेलिया में सिडनी के]] दक्षिण में [[क्रॉनउल्ला|क्रोनुल्ला]] चले गए, जहाँ उनके पिता के पास एक [[मोटरगाड़ी सुधार कर्मशाला|गैरेज था]] । 1950 के दशक के मध्य में एक किशोर के रूप में, हेम्पेल ने सदरलैंड हाई स्कूल में पढ़ाई की। 1962 में वह केवल 10 पाउंड लेकर इंग्लैंड चली गईं। <ref>{{Cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-5177516.html|title=Hempel of Doom|date=29 July 2001|via=HighBeam Research|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516233358/http://www.highbeam.com/doc/1P2-5177516.html|archive-date=16 May 2011|access-date=7 May 2011}}</ref> == अभिनय == हेम्पेल की पहली फिल्म उपस्थिति हैमर हॉरर फिल्म ''द किस ऑफ द वैम्पायर'' (1963) में थी। 1969 में, वह [[जेम्स बॉण्ड|जेम्स बॉन्ड की]] फिल्म ''[[ऑन हर मेजेस्टीज़ सीक्रेट सर्विस]]'' में "मौत के स्वर्गदूतों" में से एक के रूप में दिखाई दीं। ''इसके बाद वह स्कार्स ऑफ ड्रैकुला'' (1970), ''द मैग्निफिशेंट सेवन डेडली सिंस'' (1971), ''गो फॉर ए टेक'' (1972), ''टिफ़नी जोन्स'' (1973), रस मेयर की विवादास्पद, <ref>{{Cite web|url=http://www.talkingpix.co.uk/ArticleRussMeyer.html|title=Titillating Russ Meyer|last=Nigel Watson|publisher=Talkingpix.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20110609121718/http://www.talkingpix.co.uk/ArticleRussMeyer.html|archive-date=9 June 2011|access-date=7 May 2011}}</ref> सॉफ्ट पोर्नोग्राफिक फिल्म ''ब्लैक'' सहित कई फिल्मों में दिखाई दीं। ''स्नेक'' (1973), <ref name="Chatter">{{Cite web|url=http://www.hotelchatter.com/tag/Anouska%20Hempel|title=Revenge of the Dominatrix Hotelier|publisher=Hotelchatter.com|access-date=7 May 2011|archive-date=12 जुलाई 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110712221906/http://www.hotelchatter.com/tag/Anouska%20Hempel|url-status=dead}}</ref> ''डबल एक्सपोजर'' (1977), और ''लेडी ऑस्कर'' (1979)। 1970 के दशक में, हेम्पेल बीबीसी श्रृंखला द लोटस ईटर्स के एक एपिसोड में दिखाई दिए। उन्होंने [[डॉक्टर हू]] में जो ग्रांट के हिस्से के लिए भी ऑडिशन दिया, और विज्ञान-कथा टीवी श्रृंखला 'यूएफओ ("माइंडबेंडर", 1970) और स्पेस: 1999 ("द मेटामॉर्फ", 1976) में दिखाई दीं। एक अभिनेत्री के रूप में अपने करियर के दौरान, वह 1975 और 1976 के बीच मर्डर मिस्ट्री गेम शो व्होडुनिट? की दो श्रृंखलाओं के लिए पैट्रिक मोवर के साथ एक नियमित पैनलिस्ट के रूप में दिखाई दीं। === आंशिक फिल्मोग्राफी === * ''[[ऑन हर मेजेस्टीज़ सीक्रेट सर्विस]]'' (1969) - द ऑस्ट्रेलियन गर्ल * ''द ब्रेकिंग ऑफ बंबो'' (1970) - डेब्यूटेंट * ''स्कार्स ऑफ़ ड्रैकुला'' (1970) - तानिया * ''शानदार सात घातक पाप'' (1971) - गोरा (खंड "वासना") * ''अपनी सुविधा पर आगे बढ़ें'' (1971) - नई कैंटीन गर्ल (बिना श्रेय) * ''गो फॉर अ टेक'' (1972) - सूजी एकमैन * ''ब्लैक स्नेक'' (1973) - लेडी सुसान वॉकर * ''टिफ़नी जोन्स'' (1973) - टिफ़नी जोन्स * ''डबल एक्सपोजर'' (1977) - सिमोन{{उद्धरण आवश्यक|date=October 2021}} * ''लेडी ऑस्कर'' (1979) - जीन वालोइस / जीन डे ला मोट्टे == होटल और डिजाइन == अभिनय खत्म करने के बाद, हेम्पेल ने एक होटल व्यवसायी और इंटीरियर डिजाइनर के रूप में अपना करियर शुरू किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.gdcinteriors.com/anouska-hempel/|title=Anouska Hempel – a Woman of Many Firsts|access-date=5 October 2015}}</ref> 2002 में, उन्हें आर्किटेक्चरल डाइजेस्ट द्वारा दुनिया के शीर्ष 100 [[आंतरिक डिज़ाइन|इंटीरियर डिजाइनरों]] और वास्तुकारों में से एक के रूप में स्थान दिया गया था। <ref>{{Cite web|url=http://www.architecturaldigest.com/architects/100/anouska_hempel/anouska_hempel_profile|title=Architectural Digest|date=8 January 2009|publisher=[[Architectural Digest]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606002333/http://www.architecturaldigest.com/architects/100/anouska_hempel/anouska_hempel_profile|archive-date=6 June 2011|access-date=7 May 2011}}</ref> === होटल === हेम्पेल ने चार होटल स्थापित किए हैं। ब्लेक होटल 1978 में दुनिया के पहले लक्ज़री बुटीक होटलों में से एक के रूप में बनाया गया था। दक्षिण केंसिंग्टन में स्थित, यह अपने डिजाइन, सेवा की गुणवत्ता और गोपनीयता के लिए अच्छी तरह से जाना जाता है। होटल का रेस्तरां अपने आप में एक गंतव्य बन गया है, जिसमें हेम्पेल के अपने पसंदीदा व्यंजनों - जापानी और इतालवी का मिश्रण है। उसका दूसरा होटल, हेम्पेल होटल , एक न्यूनतम होटल के रूप में विख्यात था। <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2006/oct/02/architecture.communities?INTCMP=SRCH|title=Terrace towers|last=Glancey, Jonathan|date=2 October 2006|work=The Guardian|access-date=26 November 2012|location=London|quote=... the ultra-minimalist, five-star Hempel Hotel}}</ref> Blakes एम्स्टर्डम 1999 में खोला गया था, से प्रेरणा [[ऐम्स्टर्डैम|एम्स्टर्डम]] के ऐतिहासिक [[डच ईस्ट इंडिया कंपनी]] । हेम्पेल वर्तमान में अपनी होटल कंपनी में एक मूक सलाहकार के रूप में काम करती है और बेरूत, सैंटियागो चिली, लिस्बन, इस्तांबुल के अन्य होटलों और रबात में बैकरेट के लिए एक नए होटल पर काम कर रही है। उसका शोकेस होटल "वारापुरु" ब्राजील के वर्षावन में समुद्र की ओर स्थित है, लेकिन उद्घाटन में कई वर्षों की देरी हुई है। हाल के अन्य उद्घाटनों में पार्क लेन पर द ग्रोसवेनर हाउस अपार्टमेंट और लंदन में दोनों बेज़वाटर में ला सूट वेस्ट शामिल हैं। ब्लेक होटल को हाल ही में निवेशकों को बेचा गया था, अनुष्का हेम्पेल डिज़ाइन द्वारा नवीनीकरण के बाद ब्लेक शोर्डिच के साथ ब्रांड का विस्तार करने की योजना है। हाल ही में खोले गए अनुष्का हेम्पेल डिज़ाइन की परियोजनाओं में डुक्सटन रिजर्व, सिंगापुर और महाशय जॉर्ज, पेरिस शामिल हैं। === अन्य डिजाइन === हेम्पेल के रेस्तरां डिजाइन आधुनिक न्यूनतावादी से लेकर नाटकीय तक हैं। उनकी रेस्तरां परियोजनाओं में [[जकार्ता]] में शर्मीला और लंदन में टॉम एकेन शामिल हैं। उसने वैन क्लीफ एंड अर्पेल्स (लंदन, पेरिस, [[मोनाको]], [[बेवर्ली हिल्स]], [[ओसाका]] और [[जिनेवा|जिनेवा में]] ) और [[लूई वीटॉन|लुई]] वीटन के लिए खुदरा स्टोर तैयार किए हैं, जिनके लिए उन्होंने अपने प्रमुख पेरिस स्टोर और लक्जरी फाउंटेन पेन और चमड़े के साथ बॉलपॉइंट पेन जैसे आइटम डिजाइन किए हैं। लाह की सतह ("डॉक्टर लेदर")। अन्य स्टोरों में मिलान में हेनरी कॉटन्स और लंदन में लोकम शामिल हैं। हेम्पेल ने दो नौकाओं को भी डिजाइन किया है: "बेलुगा", उनकी अपनी नौका, एक पुनर्निर्मित 10 बर्थ तुर्की गुलेट जिसमें काले पाल हैं; और सैन लोरेंजो, एक निजी कमीशन के लिए एक चिकना न्यूनतम डिजाइन। हेम्पेल ने घरों और परिदृश्यों के लिए निजी कमीशन लिया है, हाल ही में [[ऑक्सफ़ोर्ड|ऑक्सफोर्ड]] [[प्रिंसेस मार्गरेट, स्नोडन की काउंटेस|में राजकुमारी मार्गरेट के]] सम्मान में एक बगीचा। <ref>{{Cite web|url=http://www.anouskahempeldesign.com/landscapes/oxford-garden//|title=Oxford Gardens|archive-url=https://web.archive.org/web/20160606082436/http://www.anouskahempeldesign.com/landscapes/oxford-garden/|archive-date=6 June 2016|access-date=12 November 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.anthonystiffassociates.co.uk/PG-LD-PrincessMargaret.shtml/|title=Memorial Garden to Princess Margaret in Oxford|access-date=12 November 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.rai.ox.ac.uk/article/princess-margaret-memorial-garden-opens-public-21st-august|title=Princess Margaret Memorial Garden opens to public, 21st August|access-date=12 November 2017|archive-date=12 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112185502/http://www.rai.ox.ac.uk/article/princess-margaret-memorial-garden-opens-public-21st-august|url-status=dead}}</ref> उनके अपने घर, माल्म्सबरी के पास कोल पार्क, विल्टशायर <ref>{{Cite web|url=https://www.architecturaldigest.com/story/anouska-hempel-wiltshire-england-cole-park-article|title=Designer Anouska Hempel's Historic Manor in the English Countryside|last=Gardner|first=Anthony|date=6 February 2017|website=Architectural Digest|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-02-23}}</ref> और लंदन के एनिसमोर गार्डन में एक बड़ा घर, नियमित रूप से डिजाइन पत्रिकाओं में दिखाई देते हैं। दक्षिण केंसिंग्टन में एक बुटीक के माध्यम से, उन्होंने कई प्रसिद्ध महिलाओं के लिए ''[[बिसपोक (आदेश के मुताबिक)|हाउते कॉउचर]]'' कपड़े डिजाइन किए हैं [[ब्रिटिश राजपरिवार|, जिनमें शाही परिवार]] [[डायना, वेल्स की राजकुमारी|की राजकुमारी डायना]] और राजकुमारी मार्गरेट शामिल हैं।{{उद्धरण आवश्यक|date=August 2017}} == व्यक्तिगत जीवन == 1964 में, उन्होंने कॉन्स्टेंटाइन हेम्पेल से शादी की, जिनसे उन्हें एक बेटा और बेटी हुई। वह एक पत्रकार और संपत्ति विकासकर्ता थे, जिनकी 1973 में पिमलिको में एक तहखाने में कार दुर्घटनाग्रस्त हो जाने से मौत हो गई थी। <ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/royalty-obituaries/8226041/Ned-Ryan.html|title=Obituary: Ned Ryan|date=26 December 2010|website=The Telegraph|access-date=2021-07-20}}</ref> हेम्पेल और उनके दूसरे पति, नाट्य निर्माता बिल केनराइट ने 1980 में शादी के दो साल बाद तलाक ले लिया। उस वर्ष बाद में, हेम्पेल ने फाइनेंसर सर मार्क वेनबर्ग से शादी की, जिनसे उनका एक बेटा जोनाथन है। <ref name="IMDB">{{Cite web|url=https://us.imdb.com/name/nm0376138/bio|title=IMDB Biography|date=1 May 2009|publisher=[[इंटरनेट मूवी डेटाबेस]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606070729/http://us.imdb.com/name/nm0376138/bio|archive-date=6 June 2011|access-date=7 May 2011}}</ref> वह ब्रायन व्हार्टन द्वारा नेशनल पोर्ट्रेट गैलरी में प्रदर्शित एक फोटोग्राफिक चित्र में दिखाई देती है। == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website|http://www.anouskahempeldesign.com}} * {{IMDb name|0376138}} * [http://www.blakeshotels.com ब्लेक होटल] * [http://www.the-hempel.co.uk द हेम्पेल होटल] * [https://web.archive.org/web/20070602222838/http://warapuru.com/ वारापुर होटल] * [https://www.npg.org.uk/collections/search/portrait/mw19007/Anouska-Hempel-Lady-Weinberg अनुष्का हेम्पेल - नेशनल पोर्ट्रेट गैलरी] - नेशनल पोर्ट्रेट गैलरी [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1941 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] [[श्रेणी:न्यूजीलैंड के लोग]] [[श्रेणी:फ़ैशन डिज़ाइनर]] catg24csq4ay6s2bvpx2z2fjt7f5qid असुका कवाज़ू 0 1317718 6595698 6552936 2026-08-05T09:59:36Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595698 wikitext text/x-wiki '''असुका कवाज़ू''' (असुका [[१२ फ़रवरी|कवाज़ू, फ़रवरी १२,]] [[२०००]] <ref>{{Cite web|url=https://thetv.jp/news/detail/1019976/|title=川津明日香、“雪上”で笑顔もスレンダーボディーも輝く水着SHOTに「スタイル抜群」「天使じゃん」反響続々|date=2021-02-06|publisher=ザテレビジョン|access-date=2021-02-11|archive-date=27 अक्तूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027183537/https://thetv.jp/news/detail/1019976/|url-status=dead}}</ref> -) एक [[जापान|जापानी]] [[महिला]] फैशन मॉडल, प्रतिभा, [[अभिनेता|अभिनेत्री]] <ref>{{Cite web|url=https://www.oricon.co.jp/news/2185768/full/|title=川津明日香、春の爽やかグラビアで美BODY披露 デジタルブックも配信|date=2021-03-24|publisher=ORICON NEWS|access-date=2021-03-25}}</ref> और गेृवूर आइडल है । उनका प्रतिनिधित्व एजेंसी एशिया प्रमोशन द्वारा किया जाता है। . == जीवनी == जूनियर हाई स्कूल के दूसरे वर्ष में, टोक्यो के हाराजुकु में आठ कंपनियों को एक पंक्ति में स्काउट किया गया था। <ref name="kawazu">{{Cite news|url=http://www.sankei.com/entertainments/news/160320/ent1603200008-n1.html|title=スカウト8社の逸材! 川津明日香「黒崎くんの-」で女優デビュー|date=2016-03-20|work=産経ニュース|access-date=2020-07-04|publisher=産経デジタル}}</ref> 2014 में, उन्हें "मिस सेवेंटीन 2014 <ref>{{Cite web|url=https://news.dwango.jp/gravure/52500-2008|title=プレミアムグラビア傑作選、2020年上半期を飾った女神たち奇跡の競演|date=2020-08-05|publisher=ドワンゴジェイピー|access-date=2020-10-02|archive-date=26 अक्तूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026100241/https://news.dwango.jp/gravure/52500-2008|url-status=dead}}</ref> के ग्रैंड प्रिक्स के लिए चुना गया और यहाँ से उन्हाेने मनोरंजन की दुनिया में प्रवेश किया <ref>{{Cite news|url=https://mdpr.jp/news/detail/1406825|title=未来の北川景子・木村カエラ 「ミスセブンティーン2014」に3名が決定|date=2014-08-21|work=[[モデルプレス]]|access-date=2016-08-21|publisher=ネットネイティブ}}</ref>। अक्टूबर 2014 के अंक से, वह पत्रिका की अनन्य मॉडल बन गयी। फरवरी 2016 में, उन्होंने फिल्म "कुरोसाकी-कुन की आज्ञाकारिता <ref name="kawazu"/> में एक अभिनेत्री के रूप में अपनी शुरुआत की। अक्टूबर में, उन्होंने "सैंडटावर: द नेबर्स आई नो टू मच <ref>{{Cite news|url=https://www.sanspo.com/geino/news/20161016/geo16101611000001-n1.html|title=連ドラ初出演の川津明日香「私は巻き込まれていく役」|date=2016-10-16|work=SANSPO.COM|access-date=2020-07-04|publisher=産経デジタル}}</ref> में एक धारावाहिक नाटक में अपनी पहली उपस्थिति दर्ज की। 31 मार्च, 2018 को जारी "सत्रह" के मई अंक में अनन्य मॉडल से स्नातक किया गया <ref name="mdpr20180402">{{Cite news|url=https://mdpr.jp/news/detail/1757366|title=川津明日香「Seventeen」専属モデル卒業を発表|date=2018-04-02|work=モデルプレス|access-date=2020-07-04|publisher=ネットネイティブ}}</ref> । मई में, इसे 16 सर्वश्रेष्ठ "मिस मैगज़ीन <ref>[https://mdpr.jp/news/detail/1763719 「ミスマガジン」7年ぶり復活、ビキニ姿でベスト16お披露目 ラストアイドル・小野妹子の子孫など<全員プロフィール>] - モデルプレス、2018年5月1日</ref> में से एक के रूप में चुना गया था। ४ अगस्त २०१९ को एशिया प्रमोशन में स्थानांतरण की सूचना दी । उसी वर्ष 14 दिसंबर 2020 को, शुएशा का डिजिटल सामग्री पुरस्कार, "ग्रेजापा अवार्ड 2020 में बेस्ट रूकी ऑफ द ईयर अवार्ड <ref>{{Cite web|url=https://www.grajapa.shueisha.co.jp/campaign/award2020/?utm_source=grajapa&utm_medium=carousel_banner&utm_campaign=award2020&cx_banner_id=1367&cx_banner_property_id=7749|title=「グラジャパ!アワード2020 各部門賞」発表!|date=December 14, 2020|website=週プレグラジャパ!|publisher=|access-date=2020-12-15|archive-date=8 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408031906/https://www.grajapa.shueisha.co.jp/campaign/award2020/?utm_source=grajapa&utm_medium=carousel_banner&utm_campaign=award2020&cx_banner_id=1367&cx_banner_property_id=7749|url-status=dead}}</ref> से सम्मानित किया गया। यह घोषणा की गई थी कि पहली फोटोबुक 19 जुलाई, 2021 को 20 अक्टूबर, 2021 को जारी की जाएगी। <ref>{{Cite web|url=https://mdpr.jp/news/detail/2678195|title=「仮面ライダーセイバー」川津明日香、初の写真集決定 水着姿の美ボディ披露|date=July 19, 2021|website=モデルプレス|access-date=July 19, 2021}}</ref> YouTube चैनल 22 अगस्त <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6TxYU8cq23k|title=【Youtube始めます】川津明日香YouTubeチャンネル|date=August 22, 2021|website={{YouTube|channel = UCHZj2dHew-r0kDT7047fStg|川津明日香 / Asuka Kawazu}}|access-date=August 25, 2021}}</ref> को खोला गया था। == व्यक्ति == * मेरे शौक हैं फैशन, नेल आर्ट, विंडो शॉपिंग, संगीत सुनना और कुत्तों के साथ खेलना <ref name="asiapro">{{Cite web|url=http://asiapro.co.jp/profile/asuka_kawazu/|title=川津 明日香|publisher=ASIA PROMOTION|access-date=2020-08-07|archive-date=16 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116182537/http://asiapro.co.jp/profile/asuka_kawazu/|url-status=dead}}</ref> । * शास्त्रीय बैले और सुलेख <ref name="asiapro" /> उनके विशेष कौशल हैं। * नोआ त्सुरुशिमा, जिन्होंने नायिका की भूमिका निभाई थी, पिछले काम " कामेन राइडर ज़ीरो वन " में है, एक दोस्त है जो उसके साथ खेलने के लिए बाहर जाता है <ref>2020年9月6日配信『仮面ライダーセイバー放送直前! セイバー×ゼロワン スペシャルバトンタッチ対談2020』より。</ref> । == दिखावट == === टीवी ड्रामा === * कुरोसाकी-कुन की आज्ञाकारिता (२२ और २३ दिसंबर, २०१५, एनटीवी ) --ताकाको कुरुसु <ref name="natary151112">{{Cite web|url=http://natalie.mu/eiga/news/165772|title=中島健人主演「黒崎くんの言いなりになんてならない」、SPドラマが放送決定|date=2015-11-12|website=映画ナタリー|publisher=株式会社ナターシャ|access-date=2015-11-12}}</ref> * सैंड टॉवर-पड़ोसी मैं बहुत ज्यादा जानता हूं (14 अक्टूबर, 2016-दिसंबर 16, टीबीएस ) -नारुमी हाशिगुची <ref name="oricon160902">{{Cite news|url=http://www.oricon.co.jp/news/2077757/full/|title=M!LK・佐野勇斗、ドラマ初出演で菅野美穂の息子役に抜てき|date=2016-09-02|work=ORICON STYLE|access-date=2016-09-02}}</ref> * मैं मुश्किल में हूं क्योंकि मेरा भाई मुझसे बहुत प्यार करता है (१३ अप्रैल, २०१७-११ मई, निप्पॉन टेलीविजन) -आइका किरिनो <ref name="oricon20170304">{{Cite web|url=http://www.oricon.co.jp/news/2086934/|title=『兄こま』連ドラ化決定 土屋太鳳が片寄涼太らイケメンに愛されまくり|date=2017-03-04|publisher=ORICON NEWS|access-date=2017-03-04}}</ref> * साइड-ए का साकी-अचिगा हेन एपिसोड (दिसंबर ४-२५, एमबीएस / ६-२७ दिसंबर, टीबीएस)-युका तत्सुमी * तीसरे वर्ष का समूह ए-अब से, हर कोई बंधक है- अंतिम एपिसोड (10 मार्च, 2019, एनटीवी) -फर्जी वीडियो, रीना कागेयामा * माई हाउसकीपर नगीसा एपिसोड २ (१४ जुलाई, २०२०, टीबीएस) --अकी हिबिनो <ref>{{Cite web|url=https://www.oricon.co.jp/news/2160306/full/|title=グラビア界の超新星・川津明日香、グラビア大好評で即アンコール決定 大人の表情で魅了|date=2020-04-20|website=ORICON NEWS|access-date=2020-07-15}}</ref> * कामेन राइडर सेबर (6 सितंबर, 2020-अगस्त 29, 2021, टीवी असाही )-हीरोइन मेई सूडो <ref name="oricon20200729">{{Cite web|url=https://www.oricon.co.jp/news/2167997/full/|title=新仮面ライダーは『セイバー』 令和の2号ライダーは文豪で剣豪 9月6日スタート|date=2020-07-29|website=ORICON NEWS|access-date=2020-07-29}}</ref> <ref name="sponichi20200729">{{Cite news|url=https://www.sponichi.co.jp/entertainment/news/2020/07/29/kiji/20200729s00041000227000c.html|title=令和第2弾仮面ライダーのヒロインに川津明日香「フワちゃんみたいな感じで」役作り|date=2020-07-29|work=Sponichi Annex|access-date=2020-07-29|publisher=スポーツニッポン新聞社}}</ref> === अन्य टीवी === * मेज़माशी टीवी इमादोकी (अप्रैल 2016-मार्च 2019, फ़ूजी टीवी ) === वेब टीवी2 === * लव ड्रामा सीजन ३ (११ मई, २०१९-जुलाई २७, अबेमाटीवी ) -असुका <ref>{{Cite news|url=http://www.tvlife.jp/entame/221822|title=若手俳優9人による恋愛リアリティーショー『恋愛ドラマな恋がしたい3』メンバー紹介|date=2019-04-18|work=TVLIFE web|access-date=2019-06-05|publisher=学研プラス}}</ref> * हार्ट-कुन, माई सबऑर्डिनेट, एपिसोड ७ (अगस्त १८, २०२०, परवी ) --अकी हिबिनो * कामेन राइडर सीरीज-अस मेई सुडो ** कामेन राइडर सेबर स्पिन-ऑफ स्वॉर्डफाइटर रित्सुडेन एपिसोड 3 और 4 (6 और 20 दिसंबर, 2020, TELASA) ** कामेन राइडर सेबर एक्स घोस्ट (23 मई, 2021, टोई टोकुसात्सू फैन क्लब) <ref>{{Cite web|url=https://natalie.mu/eiga/news/426734|title=「仮面ライダーセイバー×ゴースト」配信!西銘駿、内藤秀一郎、工藤美桜ら出演|date=2021-05-02|website=映画ナタリー|access-date=2021-05-02}}</ref> ** कामेन राइडर स्पेक्टर x ब्लेज़ (27 जून, 2021, टोई टोकुसात्सू फैन क्लब) <ref>{{Cite web|url=https://mantan-web.jp/article/20210626dog00m200060000c.html|title=仮面ライダースペクター×ブレイズ:6月27日からTTFCで独占配信へ “カノン”工藤美桜が仮面ライダーカノンスペクターに 女性初のスーパー戦隊&仮面ライダー“変身者”に|date=2021-06-27|website=まんたんウェブ|access-date=2021-06-27}}</ref> * हमारे पास कल है। (अगस्त ३०, २०२१-९ सितंबर, अबेमाटीवी) '''-मो कांडा''' <ref>{{Cite web|url=https://mantan-web.jp/article/20210827dog00m200044000c.html|title=内藤秀一郎&川津明日香:仮面ライダーセイバー&ヒロインがショートドラマ 井上想良も|date=2021-08-27|website=まんたんウェブ|access-date=2021-08-27}}</ref> === चलचित्र === * कुरोसाकी-कुन की आज्ञाकारिता (27 फरवरी, 2016 को जारी) --ताकाको कुरुसु <ref name="oricon150828">{{Cite web|url=http://www.oricon.co.jp/news/2058263/full/|title=中島健人、キャラと真逆?初の悪魔級ドS男子役 『黒崎くんの言いなりになんてならない』実写映画化|date=2015-08-28|website=ORICON STYLE|publisher=[[オリコン|株式会社 oricon ME]]|access-date=2015-08-28}}</ref> <ref name="natalie2">{{Cite web|url=http://natalie.mu/comic/news/158383|title=「黒崎くんの言いなりになんてならない」中島健人×小松菜奈×千葉雄大で映画化|date=2015-08-28|website=コミックナタリー|publisher=株式会社ナターシャ|access-date=2015-10-04}}</ref> * मैं मुश्किल में हूँ क्योंकि मेरा भाई मुझसे बहुत प्यार करता है (30 जून, 2017 को रिलीज़) --आइका किरिनो <ref>{{Cite news|url=https://cinema.ne.jp/news/anikoma2016091907/|title=「兄に愛されすぎて困ってます」主演・土屋太鳳、片寄涼太&千葉雄大で実写映画化|date=2016-09-19|work=シネマズ PLUS|access-date=2017-03-18}}</ref> * थियेट्रिकल शॉर्ट कामेन राइडर सेबर अमर बर्ड स्वॉर्ड्समैन एंड द बुक ऑफ रुइन (18 दिसंबर, 2020 को जारी) --हीरोइन मेई सूडो <ref>{{Cite web|url=https://eiga.com/movie/93982/|title=劇場短編 仮面ライダーセイバー 不死鳥の剣士と破滅の本|website=映画.com|access-date=2020-11-22}}</ref> * वाडाइको गर्ल्स (21 मई, 2021 को रिलीज़) -हिकारी माशिबा <ref>{{Cite web|url=https://natalie.mu/eiga/news/413645|title=「藍に響け」に永瀬莉子、板垣瑞生、小西桜子、山之内すずら8名!特報も到着|date=2021-01-25|website=映画ナタリー|access-date=2021-01-26|archive-date=5 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205160124/https://natalie.mu/eiga/news/413645|url-status=dead}}</ref> * कृपाण + ज़ेंकाइगर सुपर हीरो सेनकी (22 जुलाई, 2021 को रिलीज़) --अस मेई सूडो <ref>{{Cite web|url=https://www.oricon.co.jp/news/2196594/full/|title=『セイバー』と『ゼンカイジャー』と世界が入れ替わる? 『スーパーヒーロー戦記』ごちゃ混ぜ映像公開|date=2021-06-13|website=ORICON NEWS|access-date=2021-06-13}}</ref> * यह अभी संलग्न नहीं है (2022 के वसंत में रिलीज़ होने के लिए निर्धारित) === वेब एनिमेशन === * सेपरेट वॉल्यूम कामेन राइडर सेबर शॉर्ट एक्टिविटी मंगा कलेक्शन वॉल्यूम 1 (1 फरवरी, 2021, टोई टोकुसात्सू फैन क्लब) -अस मेई सूडो === पीवी === * VIXX "Hanakaze" === मुख्यमंत्री / छवि चरित्र === * 33वां कार्यकाल "संपादन/लेखक प्रशिक्षण पाठ्यक्रम" ( सेंडेनकैगी ) * जापान पोस्ट बैंक "नया जीवन समर्थन अभियान" <ref>{{Cite web|url=https://irving.co.jp/news/2017/02/13/p10527/|title=川津明日香 ゆうちょの新生活応援キャンペーン広告出演中!|date=2017-02-13|publisher=アービング|access-date=2020-07-04}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.yucho-moneyguide.jp/otoku/new/cp2017/|title=新生活応援キャンペーン|website=ゆうちょマネーガイド|publisher=ゆうちょ銀行|archive-url=https://web.archive.org/web/20161216180300/http://www.yucho-moneyguide.jp/otoku/new/cp2017/|archive-date=2016-12-16|access-date=2020-08-07}}</ref> * कैपिटल मेडिकल स्कूल, ओसाका फिजिशियन-ओनली - नागोया फिजिशियन-ओनली कॉन्सेप्ट मूवीज (मई 2020 -, स्कूल जापान एजुकेशन फाउंडेशन ) <ref>{{Cite press release|title=5月1日(金)からABEMA限定で配信開始!首都医校・大阪医専・名古屋医専コンセプトムービー ABEMAオリジナル恋愛リアリティーショーに出演していた網代聖人さん、川津明日香さんが登場!|url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000229.000011137.html|access-date=2020-07-04}}</ref> === खेल === * कामेन राइडर बैटल गणबा राइजिंग (२०२०, [[आर्केड गेम|आर्केड]] ) -अस मेई सूडो === अन्य === * कामेन राइडर सेबर ट्राइक डिफॉर्मेशन डीएक्स गैट्राइक फोन (अक्टूबर 2020, [[खिलौना]] ) - मेई सूडो के रूप में == पुस्तकें == === पत्रिका === * सत्रह (अक्टूबर 2014 अंक - मई 2018 अंक, [[शुएइशा|शुएशा]] ) - विशेष मॉडल <ref name="mdpr20180402"/> * जे जे ( कोबुन्शा ) --विशेष मॉडल === डिजिटल फोटो बुक === * आपको यह क्यों पसंद है (6 जनवरी, 2020, [[शुएइशा|शुएशा]] ) <ref>{{ASIN|B0834L8ZQS}}</ref> * कोकोरो बिजिन (29 जून, 2020, शोगाकुकन ) <ref>{{ASIN|B08BL22P1S}}</ref> * उच्च और सुंदर। (7 सितंबर, 2020, शुएशा) <ref>{{ASIN|B08HGFCXBP}}</ref> * हीरोइन हॉलिडे (7 दिसंबर, 2020, शुएशा) <ref>{{ASIN|B08PP93J2R}}</ref> * शीतकालीन परी (4 फरवरी, 2021, शुएशा) <ref>{{ASIN|B08VRQW6C4}}</ref> * बीबी और रेबेका (22 फरवरी, 2021, शुएशा) <ref>{{ASIN|B08WZ931CG}}</ref> * स्प्रिंग ब्रीज़ गर्लफ्रेंड (29 मार्च 2021, शोगाकुकन) <ref>{{ASIN|B09132SQ64}}</ref> * पहला ग्रेकन (26 अप्रैल, 2021, शुएशा) <ref>{{ASIN|B093BCTSYL}}</ref> * साकिदोरी गर्मी! !! (जून १०, २०२१, शुएशा) <ref>{{ASIN|B096YQ6ZV9}}</ref> * लंबे समय से वांछित छुट्टी! !! !! !! !! !! (२९ जुलाई, २०२१, शुएशा) <ref>{{ASIN|B09BDZYFZ9}}</ref> * उपसंहार (सितंबर 13, 2021, शुएशा) <ref>{{ASIN|B09FXL1NCX}}</ref> === फोटो एलबम === * कल से (अक्टूबर 20, 2021, शुएशा) == पाद लेख == {{Reflist|30em}} == बाहरी लिंक == * [http://asiapro.co.jp/profile/asuka_kawazu/ एशिया प्रमोशन असुका कावाज़ू प्रोफाइल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116182537/http://asiapro.co.jp/profile/asuka_kawazu/ |date=16 जनवरी 2021 }} * {{इंस्टाग्राम|asuka_kawazu}} * {{ट्विटर|asuka_kawazu_}} * {{YouTube|川津明日香 / Asuka Kawazu}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:2000 में जन्मे लोग]] ssxd0288xkhl03l78vaz53wb0dyssgp 2021 टी-20 ब्लास्ट 0 1318920 6595575 6100490 2026-08-05T00:17:58Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595575 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = 2021 विटैलिटी ब्लास्ट | image = | imagesize = | caption = | fromdate = 9 जून | todate = 18 सितंबर 2021 | administrator = [[इंग्लैंड और वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] | cricket format = [[ट्वेंटी-20]] | tournament format = [[ग्रुप चरण]] और [[एकल-उन्मूलन टूर्नामेंट|नॉकआउट]] | champions = [[केंट काउंटी क्रिकेट क्लब|केंट स्पिटफायर]] | count = 2 | participants = 18 | matches = | attendance = | most runs = [[जोश इंगलिस]] (531) ([[लीसेस्टरशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|लीसेस्टरशायर फॉक्स]]) | most wickets = [[नवीन-उल-हक़]] (26) (लीसेस्टरशायर फॉक्स) | previous_year = 2020 | previous_tournament = 2020 टी-20 ब्लास्ट | next_year = | next_tournament = | website = [https://www.ecb.co.uk/t20-blast Vitality Blast] }} '''2021 विटैलिटी ब्लास्ट''' [[टी-20 ब्लास्ट]] का 2021 सीजन था,<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/55938524 |title=County cricket: ECB confirms T20 Blast and One-Day Cup fixtures for 2021 |work=BBC Sport |access-date=5 February 2021}}</ref> जो [[इंग्लैंड]] और वेल्स में खेला जाने वाला एक पेशेवर [[ट्वेंटी-20 क्रिकेट]] लीग है।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/vitality-blast-and-royal-london-cup-fixtures-announced-as-2021-schedule-takes-shape-1250087 |title=Vitality Blast and Royal London Cup fixtures announced as 2021 schedule takes shape |work=ESPN Cricinfo |access-date=5 February 2021}}</ref> यह चौथा सीज़न था जिसमें इंग्लैंड और वेल्स क्रिकेट बोर्ड (ईसीबी) द्वारा संचालित घरेलू टी20 प्रतियोगिता, जिसे टूर्नामेंट के प्रायोजन सौदे के कारण विटैलिटी ब्लास्ट के रूप में ब्रांडेड किया गया था।<ref name="ECB">{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/2011123/all-you-need-to-know-about-the-2021-vitality-blast |title=All you need to know about the 2021 Vitality Blast |work=England and Wales Cricket Board |access-date=5 February 2021}}</ref> The नॉट्स डाकू गत चैंपियन थे।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/54408622 |title=T20 Blast: Notts Outlaws beat Surrey to win trophy for second time |work=BBC Sport |access-date=4 October 2020}}</ref> जून 2021 में नॉट्स आउटलॉ की ओर से खेलते हुए [[समित पटेल]] टी20 क्रिकेट में 250 विकेट लेने और 5,000 रन बनाने का डबल करने वाले पहले इंग्लिश खिलाड़ी बने।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/vitality-blast-2021-1250122/nottinghamshire-vs-derbyshire-north-group-1250281/match-report |title=Samit Patel enters record books as Notts hold off Derbyshire in rain-reduced thrash |work=ESPN Cricinfo |access-date=19 June 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/57531141 |title=T20 Blast: Holders Notts Outlaws and Glamorgan only winners on night of rain-offs |work=BBC Sport |access-date=19 June 2021}}</ref> जुलाई 2021 में, 2021 [[काउंटी चैम्पियनशिप]] में एसेक्स के खिलाफ डर्बीशायर का मैच टीम में सकारात्मक [[कोविड-19]] मामले के कारण दूसरे दिन की शुरुआत से पहले छोड़ दिया गया था।<ref name="QUALIFY">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/county-championship-2021-derbyshire-s-match-against-essex-abandoned-after-positive-covid-19-test-1269398 |title=Derbyshire's match against Essex abandoned after positive Covid-19 test |work=ESPN Cricinfo |access-date=12 July 2021}}</ref> नतीजतन, नॉर्थेंट्स स्टीलबैक्स और यॉर्कशायर वाइकिंग्स के खिलाफ डर्बीशायर के अंतिम दो टी20 ब्लास्ट ग्रुप-स्टेज गेम भी रद्द कर दिए गए।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/doubts-grow-over-viability-of-county-competitions-as-clubs-face-difficulty-putting-out-sides-1269618 |title=Doubts grow over viability of county competitions as clubs face difficulty putting out sides |work=ESPN Cricinfo |access-date=14 July 2021}}</ref><ref name="DER">{{cite web|url=https://cricket.derbyshireccc.com/2021/07/club-statement-vitality-blast-fixtures-cancelled-by-ecb/ |title=Club Statement: Vitality Blast fixtures cancelled by ECB |work=Derbyshire County Cricket Club |access-date=14 July 2021}}</ref> इसलिए, उत्तर समूह की योग्यता का निर्धारण औसत अंक प्रति पूर्ण मैच के आधार पर किया गया था।<ref name="POINTS">{{cite web |url=https://www.thecricketer.com/Topics/news/derbyshire_falcons_t20_blast_north_group_matches_cancelled.html |title=Derbyshire Falcons out of T20 Blast after final two North Group matches are cancelled|work=The Cricketer |access-date=19 July 2021}}</ref> 9 जुलाई 2021 को पूरा होने वाले मैचों के बाद, नॉट्स डाकू क्वार्टर फाइनल के लिए नॉर्थ ग्रुप से क्वालीफाई करने वाली पहली टीम थी।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/vitality-blast-2021-1250122/nottinghamshire-vs-yorkshire-north-group-1250343/match-report |title=Samit Patel, Nottinghamshire openers secure home quarter-final after seven-over thrash |work=ESPN Cricinfo |access-date=10 July 2021}}</ref> उसी दिन, वे दक्षिण समूह से केंट स्पिटफायर द्वारा शामिल हो गए।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/57782199 |title=T20 Blast round-up: Alex Hales helps Notts book home quarter-final; Kent also qualify |work=BBC Sport |access-date=10 July 2021}}</ref> 16 जुलाई 2021 को मैच पूरा होने के बाद, नॉर्थ ग्रुप के यॉर्कशायर वाइकिंग्स ने साउथ ग्रुप के<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/57867896 |title=T20 Blast round-up: James Vince keeps Hampshire hopes alive with scores of 63 & 102 |work=BBC Sport |access-date=17 July 2021}}</ref> समरसेट के साथ क्वालीफाई किया था।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/57858274 |title=T20 Blast: Somerset thrash Glamorgan to reach last eight |work=BBC Sport |access-date=17 July 2021}}</ref> 17 जुलाई 2021 को, लंकाशायर लाइटनिंग ने नॉर्थ ग्रुप से क्वालीफाई करने के लिए यॉर्कशायर वाइकिंग्स के खिलाफ रोजेज मैच जीता।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/vitality-blast-2021-1250122/lancashire-vs-yorkshire-north-group-1250353/match-report |title=Lancashire join Yorkshire in quarter-finals after visitors' sporting act |work=ESPN Cricinfo |access-date=18 July 2021}}</ref> ग्रुप स्टेज मैचों के अंतिम दिन, नॉर्थ ग्रुप के बर्मिंघम बियर और साउथ ग्रुप के ससेक्स शार्क<ref>{{cite web |url=https://edgbaston.com/news/bears-qualify-for-blast-quarter-finals/ |title=Bears qualify for Blast quarter-finals |work=Warwickshire CCC |access-date=19 July 2021 |archive-date=27 अप्रैल 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250427003647/https://edgbaston.com/news/bears-qualify-for-blast-quarter-finals/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/vitality-blast-2021-1250122/leicestershire-vs-worcestershire-north-group-1250361/match-report |title=Josh Inglis' second Blast ton sends Worcestershire crashing out |work=ESPN Cricinfo |access-date=18 July 2021}}</ref> और हैम्पशायर हॉक्स सभी क्वार्टर फाइनल के लिए क्वालीफाई कर चुके थे।<ref>{{cite web|url=https://www.thecricketer.com/Topics/sussex/sussex_sharks_beat_kent_spitfires_book_place_t20_blast_quarterfinal_result_report_score_scorecard.html |title=Sussex Sharks overcome table-topping Kent Spitfires to book place in knockout stages |work=The Cricketer |access-date=18 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/57876618 |title=T20 Blast: Hampshire progress after hammering Glamorgan |work=BBC Sport |access-date=18 July 2021}}</ref> पहले क्वार्टर फ़ाइनल मैच में, [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स शार्क]] ने यॉर्कशायर वाइकिंग्स को हराकर फ़ाइनल डे तक पहुँचने वाली पहली टीम बन गई।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/58256259 |title=T20 Blast: Sussex beat Yorkshire to reach Finals Day |work=BBC Sport |access-date=24 August 2021}}</ref> दूसरे क्वार्टर फ़ाइनल मैच में गत चैंपियन नॉट्स आउटलॉज़ को हराने के बाद, हैम्पशायर हॉक्स फ़ाइनल डे पर पहुँच गया।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/58258038 |title=T20 Blast: Hampshire Hawks upset holders Notts Outlaws to reach Finals Day |work=BBC Sport |access-date=26 August 2021}}</ref> क्वार्टर फ़ाइनल मैच में लंकाशायर लाइटनिंग को हराने के बाद समरसेट फ़ाइनल डे तक पहुँचने वाली तीसरी टीम बन गई।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/58258041 |title=T20 Blast: Tom Abell's 78 not out takes Somerset past Lancashire Lightning in quarter-final |work=BBC Sport |access-date=27 August 2021}}</ref> पिछले क्वार्टर फ़ाइनल मैच में, केंट स्पिटफ़ायर ने बर्मिंघम बियर को हराकर फ़ाइनल डे में प्रवेश किया।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/vitality-blast-2021-1250122/kent-vs-birmingham-bears-4th-quarter-final-1250365/match-report |title=Sam Billings, Daniel Bell-Drummond fifties help Kent to victory over Birmingham Bears |work=ESPN Cricinfo |access-date=28 August 2021}}</ref> टूर्नामेंट के इतिहास में यह पहली बार था कि फाइनल डे में हिस्सा लेने वाली सभी टीमें साउथ ग्रुप से आई थीं।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/58359378 |title=T20 Blast: Kent beat Birmingham Bears to secure first all-South Group Finals Day |work=BBC Sport |access-date=28 August 2021}}</ref> फाइनल के दिन, समरसेट ने पहले सेमीफाइनल में हैम्पशायर हॉक्स को दो विकेट से हराकर फाइनल में प्रवेश किया।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/vitality-blast-2021-1250122/hampshire-vs-somerset-1st-semi-final-1250366/match-report |title=Josh Davey seals stunning heist as Somerset come back from the dead in first semi-final |work=ESPN Cricinfo |access-date=18 September 2021}}</ref> दूसरे सेमीफाइनल में केंट स्पिटफायर्स ने ससेक्स शार्क को 21 रन से हराकर आगे किया।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/vitality-blast-2021-1250122/kent-vs-sussex-2nd-semi-final-1250367/match-report |title=Daniel Bell-Drummond leads command performance as Kent power into Blast final |work=ESPN Cricinfo |access-date=18 September 2021}}</ref> 2008 के टूर्नामेंट के बाद पहली बार केंट घरेलू टी20 फाइनल में पहुंचे थे।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/58609100 |title=T20 Blast Finals Day: Kent beat Sussex to reach T20 Blast final |work=BBC Sport |access-date=18 September 2021}}</ref> फाइनल में, केंट स्पिटफायर ने समरसेट को 25 रन से हराकर टूर्नामेंट और अपना दूसरा घरेलू टी20 खिताब जीता।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/58609102 |title=T20 Blast final: Kent Spitfires beat Somerset to lift trophy for second time |work=BBC Sport |access-date=18 September 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} [[श्रेणी:क्रिकेट प्रतियोगितायें]] 18jft8og5kddl7tiifrm71mikzx9f6b दुर्लभराज द्वितीय 0 1320011 6595635 5747176 2026-08-05T04:44:45Z Mundhalia746 934684 6595635 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | title = [[महाराजा|महाराजाधिराज]] | succession = सपादलक्ष के राजा | reign = सी॰ 998-1012 सीई | dynasty = [[चौहान वंश|चाहमान वंश]] | predecessor = [[विग्रहराज द्वितीय]] | successor = [[गोविंदराज तृतीय]] }} '''दुर्लभराज द्वितीय''' (शासन 998-1012 ई.) [[चौहान वंश|शाकम्भरी चम्हाण वंश]] से संबंधित एक भारतीय राजा थे। उन्होंने [[सपादलक्ष]] देश पर शासन किया, जिसके अन्तर्गत उत्तर-पश्चिमी [[भारत]] में वर्तमान [[राजस्थान]] के कुछ भाग शामिल थे। दुर्लभराज चाहमान राजा [[सिंहराज]] के पुत्र थे। उन्होंने अपने भाई [[विग्रहराज द्वितीय]] को चाहमान सिंहासन पर बैठाया। विग्रहराज के [[हर्ष शिलालेख]] में दोनों भाइयों की तुलना [[राम]]-[[लक्ष्मण]] और [[कृष्ण]]-[[बलराम]] से की गई है। उनके दो अन्य भाई भी थे, जिनका नाम चंद्रराज और गोविंदराज (समान नाम वाले चाहमान राजाओं से भ्रमित न हों) था।{{sfn|Dasharatha Sharma|1959|p=33}} [[राजस्थान]] के [[किनसरिया]] और [[सकराय]] में दुर्लभराज के शासनकाल के सन् 999 ई के दो [[शिलालेख]] खोजे गए हैं। सकराय शिलालेख के अनुसार, वो [[महाराजा|महाराजाधिराज]] (''राजाओं के राजा'') की उपाधि से धारण थे। किनसरिया के शिलालेख में बताया गया है कि वह ''दुरलंघ्य-मेरु'' के रूप में जाने जाते थे, जिसका अर्थ है कि उनके दुश्मनों ने उनके आदेशों का पालन किया था। शिलालेख में यह भी कहा गया है कि उन्होंने असोसिटाना या राशोषितन मंडल पर विजय प्राप्त की।{{sfn|Dasharatha Sharma|1959|p=33}} इतिहासकार आर॰ बी॰ सिंह के अनुसार यह वर्तमान [[रोहतक]] जिला हो सकता है, जिसे दुर्लभ ने संभवत: एक [[तोमर वंश|तोमर]] राजा से कब्जा करके लिया था।{{sfn|R. B. Singh|1964|p=122}} दुर्लभराज का हस्तिकुंडी राष्ट्रकूट शाखा के प्रमुख धवाला के 996 ई शिलालेख में भी एक उल्लेख मिलता है। इस शिलालेख के अनुसार, धवाला महेंद्र नाम के एक राजा की सहायता के लिए आई थी।{{sfn|Dasharatha Sharma|1959|p=33}} इस महेन्द्र की पहचान समकालीन [[नद्दुल चाहमान राजवंश|नद्दुल चाहमान]] राजा से की जा सकती है, जो दुर्लभ के प्रतिद्वंद्वियों, [[सोलंकी वंश|चालुक्यों]] के सामंत थे। शिलालेख में कहा गया है कि धवाला ने महेंद्र को राहत देने के लिए कूटनीति और बल दोनों का इस्तेमाल किया। [[देवदत्त रामकृष्ण भांडारकर|डी॰ आर॰ भंडारकर]] के अनुसार, धवाला के शिलालेख में उल्लिखित दुर्लभराज एक अलग राजा थे।{{sfn|R. B. Singh|1964|p=240}} प्रारंभिक मध्ययुगीन मुस्लिम इतिहासकारों का कहना है कि [[अजमेर]] के शासक 1008 सीई में [[महमूद ग़ज़नवी|गजनवी]] गजनी के महमूद के खिलाफ [[आनन्दपाल]] का समर्थन करने के लिए हिंदू राजाओं के एक संघ में शामिल हुए थे। आर॰ बी॰ सिंह इस शासक को दुर्लभराज के रूप में पहचानते हैं। महमूद को बार-बार हिंदू प्रदेशों को लूटने से रोकने में संघ विफल रहा था।{{sfn|R. B. Singh|1964|p=122}} दुर्लभराज के अधीनस्थों में, माधव नामक एक मंत्री और दधीचिका चाचा नामक एक सामंत को जाना जाता है। वह अपने भाई [[गोविंदराज द्वितीय]] के उत्तराधिकार थे।{{sfn|R. B. Singh|1964|p=122}} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==ग्रंथसूची== * {{cite book |author=Dasharatha Sharma |title=Early Chauhān Dynasties |publisher=S. Chand / Motilal Banarsidass |year=1959 |isbn=9780842606189 |url=https://books.google.com/books?id=n4gcAAAAMAAJ |ref=harv }} * {{cite book |author=R. B. Singh |title=History of the Chāhamānas |publisher=N. Kishore |year=1964 |url=https://books.google.com/books?id=TKs9AAAAIAAJ |oclc=11038728 |ref=harv }} [[श्रेणी:शाकंभरी के चाहमान]] [[श्रेणी:१०वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] bi6rf1oxfauek58jlpvm9ox9s46pcsu अंकीय सुरक्षा अधिनियम, 2018 0 1321414 6595589 6466804 2026-08-05T01:27:31Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595589 wikitext text/x-wiki <ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1377/forefront.20200326.765600|title=Senate Passes COVID-19 Package #3: The Coverage Provisions|date=2020-03-26|website=Forefront Group|access-date=2025-08-15}}</ref>''' अङ्कीय सुरक्षा अधिनियम, 2018 ''' (अंकीय सुरक्षा अधिनियम, 2018), [[बांग्लादेश]] में एक अंकीय सुरक्षा विधि है। यह एक विवादास्पद विधि है। जिसे कठोर के रूप में वर्णित किया गया है। यह आशंका थी कि विधि का प्रयोग सरकार के विरुद्ध असन्तुष्टों को दबाने के लिए किया जा सकता है। जो अस्पष्ट है, और दुरुपयोग की संभावना है। विधि का उपयोग पत्रकारों और कार्यकर्ताओं पर मुकदमा चलाने, गिरफ्तार करने और उन्हें प्रताड़ित करने के लिए किया गया है।"राजनयिक ने आशंका व्यक्त की कि इस कानून का इस्तेमाल सरकार के खिलाफ असहमति जताने वालों को दबाने के लिए किया जा सकता है, क्योंकि इसके कुछ प्रावधान अस्पष्ट और संदिग्ध हैं, व्याख्या के लिए खुले हैं या दुरुपयोग की संभावना है।<ref>{{Cite journal|last=Hambling|first=David|date=2021-08|title=Sneaky feedback device could silence political speeches|url=https://doi.org/10.1016/s0262-4079(21)01490-1|journal=New Scientist|volume=251|issue=3349|pages=11|doi=10.1016/s0262-4079(21)01490-1|issn=0262-4079}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1377/forefront.20200326.765600|title=Senate Passes COVID-19 Package #3: The Coverage Provisions|date=2020-03-26|website=Forefront Group|access-date=2025-08-15}}</ref><ref>{{Citation|last=Brown|first=Kent Masterson|title=Your March Will Be a Forced One|date=2021-06-07|url=https://doi.org/10.5149/northcarolina/9781469661995.003.0010|work=Meade at Gettysburg|pages=151–172|publisher=University of North Carolina Press|isbn=978-1-4696-6199-5|access-date=2025-08-15}}</ref>इस कानून का इस्तेमाल पत्रकारों और कार्यकर्ताओं पर मुकदमा चलाने और उन्हें गिरफ्तार करने के लिए किया गया है।<ref>{{Cite journal|date=2020-07-06|title=Rising suspicions may push Iran to act against Israel|url=https://doi.org/10.1108/oxan-es253735|journal=Emerald Expert Briefings|doi=10.1108/oxan-es253735|issn=2633-304X}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Editors|first=-|date=2021-03-11|title=Notes from the Editors, March 2021|url=https://doi.org/10.14452/mr-072-10-2021-03_0|journal=Monthly Review|pages=c2–62|doi=10.14452/mr-072-10-2021-03_0|issn=0027-0520}}</ref>इसे "ड्रैकोनियन" कानून बताया गया है।<ref>{{Citation|last=Joseph-Salisbury|first=Remi|title=Refusing to condemn as a political act|date=2020-11-15|url=https://doi.org/10.7765/9781526151483.00012|work=I Refuse to Condemn|publisher=Manchester University Press|isbn=978-1-5261-5148-3|access-date=2025-08-15}}</ref> == इतिहास == ''' अंकीय सुरक्षा अधिनियम ''' को अक्टूबर 2018 में अपनाया गया था।<ref name="A19">{{cite web |title=Bangladesh: analysis of the Digital Security Act |url=https://www.article19.org/resources/bangladesh-analysis-of-the-digital-security-act/ |website=ARTICLE 19 |access-date=11 May 2020}}</ref> इस प्रावधान को सितंबर 2018 में [[बांग्लादेश की संसद]] में पारित किया। यह अधिनियम पुलिस अधिकारियों को बिना वारण्ट के लोगों को हिरासत में लेने की अनुमति देता है। इस अधिनियम का मीडिया के सदस्यों, विपक्षी जातीय पार्टी और मानवाधिकार संगठनों ने विरोध किया।<ref>{{cite news |title=Digital Security Bill passed |url=https://www.thedailystar.net/politics/bangladesh-jatiya-sangsad-passes-digital-security-bill-2018-amid-concerns-journalists-1636114 |access-date=11 May 2020 |work=The Daily Star |date=20 September 2018 |language=en}}</ref> अधिनियम को सूचना और संचार प्रौद्योगिकी अधिनियम की धारा 57 का उपयोग करके बनाया गया था, जिसे 2006 में मॉडल के रूप में पारित किया गया था। इस अधिनियम का सम्पादक परिषद ने विरोध किया था। डेली स्टार अधिनियम के आवेदन की आलोचना करता रहा है, इसे स्वतन्त्र प्रेस पर एक झूठ के रूप में वर्णित करता है। यह अधिनियम सितंबर 2018 में बांग्लादेश की संसद द्वारा पारित किया गया था। यह अधिनियम पुलिस अधिकारियों को बिना वारंट के लोगों को हिरासत में लेने का अधिकार देता है। मीडिया, विपक्षी जातीय पार्टी और मानवाधिकार संगठनों ने इस अधिनियम का विरोध किया था।<ref>{{Cite journal|date=1866-05|title=HOUSE OF LORDS. MAY 14TH. CONTAGIOUS DISEASES BILL. THIS Bill passed through committee.|url=https://doi.org/10.1016/s0140-6736(02)67288-5|journal=The Lancet|volume=87|issue=2229|pages=553|doi=10.1016/s0140-6736(02)67288-5|issn=0140-6736}}</ref>इस कृत्य का संपादक परिषद द्वारा विरोध किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-9211-20180427|title=BANGLADESH: NEW DIGITAL SECURITY ACT IS ATTACK ON FREEDOM OF EXPRESSION|website=Human Rights Documents Online|access-date=2025-08-17}}</ref><ref>{{Citation|last=Ahmed|first=Ikhtisad|title=Press Freedom in Bangladesh|date=2019-11-05|url=https://doi.org/10.4324/9780429505690-17|work=Press Freedom in Contemporary Asia|pages=263–280|publisher=Routledge|isbn=978-0-429-50569-0|access-date=2025-08-17}}</ref>डेली स्टार ने इस अधिनियम के क्रियान्वयन की आलोचना की है तथा इसे स्वतंत्र प्रेस पर अंकुश बताया है।<ref>{{Citation|title=11. May Days|date=2020-05-15|url=https://doi.org/10.7591/9781501749674-012|work=Confessions of a Free Speech Lawyer|pages=75–83|publisher=Cornell University Press|isbn=978-1-5017-4967-4|access-date=2025-08-17}}</ref><ref>{{Citation|title=Firth, John B., (1868–23 May 1943), editorial staff of the Daily Telegraph|date=2007-12-01|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u225393|work=Who Was Who|publisher=Oxford University Press|access-date=2025-08-17}}</ref> == केस == बाङ्ग्लादेश पुलिस मुख्यालय ने बताया है कि 2020 के पहले पाँच महीनों में इस अधिनियम के तहत 403 मामले दर्ज किए गये और 353 गिरफ्तारियाँ की गयीं। * 14 अप्रैल 2020 को '' दैनिक बाङ्ग्लादेशेर आलो '' के पत्रकार '' गुलाम सरवर पिण्टू '' को डिजिटल सुरक्षा अधिनियम के तहत गिरफ्तार किया गया।<ref>{{cite news |title=Digital Security Act: More journalists facing arrest, cases amid hard days of Covid-19 crisis |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2020/05/07/digital-security-act-more-journalists-facing-arrest-cases-amidst-hard-days-of-corona-crisis |access-date=11 May 2020 |work=Dhaka Tribune |date=7 May 2020}}</ref> * 17 अप्रैल 2020 को Bdnews24.com के सम्पादक तौफीक ''इमरोज खालिदी'' और Jagonews24.com के सम्पादक '' मोहिउद्दीन सरकार '' को [[ठाकुरगाँव जिला|ठाकुरगाँव]] जनपद में राहत सामग्री की लूट पर एक रिपोर्ट प्रकाशित करने के कारण इस अधिनियम के तहत गिरफ्तार कर लिया गया। यह केस ''बाङ्ग्लादेश अवामी लीग'' की स्वयंसेवी शाखा '' स्वेच्छासेबक लीग '' के नेता ''मोमिनुल इस्लाम भसानी'' द्वारा किया गया था।<ref>{{cite news |title=Case against editors: ARTICLE 19 calls for immediate withdrawal |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2020/04/22/case-against-journos-article-19-calls-for-immediate-withdrawal |access-date=11 May 2020 |work=Dhaka Tribune |date=22 April 2020}}</ref> * 29 अप्रैल 2020 को बाङ्ग्लादेश पुलिस के साथ झड़प के बाद मारे गए एक ऑटो रिक्शा चालक पर समाचार रिपोर्ट प्रकाशित करने के बाद इस अधिनियम के तहत नरसिङ्गडी जनपद में तीन पत्रकारों पर मुकदमा दायर किया गया था। पत्रकारों ने स्थानीय समाचार पत्र ''दैनिक ग्रामीण दर्पण'' और ''नरसिङ्गडी प्रतिदिन'' के लिए काम करते थे।<ref name="age">{{cite news |title=8 journalists held in Bangladesh in a week under Digital Security Act |url=https://www.newagebd.net/article/105935/8-journalists-held-in-bangladesh-in-a-week-under-digital-security-act |access-date=11 May 2020 |work=New Age |language=en}}</ref> केस घोराशाल थाना प्रभारी '' जोहिरुल आलम'' ने दायर किया था।<ref>{{cite news |title=3 journalists in Narsingdi arrested under Digital Security Act |url=https://www.thedailystar.net/country/news/3-journalists-narsingdi-arrested-under-digital-security-act-1898932 |access-date=11 May 2020 |work=The Daily Star |date=3 May 2020 |language=en}}</ref> * 6 मई 2020 को '' रैपिड् एक्शन् बटालियन '' की यूनिट 3 के सहायक निदेशक '' अबू बकर सिद्दीकी '' द्वारा बाङ्ग्लादेश सरकार की ओर से 11 लोगों पर मुकदमा दायर किया गया था। जिसमें से दो पत्रकार थे, एक व्यङ्गचित्रकार (कार्टूनिस्ट्) ''अहमद कबीर किशोर'', और लेखक '' जुल्हाज मन्नान'' के बड़े भाई ''मिन्हाज मन्नान एमोन'', ''आसिफ मोहिउद्दीन'' और ''तसनीम खलील'' थे। 11 आरोपियों में से ''मुश्ताक अहमद'' की 25 फरवरी 2021 को कारावास में मौत हो गयी थी, वह मई 2020 में गिरफ्तारी के बाद से हिरासत में था। == प्रतिक्रिया == [[आर्टिकल 19]] के अनुसार, यह अधिनियम मानवाधिकारों का उल्लङ्घन करता है और बाङ्ग्लादेश में वाक्-स्वतन्त्रता को खतरा पैदा करता है। [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] के अनुसार, यह अधिनियम "अभिव्यक्ति की स्वतन्त्रता पर भयानक प्रतिबन्ध" लगाता है। यह माना जाता था कि इस अधिनियम का प्रयोग सरकार के आलोचकों के विरुद्ध किया जाएगा। जिस प्रकार '' सूचना और सञ्चार प्रौद्योगिकी अधिनियम '' का इस्तेमाल सैकड़ों लोगों को हिरासत में लेने के लिए किया गया था। संयुक्त राज्य अमेरिका ने भी इस अधिनियम की आलोचना की है, जिसका उपयोग मुक्त-भाषण को दबाने के लिए किया जा सकता है। '' बाङ्ग्लादेश राष्ट्रवादी पार्टी'' ने इस अधिनियम को निरस्त करने का आह्वान किया है। बाङ्ग्लादेश के 22वें मुख्य न्यायाधीश सैयद महमूद हुसैन इस अधिनियम के प्रबल समर्थक हैं। 6 मार्च 2021 को दिए गए एक निर्णय में हुसैन ने अधिनियम का उल्लङ्घन करने वाले एक आरोपी को आगाह किया कि ऐसे लोगों की जमानत पर विचार नहीं किया जाएगा जो किसी भी तरह से बाङ्ग्लादेश की छवि को खराब करेंगे।<ref>{{Cite news |date=2021-03-08 |title=No bail if one tarnishes country’s image |url=https://www.thedailystar.net/frontpage/news/no-bail-if-one-tarnishes-countrys-image-2056545 |access-date=2021-03-07 |work=The Daily Star |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2021-03-07 |title=CJ on DSA: Country’s image comes first |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/court/2021/03/07/cj-on-dsa-country-s-image-comes-first |access-date=2021-03-08 |work=Dhaka Tribune}}</ref><ref>{{Cite news |title=Country’s image to be given priority in DSA cases, CJ says |url=https://www.newagebd.net/article/132018/cj-says-countrys-image-to-be-given-priority-in-dsa-case |access-date=2021-03-08 |work=New Age |language=en |archive-date=8 मार्च 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308034725/https://www.newagebd.net/article/132018/cj-says-countrys-image-to-be-given-priority-in-dsa-case |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |title=Country's image comes first, CJ warns accused |url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/countrys-image-comes-first-cj-warns-accused |access-date=2021-03-08 |work=Prothom Alo |language=en}}</ref> == यह सभी देखें == == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == g6ke9ahnqwyz7oucmnzxnhkkf1e5x6i अल-ममुन अल सियाम 0 1322019 6595669 6502960 2026-08-05T08:24:48Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595669 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | name = अल-मामुन अल सियाम | image = | alt = Al-Mamun Al Siyam | caption = अभिनेता अल-मामुन अल सियाम | birth_name = अल मामुन | nick_name = अल सियाम | birth_date = {{Birth date and age|१९९३|०३|०२|df=yes}} | birth_place = बरिसल, [[बांग्लादेश]] | nationality = [[बांग्लादेश|बांग्लादेशी]] | occupation = [[अभिनेता]], [[आदर्श]] }} '''अल मामुन''', मंच का नाम '''अल-मामुन अल सियाम''', एक पेशेवर बांग्लादेशी [[फिल्म अभिनेता]] और [[मॉडल]]। उन्होंने [[हुमायूं अहमद की]] [[घेटू पुत्र कमला]] में अपने प्रदर्शन के लिए २०१२ में राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार जीता।<ref>https://www.thedailystar.net/handover-of-natl-film-award-today-23479</ref><ref>https://www.dhakatribune.com/uncategorized/2014/05/11/national-film-award-celebrates-bangladeshi-film-history</ref> ==आजीविका== मामून ने पहले एयरटेल बांग्लादेश के लिए एक मॉडल के रूप में काम किया। एक अभिनेता के रूप में उनकी पहली फिल्म घेटू के बेटे कमला थी, जिसे 85वें अकादमी पुरस्कारों में सर्वश्रेष्ठ विदेशी भाषा की फिल्म के लिए नामांकित किया गया था, लेकिन अंततः इसे अस्वीकार कर दिया गया था।<ref>https://www.thedailystar.net/news-detail-250411</ref> उनकी दूसरी फिल्म ''निषिद्ध प्यार कहानी''।<ref>{{Cite web |url=http://www.daily-sun.com/printversion/details/122193/Ghetu-Putro-Mamun-now-in-%E2%80%98Nishiddho-Premer-Golpo%E2%80%99 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=31 अक्तूबर 2021 |archive-date=9 अक्तूबर 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009075334/https://www.daily-sun.com/printversion/details/122193/Ghetu-Putro-Mamun-now-in-%E2%80%98Nishiddho-Premer-Golpo%E2%80%99 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.risingbd.com/entertainment/news/399332</ref> == चलचित्र == * घेटू का पुत्र कमला - निर्देशक हुमायूं अहमद * निषिद्ध प्यार कहानी - निर्देशक रुबेल अनुशू ==पुरस्कार== राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार == सन्दर्भ == {{reflist|3}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{imdb name|12966375|अल-ममुन अल सियाम}} [[श्रेणी:बांग्लादेशी अभिनेता]] [[श्रेणी:फिल्म पुरस्कार विजेता]] qulbnn9enyljmwshzp6gtuj8e4wdxu5 हिन्दी विश्वविद्यालय (पश्चिम बङ्गाल) 0 1323090 6595545 6485487 2026-08-04T19:29:21Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595545 wikitext text/x-wiki {{Infobox university |name = हिन्दी विश्वविद्यालय |image = Hindi University, West Bengal Logo.svg |motto = ज्ञान एकता प्रगति |established = 10 जनवरी, 2020 |type = सार्वजनिक विश्वविद्यालय |chancellor = [[पश्चिम बंगाल के राज्यपाल]] |vice_chancellor = दामोदर मिश्रा |city = [[हावड़ा]] |state = [[पश्चिम बंगाल]] |country = भारत |coordinates = |affiliation = [[विश्वविद्यालय अनुदान आयोग]] |website = {{url|http://www.hindiuniv.org.in}} }} ''' हिन्दी विश्वविद्यालय ''' [[हावड़ा]], [[पश्चिम बंगाल]] में एक सार्वजनिक राज्य [[विश्वविद्यालय]] है। यह विश्वविद्यालय 2019 में हिन्दी विश्वविद्यालय अधिनियम, 2019 के अन्तर्गत स्थापित किया गया था। यह 2021 में प्रथम कुलपति, दामोदर मिश्रा की नियुक्ति के साथ सक्रिय हो गया। == विभाग एवं परास्नातक पाठ्यक्रम == इस विश्वविद्यालय में ४ कला विभाग हैं<ref>{{Cite web |url=http://www.hindiuniv.org.in/academics/departments |title=arts department |access-date=9 अक्तूबर 2025 |archive-date=8 मई 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508135810/http://www.hindiuniv.org.in/academics/departments |url-status=dead }}</ref> जो चार परास्नातक पाठ्यक्रम चलाते हैं<ref>{{Cite web |url=http://www.hindiuniv.org.in/academics/courses |title=Programme & courses |access-date=9 अक्तूबर 2025 |archive-date=8 मई 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508135811/http://www.hindiuniv.org.in/academics/courses |url-status=dead }}</ref> : * हिन्दी विभाग : हिन्दी में एम०ए० * अनुवाद अध्ययन विभाग : अनुवाद साहित्य (अनुवाद अध्ययन में एम०ए०) * इतिहास विभाग : इतिहास में एम० ए० * राजनीति विज्ञान विभाग : राजनीति विज्ञान में एम० ए० ==इन्हें भी देखें == *[[महात्मा गांधी अंतरराष्ट्रीय हिन्दी विश्वविद्यालय]], [[वर्धा]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हावड़ा ज़िला]] [[श्रेणी:हिन्दी]] s4hefrr900cmbbksn2jnpowh710v0ef फू बाई अंतर्राष्ट्रीय हवाईअड्डा 0 1324133 6595727 6383181 2026-08-05T10:46:40Z अमर तिवारी 932885 6595727 wikitext text/x-wiki '''फू बाई अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा''' {{हवाई अड्डा कोड|HUI|VVPB}} ({{langx|vi|Sân bay Quốc tế Phú Bài|italics=no}}) [[वियतनाम]] की पूर्व राजधानी [[ह्वे]] के मध्य शहर के ठीक दक्षिण में स्थित है। == समाचार == [[चित्र:Phòng_chờ_sân_bay_Phú_Bài_2013.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| आंतरिक टर्मिनल]] * 30 अक्टूबर, 2005: 2002 में वियतनामी सरकार द्वारा अंतरराष्ट्रीय उड़ानें प्राप्त करने की अनुमति मिलने के बाद '''फू बाई हवाई अड्डे''' ने आधिकारिक तौर पर अपनी पहली अंतरराष्ट्रीय उड़ान का स्वागत किया जो कि [[ऑस्ट्रियन एयरलाइंस]] द्वारा संचालित चार्टर उड़ान से ऑस्ट्रिया के पर्यटकों को [[लुआंग प्राबांग]], [[लाओस]] से लाई थी। <blockquote>24 मई, 2007 को: चांगी एयरपोर्ट्स इंटरनेशनल (सीएआई) ने घोषणा की कि उसने फु बाई-ह्यू अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे के विकास के लिए थुआ थिएन ह्यू प्रांत की पीपुल्स कमेटी के साथ समझौता ज्ञापन (एमओयू) पर हस्ताक्षर किए हैं। वियतनाम के अगले अंतरराष्ट्रीय पर्यटन गंतव्य के रूप में थुआ थिएन ह्यू प्रांत को विकसित करने के लिए एक पर्यटन मास्टर प्लान के वियतनामी सरकार के शुभारंभ के हिस्से के रूप में इस समझौता ज्ञापन पर हस्ताक्षर किए गए थे।</blockquote>समझौता ज्ञापन पर थुआ थिएन ह्यू प्रांत की पीपुल्स कमेटी के अध्यक्ष श्री गुयेन जुआन ली और वियतनाम में सीएआई के मुख्य कार्यकारी अधिकारी श्री चाउ कोक फोंग ने हस्ताक्षर किए। इस कार्यक्रम को [[वियतनाम का नागरिक उड्डयन प्राधिकरण|वियतनाम के नागरिक उड्डयन प्रशासन]] (सीएएवी) के अधिकारियों ने देखा। <ref>{{Cite web|url=http://www.cai.sg/press/press_release.htm#24May2007|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725121030/http://www.cai.sg/press/press_release.htm#24May2007|archive-date=2011-07-25|access-date=2007-09-18}}</ref><blockquote>23 फरवरी, 2013 को: '''फू बाई हवाई अड्डे''' के रनवे की मरम्मत और उन्नयन के लिए आठ महीने के लिए बंद होने की उम्मीद थी, जिसका खर्च का अनुमान 500 और 600 अरब वियतनाम डोंग के बीच था। <ref name="reopening">{{Cite web|url=http://www.asiatraveltips.com/news13/18-HueAirport.shtml|title=Phu Bai International Airport in Vietnam to Reopen on 20 September 2013|date=2013-08-01|access-date=2014-12-14}}</ref> हवाईअड्डा वास्तव में योजना से दो महीने कम 20 मार्च से 20 सितंबर तक बंद था। <ref name="reopening" /> <ref>{{Cite web|url=http://www.thanhniennews.com/travel/vietjet-air-increases-flights-to-hue-for-airports-reopening-1697.html|title=VietJet Air increases flights to Hue for airport's reopening|date=July 29, 2013|website=Thanh Nien Daily|access-date=9 नवंबर 2021|archive-date=9 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109111951/http://www.thanhniennews.com/travel/vietjet-air-increases-flights-to-hue-for-airports-reopening-1697.html|url-status=dead}}</ref> इस अवधि के दौरान, जो पर्यटक ह्यू की हवाई यात्रा करना चाहते थे, उन्हें [[दा नांग अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|दा नांग अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] का उपयोग करना पड़ा। <ref>{{Cite web |url=http://www.caa.gov.vn/Default.aspx?tabid=0&catid=419.435&articleid=9147 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 नवंबर 2021 |archive-date=23 सितंबर 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923100346/http://www.caa.gov.vn/Default.aspx?tabid=0&catid=419.435&articleid=9147 |url-status=dead }}</ref></blockquote>वियतनाम के हवाईअड्डा निगम द्वारा लगभग वीएनĐ2.250 ट्रिलियन (यूएस $96.9 मिलियन) के कुल निवेश के साथ निर्मित किया जाने वाला एक नया टर्मिनल लगभग 10,118 वर्गमीटर को कवर करेगा और 2020 तक प्रति वर्ष पांच मिलियन यात्रियों और 2025 तक 6.5-7 मिलियन यात्रियों की क्षमता वाला होगा। यह टर्मिनल 2021 के अंत तक बनकर समाप्त होने वाला है। <ref>{{Cite web|url=https://vietnamnews.vn/society/570501/phu-bai-intl-airport-to-have-new-passenger-terminal.html|title=Phú Bài int'l airport to have new passenger terminal|date=2019-12-30|publisher=Vietnam News|access-date=2019-12-31}}</ref> == एयरलाइंस और गंतव्य == {{Airport-dest-list <!-- According to WP:AIRPORTS, do not separate flights into domestic (national) and international. -->|[[बम्बू एयरवेज]]|[[नोई बाई अंतर्राष्ट्रीय हवाईअड्डा|हनोई]] <!-- -->|[[हाई ऊ एविएशन]]|[[दा नांग अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|डा नांग]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/77404-viet-nams-hai-au-aviation-to-launch-coastal-air-taxis|title=Viet Nam's Hai Au Aviation to launch coastal air taxis|website=ch-aviation}}</ref> <!-- -->|[[पैसिफिक एयरलाइन्स]]|[[लिएन खुओंग हवाईअड्डा|डा लाट]],<ref>{{cite web|url=http://en.vietnamplus.vn/jetstar-pacific-to-open-new-huedalat-routes-in-october/82771.vnp|title=Jetstar Pacific to open new Hue-Dalat routes in October|publisher=VietnamPlus|date=2015-12-14}}</ref> [[तैन सोन नहात अंतर्राष्ट्रीय हवाईअड्डा|हो चिन्ह मिन्ह सिटी]] <!-- -->|[[वियत जेट एयर]]|[[नोई बाई अंतर्राष्ट्रीय हवाईअड्डा|हनोई]],<ref>{{Cite web|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/269633/vietjet-air-adds-hanoi-hue-route-from-nov-2016/|title=Vietjet Air adds Hanoi – Hue route from Nov 2016|website=Routesonline}}</ref> [[तैन सोन नहात अंतर्राष्ट्रीय हवाईअड्डा|हो चिन्ह मिन्ह सिटी]] <!-- -->|[[वियतनाम एयरलाइंस]]|[[लिएन खुओंग हवाईअड्डा|डा लाट]],<ref>{{cite web|title=Vietnam Airlines tiếp tục mở 5 đường bay nội địa mới|url=https://www.vietnamairlines.com/vn/vi/vietnam-airlines/press-room/news/2020/0624-vna-tiep-tuc-mo-5-duong-bay-moi|website=Vietnam Airlines|access-date=3 July 2020|language=vi|archive-date=12 मई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512085640/https://www.vietnamairlines.com/vn/vi/vietnam-airlines/press-room/news/2020/0624-vna-tiep-tuc-mo-5-duong-bay-moi|url-status=dead}}</ref> [[नोई बाई अंतर्राष्ट्रीय हवाईअड्डा|हनोई]], [[तैन सोन नहात अंतर्राष्ट्रीय हवाईअड्डा|हो चिन्ह मिन्ह सिटी]] <!-- -->}} ==इन्हें भी देखें== * [[वियतनाम एयरलाइंस]] {{विश्व के प्रमुख हवाई अड्डे}} == टिप्पणियाँ == [[श्रेणी:वियतनाम में विमानक्षेत्र]] [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] c0gh7v920gb32t763jpjeaqzl4ffk84 हांगझोऊ कला और शिल्प संग्रहालय 0 1329997 6595540 6392861 2026-08-04T18:26:50Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595540 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum|name=हांगझोऊ कला और शिल्प संग्रहालय|image=Hangzhou Arts and Crafts Museum 01 2013-07.JPG|established=2011|location=[[हांगझोऊ]], [[चीन]]|coordinates={{coord|30.320958|120.133316|display=inline, title}}|website={{URL|http://www.zgdjss.com/}}}}'''हांगझोऊ कला और शिल्प संग्रहालय''' ([[चीनी भाषा|चीनी]]: 杭州工艺美术博物馆) [[हांगझोऊ]], [[चीन]] में एक संग्रहालय है। == इतिहास == संग्रहालय की इमारत मूल रूप से टोनी गोंग यार्न फैक्ट्री थी, जिसे 1896 में स्थापित किया गया था। यह फैक्ट्री [[झेजियांग]] प्रांत की सबसे बड़ी कपास मिलों में से एक थी। 2009 में, [[हांगझोऊ]] नगरपालिका ने इमारत को एक संग्रहालय में बदलने का फैसला किया। 2011 में संग्रहालय पहली बार खोला गया था।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://min.news/en/culture/1e506549d414721cff51e0ec61d76ae6.html|title=Hangzhou Arts and Crafts Museum|date=2021-11-07|website=Min News|language=en|access-date=2021-11-07|url-status=live}}{{Dead link|date=मई 2024 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इसके अलावा 2013 में, शिल्प मूर्तिकार ये लिजिया ने संग्रहालय में बॉक्सवुड कृतियों को उकेरा।<ref>{{Cite web|url=https://archive.shine.cn/city-specials/hangzhou/Heir-of-first-boxwood-sculptor-works-at-museum/shdaily.shtml|title=Heir of first boxwood sculptor works at museum|last=Huixin|first=Wu|date=2013-09-22|website=ShanghaiDaily.com|access-date=2021-11-07|url-status=dead|archive-date=7 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107181105/https://archive.shine.cn/city-specials/hangzhou/Heir-of-first-boxwood-sculptor-works-at-museum/shdaily.shtml}}</ref> 2016 से, संग्रहालय गूगल कला और संस्कृति मंच का हिस्सा रहा है।<ref>{{Cite web|url=https://blog.google/around-the-globe/google-asia/art-chinese-crafts-across-thousand-canvases/|title=The Art of Chinese Crafts across a thousand canvases|last=Rein|first=Simon|date=2016-08-25|website=Google The Keyword|language=en-us|access-date=2021-11-07|url-status=live}}</ref> संग्रहालय ने 2019 में 17वां ''नैशनल म्यूज़ीअम्स टॉप टेन एक्सबिशन्स'' पुरस्कार जीता।<ref>{{Cite web|url=https://hznews.hangzhou.com.cn/wenti/content/2020-06/27/content_7763159.htm|title=杭州探索实践 博物馆"策展人"制度出实效 _杭州网新闻频道|website=HZ News Hangzhou|access-date=2021-11-07|url-status=live}}</ref> [[हांगझोऊ]] शहर की सांस्कृतिक विरासत को बढ़ावा देने के लिए 2020 में संग्रहालय ने वर्चुअल पाठ्यक्रमों की एक श्रृंखला का आयोजन किया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2B0MEAAAQBAJ&dq=hangzhou+arts+and+crafts+museum&pg=PA31|title=UNESCO Creative Cities' Response to COVID-19|last=UNESCO|date=2020-09-17|publisher=UNESCO Publishing|isbn=978-92-3-100390-5|language=en}}</ref> == संग्रह == संग्रहालय को 6 प्रदर्शनी क्षेत्रों में विभाजित किया गया है, इसमें विभिन्न कलाकृतियां हैं जैसे कि मूर्तियां, चीनी मिट्टी की चीज़ें और धातु शिल्प। प्रदर्शनों में से एक सिहु रेशम की छतरी और फूयांग बांस पेपर हैं।<ref name=":0" /> संग्रहालय में चीनी कलाकारों की कृतियां हैं, जैसे कि टैंग डि की पेंटिंग,<ref>{{Cite web|url=https://artsandculture.google.com/asset/republican-china-folding-fan-with-pine-tree-painting-by-tang-di/HQHedsyvcooWKQ|title=Republican-China Folding Fan with Pine-tree Painting by Tang Di|website=Google Arts & Culture|language=en|access-date=2021-11-07}}</ref> शाओक्सिंग के कलाकार झू ​​बिंगरेन की तांबे की सजावटी स्क्रीन आदि।<ref>{{Cite web|url=https://artsandculture.google.com/asset/modern-copper-decorative-screen-with-engraved-patterns-of-flying-cranes/xgHL1Ed1w-5CaQ|title=Modern Copper Decorative Screen with Engraved Patterns of Flying Cranes|website=Google Arts & Culture|language=en|access-date=2021-11-07}}</ref> संग्रहालय में हांगझोऊ के कलाकार चेन शुइकिन<ref>{{Cite web|url=https://artsandculture.google.com/asset/modern-decorative-screen-with-bifacial-embroidery-of-lotus-pond-by-chen-shuiqin/FAG9Q2U5GFxfmA|title=Modern Decorative Screen with Bifacial Embroidery of Lotus Pond by Chen Shuiqin|website=Google Arts & Culture|language=en|access-date=2021-11-07}}</ref> और किंग्टियन के कलाकार वू सोंगजियांग की कृतियां भी शामिल हैं।<ref>{{Cite web|url=https://artsandculture.google.com/asset/modern-stone-carving-featuring-west-lake-scenery-by-wu-songjiang/9QFbLolIEiu3WQ|title=Modern Stone Carving Featuring West Lake Scenery by Wu Songjiang|website=Google Arts & Culture|language=en|access-date=2021-11-07}}</ref> इसके अलावा, संग्रहालय में 21वीं सदी के फ़ुज़ियान प्रांत के दक्षिण-पूर्वी भाग से तेल-कागज के छत्र शामिल हैं।<ref>{{Cite web|url=https://artsandculture.google.com/asset/modern-yangkou-oil-paper-umbrella-with-floral-patterns-from-fujian/GQHmXfDLPPl7sg|title=Modern Yangkou Oil-paper Umbrella with Floral Patterns from Fujian|website=Google Arts & Culture|language=en|access-date=2021-11-07}}</ref> सितंबर 2012 में, ''"पोर्सलिन इन दी यूनिवर्स- लार्ज स्केल आर्ट एण्ड लाइफ सरैमिक एक्सिबिशन''" नामक एक प्रदर्शनी का आयोजन किया गया था, जिसमें चीन के विभिन्न नगर पालिकाओं और प्रांतों के 50 से अधिक कला और शिल्प के स्वामी शामिल थे।<ref>{{Cite web|url=https://ori.hangzhou.com.cn/ornews/content/2012-10/07/content_4412695.htm|title=名扬海内外的"中国白"来杭州了 - 杭网原创 - 杭州网|website=Hangzhou Net News|access-date=2021-11-07|url-status=live}}</ref> संग्रहालय में किंग्टियन स्टोन नक्काशियां हैं, 2015 में, इन पत्थर की नक्काशी से संबंधित गतिविधियों को संग्रहालय में आयोजित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://kknews.cc/culture/5mrqxal.html|title=杭州工藝美術博物館舉辦「青田石雕的工藝與審美」講座和實踐活動|date=2015-06-23|website=KK News|access-date=2021-11-07|url-status=dead|archive-date=9 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109004145/https://kknews.cc/culture/5mrqxal.html}}</ref> अप्रैल 2018 में, संग्रहालय ने "''पेंडोरा बॉक्स''" नामक एक प्रदर्शनी आयोजित करने के लिए हांगकांग के लियांग यी संग्रहालय के साथ सहयोग किया, जो यूरोप से ऐतिहासिक कलाकृतियों को प्रदर्शित करता है, और हांगझोऊ कला और शिल्प संग्रहालय ने गहनों के प्रदर्शनियों के आसपास इंटरैक्टिव गतिविधियों का आयोजन किया।<ref>{{Cite web|url=https://hangzhou.zjol.com.cn/jrsd/bwzg/201804/t20180425_7112985.shtml|title=浙里有展览丨来自欧洲的"潘多拉魔盒"等待解锁-浙江在线杭州在线网站|website=Hangzhou Zjol|language=zh|access-date=2021-11-07|url-status=live}}</ref> मार्च 2018 में, संग्रहालय ने "''कटिंग दी फर्स्ट ब्रांच ऑफ दी स्प्रिंग ब्रीज: सिज़र कल्चर एक्सिबिशन''" नामक एक प्रदर्शनी शुरू की, जिसमें चीन से कैचियां प्रदर्शित की गई थी, जिसमे प्रदर्शनी का कुछ हिस्सा शेन मिंगहुआ के संग्रह से आया था।<ref>{{Cite web|url=http://news.sina.com.cn/s/2018-03-31/doc-ifystzsp4392395.shtml|title=1米多高的剪刀,见过吗|last=钱江晚报|date=2018-03-31|website=Sina News|access-date=2021-11-07|url-status=live}}</ref> मई 2019 में, संग्रहालय ने चीनी सिरेमिक के बारे में एक प्रदर्शनी आयोजित की, इस प्रदर्शनी में प्रसिद्ध [[सिरामिक|सिरेमिक]] उत्पादन क्षेत्रों के 120 से अधिक कार्य शामिल थे। यह प्रदर्शनी हांगकांग चीनी सिरेमिक मूर्तिकला अनुसंधान संघ के सहयोग से थी।<ref>{{Cite web|url=https://ori.hangzhou.com.cn/ornews/content/2019-05/17/content_7194752.htm|title=陶瓷少女 带你领略国瓷之美_杭州网|website=Hangzhou Net News|access-date=2021-11-07|url-status=live}}</ref> दिसंबर 2019 में, संग्रहालय ने झू जुनमिन द्वारा कांस्य की मूर्तियों के साथ एक प्रदर्शनी प्रस्तुत की। प्रदर्शनी समारोह में वांग यिंगज़ियांग, लियू ज़ियाओपिंग, झाओ जियानज़ोंग और फेंग रेनकियांग ने भाग लिया। प्रदर्शनी को हांगझोऊ सिविल आर्टिस्ट एसोसिएशन और हांगझोऊ कला और शिल्प उद्योग संघ द्वारा समर्थित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.zbrty.com/news/53.html|title=朱炳仁‧铜往期展览交流大事记_朱炳仁铜官网——百年铜艺世家|website=Zbrty|access-date=2021-11-07|url-status=dead|archive-date=7 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107194809/https://www.zbrty.com/news/53.html}}</ref> == गेलरी == <gallery mode="packed" heights="140"> File:橄榄核雕 跳山羊.jpg File:手工锻打螯剪.jpg File:橄榄核雕 祈福.jpg </gallery> == संदर्भ == {{Reflist}} m47sah006sagg4m6syiwvxayva6wtrz चो दा लाट 0 1330011 6595720 6207029 2026-08-05T10:38:28Z अमर तिवारी 932885 6595720 wikitext text/x-wiki '''दा लात हाट''' ({{langx|vi|Chợ Đà Lạt|italics=no}}) [[वियतनाम]] के दा लाट शहर में एक वाणिज्यिक और सांस्कृतिक केंद्र है। == इतिहास == 20वीं शताब्दी की शुरुआत में, वियतनाम के मध्य क्षेत्र से दा लाट के पहाड़ों की ओर प्रवास धीरे-धीरे बढ़ रहा था। <ref name="thanhnien1929"></ref> 1929 तक शहर की आबादी 2,000 निवासियों को पार कर गई। <ref name="thanhnien1929"></ref> एक [[धर्मप्रचारक|मिशनरी]] ने आसपास के जंगलों की लकड़ी के साथ एक खुले बाजार का निर्माण किया, जिसे बोलचाल की भाषा में "चो के" ([[वियतनामी भाषा|वियतनामी]] में "chợ cây" अर्थात "पेड़ बाजार") कहा जाने लगा।<ref name="thanhnien1929">{{Cite web|url=https://thanhnien.vn/post-839710.html|title=Đà Lạt chuyện khu Hòa Bình: Từ Chợ Cây xưa đến rạp Hòa Bình nay|last=Viên|first=Lâm|date=April 7, 2019|website=Báo Thanh Niên|language=vi|access-date=November 17, 2021}}</ref> 1960 से "चो के" का स्थान एक अधिक स्थिर और सुरक्षित दो मंजिला बाजार, "दा लात हाट" ने लिया, जिसका निर्माण पास की ही एक घाटी में किया गया था। <ref name="thanhnien1929"></ref> 1993 में पास में ही एक दूसरे ब्लॉक का निर्माण किया गया था, जिसने बाजार का काफी विस्तार किया था।<ref name="Thông tin địa điểm 2015">{{Cite web|url=https://thongtindiadiem.com/item/cho-da-lat/|title=Chợ Đà Lạt|date=March 31, 2015|website=Thông tin địa điểm|language=vi|access-date=November 18, 2021}}</ref> 2010 में, "ब्लॉक सी" का निर्माण भी शुरू हो गया, जिसने फिर दा लात हाट परिसर में 5,000 वर्ग मीटर और जोड़ दिए। <ref name="BlockC">{{Cite web|url=https://thanhnien.vn/post-104480.html|title=Tiểu thương chợ Đà Lạt không đăng ký mua quầy|date=December 13, 2011|website=Báo Thanh Niên|language=vi|access-date=November 19, 2021}}</ref> यद्यपि यह संरचना दशकों से शहर में सबसे प्रमुख संरचना के रूप में खड़ी थी, लेकिन एक पर्यटन स्थल के साथ-साथ वाणिज्य के एक बिंदु के रूप में, दा लाट शहर के तेजी से विकास ने जल्द ही बाजार को ऊंचे-ऊंचे होटलों के पड़ोस में सबसे छोटा बना दिया। <ref name="depchodalat">{{Cite web|url=https://thanhnien.vn/post-834851.html|title=Cần trả lại vẻ đẹp cho chợ Đà Lạt|last=Viên|first=Lâm|date=March 20, 2019|website=Báo Thanh Niên|language=vi|access-date=November 19, 2021}}</ref> 2017 में, होआ बिन्ह केंद्र परियोजना के लिए योजनाओं की घोषणा की गई थी जो पूरे शहर के केंद्र को इस तरह से पुनर्गठित करेगी जो बाजार को एक सांस्कृतिक मील का पत्थर के रूप में तैयार करेगी और अंततः दा लाट शहर को अंतरराष्ट्रीय पर्यटन के लिए एक बिंदु के रूप में स्थान देने का प्रयास करेगी। <ref name="thaydoi">{{Cite web|url=https://tuoitre.vn/news-20171211161625135.htm|title=Trung tâm Đà Lạt sẽ thay đổi gần như toàn diện|last=Online|first=Tuoi Tre|date=December 11, 2017|website=TUOI TRE ONLINE|language=vi|access-date=November 19, 2021}}</ref> == विवरण == बाजार ''गुयेन थी मिन्ह खाई स्ट्रीट'' पर है और तीन क्षेत्रों में विभाजित है। पहले क्षेत्र में शहर के केंद्र में गोल चक्कर के सामने वाली सबसे पुरानी इमारत शामिल है और भोजन पर केंद्रित है, बाकी हाल ही में निर्मित दो और इमारतों में कपड़े, कला और गृहिणियों पर ध्यान केंद्रित किया गया है। <ref name="Thông tin địa điểm 2015">{{Cite web|url=https://thongtindiadiem.com/item/cho-da-lat/|title=Chợ Đà Lạt|date=March 31, 2015|website=Thông tin địa điểm|language=vi|access-date=November 18, 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://thongtindiadiem.com/item/cho-da-lat/ "Chợ Đà Lạt"]. ''Thông tin địa điểm'' (in Vietnamese). March 31, 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">November 18,</span> 2021</span>.</cite> [[श्रेणी:CS1 Vietnamese-language sources (vi)]]</ref> प्राथमिक भवन स्थानीय निवासियों के लिए उपज, मसाले और मीट खरीदने के साथ-साथ व्यापारियों के लिए पर्यटकों को बेचने के लिए एक खुले बाजार के रूप में कार्य करता है। === रात का बाजार === 2013 में, शहर ने औपचारिक रूप से एक रात के बाजार का आयोजन शुरू किया, क्योंकि विक्रेताओं ने पहले से ही अनौपचारिक रूप से दा लात हाट की सड़कों पर पैदल चलने वालों को स्ट्रीट फूड और उपहार बेचने के लिए इकट्ठा होना शुरू कर दिया था।<ref name="pictorialhistory">{{cite web|url=https://vnexpress.net/cho-da-lat-tu-nam-1938-den-nay-3729625.html|title=Chợ Đà Lạt từ năm 1938 đến nay|last=Vỹ|first=Di|date=2018-03-31|website=vnexpress.net|language=la|access-date=2021-11-19}}</ref> 2017 तक, रात के बाजार की सुरक्षा और प्रबंधन की कमी, विक्रेताओं और ग्राहकों के बीच हाथापाई के साथ-साथ स्वच्छता के मुद्दों के साथ चिंताएं थीं।<ref name="NLDscuffle">{{cite web|url=https://nld.com.vn/news-20180308221821677.htm|title=Đà Lạt bây giờ lắm tiếng thở than!: Bát nháo chợ đêm|date=2018-03-09|website=Báo Người lao động|language=vi|access-date=2021-11-19}}</ref> जेबकतरों की भी समस्या थी।<ref name="pickpocket">{{cite web|url=https://nld.com.vn/news-20210502222621884.htm|title=Bắt một số đối tượng chuyên móc túi ở chợ Đà Lạt|date=2021-05-03|website=Báo Người lao động|language=vi|access-date=2021-11-19}}</ref> == गेलरी == <gallery> चित्र:Bên trong chợ Đà Lạt.jpg|बाजार के अंदर चित्र:Chợ Đà Lạt.jpg|सुबह बाजार की गलियों के बाहर चित्र:Chợ Đà Lạt1.jpg|बाजार के सामने गोल चक्कर चित्र:Atisô bán tại chợ Đà Lạt, Vietnam.JPG|बाजार में बिक्री के लिए आर्टिचोक </gallery> == संदर्भ ==  {{reflist}} rdegn3bt5lz823c40qvoe43gj44o6sx दोंबरा 0 1349340 6595732 6115035 2026-08-05T10:58:23Z अमर तिवारी 932885 6595732 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक वाद्ययंत्र|image=Kazakh Dombra2.png|caption=कजाख दोंबरा|name=दोंबरा|classification=[[तंतुवाद्य]]}} '''''दोंबरा''''' ({{langx|kk|домбыра}}), जिसे ''दोंबिरा'' के नाम से भी जाना जाता है, एक लंबी गर्दन वाला [[कज़ाख़ लोग|कज़ाख]] और [[बाश्किर भाषा|बश्किर]] ल्यूट और एक संगीत [[तंतुवाद्य]] है। दोंबरा कोमुज़ और दूतार के साथ कुछ विशेषताओं को साझा करता है, जैसे कि इसकी लंबी, पतली गर्दन और आयताकार शरीर का आकार। यह [[कज़ाख़िस्तान|कजाकिस्तान]], [[उज़्बेकिस्तान|उजबेकिस्तान]], [[ताजिकिस्तान]], [[तुर्कमेनिस्तान]] और [[अफ़ग़ानिस्तान|अफगानिस्तान]] जैसे [[मध्य एशिया|मध्य एशियाई]] देशों में ज्यादातर [[तुर्क लोग|तुर्क]] समुदायों के बीच एक लोकप्रिय वाद्ययंत्र है। == प्रकार == उपकरण विभिन्न क्षेत्रों में थोड़ा भिन्न होता है। कज़ाख '''दोंबरा''' में [[परदा (वाद्य)|परदे]] होते हैं और उसे हाथ से झनझनाते हुए या प्रत्येक तार को अलग-अलग खींचकर बजाया जाता है, जिसमें वाद्य यंत्र की मुख्य सतह पर कभी-कभार [[हाथ]] मारा जाता है। जहाँ एक तरफ तार पारंपरिक रूप से सिन्यू से बने होते हैं, आधुनिक दोंबरा आमतौर पर [[नायलॉन]] के तारों का उपयोग करके बनाए जाते हैं। सबसे महान दोंबरा वादकों में से एक कज़ाख लोक संगीतकार और संगीत लेखक कुरमांगाज़ी सागिरबायुलि थे, जिनका कज़ाख संगीत संस्कृति के विकास पर एक बड़ा प्रभाव था, जिसमें दोंबरा के लिए संगीत भी शामिल थे; उनकी संगीत रचना, ''आदाई'', कजाकिस्तान के साथ विदेश में भी लोकप्रिय है। २०१२ में ''इलेक्ट्रोदोंबरा'' बनाया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://dalaruh.kz/news/view/112|title=Дух Великой Степи — Электродомбра помогла казахстанской группе достичь вершин рок-чарта в США|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411020101/http://dalaruh.kz/news/view/112|archive-date=Apr 11, 2015}}</ref> [[तुर्किस्तान|तुर्कस्तानी]] और [[बदख़्शान|बदख्शानी]] दोंबरे किसी [[परदा (वाद्य)|परदे]] के बिना होते हैं,<ref name="central">{{Cite web|url=http://www.atlasofpluckedinstruments.com/central_asia.htm|title=Atlas of plucked instruments - Central Asia|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305013754/http://www.atlasofpluckedinstruments.com/central_asia.htm|archive-date=2012-03-05|access-date=2009-03-08}}</ref> और उनका शरीर और गर्दन लकड़ी के एक ही टुकड़े से उकेरा जाता है, जो आमतौर पर [[शहतूत]] या [[ख़ुबानी|खूबानी]] लकड़ी के होते हैं। दोंबरा को अधिक पीटने और खरोंचने के साथ बजाया जाता है ताकि एक [[तालवाद्य]] ध्वनि देने में मदद मिल सके। दोनों तार [[नायलॉन]] (आधुनिक समय में) या [[आंततंतु]] से बने होते हैं। यंत्र के दूसरे छोर पर एक छोटे से [[घुड़च|छुड़च]] को एक [[सुई]] से पार करवाया जाता हैं। यंत्र के पिछले भाग में एक छोटा सा ध्वनि छिद्र होता है, जबकि ऊपर की ओर मोटी लकड़ी होती है। यह किसी भी प्रकार के [[वार्निश]], धातु/बालू से घिसने के साथ समाप्त नहीं हुआ है, और अन्य सभी तुर्किक उपकरणों की तरह उसपर कुछ सजावट किया जाता है। वोल्गा के [[तातार]] और बाश्किरों में दोंबरा के समान वाद्ययंत्र दूंबीरा होता है। कलाकार सभी तारों को एक साथ बजाता है। ऊपरी तार निचले स्वर की ध्वनि देता है और निचला तार माधुर्य स्वर देता है। एक दोंबरा का उपयोग एकल के साथ-साथ एक कलाकारों की टोली भी करती है। == इतिहास == दोंबरा पहली बार मध्य युग में दिखाई दिया। उदाहरण के लिए अबी नासिर अल-फ़राबी की कृतियाँ दोंबरा के समान एक तंबूर जैसे संगीत वाद्ययंत्र का उल्लेख करती हैं। मध्य एशिया के लगभग हर देश में दोंबरा के समान एक वाद्ययंत्र उपस्थित था। पिछली सदी के दौरान ही कई महान संगीतकार और दोंबरा बाजक हुए हैं, जैसे कि कुरमांगाज़ी, कज़ांगप और तातिंबेत। [[कजाकिस्तान]] की संस्कृति में दोंबरा के महत्व को २०१८ में दोंबरा दिवस की स्थापना के साथ चिह्नित किया गया था। कजाकिस्तान में [[जुलाई]] के पहले [[रविवार]] को राष्ट्रीय ''दोंबरा दिवस'' मनाया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/en/article/3545841|title=Above 1,000 participated in Dombra Day celebrations|date=Jul 8, 2019|website=Inform.kz}}{{Dead link|date=अक्तूबर 2023 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == पहनावा और महाकाव्य प्रदर्शन में दोंबरा == [[चित्र:Celebration_of_Nowruz_shared_by_several_countries,_Afghanistan,_Azerbaijan,_Russian_Federation,_Kazakhstan,_Uzbekistan,_Pakistan_and_Turkey._1.jpg|बाएँ|अंगूठाकार| दोंबरा बजाना]] कज़ाख कवि आबाय कुनानबायुली को अक्सर आराम से एक दोंबरा पकड़े हुए दिखाया जाता है और कई लोग इसे [[स्वतंत्र राष्ट्र राष्ट्रमण्डल|स्वतंत्र राज्यों के राष्ट्रमंडल]] के पूर्व [[सोवियत संघ|सोवियत]] राष्ट्रों के एक राष्ट्रीय प्रतीक के रूप में उच्च सम्मान में मानते हैं। दोंबरा को उलिताऊ टोली के एरज़ान अलींबेटोव द्वारा बजाया जाता है। १२वीं से १८वीं शताब्दी तक दोंबरा सासन अपनी काव्य कथाओं और कुबेरों के साथ कूबाइर का उपयोग किया जाता था। इसका उल्लेख महाकाव्य कविता "ज़यातुल्यक और हिउहिलिउ" में किया गया है। हालाँकि, २०वीं शताब्दी की शुरुआत तक, दोंबरा को भुला दिया गया था। सासन अक्सर जातीय विद्रोह के मुख्य विचारक थे, इसलिए जब रूसी प्रशासन ने विद्रोह किया, तो उन्होंने दोंबरा सासन को दंडित किया और उनके दोंबरा को नष्ट कर दिया। २०वीं शताब्दी के उत्तरार्ध में, कई पुनर्निर्माण किए गए। वर्तमान में पुनरुत्थानवादी कार्य जारी है। दूसरों के बीच कलाकार वी शुगायुपोव दोंबरा के पुनरुद्धार पर काम करता है। आधुनिक लकड़ी के दोंबरा में नाशपाती के आकार का या अंडाकार रूप होता है। == लोकप्रिय संस्कृति में संदर्भ == [[चित्र:Dombra_eo.png|अंगूठाकार| दोंबरा आरेख, एस्पेरांतो में विवरण के साथ।]] [[इंडियन आइडल|आइडल शृंखला]] के कज़ाख समकक्ष ''सुपरस्टार केज़ी'' की एक वीडियो क्लिप के [[यूट्यूब]] पर पोस्ट किए जाने के बाद यह उपकरण एक इंटरनेट मीम का हिस्सा बन गया है। वीडियो में दो प्रतियोगी गाते हैं और एक तीसरा गायन और दोंबरा बजाता है (एर्नार काल्डिनोव), जिसके कारण लोकप्रियता मिली। मूल गीत का नाम फ्रीस्ताईलो है और उसे एक कज़ाख व्यक्ति आर. लिज़र ने गाया है। एक वाद्ययंत्र के रूप में दोंबरा को [[सामाजिक मीडिया|सोशल मीडिया]] पर दोंबरा पार्टी, कजाख युवाओं द्वारा आयोजित एक फ्लैश-मॉब प्रकार का आंदोलन, द्वारा लोकप्रिय बनाया जा रहा है। दोंबरा पार्टी की गतिविधियों के वीडियो यूट्यूब, [[फेसबुक]] आदि पर साझा किए जाते हैं। == रेंज और टैबलेट == कई लोक और क्षेत्रीय धुन मौजूद हैं, हालांकि कजाकिस्तान के मानक ''मुख्य दोंबरा [[संगीत गोष्ठी]]'' के लिए सबसे स्वीकृत शैक्षणिक डीजी ट्यूनिंग निम्नलिखित है: [[चित्र:Kazakh_dombra_dombyra_range_tablature_DG_tuning.svg|केंद्र|1000x1000पिक्सेल]] दोंबरा के अलग-अलग वर्गीकरण होते हैं, उदाहरण के लिए गीत या जीरों गाने के लिए दोंबरा में ८-९ फ्रेट हैं, क्यूस के लिए दोंबरा में २० से अधिक फ्रेट्स हैं।<ref>https://shahnameh.netlify.com/dombra.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200229203638/https://shahnameh.netlify.com/dombra.htm |date=29 फ़रवरी 2020 }} The Shahnameh Guide To The Lutes Of Central Asia</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी संबंध == '''दोंबरा पर कुई''' * [https://www.youtube.com/watch?v=uQKMuppo_xQ कज़ाख राष्ट्रीय कुई - नौई, लेखक दीना नूरपीसोवा] * [https://www.youtube.com/watch?v=251iezK9RYE कज़ाख राष्ट्रीय कुई - Adai] '''दोंबरा कैसे बजाएं''' * [https://www.youtube.com/watch?v=Dnocegesp-Y YouTube पर दोंबरा सीखना] '''अन्य लिंक''' * [https://www.youtube.com/watch?v=yPsUxLLeV1E अर्सलानबेक सुल्तानबेकोव का गीत "डोम्बिरा] " * [https://web.archive.org/web/20120817074145/http://radio.indymedia.org/en/node/40230 दोंबरा - एक प्राचीन तुर्की संगीत वाद्ययंत्र] * सुपरस्टार केज़ी से [https://www.youtube.com/watch?v=e6kRD0_qTbc वीडियो क्लिप] {{Authority control}} [[श्रेणी:Category:वाद्य यंत्र]] [[श्रेणी:Category:संगीत आधार]] 99leodv26fs4e0jeqv3we97orqnlhsj 6595733 6595732 2026-08-05T10:59:43Z अमर तिवारी 932885 6595733 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक वाद्ययंत्र|image=Kazakh Dombra2.png|caption=कजाख दोंबरा|name=दोंबरा|classification=[[तंतुवाद्य]]}} '''दोंबरा''' ({{langx|kk|домбыра}}), जिसे ''दोंबिरा'' के नाम से भी जाना जाता है, एक लंबी गर्दन वाला [[कज़ाख़ लोग|कज़ाख]] और [[बाश्किर भाषा|बश्किर]] ल्यूट और एक संगीत [[तंतुवाद्य]] है। दोंबरा कोमुज़ और दूतार के साथ कुछ विशेषताओं को साझा करता है, जैसे कि इसकी लंबी, पतली गर्दन और आयताकार शरीर का आकार। यह [[कज़ाख़िस्तान|कजाकिस्तान]], [[उज़्बेकिस्तान|उजबेकिस्तान]], [[ताजिकिस्तान]], [[तुर्कमेनिस्तान]] और [[अफ़ग़ानिस्तान|अफगानिस्तान]] जैसे [[मध्य एशिया|मध्य एशियाई]] देशों में ज्यादातर [[तुर्क लोग|तुर्क]] समुदायों के बीच एक लोकप्रिय वाद्ययंत्र है। == प्रकार == उपकरण विभिन्न क्षेत्रों में थोड़ा भिन्न होता है। कज़ाख '''दोंबरा''' में [[परदा (वाद्य)|परदे]] होते हैं और उसे हाथ से झनझनाते हुए या प्रत्येक तार को अलग-अलग खींचकर बजाया जाता है, जिसमें वाद्य यंत्र की मुख्य सतह पर कभी-कभार [[हाथ]] मारा जाता है। जहाँ एक तरफ तार पारंपरिक रूप से सिन्यू से बने होते हैं, आधुनिक दोंबरा आमतौर पर [[नायलॉन]] के तारों का उपयोग करके बनाए जाते हैं। सबसे महान दोंबरा वादकों में से एक कज़ाख लोक संगीतकार और संगीत लेखक कुरमांगाज़ी सागिरबायुलि थे, जिनका कज़ाख संगीत संस्कृति के विकास पर एक बड़ा प्रभाव था, जिसमें दोंबरा के लिए संगीत भी शामिल थे; उनकी संगीत रचना, ''आदाई'', कजाकिस्तान के साथ विदेश में भी लोकप्रिय है। २०१२ में ''इलेक्ट्रोदोंबरा'' बनाया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://dalaruh.kz/news/view/112|title=Дух Великой Степи — Электродомбра помогла казахстанской группе достичь вершин рок-чарта в США|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411020101/http://dalaruh.kz/news/view/112|archive-date=Apr 11, 2015}}</ref> [[तुर्किस्तान|तुर्कस्तानी]] और [[बदख़्शान|बदख्शानी]] दोंबरे किसी [[परदा (वाद्य)|परदे]] के बिना होते हैं,<ref name="central">{{Cite web|url=http://www.atlasofpluckedinstruments.com/central_asia.htm|title=Atlas of plucked instruments - Central Asia|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305013754/http://www.atlasofpluckedinstruments.com/central_asia.htm|archive-date=2012-03-05|access-date=2009-03-08}}</ref> और उनका शरीर और गर्दन लकड़ी के एक ही टुकड़े से उकेरा जाता है, जो आमतौर पर [[शहतूत]] या [[ख़ुबानी|खूबानी]] लकड़ी के होते हैं। दोंबरा को अधिक पीटने और खरोंचने के साथ बजाया जाता है ताकि एक [[तालवाद्य]] ध्वनि देने में मदद मिल सके। दोनों तार [[नायलॉन]] (आधुनिक समय में) या [[आंततंतु]] से बने होते हैं। यंत्र के दूसरे छोर पर एक छोटे से [[घुड़च|छुड़च]] को एक [[सुई]] से पार करवाया जाता हैं। यंत्र के पिछले भाग में एक छोटा सा ध्वनि छिद्र होता है, जबकि ऊपर की ओर मोटी लकड़ी होती है। यह किसी भी प्रकार के [[वार्निश]], धातु/बालू से घिसने के साथ समाप्त नहीं हुआ है, और अन्य सभी तुर्किक उपकरणों की तरह उसपर कुछ सजावट किया जाता है। वोल्गा के [[तातार]] और बाश्किरों में दोंबरा के समान वाद्ययंत्र दूंबीरा होता है। कलाकार सभी तारों को एक साथ बजाता है। ऊपरी तार निचले स्वर की ध्वनि देता है और निचला तार माधुर्य स्वर देता है। एक दोंबरा का उपयोग एकल के साथ-साथ एक कलाकारों की टोली भी करती है। == इतिहास == दोंबरा पहली बार मध्य युग में दिखाई दिया। उदाहरण के लिए अबी नासिर अल-फ़राबी की कृतियाँ दोंबरा के समान एक तंबूर जैसे संगीत वाद्ययंत्र का उल्लेख करती हैं। मध्य एशिया के लगभग हर देश में दोंबरा के समान एक वाद्ययंत्र उपस्थित था। पिछली सदी के दौरान ही कई महान संगीतकार और दोंबरा बाजक हुए हैं, जैसे कि कुरमांगाज़ी, कज़ांगप और तातिंबेत। [[कजाकिस्तान]] की संस्कृति में दोंबरा के महत्व को २०१८ में दोंबरा दिवस की स्थापना के साथ चिह्नित किया गया था। कजाकिस्तान में [[जुलाई]] के पहले [[रविवार]] को राष्ट्रीय ''दोंबरा दिवस'' मनाया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/en/article/3545841|title=Above 1,000 participated in Dombra Day celebrations|date=Jul 8, 2019|website=Inform.kz}}{{Dead link|date=अक्तूबर 2023 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == पहनावा और महाकाव्य प्रदर्शन में दोंबरा == [[चित्र:Celebration_of_Nowruz_shared_by_several_countries,_Afghanistan,_Azerbaijan,_Russian_Federation,_Kazakhstan,_Uzbekistan,_Pakistan_and_Turkey._1.jpg|बाएँ|अंगूठाकार| दोंबरा बजाना]] कज़ाख कवि आबाय कुनानबायुली को अक्सर आराम से एक दोंबरा पकड़े हुए दिखाया जाता है और कई लोग इसे [[स्वतंत्र राष्ट्र राष्ट्रमण्डल|स्वतंत्र राज्यों के राष्ट्रमंडल]] के पूर्व [[सोवियत संघ|सोवियत]] राष्ट्रों के एक राष्ट्रीय प्रतीक के रूप में उच्च सम्मान में मानते हैं। दोंबरा को उलिताऊ टोली के एरज़ान अलींबेटोव द्वारा बजाया जाता है। १२वीं से १८वीं शताब्दी तक दोंबरा सासन अपनी काव्य कथाओं और कुबेरों के साथ कूबाइर का उपयोग किया जाता था। इसका उल्लेख महाकाव्य कविता "ज़यातुल्यक और हिउहिलिउ" में किया गया है। हालाँकि, २०वीं शताब्दी की शुरुआत तक, दोंबरा को भुला दिया गया था। सासन अक्सर जातीय विद्रोह के मुख्य विचारक थे, इसलिए जब रूसी प्रशासन ने विद्रोह किया, तो उन्होंने दोंबरा सासन को दंडित किया और उनके दोंबरा को नष्ट कर दिया। २०वीं शताब्दी के उत्तरार्ध में, कई पुनर्निर्माण किए गए। वर्तमान में पुनरुत्थानवादी कार्य जारी है। दूसरों के बीच कलाकार वी शुगायुपोव दोंबरा के पुनरुद्धार पर काम करता है। आधुनिक लकड़ी के दोंबरा में नाशपाती के आकार का या अंडाकार रूप होता है। == लोकप्रिय संस्कृति में संदर्भ == [[चित्र:Dombra_eo.png|अंगूठाकार| दोंबरा आरेख, एस्पेरांतो में विवरण के साथ।]] [[इंडियन आइडल|आइडल शृंखला]] के कज़ाख समकक्ष ''सुपरस्टार केज़ी'' की एक वीडियो क्लिप के [[यूट्यूब]] पर पोस्ट किए जाने के बाद यह उपकरण एक इंटरनेट मीम का हिस्सा बन गया है। वीडियो में दो प्रतियोगी गाते हैं और एक तीसरा गायन और दोंबरा बजाता है (एर्नार काल्डिनोव), जिसके कारण लोकप्रियता मिली। मूल गीत का नाम फ्रीस्ताईलो है और उसे एक कज़ाख व्यक्ति आर. लिज़र ने गाया है। एक वाद्ययंत्र के रूप में दोंबरा को [[सामाजिक मीडिया|सोशल मीडिया]] पर दोंबरा पार्टी, कजाख युवाओं द्वारा आयोजित एक फ्लैश-मॉब प्रकार का आंदोलन, द्वारा लोकप्रिय बनाया जा रहा है। दोंबरा पार्टी की गतिविधियों के वीडियो यूट्यूब, [[फेसबुक]] आदि पर साझा किए जाते हैं। == रेंज और टैबलेट == कई लोक और क्षेत्रीय धुन मौजूद हैं, हालांकि कजाकिस्तान के मानक ''मुख्य दोंबरा [[संगीत गोष्ठी]]'' के लिए सबसे स्वीकृत शैक्षणिक डीजी ट्यूनिंग निम्नलिखित है: [[चित्र:Kazakh_dombra_dombyra_range_tablature_DG_tuning.svg|केंद्र|1000x1000पिक्सेल]] दोंबरा के अलग-अलग वर्गीकरण होते हैं, उदाहरण के लिए गीत या जीरों गाने के लिए दोंबरा में ८-९ फ्रेट हैं, क्यूस के लिए दोंबरा में २० से अधिक फ्रेट्स हैं।<ref>https://shahnameh.netlify.com/dombra.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200229203638/https://shahnameh.netlify.com/dombra.htm |date=29 फ़रवरी 2020 }} The Shahnameh Guide To The Lutes Of Central Asia</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी संबंध == '''दोंबरा पर कुई''' * [https://www.youtube.com/watch?v=uQKMuppo_xQ कज़ाख राष्ट्रीय कुई - नौई, लेखक दीना नूरपीसोवा] * [https://www.youtube.com/watch?v=251iezK9RYE कज़ाख राष्ट्रीय कुई - Adai] '''दोंबरा कैसे बजाएं''' * [https://www.youtube.com/watch?v=Dnocegesp-Y YouTube पर दोंबरा सीखना] '''अन्य लिंक''' * [https://www.youtube.com/watch?v=yPsUxLLeV1E अर्सलानबेक सुल्तानबेकोव का गीत "डोम्बिरा] " * [https://web.archive.org/web/20120817074145/http://radio.indymedia.org/en/node/40230 दोंबरा - एक प्राचीन तुर्की संगीत वाद्ययंत्र] * सुपरस्टार केज़ी से [https://www.youtube.com/watch?v=e6kRD0_qTbc वीडियो क्लिप] {{Authority control}} [[श्रेणी:Category:वाद्य यंत्र]] [[श्रेणी:Category:संगीत आधार]] hyf91767f1a8z95x567ap6hjh9utmhr अर्थ (1930 फिल्म) 0 1359266 6595666 6583144 2026-08-05T08:03:53Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595666 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म|name=अर्थ|director=[[एलेक्ज़ेंडर डोवज़ेन्को]]|producer=|writer=एलेक्ज़ेंडर डोवज़ेन्को|starring={{Plainlist| * {{ill|स्टीफन शकुरात|uk|Шкурат Степан Йосипович}} * {{ill|सीमेन स्वशेंको|uk|Свашенко Семен Андрійович}} * [[यूलिया सोलेंटसेवा]] * [[येलेना मक्सिमोवा]] * {{ill|मायकोला नादेम्स्की|uk|Надемський Микола Захарович}} }}|music={{Plainlist| * [[लेवको रेवुत्स्की]] (मूल रिलीज़) * [[व्याचेस्लाव ओविचिनिकोव]] (1971 बहाली) * [[दखाब्राखा]] (2012 रीमास्टर) }}|cinematography={{ill|डेनिलो डेमुत्स्की|uk|Демуцький Данило Порфирович}}|editing=एलेक्ज़ेंडर डोवज़ेन्को|distributor=|released={{Film date|1930|4|8|df=y}}|runtime=76 मिनट|country=सोवियत संघ|language=[[मूक फ़िल्म]]<br>[[Ukrainian language|यूक्रेनी]] [[अंत: शीर्षक]]|budget=}} '''''अर्थ''''' ( {{Lang-uk|Земля}} , [[लिप्यन्तरण|अनुवाद करें।]]&nbsp;''ज़ेमल्या'' ) यूक्रेनी निर्देशक अलेक्जेंडर डोवज़ेन्को की 1930 की सोवियत मूक फिल्म है। फिल्म पहली पंचवर्षीय योजना के तहत सामूहिकता की प्रक्रिया और [[कुलक]] जमींदारों की दुश्मनी की चिंता करती है। यह डोवज़ेन्को की "[[युक्रेन|यूक्रेन]] त्रयी" की ''ज़ेवेनिगोरा'' और ''आर्सेनल'' के साथ तीसरी फिल्म है। स्क्रिप्ट डोवज़ेन्को के जीवन और उनके मूल यूक्रेन में सामूहिकता की प्रक्रिया के अनुभव से प्रेरित थी। वह प्रक्रिया, जो फिल्म और उसके निर्माण की पृष्ठभूमि थी, ने [[सोवियत संघ]] में इसके स्वागत की सूचना दी, जो काफी हद तक नकारात्मक थी। ''अर्थ'' को आमतौर पर डोवजेन्को की उत्कृष्ट कृति के रूप में माना जाता है और यह अब तक की सबसे बड़ी फिल्मों में से एक है । <ref>{{Cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/2002-06-07/entertainment/0206070320_1_andrei-tarkovsky-film-poet-farmers|title='Earth' is a testament to Soviet Silent Cinema|last=Petrakis|first=John|date=7 June 2002|work=[[Chicago Tribune]]|access-date=5 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007140219/http://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2002-06-07-0206070320-story.html|archive-date=7 October 2018}}</ref> 1958 वर्ल्ड एक्सपो में प्रतिष्ठित ब्रसेल्स 12 की सूची में फिल्म को 10 वें नंबर पर वोट दिया गया था। == कथानक == फिल्म [[गेहूँ|गेहूं]] और सूरजमुखी के एक खेत के माध्यम से बहने वाली हवा के असेंबल के साथ शुरू होती है। इसके बाद, सीमेन नाम का एक बूढ़ा किसान एक सेब के पेड़ के नीचे मर जाता है, जिसमें उसका बेटा ओपाना और पोता वासिल शामिल होता है। आर्किप बिलोकिन समेत अन्य जगहों पर स्थानीय [[कुलक|कुलाक]] सामूहिकता की निंदा करते हैं और इसके प्रतिरोध की घोषणा करते हैं। ओपानास के घर पर, वासिल और उसके कोम्सोमोल मित्र [[सामूहिक कृषि|सामूहिकता]] पर चर्चा करने के लिए मिलते हैं और ओपानास के साथ बहस करते हैं, जो सामूहिकता के बारे में संशय में है। बाद में, वासिल समुदाय के पहले [[ट्रैक्टर]] के साथ बहुत उत्साह के साथ आता है। पुरुषों द्वारा अधिक गरम [[विकिरक|रेडिएटर]] में पेशाब करने के बाद, किसान ट्रैक्टर से जमीन की जुताई करते हैं और अनाज की कटाई करते हैं, इस प्रक्रिया में कुलक की बाड़ पर जुताई करते हैं। एक असेंबल अनुक्रम शुरू से अंत तक [[डबलरोटी|रोटी]] के उत्पादन को प्रस्तुत करता है। उस रात वासिल अपने घर के रास्ते में एक हॉपक नृत्य करता है और एक अंधेरे व्यक्ति द्वारा मारा जाता है। वासिल के पीड़ित पिता वासिल के हत्यारे की तलाश करते हैं और बिलोकिन के बेटे खोमा का सामना करते हैं, जो कबूल नहीं करता है। वासिल के पिता ने [[रूसी पारम्परिक ईसाई|रूसी रूढ़िवादी]] पुजारी को दूर कर दिया, जो अपने [[नास्तिकता]] की घोषणा करते हुए अंतिम संस्कार का नेतृत्व करने की उम्मीद करता है। वह वासिल के दोस्तों से अपने बेटे को एक धर्मनिरपेक्ष अंतिम संस्कार देने के लिए कहता है और "नए जीवन के लिए नए गाने गाता है।" ग्रामीण ऐसा करते हैं, जबकि वासिल की मंगेतर, नताल्या, उसका शोक मनाती है और स्थानीय पुजारी उन्हें शाप देता है। कब्रिस्तान में, खोमा यह घोषणा करने के लिए एक उन्माद में आता है कि वह सामूहिकता का विरोध करेगा और उसने वासिल को मार डाला। गांव वाले उसे नज़रअंदाज कर देते हैं जबकि वासिल का एक दोस्त उसकी तारीफ करता है। फिल्म एक असेंबल के साथ समाप्त होती है जिसमें फलों और सब्जियों पर बारिश की बारिश दिखाई देती है, जिसके बाद नताल्या खुद को वासिल की बाहों में गले लगा लेती है। == पात्रवर्ग == * {{अंतरभाषा कड़ी|Stepan Shkurat|uk|Шкурат Степан Йосипович}} ओपाना के रूप में * {{अंतरभाषा कड़ी|Semen Svashenko|uk|Свашенко Семен Андрійович}} Vasyl . के रूप में * यूलिया सोलेंटसेवा वासिल की बहन के रूप में * येलेना मक्सिमोवा नताल्या के रूप में, वसीली की मंगेतर * {{अंतरभाषा कड़ी|Mykola Nademsky|uk|Надемський Микола Захарович}} वीर्य "साइमन" के रूप में * {{अंतरभाषा कड़ी|Petro Masokha|uk|Масоха Петро Омелянович}} के रूप में खोमा बिलोकिन * खोमा के पिता आर्किप बिलोकिन के रूप में इवान फ्रेंको * वलोडिमिर मिखाजलोव पुजारी के रूप में * पावलो पेट्रिक कम्युनिस्ट पार्टी सेल के नेता के रूप में * ओ. उमनेट किसान के रूप में * ये। किसान लड़की के रूप में बोंडिना * {{अंतरभाषा कड़ी|Luka Lyashenko|uk|Ляшенко Лука Іванович}} युवा कुलक के रूप में == निर्माण == डोवज़ेन्को ने 1929 में यूक्रेनी सोवियत सोशलिस्ट रिपब्लिक में सामूहिकता की प्रक्रिया के दौरान ''अर्थ'' को लिखा, जिसे उन्होंने "एक अवधि ... आर्थिक [और] पूरे लोगों के मानसिक परिवर्तन की अवधि" के रूप में वर्णित किया। {{Sfn|Dovzhenko|1973|p=58}} सोवियत संघ के औद्योगीकरण के रूप में सोवियत संघ में कृषि को नियंत्रित करने की मांग के रूप में सोवियत महासचिव [[जोसेफ़ स्टालिन|जोसेफ स्टालिन]] ने 1929 में सामूहिकता शुरू की। इसका मतलब था कुलकों की शक्ति को तोड़ना, 1906 के [[कुलक|स्टोलिपिन]] सुधारों द्वारा बनाए गए ग्रामीण जमींदारों और निजी स्वामित्व वाले खेतों का सामूहिककरण। किसानों ने अपने मसौदा जानवरों को मारकर, [[कृषि यंत्र|कृषि मशीनरी]] में तोड़फोड़ करके और सोवियत एजेंटों की हत्या करके सामूहिकता का विरोध किया। ''अर्थ'' ' अधिकांश लिपि इस प्रक्रिया के डोवजेन्को के अनुभव से प्रेरित थी; वासिल की मौत उसके गृह जिले में एक सोवियत एजेंट की हत्या पर आधारित थी। {{Sfn|Kepley|1986|pp=76–78}} डोवजेन्को ने भी अपने बचपन की यादों से प्रेरणा ली, उदाहरण के लिए शिमोन के चरित्र को अपने दादा पर आधारित करना। {{Sfn|Kepley|1986|p=4}} {{Sfn|Dovzhenko|1973|pp=59–60, 65}} ''अर्थ'' का निर्माण 24 मई 1929 को शुरू हुआ और 25 फरवरी 1930 को समाप्त हो गया। <ref name="DovzhenkoCenter">{{Cite web|url=https://dovzhenkocentre.org/top-100/zemlya|title=Земля|publisher=[[National Oleksandr Dovzhenko Film Centre|Dovzhenko Center]]|language=uk|trans-title=Earth|access-date=4 March 2022}}</ref> === छायांकन === [[चित्र:Earth_Dovzhenko_1.jpg|पाठ=A young woman stands next to a sunflower, against a calm sky|दाएँ|अंगूठाकार| पहले असेंबल का एक प्रसिद्ध शॉट, जिसमें एक महिला आकाश के खिलाफ सूरजमुखी के बगल में खड़ी दिखाई दे रही है]] फिल्मांकन ज्यादातर यूक्रेन के पोल्टावा ओब्लास्ट में हुआ। {{Sfn|Kepley|1986|p=79}} फिल्म की शूटिंग के लिए, डोवजेन्को ने यूक्रेनी छायाकार {{अंतरभाषा कड़ी|Danylo Demutsky|uk|Демуцький Данило Порфирович}} के साथ भागीदारी की, जिन्होंने डोवजेन्को की पिछली दो फिल्मों, ''ज़ेवेनिगोरा'' और ''आर्सेनल'' की शूटिंग भी की। {{Sfn|Wakeman|1987|p=262}} क्लोज-अप का उपयोग व्यापक रूप से एक या कई पात्रों को उजागर करने के लिए किया जाता है, आमतौर पर अनाम किसान, अक्सर गतिहीन। फिल्म विद्वान गिल्बर्टो पेरेज़ ने ''अर्थ'' ' छायांकन की तुलना [[होमर]] के ''[[ओदिसी|ओडिसी]]'' से की, "जो कुछ भी मायने रखता है, एक निश्चित क्षण में, वह है जो ... स्पष्ट रूप से स्क्रीन पर प्रदर्शित होता है"। {{Sfn|Perez|1975|pp=71–72, 74–77}} फसल की सफलता का जश्न मनाते हुए वासिल का नृत्य मूल रूप से [[कोज़ाक|कोसैक]] -शैली ''के हॉपक'' के रूप में लिखा गया था, लेकिन स्थानीय यूक्रेनी किसानों से परामर्श करने के बाद स्वशेंको ने इसे बदल दिया। {{Sfn|Kepley|1986|p=79}} == मोचन == ''अर्थ'' को 8 अप्रैल 1930 को छोड़ा गया था और नौ दिन बाद सोवियत अधिकारियों द्वारा प्रतिबंधित कर दिया गया था। <ref name="sanfran">{{Cite web|url=https://silentfilm.org/earth/|title=Earth|last=Gerhard|first=Susan|publisher=[[San Francisco Silent Film Festival]]|access-date=3 March 2022}}</ref> 1941 में [[ऑपरेशन बर्बरोस्सा|ऑपरेशन बारब्रोसा]] के दौरान कीव की पहली लड़ाई में [[कीव]] पर एक जर्मन हवाई हमले द्वारा फिल्म के लिए मूल नकारात्मक को नष्ट कर दिया गया था। {{Sfn|Beumers|2007}} 1952 में, डोवजेन्को ने फिल्म को एक उपन्यास में रूपांतरित किया। {{Sfn|Dovzhenko|1973|p=58}} 2012 में, यूक्रेनी राज्य फिल्म संग्रह, [[नेशनल ऑलेक्ज़ेंडर डोवज़ेन्को फ़िल्म सेंटर|नेशनल ऑलेक्ज़ेंडर डोवज़ेन्को फिल्म सेंटर]] ने ''पृथ्वी'' को बहाल किया और इसे यूक्रेनी लोक चौकड़ी दखाब्राखा द्वारा प्रस्तुत एक नया स्कोर दिया। फिल्म के इस संस्करण का प्रीमियर 2012 ओडेसा इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में हुआ था। == स्वागत == सोवियत संघ में ''अर्थ'' ' स्वागत में उच्च प्रशंसा शामिल थी - अपनी शुरुआत में एक स्टैंडिंग ओवेशन प्राप्त करना और [[लाल सेना]] का समर्थन - और तीखी आलोचना। {{Sfn|Kepley|1986|p=75}} सोवियत अधिकारियों और पत्रकारों ने एक साथ फिल्म की "औपचारिक महारत" के लिए सराहना की और कथित वैचारिक कमियों के लिए इसका मजाक उड़ाया। {{Sfn|Papazian|2003|p=412}} कम्युनिस्ट पार्टी के आधिकारिक समाचार पत्र ''[[प्रावदा]]'' ने फिल्म की दृश्य शैली की प्रशंसा की, लेकिन इसकी राजनीतिक सामग्री को "झूठा" कहा। {{Sfn|Kepley|1986|p=75}} सोवियत कवि डेमियन बेडनी ने इज़वेस्टिया अखबार ''में'' इसे " प्रतिक्रांतिकारी " और " पराजयवादी " कहते हुए ''पृथ्वी'' पर हमला किया। {{Sfn|Wakeman|1987|p=263}} {{Sfn|Leyda|1983|pp=75–76}} फिल्म समीक्षक सीए लेज्यून ने फिल्म के मुख्य खंड की प्रशंसा करते हुए कहा कि इसमें "सिनेमा में शुद्ध सौंदर्य की शायद अधिक समझ है, चलती छवि में संबंध की अधिक वैधता, किसी भी दस मिनट के उत्पादन की तुलना में जो अभी तक स्क्रीन पर ज्ञात नहीं है।" लुईस जैकब्स ने डोवज़ेन्को के काम की तुलना [[सेर्गे आइसेन्स्टाइन|आइज़ेंस्टीन]] और पुडोवकिन से की, जिसमें कहा गया था कि डोवज़ेन्को ने "एक गहरी व्यक्तिगत और काव्यात्मक अंतर्दृष्टि जोड़ी थी ... [उनकी फ़िल्में] शैली में संक्षिप्त हैं, एक अजीब, आश्चर्यजनक रूप से कल्पनाशील गुणवत्ता का वर्णन करना मुश्किल है।" {{Sfn|Wakeman|1987|pp=262–63}} फिल्म निर्देशक ग्रिगोरी रोशल ने फिल्म की प्रशंसा की, उन्होंने लिखा "न तो ईसेनस्टीन और न ही पुडोवकिन ने पुरुषों और दुनिया के बारे में बोलने में कोमलता और गर्मजोशी हासिल की है जिसे अलेक्जेंडर डोवजेन्को ने प्रकट किया है। Dovzhenko हमेशा प्रयोगात्मक है। वह हमेशा एक नवप्रवर्तनक और हमेशा कवि होते हैं।" {{Sfn|Manvell|1949|pp=159–60}} डोवज़ेन्को के जीवनी लेखक मार्को कैरनीक ने फिल्म की "भावुक सादगी ... की सराहना की जिसने इसे विश्व सिनेमा की उत्कृष्ट कृति बना दिया" और इसकी "जीवन की शक्तिशाली गीत पुष्टि" की प्रशंसा की। {{Sfn|Wakeman|1987|p=262}} इसे ''टाइम आउट'' पत्रिका में 1995 में शताब्दी की 100 सर्वश्रेष्ठ फिल्मों के शताब्दी सर्वेक्षण में #88 स्थान पर रखा गया था। <ref>{{Cite web|url=http://www.filmsite.org/timeoutD.html|title=Top 100 Films (Centenary)|website=filmsite.org|access-date=25 August 2015}}</ref> दुनिया की महानतम फिल्मों के 2012 के ''दृष्टि और ध्वनि'' चुनावों में भी काम को 10 आलोचकों के वोट मिले। <ref>{{Cite web|url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b6bb8e7a6/sightandsoundpoll2012|title=Votes for ZEMLYA (1930)|website=BFI.org.uk|publisher=British Film Institute|access-date=5 February 2017}}</ref> ब्रिटिश फिल्म इंस्टीट्यूट ने ''पृथ्वी'' के बारे में कहा कि इसकी साजिश "गेहूं के खेतों, पके फल और मौसम की मार झेलने वाले चेहरों की असाधारण रूप से शक्तिशाली छवियों के लिए माध्यमिक है"। <ref>{{Cite web|url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b6bb8e7a6|title=ZEMLYA (1930)|website=BFI.org.uk|publisher=British Film Institute|access-date=5 February 2017}}</ref> === विरासत === ''अर्थ'' को व्यापक रूप से डोवज़ेन्को की ''[[उत्कृष्ट कृति|महान कृति]]'' माना जाता है, {{Sfn|Kepley|1986|p=75}} {{Sfn|Barsam|1992|p=56}} और अब तक की सबसे बड़ी फिल्मों में से एक है । नेशनल ऑलेक्ज़ेंडर डोवज़ेन्को फिल्म सेंटर ''पृथ्वी'' को सबसे प्रसिद्ध यूक्रेनी फिल्म बनाता है। 1958 के ब्रुसेल्स वर्ल्ड फेयर में 117 फिल्म इतिहासकारों के एक समूह द्वारा ''अर्थ'' को अब तक की बारह महानतम फिल्मों में से एक चुना गया था और अंतर्राष्ट्रीय फिल्म क्रिटिक्स संगोष्ठी द्वारा सभी समय की शीर्ष दस महानतम फिल्मों में से एक का नाम दिया गया था। <ref>{{Cite web|url=http://www.lib.unc.edu/house/mrc/films/full.php?film_id=5592|title=MRC FilmFinder – Full Record: Earth|website=lib.unc.edu|publisher=[[University of North Carolina at Chapel Hill]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703211150/http://www.lib.unc.edu/house/mrc/films/full.php?film_id=5592|archive-date=3 July 2007|access-date=2 November 2008}}</ref> [[युनेस्को|यूनेस्को]] की 70वीं वर्षगांठ के उपलक्ष्य में आयोजित एक समारोह में प्रदर्शित होने वाली पांच फिल्मों में से एक के रूप में ''पृथ्वी'' का चयन किया गया। <ref>{{Cite news|url=https://euromaidanpress.com/2015/12/09/unesco-ranks-dovzhenkos-zemlya-among-worlds-five-greatest-masterpieces/|title=UNESCO ranks Ukraine’s avant-garde film Zemlya among world’s five greatest masterpieces – watch it here|date=9 December 2015|work=Euromaidan Press|access-date=4 March 2022}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.newsru.com/cinema/09dec2015/dovzhenko.html|title=Фильм Александра Довженко попал в пятерку шедевров мирового кино ЮНЕСКО|date=9 December 2015|work=[[NEWSru]]|access-date=4 March 2022|language=ru|trans-title=Oleksandr Dovzhenko's film is included in the list of UNESCO masterpieces of world cinema}}</ref> == यह सभी देखें == * डोवजेन्को फिल्म स्टूडियो * Holodomor * 1930 की सोवियत फिल्मों की सूची * सोवियत प्रचार == संदर्भ == {{Reflist}} === पुस्तकें === {{refbegin}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z7p36FdLYdIC|title=Nonfiction Film: A Critical History|last=Barsam|first=Richard|publisher=[[Indiana University Press]]|year=1992|isbn=9780253207067|author-link=Richard Barsam}} * {{cite book|title=The Cinema of Russia and the Former Soviet Union|url=https://archive.org/details/cinemaofrussiafo0000unse|last=Beumers|first=Birgit|publisher=[[Wallflower Press]]|year=2007|isbn=9781904764984}} * {{cite book|title=Political Economy of Socialist Realism|last=Dobrenko|first=Evgeny|publisher=[[Yale University Press]]|year=2007|isbn=9780300122800|author-link=Evgeny Dobrenko}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/motherzark00zark|title=Two Russian Film Classics|last=Dovzhenko|first=Alexander|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=1973|isbn=0671213938|chapter=Earth|author-link=Alexander Dovzhenko}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/inserviceofsta00kepl|title=In the Service of the State: The Cinema of Alexander Dovzhenko|last=Kepley|first=Vance|publisher=[[University of Wisconsin Press]]|year=1986|isbn=9780299106805}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=a989DwAAQBAJ|title=Kino: A History of the Russian and Soviet Film|last=Leyda|first=Jay|publisher=[[Allen & Unwin]]|year=1983|isbn=9780691003467|author-link=Jay Leyda}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/experimentinfilm00unse/mode/2up|title=Experiment in the Film|publisher=The Grey Walls Press|year=1949|editor-last=Manvell|editor-first=Roger|editor-link=Roger Manvell|oclc=1074067763}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/worldfilmdirecto0000unse|title=World Film Directors: 1890–1945|last=Wakeman|first=John|publisher=[[H. W. Wilson Company]]|year=1987|isbn=9780824207571}} {{refend}} === सामग्री === {{refbegin}} * {{cite journal|last=Bahry|first=Romana M.|date=2011|title=Subversions in Dovzhenko's "Earth"|journal=Harvard Ukrainian Studies|publisher=[[Harvard Ukrainian Research Institute]]|volume=32/33|pages=97–106|jstor=24711657}} * {{cite journal|last=Kenez|first=Peter|date=Autumn 1988|title=The Cultural Revolution in Cinema|url=https://archive.org/details/sim_slavic-review_fall-1988_47_3/page/414|journal=[[Slavic Review|The Slavic Review]]|publisher=[[कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस]]|volume=47|pages=414–33|jstor=2498389|number=3}} * {{cite journal|last=Mally|first=Lynn|date=January 1993|title=Review of Earth|url=https://archive.org/details/sim_russian-review_1993-01_52_1/page/93|journal=[[The Russian Review]]|volume=52|page=93|jstor=130861|number=1}} * {{cite journal|last=Papazian|first=Elizabeth A.|date=July 2003|title=Offscreen Dreams and Collective Synthesis in Dovzhenko's Earth|url=https://archive.org/details/sim_russian-review_2003-07_62_3/page/411|journal=The Russian Review|volume=62|page=411–28|jstor=3664464|number=3}} * {{cite journal|last=Perez|first=Gilberto|author-link=Gilberto Perez|date=Spring 1975|title=All in the Foreground: A Study of Dovzhenko's "Earth"|url=https://archive.org/details/sim_hudson-review_spring-1975_28_1/page/68|journal=[[The Hudson Review]]|volume=28|pages=68–86|jstor=3850551}} * {{cite journal|last=Perez|first=Gilberto|date=Summer 2011|title=Dovzhenko: Folk Tale and Revolution|url=https://archive.org/details/sim_film-quarterly_summer-2011_64_4/page/17|journal=[[Film Quarterly]]|publisher=[[University of California Press]]|volume=64|pages=17–21|jstor=10.1525|number=4}} {{refend}} == बाहरी संबंध == * {{आईएमडीबी शीर्षक|0021571|Earth}} * {{YouTube|XuO6EtU-59w|Earth}} (अंग्रेज़ी उपशीर्षक) * {{AllRovi movie|15115|Earth}} * रे उज़्विशिन की [http://rayuzwyshyn.net/dovzhenko/Earth.htm ''पृथ्वी'' (1930): दर्शनशास्त्र,] प्रतीक विज्ञान, सामूहिकता * [http://sensesofcinema.com/2004/cteq/earth/ सेंस ऑफ सिनेमा पोएट्री इन मोशन: अलेक्जेंडर डोवजेन्को की ''अर्थ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240610125742/http://sensesofcinema.com/2004/cteq/earth/ |date=10 जून 2024 }} {{Authority control}} [[श्रेणी:सोवियत फ़िल्में]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] 4xkx7oki2msdknt4vqlbt3kotb6hldd हावड़ा महानगरपालिका 0 1367106 6595542 6535308 2026-08-04T19:00:43Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595542 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | name = हावड़ा महानगरपालिका | native_name = हावड़ा पौरनिगम | native_name_lang = [[बांग्ला]] | coa_pic = Howrah Municipal Corporation logo.jpg | coa_res = 150px | coa_alt = हावड़ा महानगरपालिका का प्रतीक | coa_caption = हावड़ा महानगरपालिका की मुहर | house_type = महानगरपालिका | foundation = {{start date and age|1980}} | disbanded = | preceded_by = | succeeded_by = | leader1_type = महापौर | leader1 = | party1 = [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] | election1 = 2022 | leader2_type = उपमहापौर | leader2 = | party2 = [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] | election2 = 2022 | leader3_type = Chairperson | leader3 = | party3 = [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] | election3 = 2022 | seats = 66 | structure1 = India_Howrah Municipal Corporation as of May_2021.svg | structure1_res = 250px | political_groups1 = * '''Government (58)''' {{legend|#3CB371|[[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]]: 58}} * '''Opposition (8)''' {{legend|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]]: 4}} {{legend|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]]: 2}} {{legend|#FF0000|[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|सीपीआई (एम)]]: 2}} | session_room = Howrah Municipal Corporation building.jpg | session_res = 200px | meeting_place = हावड़ा महानगरपालिका का मुख्यालय | last_election1 = 2022 | next_election1 = 2027 | motto = | website = {{URL|www.myhmc.in}} | footnotes = }} '''हावड़ा महानगरपालिका ''' (Howrah Municipal Corporation), [[पश्चिम बंगाल]] के [[हावड़ा]] नगर की स्थानीय शासन की इकाई है। यह इस राज्य की दूसरी सबसे बड़ी महानगरपालिका है। यह महानगरपालिका लगभग {{convert|63.55|km2}} क्षेत्रफल का प्रशासन करती है। <ref name='HC'>{{cite web|title=Howrah Corporation|url=https://www.myhmc.in/about-hmc/|access-date=27 अप्रैल 2022|archive-date=10 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150339/https://www.myhmc.in/about-hmc/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=HMC|url=https://www.hmcgov.in/hmcweb/pdf/Mission%20and%20Vision.pdf|access-date=27 अप्रैल 2022|archive-date=8 अप्रैल 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250408115352/https://www.hmcgov.in/hmcweb/pdf/Mission%20and%20Vision.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |title=Bally Municipality|url=http://www.ballymunicipality.org/1.php?page_id=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402114655/http://www.ballymunicipality.org/1.php?page_id=2|url-status=dead|archive-date=2015-04-02}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत की महानगरपालिकाएँ]] r40ixhkiym5ef09rrvrv85144u5n3mi होप मवानाके 0 1371273 6595559 6514772 2026-08-04T21:52:34Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595559 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=होप वाकिओ मवानाके|image=|caption=|birth_name=|birth_place=|birth_date=1988/1989|nationality=[[केन्या]]|alma_mater=[[एगर्टन यूनिवर्सिटी]]<br>[[यूनेस्को-आईएचई]]|occupation=उद्यमी, पर्यावरण कार्यकर्ता, वैज्ञानिक|organization=ट्रेस केन्या<br>इको ब्लॉक और टाइलें|known_for=फेंकी हुई प्लास्टिक की बोतलों से घर बनाना}} [[श्रेणी:Articles with hCards]] '''होप वाकिओ मवानाके''' (जन्म 1988/1989) एक केन्याई उद्यमी और वैज्ञानिक हैं। उन्हें अफ्रीका के उभरते हुए युवा उद्यमियों में से एक माना जाता है। दिसंबर 2019 में, उसने केन्या में [[प्लास्टिक प्रदूषण]] को मिटाने के लिए परित्यक्त प्लास्टिक की बोतलों से घर बनाने के अपने प्रयासों के लिए सुर्खियां बटोरीं थी। <ref>{{Cite web|url=https://www.pulselive.co.ke/news/meet-hope-mwanake-the-environmental-scientist-who-uses-throw-away-plastics-to-build/y58zj3r|title=Kenyan Scientist making headlines with ground-breaking initiative|date=2019-12-14|website=Pulselive Kenya|language=en-US|access-date=2019-12-16|archive-date=16 दिसंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216063853/https://www.pulselive.co.ke/news/meet-hope-mwanake-the-environmental-scientist-who-uses-throw-away-plastics-to-build/y58zj3r|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/ajimpact/kenyan-scientist-throw-plastics-build-homes-191213191145227.html|title=Kenyan scientist uses throw-away plastics to build homes|website=www.aljazeera.com|access-date=2019-12-16}}</ref> == जीवनी == होप का जन्म और पालन-पोषण मोम्बासा के पास एक परिवार में हुआ था। वह अपने परिवार में पहली थी जिसने अपनी उच्च शिक्षा के लिए विश्वविद्यालय में भाग लिया था। <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.un-ihe.org/news/unesco-ihe-alumna-hope-mwanake-delivers-vision-speech-world-water-week|title=UNESCO-IHE Alumna Hope Mwanake delivers vision speech at World Water Week {{!}} IHE Delft Institute for Water Education|website=www.un-ihe.org|access-date=2019-12-16}}</ref> उन्होंने 2010 में एगर्टन विश्वविद्यालय से जलीय विज्ञान में स्नातक की डिग्री पूरी की थी। 2013 में, उन्होंने [[यूनेस्को-आईएचई]] से [[पर्यावरणविज्ञान|पर्यावरण विज्ञान]] में स्नातक की उपाधि प्राप्त की, जो नीदरलैंड में स्थित है। <ref name=":0" /> == करियर == वैज्ञानिक बनने से पहले उन्होंने शुरुआत में एक सामाजिक उद्यमी के रूप में अपना करियर बनाया। वह ट्रेस केन्या की सह-संस्थापक हैं, जो एक समुदाय आधारित संगठन है जो ठोस अपशिष्ट प्रबंधन से संबंधित मुद्दों को संबोधित करने के लिए युवाओं के साथ संयुक्त रूप से काम करता है। <ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.irex.org/people/hope-wakio-mwanake|title=Hope Wakio Mwanake|website=IREX|language=en|access-date=2019-12-16|archive-date=16 दिसंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216064123/https://www.irex.org/people/hope-wakio-mwanake|url-status=dead}}</ref> अपशिष्ट निपटान के प्रबंधन और रखरखाव के लिए गिलगिल में केन्या के मध्य शहर में ट्रेस केन्या की स्थापना की गई थी। उन्होंने [[स्वीडन]] के [[स्टॉकहोम]] में 2015 विश्व जल सप्ताह में दृष्टि भाषण भी दिया था। <ref>{{Cite web|url=https://www.wateryouthnetwork.org/hope-mwanake-think-big-start-small-and-start-now/|title=Hope Mwanake "Think big, start small and start now!" {{!}} Water Youth Network|language=en-US|access-date=2019-12-16|archive-date=16 दिसंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216063913/https://www.wateryouthnetwork.org/hope-mwanake-think-big-start-small-and-start-now/|url-status=dead}}</ref> 2016 में, उन्होंने साथी वैज्ञानिक केविन मुरेथी के साथ निर्माण कंपनी इको ब्लॉक्स एंड टाइल्स की सह-स्थापना की थी। यह प्लास्टिक और कांच के कचरे से छत की टाइलें और अन्य निर्माण सामग्री बनाने वाली केन्या की पहली कंपनी भी बन गई। == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] kmc4w2md56bbgye8cf8v47eh66dv4y5 स्पाई × फैमिली 0 1388564 6595515 6581514 2026-08-04T15:48:37Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595515 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header |image= |ja_kanji= |ja_romaji= |genre=एक्शन, कॉमेडी, जासूस<ref name="tsugi"/><!-- Genres should be based on what reliable sources list them as and not on personal interpretations. Limit of the three most relevant genres in accordance with [[MOS:A&M]]. --> }} {{Infobox animanga/Video |type=tv series |director=कज़ुहिरो फुरुहाशी |producer= |writer=कज़ुहिरो फुरुहाशी |music={{ubl|माकोटो मियाज़ाकी|शोहेई मुत्सुकी}} |studio=विट स्टूडियो<br />क्लोवरवर्क्स |licensee=क्रंचीरोल, म्यूज कम्युनिकेशन, नेटफ्लिक्स |network=[[टीएक्स नेटवर्क|टीएक्सएन]] ([[टीवी टोक्यो]]), [[निगाता टेलीविजन नेटवर्क 21|उक्स]], [[टीवी शिज़ुओका]], [[आरसीसी ब्रॉडकास्टिंग|आरसीसी]], [[टीवी टोक्यो|बीएस टीवी टोक्यो]] |first=9 अप्रैल 2022 |last=|episodes=12 }} {{Infobox animanga/Footer}} '''''स्पाई × फैमिली''''' (SPY×FAMILY) एक जापानी [[मांगा]] श्रृंखला है, तत्सुया एंडो द्वारा लिखी गई। कहानी एक जासूस का अनुसरण करती है जिसे एक मिशन को अंजाम देने के लिए "एक परिवार का निर्माण" करना पड़ता है, यह महसूस नहीं होता है कि जिस लड़की को वह अपनी बेटी के रूप में गोद लेता है वह टेलीपैथी जानती है, और वह जिस महिला के साथ शादी करने के लिए सहमत है वह एक कुशल हत्यारी है। श्रृंखला को मार्च 2019 से शुएशा के शोनेन जंप+ एप्लिकेशन और वेबसाइट पर द्विसाप्ताहिक रूप से क्रमबद्ध किया गया है, जिसमें अक्टूबर 2022 तक दस टैंकोबोन संस्करणों में अध्याय एकत्र किए गए हैं। इसे विज़ मीडिया द्वारा उत्तरी अमेरिका में लाइसेंस दिया गया था। == पुरस्कार == {| class="wikitable sortable" !वर्ष !पुरस्कार !श्रेणी !परिणाम !सन्दर्भ |- |2019 |नेक्स्ट मांगा पुरस्कार |वेब मांगा | rowspan="2" {{won}} | align="center" |<ref name="tsugi">{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2019-08-22/spy-family-kusuriya-no-hitorigoto-win-tsugi-ni-kuru-manga-award-2019/.150311|title=SPY × FAMILY, Kusuriya no Hitorigoto Win Tsugi ni Kuru Manga Award 2019|last=Loveridge|first=Lynzee|date=August 22, 2019|website=[[Anime News Network]]|language=en|access-date=September 23, 2019}}</ref> |- | rowspan="5" |2020 |4th [[Tsutaya Comic Awards]] |Next Hit | align="center" |<ref>{{cite web|url=https://tsutaya.tsite.jp/feature/book/campaign/comic-awards/pastwinner2020|title=みんなが選ぶTSUTAYAコミック大賞2020 結果発表|website=[[Culture Convenience Club]]|language=Japanese|accessdate=June 17, 2020|archive-date=6 मार्च 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306024657/https://tsutaya.tsite.jp/feature/book/campaign/comic-awards/pastwinner2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2020-06-17/spy-family-a-man-and-his-cat-win-4th-annual-tsutaya-comic-awards/.160742|title=Spy×Family, A Man and His Cat Win 4th Annual Tsutaya Comic Awards|last=Loveridge|first=Lynzee|date=June 17, 2020|website=[[Anime News Network]]|accessdate=November 13, 2021}}</ref> |- |44th [[Kodansha Manga Award]] |Best Shōnen Manga | rowspan="2" {{nom}} | align="center" |<ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-04-02/44th-annual-kodansha-manga-awards-nominees-announced/.158217|title=44th Annual Kodansha Manga Awards' Nominees Announced|last=Pineda|first=Rafael|date=April 2, 2020|website=[[Anime News Network]]|accessdate=April 2, 2020}}</ref> |- |24th [[Tezuka Osamu Cultural Prize]] |Cultural Prize | align="center" |<ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-02-27/24th-tezuka-osamu-cultural-prize-nominees-announced/.156926|title=24th Tezuka Osamu Cultural Prize Nominees Announced|last=Pineda|first=Rafael|date=February 27, 2020|website=[[Anime News Network]]|accessdate=February 28, 2020}}</ref> |- |13th [[Manga Taishō]] |Manga Taishō |{{draw|दूसरा स्थान}} | align="center" |<ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-01-19/13th-manga-taisho-awards-nominate-12-titles/.155540|title=13th Manga Taisho Awards Nominate 12 Titles|last=Pineda|first=Rafael|date=January 19, 2020|website=[[Anime News Network]]|accessdate=February 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://natalie.mu/comic/news/371382|title=マンガ大賞2020は山口つばさ「ブルーピリオド」に決定|date=March 16, 2020|website=[[Natalie(website)|Natalie]]|language=Japanese|accessdate=March 22, 2020|archive-date=12 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412013102/https://natalie.mu/comic/news/371382|url-status=dead}}</ref> |- |[[Da Vinci (magazine)|Da Vinci]] 20th Annual Book of the Year |Book of the Year |{{Draw|तीसरा स्थान}} | align="center" |<ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-12-05/demon-slayer-tops-da-vinci-manga-ranking/.167101|title=Demon Slayer Tops Da Vinci Manga Ranking|last=Hodgkins|first=Crystalyn|date=December 5, 2020|website=[[Anime News Network]]|accessdate=December 5, 2020}}</ref> |- | rowspan="4" |2021 |14th Manga Taishō |Manga Taishō |{{draw|10वां स्थान}} | align="center" |<ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-01-24/14th-manga-taisho-awards-nominate-10-titles/.168759|title=14th Manga Taisho Awards Nominate 10 Titles|last=Pineda|first=Rafael Antonio|date=January 24, 2021|website=[[Anime News Network]]|access-date=January 25, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://natalie.mu/comic/news/420300|date=March 16, 2021|website=[[Natalie (website)|Natalie]]|publisher=Natasha, Inc.|language=ja|script-title=ja:マンガ大賞2021、大賞は山田鐘人・アベツカサ「葬送のフリーレン」|access-date=March 16, 2021|archive-date=23 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423103110/https://natalie.mu/comic/news/420300|url-status=dead}}</ref> |- |आइजनर पुरस्कार |[[Eisner Award for Best U.S. Edition of International Material—Asia|Best U.S. Edition of International Material—Asia]] | rowspan="4" {{nom}} | align="center" |<ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-07-24/junji-ito-remina-venus-in-the-blind-spot-manga-win-eisner-awards/.175521|title=Junji Ito's Remina, Venus in the Blind Spot Manga Win Eisner Awards|last=Hazra|first=Adriana|date=July 24, 2021|website=[[Anime News Network]]|accessdate=July 24, 2021}}</ref> |- |हार्वे पुरस्कार |Best Manga | align="center" |<ref>{{cite web|url=https://www.comicsbeat.com/2021-harvey-awards-nominees-revealed-and-voting-is-now-open/|title=2021 Harvey Awards nominees revealed, and voting is now open|last=Grunenwald|first=Joe|date=July 16, 2021|website=[[Comics Beat]]|accessdate=July 26, 2021}}</ref> |- |48th [[Angoulême International Comics Festival]] |Youth Selection 12–16 Years | align="center" |<ref>{{cite web|url=https://www.bdangouleme.com/selections-officielles-2021/67|title=Official Selections 2021|publisher=[[Angoulême International Comics Festival]]|accessdate=June 24, 2022}}</ref> |- | rowspan="2" |2022 |आइजनर पुरस्कार |Best U.S. Edition of International Material—Asia | align="center" |<ref>{{Cite web|url=https://www.comicsbeat.com/2022-eisner-awards-nominations-announced-led-by-dc-and-image/|title=2022 Eisner Awards Nominations Announced, led by DC and Image|last=MacDonald|first=Heidi|author-link=Heidi MacDonald|date=2022-05-18|website=The Beat|language=en-US|access-date=2022-05-18}}</ref> |- |French [[Babelio]] Readers' Awards |Best Manga Series | {{won}} | align="center" |<ref>{{Cite web|url=https://www.babelio.com/prix-babelio?categorie=4|title=Prix Babelio : Découvrez les lauréats|website=www.babelio.com|language=fr|access-date=2022-06-16}}</ref> |- |} == सन्दर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://shonenjumpplus.com/episode/10834108156648240735 ''स्पाई × फैमिली''] ''[[Shonen Jump+]]'' पर * [https://shonenjumpplus.com/spyfamily_oshirase/ ''स्पाई × फैमिली''] आधिकारिक ब्लॉग * [https://mangaplus.shueisha.co.jp/titles/100056 ''स्पाई × फैमिली''] ''[[Manga Plus]]'' पर * [https://www.viz.com/shonenjump/chapters/spy-x-family ''स्पाई × फैमिली''] ''[[Viz Media|Viz]]'' पर * {{Official website|https://spy-family.net/|''स्पाई × फैमिली'' आधिकारिक एनीमे जालस्थल}} {{in lang|ja}} * {{anime News Network|manga|22366}} [[श्रेणी:मैंगा]] cce88rq44hc2ftsnxecx4t5p1aelm7i खेतोलाई 0 1398483 6595737 5770593 2026-08-05T11:05:49Z ~2026-43187-72 940508 /* */ khetolai 6595737 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=सितंबर 2022}} '''खेतोलाई''' भारतीय राज्य राजस्थान के जैसलमेर जिले के पोकरण तहसील का खेतोलाई एक गाँव है। ==जनसांख्यिकी== भारत की वर्ष २०११ की जनगणना के अनुसार गाँव की कुल जनसंख्या १६९८ है।<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/village/86278-khetolai-rajasthan.html|title=Khetolai Village Population - Pokaran - Jaisalmer, Rajasthan|website=www.census2011.co.in|access-date=2022-09-18}}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:बीकानेर ज़िले के गाँव]] hbwx6x7le0nse1c1k6utbsl38ixzd9m अराकोसिया 0 1454738 6595665 6515341 2026-08-05T07:47:40Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595665 wikitext text/x-wiki <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:395px;max-width:395px"><div class="trow"><div class="theader">अराकोसिया<br />𐏃𐎼𐎢𐎺𐎫𐎡𐏁 ([[फ़ारसी भाषा|प्राचीन फ़ारसी]] '': Harauvatiš''[[wiktionary:𐏃𐎼𐎢𐎺𐎫𐎡𐏁|)]]<br />αχωσία ([[यूनानी भाषा|यूनानी]]: ''अराकोसिया'' )</div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:222px;max-width:222px"><div class="thumbimage">[[File:Eastern_Satrapies_of_the_Achaemenid_Empire.jpg|पाठ=|289x289पिक्सेल]]<center> [[हख़ामनी साम्राज्य|हखामनी साम्राज्य]] के पूर्वी क्षेत्र, जिसमें अराकोसिया भी शामिल है।</center></div></div><div class="tsingle" style="width:169px;max-width:169px"><div class="thumbimage">[[File:Xerxes_I_tomb_Arachosian_soldier_circa_470_BCE.jpg|पाठ=|290x290पिक्सेल]]</div><center href="./Achaemenid_Empire" rel="mw:WikiLink"> हखामनी सेना का अराकोसियाई सैनिक, लगभग ४७० ईसापूर्व, [[क्षयार्षा]] का मकबरा।</center></div></div></div></div> [[चित्र:Priests_procession_at_Persepolis.jpg|कड़ी=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Priests_procession_at_Persepolis.jpg/220px-Priests_procession_at_Persepolis.jpg|अंगूठाकार| पार्सेपोलिस में बलिदान की रस्म के लिए विभिन्न उपहारों और जानवरों को ले जाते हुए पारसी धर्म के अराकोसियाई पुजारी]] '''अराकोसिया''' [[हख़ामनी साम्राज्य|हखामनी साम्राज्य]] के पूर्वी भागों में स्थित एक प्राचीन [[सात्राप]] का यूनानी नाम है।<ref name="Iranica">{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/articles/arachosia|title=Arachosia|last=Foundation|first=Encyclopaedia Iranica|date=14 May 2022|website=iranicaonline.org|language=en-US|access-date=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Sm-bBQAAQBAJ&pg=PA62|title=Afghanistan Country Study Guide Volume 1 Strategic Information and Developments|last=Inc|first=IBP|date=2013-08-01|publisher=Lulu.com|isbn=978-1-4387-7372-8|pages=62|language=en}}</ref> यह आधुनिक समय के दक्षिणी [[अफ़ग़ानिस्तान|अफगानिस्तान]] में अरघंदब नदी की घाटी के आसपास केंद्रित था,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6QPWXrCCzBIC&pg=PA41|title=Transnationalism in Ancient and Medieval Societies: The Role of Cross-Border Trade and Travel|last=Howard|first=Michael C.|date=2014-01-10|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-9033-2|pages=41|language=en|quote=... Arachosia (modern Arghandab district in Afghanistan and neighboring areas of southeastern Afghanistan and northern Pakistan).}}</ref> और आधुनिक [[पाकिस्तान]] में [[सिन्धु नदी|सिंधु नदी]] के रूप में पूर्व तक फैला हुआ था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0VYkEAAAQBAJ&pg=PA13|title=Identity in Persian Egypt: The Fate of the Yehudite Community of Elephantine|last=Becking|first=Bob|date=2020-08-04|publisher=Penn State Press|isbn=978-1-64602-074-4|pages=13|language=en|quote=Arachosia is a mountainous area in which is now the border territory between Afghanistan and Pakistan...}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cJtMBAAAQBAJ&pg=PA46|title=The Grandeur of Gandhara: The Ancient Buddhist Civilization of the Swat, Peshawar, Kabul and Indus Valleys|last=Samad|first=Rafi U.|date=2011|publisher=Algora Publishing|isbn=978-0-87586-858-5|pages=46|language=en|quote=Arachosia, covering an area from Kandahar and Quetta to the western bank of the Indus, shared its northern boundary with Gandhara.}}</ref> इसके नाम का पुराना फ़ारसी रूप ''हरौवती'' है, जो [[वैदिक संस्कृत]] ''सरस्वती'' के व्युत्पत्ति संबंधी समकक्ष है।<ref name="Iranica" /> प्रांत का नाम इसकी मुख्य नदी, आधुनिक अरघंदब (यूनानी में अरचटोस कहा जाता है), [[हेलमंद नदी]] की एक सहायक नदी के नाम पर लिया गया है।<ref name="Iranica" /> अराकोसिया की राजधानी अराकोसिया का अलेक्जेंड्रिया था, जो एक [[प्राचीन यूनान|प्राचीन यूनानी शहर]] था जो अब [[कांधार|कंधार]] के नाम से जाना जाता है।<ref name="Iranica" /> == शब्द-साधन == [[चित्र:Afghanistan_region_during_500_BC.jpg|कड़ी=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/26/Afghanistan_region_during_500_BC.jpg/220px-Afghanistan_region_during_500_BC.jpg|अंगूठाकार| ५०० ईसा पूर्व के दौरान प्राचीन ''अराकोसिया'' और ''[[पठान|पैक्टियन लोग]]'' ।]] "अराकोसिया" यूनानी {{Lang-grc|Ἀραχωσία}} का लैटिनीकृत रूप है। "वही क्षेत्र [[अवस्ताई भाषा|अवेस्तान]] ''विद्वदत'' (१.१२) में स्वदेशी बोली रूप के तहत प्रकट होता है।"<ref name="Iranicaarticle"/> पुराने फ़ारसी शिलालेखों में इस क्षेत्र को हराउवती (''𐏃𐎼𐎢𐎺𐎫𐎡𐏁'') कहा जाता है।<ref name="Iranicaarticle" /> यह रूप [[वैदिक संस्कृत]] [[सरस्वती नदी|{{IAST|Sarasvatī}} का "व्युत्पत्ति संबंधी समकक्ष" है -]], एक नदी का नाम जिसका शाब्दिक अर्थ है "पानी / झीलों में समृद्ध" और ''सरस-'' "झील, तालाब" से लिया गया है।<ref name="Iranicaarticle" /> ( ''सीएफ।'' अरेडवी सुरा अनाहिता )। "अराकोसिया" का नाम उस नदी के नाम पर रखा गया था जो इसके माध्यम से चलती है, जिसे [[प्राचीन यूनानी भाषा|प्राचीन यूनानी]] में ''अरचिटोस'' के रूप में जाना जाता है और आज [[हेलमंद नदी]] के बाएं किनारे की सहायक नदी अरघंदब नदी के रूप में जाना जाता है।<ref name="Iranicaarticle"/> == भूगोल == अराकोसिया की सीमा पश्चिम में ड्रैंगियाना पर, उत्तर में पारोपमिसादे पर, पूर्व में हिंदुश और दक्षिण में गेड्रोसिया से लगती है।<ref>{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/articles/arachosia|title=Arachosia|last=Foundation|first=Encyclopaedia Iranica|website=iranicaonline.org|language=en-US|access-date=2022-05-14|quote=According to Ptolemy 6.20.1 (cf. Strabo 15.2.9), Arachosia bordered on Drangiana in the west, on the Paropamisadae (i.e., the satrapy of Gandāra) in the north, on a part of India in the east, and on Gedrosia (or, according to Pliny, Natural History 6.92, on the Dexendrusi) in the south; Ptolemy also mentions (6.20.3) several tribes of Arachosia by name—the Parsyetae, and, to the south, the Sydri, Rhoplutae, and Eoritae.}}</ref> इसिडोर और [[क्लाडियस टॉलमी|टॉलेमी]] (६.२०.४-५) प्रत्येक अराकोसिया में शहरों की एक सूची प्रदान करते हैं, उनमें से (एक और) अलेक्जेंड्रिया, जो अराचोटस नदी पर स्थित है। इस शहर को अफगानिस्तान में वर्तमान [[कांधार|कंधार]] के साथ अक्सर गलत पहचाना जाता है, जिसका नाम "अलेक्जेंड्रिया" से लिया गया ("इस्कैंडरिया" के माध्यम से) माना जाता था,<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/aj-al/alexandria/alexandria_arachosia.html|title=Alexandria in Arachosia|last=Lendering|first=Jona|publisher=livius.org|location=Amsterdam|access-date=9 मई 2023|archive-date=15 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615230642/http://www.livius.org/aj-al/alexandria/alexandria_arachosia.html|url-status=dead}}.</ref> [[सिकंदर|सिकंदर महान]] की शहर की यात्रा के संबंध को दर्शाता है। [[सिकन्दर का भारत पर आक्रमण|भारत के प्रति उनका अभियान]] । लेकिन हाल ही में एक मिट्टी की पटिया पर एक शिलालेख की खोज ने इस बात का प्रमाण दिया है कि 'कंधार' पहले से ही एक ऐसा शहर था जो सिकंदर के समय से बहुत पहले फारस के साथ सक्रिय रूप से व्यापार करता था। इसिडोर, [[स्ट्रैबो]] (११.८.९) और [[प्लिनी]] (६.६१) भी शहर को "अराकोसिया का महानगर" कहते हैं।  अपनी सूची में टॉलेमी ने अराखोतोस ({{भाषा-यूनानी|{{lang|grc|Ἀραχωτός}}}}) या अराखोती ([[स्ट्रैबो]] के अनुसार) नामक एक शहर का भी उल्लेख किया है , जो भूमि की पहले की राजधानी थी। बीजान्टियम के [[प्लिनी|प्लिनी द एल्डर]] और स्टीफन का उल्लेख है कि इसका मूल नाम कोफेन (Κωφήν) था। [[ह्वेन त्सांग|हुआन त्सांग]] ने इसे ''काओफू'' नाम से संदर्भित करता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i-y6ZUheQH8C&pg=PA173|title=Chandragupta Maurya and his times|last=Mookerji|first=Radhakumud|publisher=Motilal Banarsidass Publ|year=1966|isbn=978-81-208-0405-0|edition=4|page=173|access-date=2010-09-18}}</ref> इस शहर की पहचान आज अरघंदब से की जाती है जो वर्तमान कंधार के उत्तर-पश्चिम में स्थित है। == इतिहास == {{Further information|पश्तून लोग}} [[चित्र:Embassy_of_Megasthenes.jpg|कड़ी=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/66/Embassy_of_Megasthenes.jpg/220px-Embassy_of_Megasthenes.jpg|अंगूठाकार| एरियन के अनुसार, [[मेगस्थनीज|मेगस्थनीज अराकोसिया]] में रहता था और [[चन्द्रगुप्त मौर्य|चंद्रगुप्त मौर्य]] के दरबार में [[पाटलिपुत्र]] की यात्रा करता था।]] इस क्षेत्र को सबसे पहले [[हख़ामनी साम्राज्य|हखामनी]] -युग एलामाइट पर्सेपोलिस किलेबंदी गोलियों में संदर्भित किया गया है। यह पुराने फ़ारसी, [[अक्कादी भाषा|अक्कादियन]] और [[दारा प्रथम]] और [[क्षयार्षा|क्षयार्षा प्रथम]] के [[आरामाईक|अरामी]] शिलालेखों में विषय लोगों और देशों की सूची में फिर से प्रकट होता है। बाद में इसे सुसा में दारा के महल में प्रयुक्त हाथीदांत के स्रोत के रूप में भी पहचाना जाता है। बेहिस्टुन [[बीसतून|शिलालेख]] (डीबी ३.५४-७६) में राजा ने बताया कि एक [[फ़ार्स|फारसी]] को तीन बार अराकोसिया, विवाना के हखामनी गवर्नर ने हराया था, जिसने यह सुनिश्चित किया कि प्रांत दारा के नियंत्रण में रहे। यह सुझाव दिया गया है कि यह "रणनीतिक रूप से अस्पष्ट सगाई" विद्रोही द्वारा किया गया था क्योंकि "पारसी विश्वास के विषय में [[फ़ार्स|फारस]] और अराकोसिया के बीच घनिष्ठ संबंध थे।"<ref name="Iranicaarticle">{{Cite encyclopedia|location=United States}}</ref> [[चित्र:Alexander_in_Arachosia_329_BCE.jpg|कड़ी=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2a/Alexander_in_Arachosia_329_BCE.jpg/220px-Alexander_in_Arachosia_329_BCE.jpg|बाएँ|अंगूठाकार| अराकोसिया में [[सिकंदर|सिकंदर महान]], ३२९ ईसा पूर्व।]] अराकोसिया का कालानुक्रमिक रूप से अगला संदर्भ यूनानियों और रोमनों से आता है, जो रिकॉर्ड करते हैं कि [[दारा तृतीय]] के तहत अराकोसियाई और ड्रैंगियन एक गवर्नर की कमान में थे, जिन्होंने बैक्ट्रियन गवर्नर की सेना के साथ मिलकर [[सिकंदर]] के खिलाफ अराकोसियों की एक साजिश रची थी। कर्टियस रूफस ८.१३.३)। अकेमेनिड्स पर सिकंदर की विजय के बाद, मैसेडोनियन ने अपने जनरलों को राज्यपालों के रूप में नियुक्त किया (एरियन ३.२८.१, ५.६.२; कर्टियस रूफस ७.३.५; प्लूटार्क, यूमेनस १९.३; पॉलीएनस ४.६.१५; डायोडोरस १८.३.३; ओरोसियस ३.२३.१ ३ ; जस्टिन १३.४.२२)। ३१६ ईसा पूर्व में एंटीगोनस प्रथम मोनोफथलमस ने भारत के साथ पूर्वी सीमा की रक्षा के लिए अराकोसिया में चालीस वर्षों के अनुभव के साथ एक अनुभवी मैसेडोनियन कोर के अधिकांश कुलीन अरगिरास्पाइड्स भेजे। हालाँकि, उन्हें दो या तीन के छोटे समूहों द्वारा खतरनाक मिशनों में भेजने के लिए, अराकोसिया के मैसेडोनियन क्षत्रप सिबिरटियस को आदेश के साथ भेजा गया था ताकि उनकी संख्या तेजी से घट जाए और उन्हें अपनी शक्ति के लिए एक सैन्य खतरे के रूप में हटा दें। डायडोची के युद्धों के बाद, यह क्षेत्र [[सेल्युकसी साम्राज्य|सेल्यूसिड साम्राज्य]] का हिस्सा बन गया, जिसने इसे ३०५ ईसा पूर्व में एक गठबंधन के हिस्से के रूप में [[मौर्य राजवंश|मौर्य साम्राज्य]] में कारोबार किया। [[शुंग राजवंश|शुंग वंश]] ने १८५ ईसा पूर्व में मौर्यों को उखाड़ फेंका, लेकिन कुछ ही समय बाद यूनानीो-बैक्ट्रियन साम्राज्य में अराकोसिया को खो दिया। यह तब दूसरी शताब्दी ईसा पूर्व के मध्य में अलग-अलग [[हिन्द-यवन राज्य|इंडो-यूनानी साम्राज्य]] का हिस्सा बन गया। १ शताब्दी ईसा पूर्व के मध्य तक इंडो-सीथियन ने इंडो-यूनानियों को निष्कासित कर दिया, लेकिन इस क्षेत्र को [[पहलवी साम्राज्य|अर्सासिड्स]] और [[हिन्द-पहलव साम्राज्य|इंडो-पार्थियन]] से खो दिया। किस समय (और किस रूप में) अराकोसिया पर पार्थियन शासन को फिर से स्थापित किया गया था, यह किसी भी प्रामाणिकता के साथ निर्धारित नहीं किया जा सकता है। इसिडोर १९ से यह निश्चित है कि इस क्षेत्र का एक हिस्सा (शायद केवल एक छोटा सा) पहली शताब्दी ईस्वी सन् में अर्सासिड शासन के अधीन था, और पार्थियनों ने इसे ''इंडिकी ल्यूकी'', "व्हाइट इंडिया" कहा। <ref name="William Woodthorpe Tarn">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-HeJS3nE9cAC&q=sakastan+white&pg=PA53|title=The Greeks in Bactria and India|date=2010-06-24|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-00941-6|access-date=2007-12-31}}</ref> [[File:गुप्त और मौर्य साम्राज्य.jpg|thumb|200px|अराकोशिया प्रांत चंद्रगुप्त द्वारा विजित]] चंद्रगुप्त ने चार प्रांत सेल्यूकस से जीते थे जिसमें अराकोशिया भी शामिल था । प्राचीन ग्रीक इतिहासकार प्लिनी ने चंद्रगुप्त की सीमा को निर्धारित करते हुऐ लिखा:<blockquote>वास्तव में, अधिकांश भूगोलवेत्ता भारत को सिंधु नदी से घिरा हुआ नहीं मानते हैं, बल्कि इसमें चार क्षत्रपों गेडरोशिया, [[अराकोसिया|अराकोशिया]], [[हेरात|आरिया]] और पारोपामिसाडे, [[काबुल नदी|कोपेस नदी]] को जोड़ते हैं और इस प्रकार भारत की चरम सीमा बनाते हैं। — [[प्लिनी]], प्राकृतिक इतिहास VI, 23 <ref>[https://archive.today/20121210070738/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.23 Pliny, Natural History VI, 23]</ref></blockquote> [[चित्र:Standard_Mauryan_Empire.png|अंगूठाकार|चंद्रगुप्त द्वारा जीते 4 प्रांत (गेडरोसीया, आरिया, परोपामिसाडे-हिंदुकुश और अरकोसिया)]] [[कुषाण राजवंश|कुषाणों]] ने इंडो-पार्थियनों से अराकोसिया पर कब्जा कर लिया और लगभग २३० सीई तक इस क्षेत्र पर शासन किया, जब वे दूसरे फारसी साम्राज्य, [[सासानी साम्राज्य|ससानिड्स]] द्वारा पराजित हुए, जिसके बाद कुषाणों को कुषाणों या इंडो- ससानिड्स के रूप में जाने जाने वाले ससानिद जागीरदारों द्वारा प्रतिस्थापित किया गया। ४२० सीई में कुषाणों को वर्तमान अफगानिस्तान से चियोनियों द्वारा खदेड़ दिया गया था, जिन्होंने किदाराइट साम्राज्य की स्थापना की थी। किदारियों को ४६० ई. में [[हफथाली लोग|हेफ़थलाइट्स]] द्वारा प्रतिस्थापित किया गया था, जिन्हें ५६५ सीई में फारसी और तुर्की सेनाओं के गठबंधन द्वारा पराजित किया गया था। मुस्लिम अरबों के हमले में आने से पहले, अराकोसिया कपिसा, फिर [[काबुल]] के जीवित [[हफथाली लोग|कुशानो-हेफ्थलाइट]] साम्राज्यों का हिस्सा बन गया। ये राज्य ससानिड्स के पहले जागीरदार थे। ८७० सीई के आसपास कुशानो-हेफ्थलाइट्स (उर्फ तुर्कशाही राजवंश) को ११ वीं शताब्दी सीई की शुरुआत में [[सफ़्फ़ारी राजवंश|सैफरीड्स]], फिर समानीद साम्राज्य और मुस्लिम तुर्की [[ग़ज़नवी साम्राज्य|गजनविद]] द्वारा बदल दिया गया था। अरब भूगोलवेत्ताओं ने इस क्षेत्र (या इसके कुछ हिस्सों) को 'अरोखाज', 'रोखज', 'रोहकज' या बस 'रोह' के रूप में संदर्भित किया। == निवासियों == {{Further information|पश्तुन लोग}} [[चित्र:Cosmographia Claudii Ptolomaei ante 1467 (7456297) (cropped).jpg|अंगूठाकार| दूसरी सदी के नक्शे ( [[क्लाडियस टॉलमी|टॉलेमी]] द्वारा) का १५वीं सदी का पुनर्निर्माण ( निकोलस जर्मनस द्वारा)]] अराकोसिया के निवासी ईरानी लोग थे, और उन्हें ''अराकोसियाई'' या ''अराचोटी'' कहा जाता था। <ref name="Iranicaarticle"/> उनकी व्यक्तिगत जातीयता के संदर्भ में उन्हें ''पैक्टियन'' कहा जाता था, और यह नाम [[पठान|पश्तूनों]] के नाम से जाने जाने वाले आधुनिक जातीय समूह के संदर्भ में हो सकता है। <ref name="Houtsma-150">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GEl6N2tQeawC&pg=PA150|title=E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913-1936|last=Houtsma|first=Martijn Theodoor|publisher=BRILL|year=1987|isbn=90-04-08265-4|volume=2|page=150|access-date=2010-09-24}}</ref> चरक्ष के इसिडोर ने अपनी पहली शताब्दी सीई "पार्थियन स्टेशनों" यात्रा कार्यक्रम में "अलेक्जेंड्रोपोलिस, अराकोसिया का महानगर" का वर्णन किया, जिसके बारे में उन्होंने कहा कि इतने देर से भी [[प्राचीन यूनान|यूनानी]] था: {{Quote|"Beyond is Arachosia. And the [[Parthian Empire|Parthians]] call this [[Ancient Greece–Ancient India relations|White India]]; there are the city of Biyt and the city of Pharsana and the city of Chorochoad and the city of Demetrias; then Alexandropolis, the metropolis of Arachosia; it is Greek, and by it flows the river Arachotus. As far as this place the land is under the rule of the Parthians."|Isidore of Charax}} === ईरानी लोगों से क्रोएशियाई मूल का सिद्धांत === One theory of Croatian origin traces the origin of the Croats to the area of Arachosia. This connection was at first drawn due to the similarity of Croatian (Croatia - Croatian: Hrvatska, Croats - Croatian: Hrvati / Čakavian dialect: Harvati / Kajkavian dialect: Horvati) and Arachosian name,<ref>{{Cite web|url=http://www.iranchamber.com/history/articles/identity_croatians_ancient_iran.php|title=Identity of Croatians in Ancient Afghanistan|publisher=iranchamber.com|access-date=9 मई 2023|archive-date=20 मई 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240520103818/https://www.iranchamber.com/history/articles/identity_croatians_ancient_iran.php|url-status=dead}}.</ref><ref>{{Cite journal|last=Kalyanaraman|first=Srinivasan|title=Sarasvati Civilization Volume 1|url=https://www.scribd.com/doc/2250823/Civilization|location=Bangalore|publisher=Babasaheb (Umakanta Keshav) Apte Smarak Samiti|access-date=9 मई 2023|archive-date=19 जुलाई 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130719080340/http://www.scribd.com/doc/2250823/Civilization|url-status=dead}}.</ref> but other researches indicate that there are also linguistic, cultural, agrobiological and genetic ties.<ref>{{Cite journal|last=Budimir/Rac|first=Stipan/Mladen|year=1999|title=Anthropogenic and agrobiological arguments of the scientific origin of Croats|url=http://crosbi.znanstvenici.hr/prikazi-rad?&lang=EN&rad=37738|journal=Staroiransko Podrijetlo Hrvata : Zbornik Simpozija|location=Zagreb|publisher=Staroiransko podrijetlo Hrvata : zbornik simpozija / Lovrić, Andrija-Željko (ed). - Teheran : Iranian Cultural Center|page=71|access-date=9 मई 2023|archive-date=5 अक्तूबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005031728/http://crosbi.znanstvenici.hr/prikazi-rad?&lang=EN&rad=37738|url-status=dead}}.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iranchamber.com/history/articles/common_origin_croats_serbs_jats.php|title=Common Origin of Croats, Serbs and Jats|last=Abbas|first=Samar|publisher=iranchamber.com|location=Bhubaneshwar}}.</ref> Since Croatia became an independent state in १९९१, the Iranian theory gained more popularity, and many scientific papers and books have been published.<ref>Beshevliev 1967: "Iranian elements in the Proto-Bulgarians" by V. Beshevliev (in Bulgarian)(Antichnoe Obschestvo, Trudy Konferencii po izucheniyu problem antichnosti, str. 237-247, Izdatel'stvo "Nauka", Moskva 1967, AN SSSR, Otdelenie Istorii) http://members.tripod.com/~Groznijat/fadlan/besh.html</ref><ref>Dvornik 1956: "The Slavs. Their Early History and Civilization." by F. Dvornik, American Academy of Arts and Sciences, Boston, USA., 1956.</ref><ref>Hina 2000: "Scholars assert Croats are Descendants of Iranian Tribes", Hina News Agency, Zagreb, Oct 15, 2000 (http://www.hina.hr)</ref><ref>Sakac 1949: "Iranisehe Herkunft des kroatischen Volksnamens", ("Iranian origin of the Croatian Ethnonym") S. Sakac, Orientalia Christiana Periodica. XV (1949), 813-340.</ref><ref>Sakac 1955: "The Iranian origin of the Croatians according to Constantine Porphyrogenitus", by S. Sakac, in "The Croatian nation in its struggle for freedom and independence" (Chicago, 1955); for other works by Sakac, cf. "Prof. Dr. Stjepan Krizin Sakac - In memoriam" by Milan Blazekovic, http://www.studiacroatica.com/revistas/050/0500501.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928183723/http://www.studiacroatica.com/revistas/050/0500501.htm|date=2011-09-28}}</ref><ref>Schmitt 1985: "Iranica Proto-Bulgarica" (in German), Academie Bulgare des Sciences, Linguistique Balkanique, XXVIII (1985), l, p.13-38; http://members.tripod.com/~Groznijat/bulgar/schmitt.html</ref><ref>Tomicic 1998: "The old-Iranian origin of Croats", Symposium proceedings, Zagreb 24.6.1998, ed. Prof. Zlatko Tomicic & Andrija-Zeljko Lovric, Cultural center of I.R. of Iran in Croatia, Zagreb, 1999, {{ISBN|953-6301-07-5}}, {{cite web|url=http://www.hindunet.org/saraswati/croats2.PDF|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20061212182259/http://www.hindunet.org/saraswati/croats2.PDF|archive-date=2006-12-12|access-date=2011-06-13|url-status=dead}}</ref><ref>Vernadsky 1952: "Der sarmatische Hintergrund der germanischen Voelkerwanderung," (Sarmatian background of the Germanic Migrations), G. Vernadsky, Saeculum, II (1952), 340-347.</ref> == यह सभी देखें == * [[अफ़ग़ानिस्तान का इतिहास|अफगानिस्तान का इतिहास]] * [[कांधार प्रान्त|कंधार प्रांत]] == टिप्पणियाँ == <references group="" responsive="1"></references> == संदर्भ ==   == बाहरी संबंध == * [https://www.livius.org/ap-ark/arachosia/arachosia.html अराकोसिया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130503130438/http://www.livius.org/ap-ark/arachosia/arachosia.html |date=3 मई 2013 }} * [https://www.livius.org/aj-al/alexandria/alexandria_arachosia.html अराकोसिया में अलेक्जेंड्रिया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615230642/http://www.livius.org/aj-al/alexandria/alexandria_arachosia.html |date=15 जून 2010 }} * [http://www.iranica.com/newsite/articles/v2f3/v2f3a010.html ARACHOSIA, प्रांत (satrapy)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129204727/http://www.iranica.com/newsite/articles/v2f3/v2f3a010.html |date=29 जनवरी 2009 }} * {{Achaemenid Provinces}}{{Authority control}} [[श्रेणी:ऐतिहासिक भौगोलिक क्षेत्र]] a3vd6ch2wqjqztmchgvo3ezfmcenptc निर्मल पुर्जा 0 1473533 6595447 6594852 2026-08-04T13:09:49Z AlphaVictorDelta0107 790236 6595447 wikitext text/x-wiki {{db-badtrans}} {{हाल की घटना|date=अगस्त 2026}} {{Infobox mountaineer | name = निर्मल पुर्जा <br/>{{nobold|{{post-nominals|country=GBR|MBE}}}} | honorific_suffix = {{small|[[Order of the British Empire|MBE]]}} | nationality = formerly [[Nepalis|Nepalese]],<ref>{{cite web|publisher=Companies House|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/filing-history/MzE3OTkxMzI1MWFkaXF6a2N4/document?format=pdf&download=0|title=Appointment of Director|access-date=31 October 2021}}</ref> now [[United Kingdom|British]]<ref>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=ELITE HIMALAYAN ADVENTURES PRIVATE LIMITED|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Change of Particulars for Director|access-date=31 October 2021|publisher=Companies House|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/filing-history/MzE5Nzc3OTkwOWFkaXF6a2N4/document?format=pdf&download=0}}</ref><ref name="ft">{{cite news |last1=Robbins |first1=Tom |title=Mountaineer Nirmal Purja: 'I'm sick of people saying things are impossible' |url=https://www.ft.com/content/0664aee1-44e1-492f-ab2c-57a47acb3534 |access-date=10 March 2022 |work=Financial Times |date=26 November 2021}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = Purja in 2021 | birth_date = {{Birth date and age|1983|7|25|df=y}}<ref name="RedBull" /> | start_age = 29/30<ref name="th"/> | birth_place = [[:ne:दाना|दाना]], नेपाल | notable_ascents = छह महीने और छह दिन के रिकॉर्ड समय के साथ, सभी चौदह [[आठ हजार]] पहाड़ों की सबसे तेज चढ़ाई। [[माउंट एवरेस्ट]], [[ल्होत्से]] और [[मकालू]] की 48 घंटों में सबसे तेज़ चढ़ाई<ref name="Project">{{cite web|url=https://www.manojbohara.com/nirmal-purja-and-project-possible/|title="Project Possible" webpage.|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526082829/https://www.manojbohara.com/nirmal-purja-and-project-possible/|url-status=live}}</ref><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=BBC News |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref> [[के2]] पर सर्दी में पहली चढ़ाई<ref>{{Cite web|title=Nirmal Purja climbed K2 in winter without supplementary oxygen|url=http://www.planetmountain.com/en/news/alpinism/nirmal-purja-climbed-k2-in-winter-without-supplementary-oxygen.html|access-date=29 January 2021|website=PlanetMountain.com|language=en|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127070654/https://www.planetmountain.com/en/news/alpinism/nirmal-purja-climbed-k2-in-winter-without-supplementary-oxygen.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 January 2021|title=First winter ascent of K2 achieved by Nirmal Purja and fellow Nepalese|url=https://www.scmp.com/sport/outdoor/extreme-sports/article/3118032/first-winter-ascent-k2-achieved-nirmal-purja-and|access-date=29 January 2021|website=South China Morning Post|language=en|archive-date=28 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128170657/https://www.scmp.com/sport/outdoor/extreme-sports/article/3118032/first-winter-ascent-k2-achieved-nirmal-purja-and|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nirmal Purja's K2 winter summit proves ANYTHING is possible|url=https://www.redbull.com/ca-en/nirmal-purja-k2-summit-winter|access-date=29 January 2021|website=Red Bull|language=en|archive-date=25 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125151724/https://www.redbull.com/ca-en/nirmal-purja-k2-summit-winter|url-status=live}}</ref> |spouse = सुचि गुरुङ्ग |children = हिमानी पुर्जा }} निर्मल पुर्जा जिन्हें निम्स या निम्सदाई के नाम से भी जाने जाते है<ref>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=2021-12-01|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=2021-12-24|issn=0362-4331}}</ref> एक नेपाली पर्वतारोही हैं। निर्मल पुर्जा का जन्म 25 जुलाई 1983<ref name=RedBull>{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> नेपाल में हुआ था और अब एक ब्रिटिश नागरिक हैं।<ref name="ft"/> इनके नाम कई पर्वतारोहण विश्व रिकॉर्ड हैं। पर्वतारोहण में करियर बनाने से पहले, उन्होंने ब्रिटिश सेना में गोरखा ब्रिगेड के लिए काम किया, उसके बाद रॉयल नेवी की विशेष बल इकाई स्पेशल बोट सर्विस (एसबीएस) में काम किया।<ref>{{Cite web|title=Moving mountains|url=https://www.theweek.in/theweek/leisure/2020/12/31/moving-mountains.html|access-date=15 January 2021|website=The Week|language=en|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116181212/https://www.theweek.in/theweek/leisure/2020/12/31/moving-mountains.html|url-status=live}}</ref> पुर्जा बोतलबंद ऑक्सीजन की सहायता से छह महीने और छह दिनों के रिकॉर्ड समय में सभी 14 आठ-हज़ार चोटियों (8,000 मीटर या 26,000 फीट से ऊपर) पर चढ़ने के लिए जाने जाते है। वह 48 घंटों के भीतर माउंट एवरेस्ट, ल्होत्से और मकालू के शिखर पर पहुंचने वाले पहले व्यक्ति भी थे। 2021 में, पुरजा ने नौ अन्य नेपाली पर्वतारोहियों की एक टीम के साथ, K2 की पहली शीतकालीन चढ़ाई पूरी की।<ref name=":0">{{Cite web|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|title=Nepali mountaineers make first K2 winter ascent {{!}} DW {{!}} 16 January 2021|url=https://www.dw.com/en/nepali-mountaineers-make-first-k2-winter-ascent/a-56249929|access-date=16 January 2021|publisher=Deutsche Welle|language=en-GB|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116160521/https://www.dw.com/en/nepali-mountaineers-make-first-k2-winter-ascent/a-56249929|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|date=16 January 2021|title=Nepalese team makes first successful winter ascent of K2|url=http://www.theguardian.com/world/2021/jan/16/nepalese-team-makes-first-successful-winter-ascent-of-k2|access-date=16 January 2021|website=The Guardian|language=en|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116172020/https://www.theguardian.com/world/2021/jan/16/nepalese-team-makes-first-successful-winter-ascent-of-k2|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|date=16 January 2021|title=Nepali mountaineers achieve historic winter first on K2|url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/2021/01/nims-purja-attempts-to-summit-k2-the-worlds-second-highest-peak/|access-date=16 January 2021|website=Adventure|language=en|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116162316/https://www.nationalgeographic.com/adventure/2021/01/nims-purja-attempts-to-summit-k2-the-worlds-second-highest-peak/|url-status=live}}</ref> ==प्रारंभिक जीवन== निर्मल पुर्जा का जन्म जुलाई 1983 में [[नेपाल]] के मयागडी जिले के एक छोटे से गांव दाना में हुआ था{{r|RedBull2}} जो धौलागिरी के पास समुद्र तल से 1,600 मीटर की ऊंचाई पर है।<ref name=NG1/> 4 साल की उम्र में, उनका परिवार [[काठमांडू]] के पास चितवन जिले में चले आए। उनके पिता एक गोरखा सैनिक थे और उनकी माँ एक किसान पृष्ठभूमि से थीं।<ref name=NG1/> वह दोनों अलग-अलग नेपाली जातियों से होने के कारण, उनके विवाह को अस्वीकार कर दिया गया और उन्हें अपने-अपने परिवारों से आर्थिक और सामाजिक रूप से बहिष्कार कर दिया गया। पुर्जा ने [[नेशनल ज्योग्राफिक]] को बताया, "हम एक बहुत ही गरीब परिवार से आते हैं", और "एक बच्चे के रूप में, मुझे याद है कि मेरे पास चप्पल भी नहीं थी"।<ref name=NG1/> उनके तीन बड़े भाई गोरखा सैनिक बन गए और उन्होंने पुर्जा को एक अंग्रेजी बोलने वाले बोर्डिंग स्कूल में दाखिला लेने के लिए धन जुटाया।<ref name=NG1/> अपनी स्कूली शिक्षा के दौरान, पुर्जा किक-बॉक्सिंग में पारंगत हो गए।<ref name=NG1>{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering}}</ref> बाद में उन्होंने लॉफबोरो विश्वविद्यालय में दाखिला लिया, जहां उन्होंने सुरक्षा प्रबंधन में स्नातकोत्तर डिप्लोमा प्राप्त किया। <ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=2023-07-26 |website=www.lboro.ac.uk}}</ref> ==सैन्य करियर (2003-18)== पुर्जा 2003 में गोरखा ब्रिगेड में शामिल हो गए, और 2009 में उन्हें रॉयल नेवी की स्पेशल बोट सर्विस (एसबीएस) में लिया गया,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> वह विशिष्ट ब्रिटिश इकाई में शामिल होने वाले पहले गोरखा बन गए।{{r|RedBull}} उन्होंने ठंड के मौसम में युद्ध विशेषज्ञ के रूप में विशेष नाव सेवा में काम किया।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> [[रक्षा मंत्रालय (भारत)|रक्षा मंत्रालय]] के नियम पुर्जा को एसबीएस के साथ अपनी गतिविधियों पर चर्चा करने से रोकते हैं, हालांकि उन्होंने कहा कि वह सभी युद्ध में शामिल थे, जिनमें ब्रिटेन शामिल था, और एक स्नाइपर की गोली लगने के बाद वह घायल हो गए थे, जो उनकी गर्दन से टकराकर निकल गई थी। उसकी राइफल का स्टॉक.<ref name=NG1/> 2018 में, उन्हें स्पेशल एयर सर्विसेज (एसएएस) यूनिट में शामिल होने का एक आश्चर्यजनक निमंत्रण मिला, पर अपने उच्च ऊंचाई वाले पर्वतारोहण करियर और परियोजनाओं पर पूर्णकालिक ध्यान केंद्रित करने के लिए, लांस कॉर्पोरल के रूप में एसबीएस से इस्तीफा दे दिया। <ref name=NG1/> उस समय, सेना में सेवा करते हुए पुर्जा अपने परिवार के लिए एक महत्वपूर्ण योगदानकर्ता बन गया था, <ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja |work=BBC Sport | date=30 November 2021|access-date=3 December 2021}}</ref> और अपनी सेना पेंशन (जिसे वह "जीवन बदलने वाली" राशि कहता था) को छोड़ रहा था। <ref name=NG1/> ==पर्वतारोहण (2012-वर्तमान)== ===प्रारंभिक हिमालय आरोहण=== उन्होंने 2012 में अपनी पहली बड़ी हिमालय चढ़ाई की और पर्वतारोही के रूप में बिना किसी पूर्व अनुभव के [[लोबुचे ईस्ट]] के शिखर पर पहुंचे। 18 मई 2014 को, उन्होंने केवल 15 दिनों की वापसी यात्रा के दौरान धौलागिरी (8,167 मीटर) पर चढ़कर आठ हजार मीटर की अपनी पहली चढ़ाई की।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> 13 मई 2016 को, पुर्जा ने माउंट एवरेस्ट पर चढ़ाई की, जो उनकी दूसरी आठ हज़ारवीं चढ़ाई थी।<ref name="Wanderlust" /> 15 मई 2017 को,<ref name="Wanderlust" /> पुर्जा ने गोरखा अभियान "जी200ई" का नेतृत्व किया, जिसने ब्रिटिश सेना में गोरखा सेवा के 200 साल पूरे होने के उपलक्ष्य में 13 गोरखाओं के साथ एवरेस्ट पर चढ़ाई की।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=live}}</ref> वह छह बार माउंट एवरेस्ट पर चढ़ चुके हैं: तीसरी बार 27 मई 2017, <ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 |access-date = 26 June 2022}}</ref> चौथी बार 22 मई 2019, <ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 |access-date = 26 June 2022}}</ref> पांचवीं बार 31 मई 2021 <ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 |access-date = 26 June 2022}}</ref> और छठी बार 15 मई 2022।<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=2022-05-19 |access-date=2022-06-30 |archive-date=6 जून 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> 9 जून 2018 को, उन्हें उच्च ऊंचाई वाले पर्वतारोहण में उत्कृष्ट कार्य के लिए महारानी [[एलिज़ाबेथ द्वितीय|एलिजाबेथ द्वितीय]] द्वारा ऑर्डर ऑफ द ब्रिटिश एम्पायर (एमबीई) का सदस्य नियुक्त किया गया था। ===2026 ब्रॉड पीक हिमस्खलन=== 30 जुलाई 2026 को, [[पाकिस्तान]] की काराकोरम रेंज में ब्रॉड पीक पर हिमस्खलन के बाद लापता हुए दस लोगों में पुर्जा भी शामिल थे।<ref name="">https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/07/31/climber-nirmal-purja-missing-after-avalanche-pakistan/</ref> यह हिमस्खलन स्थानीय समयानुसार दोपहर लगभग 12:00 बजे हुआ।<ref name="">https://people.com/netflix-star-among-10-people-missing-avalanche-hits-one-of-worlds-highest-mountains-12031588</ref> अन्य पर्वतारोहियों में एक अमेरिकी पर्वतारोही, एक चीनी नागरिक और पाकिस्तान व नेपाल के ऊँचाई पर काम करने वाले कर्मचारी शामिल थे।<ref name="">https://www.theguardian.com/world/2026/jul/31/nirmal-purja-10-climbers-missing-pakistan-broad-peak-mountain</ref> 31 जुलाई तक, दो शव और शरीर का एक हिस्सा मिल चुका था। शुरू में खबर आई थी कि चार शव मिल गए हैं, लेकिन बाद में पाकिस्तान के अल्पाइन क्लब ने इस संख्या में सुधार किया।<ref>https://www.bbc.com/news/live/cjd42d4jvxkt https://www.independent.co.uk/asia/south-asia/pakistan-nirmal-purja-broad-peak-avalanche-b3025141.html</ref> 1 अगस्त को, बीबीसी और एपी ने खबर दी कि तीन शव बरामद किए गए हैं और उनकी पहचान मैलोरी गीस (USA), नधिरा अल हारथी (ओमान) और पुर बहादुर गुरुंग (नेपाल) के तौर पर की गई है।<ref>https://www.bbc.com/news/articles/cddjz1r01l8o</ref><ref>https://apnews.com/article/pakistan-mountaineers-missing-avalanche-broad-peak-8bfa2c9e346b3a617cfed91f091283e5</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एवरेस्ट के पर्वतारोही]] 1y50l01aqwltemdj0a8uvstwdq21kuo हर शाख़ पे उल्लू बैठा है 0 1475502 6595535 6472986 2026-08-04T17:26:31Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595535 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | genre = [[सिटकॉम]] | creator = [[अश्वनी धीर]] | writer = अश्वनी धीर | director = अश्वनी धीर <br> के. पॉलराज | starring = [[राजीव निगम]] <br> समता सागर | open_theme = | country = भारत | language = हिंदी | num_episodes = 140 | producer = अश्वनी धीर | location = [[मुंबई]] | runtime = 22 मिनट. लगभग | company = [[गरिमा प्रोडक्शंस]] <br> [[रादान मीडियावर्क्स]] | network = [[स्टार प्लस]] | picture_format = {{ubl|[[576आई]]|[[1080आई]] ([[एचडीटीवी]])}} | first_aired = {{Start date|df=yes|2018|02|26}} | last_aired = {{End date|df=yes|2018|09|07}} | related = }} ''''' हर शाख़ पे उल्लू बैठा है''''' एक भारतीय सिटकॉम टेलीविजन श्रृंखला है, जिसका प्रीमियर 26 फरवरी 2018 को [[स्टार प्लस|स्टारप्लस]] पर हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://www.adgully.com/star-plus-to-bring-a-new-show-har-shaakh-pe-ullu-baithaa-hai-76364.html?amp=1|title=Star Plus to bring a new show- 'Har Shaakh Pe Ullu Baithaa Hai'|website=www.adgully.com|language=en-US|access-date=2018-07-28}}</ref> शो में राजीव निगम और समता सागर मुख्य भूमिका में हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.timesofindia.com/entertainment/events/lucknow/UP-mein-har-koi-neta-hota-hai-Rajeev-Nigam/articleshow/63158057.cms|title='UP mein har koi neta hota hai': Rajeev Nigam - Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-07-28}}</ref> शो का निर्माण गरिमा प्रोडक्शंस द्वारा किया गया है।<ref>{{Cite web|url=http://www.tribuneindia.com/news/life-style/comically-corrupt/537665.html|title=Har Shaakh Pe Ullu Baithaa Hai about a corrupt and funny politician|access-date=28 February 2018|archive-date=28 फ़रवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228041652/http://www.tribuneindia.com/news/life-style/comically-corrupt/537665.html|url-status=dead}}</ref> == कथानक == “वादा करो जिससे उन्हें लाभ हो और वह करो जिससे हमें लाभ हो!” सदियों से हमारे अवसरवादी राजनेताओं का मंत्र रहा है। फिर भी, जब भी कोई चतुर राजनेता मीठे शब्दों और स्वागत भरी मुस्कान के साथ सामने आता है तो जुंटा फिर से इस उम्मीद में वोट करता है कि समाधान आ गया है! श्री चैतू लाल उल्टा प्रदेश नामक एक काल्पनिक राज्य के मुख्यमंत्री हैं। यह मुख्यमंत्री झूठे वादे कर भोली-भाली जनता को बेवकूफ बनाने के लिए जाने जाते हैं। चैतू काफी चालाक, शब्दों में बुद्धिमान और अवसरवादी किस्म का है। उनकी 'ठेंगा पार्टी' सिस्टम में हेरफेर करके केवल काले धन की गारंटी देती है। वह वादा करते हैं जिससे आम आदमी को फायदा होता है लेकिन करते वही हैं जिससे उसे फायदा होता है। इस कॉमेडी शो में उनका साथ दे रही हैं उनकी पत्नी इमली देवी. वह हर सुख-दुख में अपने पति के साथ खड़ी रहती है। भले ही चैतू घर के मामले में सत्ताधारी दल के नेता हैं, लेकिन उनकी पत्नी उनकी सबसे बड़ी सपोर्ट सिस्टम हैं। इमली को अपने भाई और सीएम के उत्साही बहनोई पुतान को देश के प्रधान मंत्री के रूप में देखने की उम्मीद है। अपने राज्य का युवा आइकन पूतन अपने जीजाजी की तरह ही चतुर है। उसके खिलाफ 13 मामले दर्ज हैं और उसने राज्य के सभी शीर्ष कॉलेजों से डिग्रियां खरीदी हैं। राजनीति और भ्रष्टाचार के मामले में पुत्तन चैतू से किसी भी मायने में कम नहीं है। == कलाकार == === मुख्य === * चैतू लाल के रूप में राजीव निगम - उल्टा प्रदेश के मुख्यमंत्री (काल्पनिक राज्य)<ref>{{Cite news|url=https://m.mid-day.com/articles/rajeev-nigam-to-play-crooked-politician-in-har-shaakh-pe-ullu-baithaa-hai/19109173|title=Rajeev Nigam to play crooked politician in Har Shaakh Pe Ullu Baithaa Hai|date=2018-02-24|work=mid-day|access-date=2018-07-28}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/politics-has-become-entertainment/article23480352.ece|title=Politics has become entertainment|last=Kumar|first=Anuj|date=2018-04-09|work=The Hindu|access-date=2018-07-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * इमली देवी के रूप में समता सागर - चैतू लाल की पत्नी * पुत्तन के रूप में [[इश्तियाक खान]] - चैतू लाल के बहनोई === पुनरावर्ती === * मलाई देवी के रूप में मेलिसा पेस - चैतू लाल की भाभी * गेंदा देवी के रूप में श्रद्धा रानी शर्मा - विपक्षी दल की नेता * गेंदा देवी की मौसी के पति के रूप में दिशांक अरोड़ा * राजनीति के रूप में पूर्णिमा वर्मा * पार्टी के रूप में अलिका नायर * घोटली के रूप में सोनम शेखावत * सरकार के रूप में रिया रावल * बहुमत के रूप में नैतिक चुडासमा * किंजल मेहता हसीना देवी के रूप में * मोनिका के रूप में ललिता सेन - चैतू की पहली निजी सहायक * छाया के रूप में बबिता आनंद - चैतू की दूसरी निजी सहायक * पार्वती के रूप में गज़ाला सेल्मिन * बूंदी के रूप में अभिषेक अग्रवाल == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.hotstar.com/tv/har-shaakh-pe-ullu-baithaa-hai/16715 हर शाख पे उल्लू बैठा है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180427115618/http://www.hotstar.com/tv/har-shaakh-pe-ullu-baithaa-hai/16715 |date=27 अप्रैल 2018 }} [[डिज़्नी+ हॉटस्टार|हॉटस्टार]] पर स्ट्रीमिंग [[श्रेणी:स्टार प्लस के धारावाहिक]] [[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]] rchvoseurjdd60k9uww3xpdawdy9pey बख्त बुलंद शाह 0 1478637 6595465 6458484 2026-08-04T13:40:45Z ~2026-42996-96 940347 यह एक राजा थे और उसने के बजाय इनके यह वाक्य सम्मानजनक है। 6595465 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Bakht Buland Shah | title = ''Raja'' | image = Portait of Bakht Buland Shah.png | image_size = 200px | caption = बख्त बुलंद शाह का चित्र, [[देवगढ़, मध्य प्रदेश|देवगढ़]] के गोंड राजा और [[नागपुर]] के संस्थापक | succession = [[नागपुर साम्राज्य|नागपुर के राजा]] | reign = 1686-1706 | coronation = | predecessor = [[कोक शाह]] (1620-1660) | successor = [[चाँद सुल्तान]] (1706-1739) | spouses = | issue = [[चांद सुल्तान]], मोहम्मद शाह, अली शाह, यूसुफ शाह, वली शाह<ref name="newsbits">{{cite web |last1=Alavi |first1=Shams Ur Rehman |title=Bakht Buland Shah: Ruler who founded Nagpur and whose dynasty ruled in Vidarbha, parts of Madhya Pradesh |url=https://newsbits.in/bakht-buland-shah-ruler-who-founded-nagpur-and-whose-dynasty-ruled-in-vidarbha-parts-of-madhya-pradesh}}</ref> | full name = | house = [[देवगढ़ के राजा]] | dynasty = [[गोंड राजवंश]] | father = [[गोरख शाह]]<ref name="jstor">{{cite journal |last1=Deshpande |first1=Y. K. |title=Fresh Light on the History of the Gond Rajas of Deogarh |journal=Proceedings of the Indian History Congress |date=1950 |volume=13 |pages=231–233 |jstor=44140920 |url=https://www.jstor.org/stable/44140920}}</ref> | mother = | birth_date = | birth_place = भगतु | birth_name = महिपत शाह, भगटू<ref name="google.co.in">{{cite book |title=Bulletin of the Anthropological Survey of India |date=1976 |publisher=Director, Anthropological Survey of India, Indian Museum |url=https://books.google.com/books?id=hvK-QHwRM9YC&q=bakht+buland+shah |language=en}}</ref> | death_date = 1706 | death_place = | date of burial = | place of burial = जूनी शुक्रवारी<ref name="scrap">{{cite book |date=5 December 2014 |first1=Proshun |last1=Chakraborty |newspaper=Times of India |title=Scrap dealer holds key to entry into Bakht Buland Shah's grave {{!}} Nagpur News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Scrap-dealer-holds-key-to-entry-into-Bakht-Buland-Shahs-grave/articleshow/45378781.cms|language=en}}</ref><ref name="grave">{{cite web |title=राजे बख्त बुलंद शाह समाधीस्थळ विकासाचा प्रस्ताव पडून |url=https://www.lokmat.com/nagpur/raje-bakht-buland-shah-samadhisthala-development-proposal-pending-a513/ |website=Lokmat |language=mr-IN |date=7 March 2021}}</ref> | religion = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] (पहले), [[इस्लाम]] }} '''बख्त बुलंद शाह''': गोंड राजवंश के शासक थे। इनके अपने राज्य में चंदा और मंडला के क्षेत्रों और नागपुर, बालाघाट, सिवनी, भंडारा के कुछ हिस्सों और आसपास के खेरला/खेड़ला के साम्राज्य को जोड़ा। छिंदवाड़ा और बैतूल के वर्तमान जिले भी उसके नियंत्रण में आ गए। एक महान योद्धा, उन्होंने पौनी, डोंगर्टल, सिवनी और कटंगी पर विजय प्राप्त की। == सिंहासन पर आरोहण == बख्त बुलंद का प्रारंभिक नाम महिपत शाह था। उनके पिता कोक शाह की मृत्यु के बाद उत्तराधिकार का युद्ध छिड़ गया। वह देवगढ़ के गोंड शासक गोरख शाह के छोटे पुत्र थे। अपने भाई से अपना सिंहासन वापस पाने के लिए, बख्त बुलंद 1686 में मुगल राजधानी दिल्ली गए और मुगल सम्राट औरंगजेब से सैन्य सहायता प्राप्त करने के लिए अनिच्छा से इस्लाम स्वीकार कर लिया। बदले में, उन्हें देवगढ़ के राजा के रूप में मान्यता दी गई। औरंगजेब की मदद से, वह 1686 में देवगढ़ के शासक के रूप में मजबूती से स्थापित हो गया। == शासन == बख्त बुलंद शाह ने बाद में 1700 में मुगलों के खिलाफ विद्रोह किया और उनके क्षेत्र के कुछ हिस्सों को छीन लिया, जब मराठों के खिलाफ लंबे मुगल युद्ध के कारण साम्राज्य कमजोर हो गया था। उन्होंने वर्धा नदी के दोनों किनारों पर मुगल क्षेत्र को भी लूटा। इस प्रकार उन्होंने औरंगजेब की अप्रसन्नता अर्जित की। इसके बाद औरंगजेब ने आदेश दिया कि शीर्षक "बख्त बुलंद" - जिसका अर्थ है 'उच्च भाग्य' को बदलकर "निगुन बख्त" कर दिया जाना चाहिए - जो कि औसत भाग्य है। बख्त को सज़ा देने के लिए भेजी गई सेना के बारे में कुछ भी पता नहीं है। गढ़ा साम्राज्य में विद्रोही पठान जागीरदारों के खिलाफ सहायता के लिए मंडला के नरेंद्र शाह द्वारा उन्हें सिवनी, चौरी, डोंगर्टल और घनसौर जिले सौंप दिए गए थे। उसने चंदा साम्राज्य के कुछ हिस्सों को भी अपने क्षेत्र में शामिल कर लिया। उनके साम्राज्य में छिंदवाड़ा, बैतूल, बालाघाट, सिवनी (सिवनी) और भंडारा के वर्तमान जिले शामिल थे। उन्हें मुख्य रूप से नागपुर शहर की वर्तमान बस्ती की स्थापना के लिए याद किया जाता है। बख्त बुलंद शाह ने 1702 में बारह बस्तियों को मिलाकर नागपुर शहर की स्थापना की, जिसे पहले राजापुर बरसा या बारास्ता के नाम से जाना जाता था। उसने शहर के चारों ओर सड़कें और एक मजबूत दीवार बनवाई। सर रिचर्ड जेनकिन्स के अनुसार- "उन्होंने अपने तत्काल डोमेन में आदेश और नियमितता लाने की क्षमता वाले मुसलमानों और हिंदुओं को अंधाधुंध नियुक्त किया। सभी क्षेत्रों के मेहनती निवासी गोंडवाना की ओर आकर्षित हुए, हजारों गांवों की स्थापना की गई, और कृषि, विनिर्माण और यहां तक कि वाणिज्य में उल्लेखनीय वृद्धि हुई आगे बढ़ा। यह कहा जा सकता है कि मराठा प्रशासन की अधिकांश सफलता उनके द्वारा स्थापित जमीनी कार्य के कारण थी।" लगभग 1706 में उनकी मृत्यु हो गई और उनके बड़े बेटे चांद सुल्तान ने उनका उत्तराधिकारी बना लिया। == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:इस्लाम में परिवर्तित लोगों की सूची]] [[श्रेणी:मृत लोग]] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म से इस्लाम में धर्मान्तरित]] [[श्रेणी:शासक]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र का इतिहास]] hfhxzb3lj8eung59a9gevbl4gffn51p अब्दु डायलो 0 1484926 6595650 6582314 2026-08-05T06:12:09Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595650 wikitext text/x-wiki अब्दुओ लखाद डायलो, जिन्हें अब्दुउ डायलो के नाम से जाना जाता है, 1996 में पैदा हुए एक फुटबॉल खिलाड़ी हैं। वह अल-अरबी क्लब के लिए सेंटर बैक की भूमिका निभाते हैं और अपना उत्साह और प्रतिभा दिखाते हैं। वह कतर स्टार्स लीग में शामिल हुए और उनके पास जबरदस्त शारीरिक फिटनेस है.<ref>{{Cite web|url=https://www.fff.fr/equipe-nationale/joueur/8983-diallo-abdou/fiche.html|title=Fédération Française de Football|website=www.fff.fr|access-date=2023-09-22|archive-date=20 नवंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120024652/https://www.fff.fr/equipe-nationale/joueur/8983-diallo-abdou/fiche.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ligue1.fr/joueur|title=Joueur|website=Ligue1|language=fr-FR|access-date=2023-09-22|archive-date=3 दिसंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203130749/https://www.ligue1.fr/joueur|url-status=dead}}</ref> {{Infobox Football biography 2|fullname=अब्दु डायलोडायलो <br>Abdou-Lakhad Diallo<ref>{{cite web |url=http://www.onzemondial.com/joueur/abdou-diallo-41660 |title=Abdou Diallo |website=Onze Mondial |access-date=26 November 2019 |language=fr}}</ref>|image=Onze du Senegal (cropped).jpg|caption=[[2021 अफ्रीका कप ऑफ नेशंस]] में [[सेनेगल राष्ट्रीय फुटबॉल टीम|सेनेगल]] के साथ डायलो|birth_date={{Birth date and age|1996|5|4|df=y}}|birth_place=[[टूर्स]], फ़्रांस|height=1.87 m<ref>{{Cite web|url=https://www.psg.fr/equipes/equipe-premiere/effectif/abdou-diallo|title=Abdou Diallo|access-date=22 सितंबर 2023|archive-date=30 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430065907/https://www.psg.fr/equipes/equipe-premiere/effectif/abdou-diallo|url-status=dead}}</ref>|position=[[खेल के मेदान में खिलाड़ी की स्थिति]]|currentclub=[[अल-अरबी वाद्ययंत्र (कतर)|अल-अरबी]]|youthyears1=2002–2003|youthyears2=2003–2004|nationalteam1=[[फ्रांस की राष्ट्रीय अंडर-16 फुटबॉल टीम|फ्रांस यू16]]|clubnumber=22|youthclubs2=भव्य फ़ॉन्ट|youthclubs1=[[एएस मोनाको एफसी|मोनाको बी]]}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons|Category:Abdou Diallo}} [[श्रेणी:1996 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:फुटबॉल खिलाड़ी]] h9pc23q0qfgovymdxr0idqfz5z6d0u4 आइरिस मैती 0 1493018 6595714 6476681 2026-08-05T10:30:06Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595714 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = आइरिस मैती |image = Iris Maity graces the launch of Jhatka club.jpg |caption = आइरिस मैती 2019 में झटका क्लब के लॉन्च की शोभा बढ़ा रही हैं |birth_name = आइरिस भास्कर मैती |birth_date = |birth_place = मुंबई |death_place = |spouse = |occupation = [[मॉडल (पेशा)|मॉडल]], [[अभिनेत्री]] |website = }} '''आइरिस मैती'''<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/B4jMbBIJCvm/|title=Happy Birthday Iriss. Stay blessed and enjoy your moment. Have a great year ahead!|date=7 November 2019|website=Instagram Dot Com|language=en|url-access=registration|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408075518/https://www.instagram.com/p/B4jMbBIJCvm/|archive-date=8 अप्रैल 2023|access-date=9 March 2020|url-status=bot: unknown}}</ref> एक भारतीय [[मॉडल (व्यक्ति)|मॉडल]] और [[अभिनेता|अभिनेत्री]] हैं।<ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-11/model-of-the-day/31197621_1_manish-malhotra-plain-jane-own-style-statement|title=Iris Maity|date=11 April 2013|website=[[The Times of India]]|archive-url=https://archive.today/20130620043911/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-11/model-of-the-day/31197621_1_manish-malhotra-plain-jane-own-style-statement|archive-date=20 June 2013|access-date=24 April 2014}}</ref> उन्होंने रियलिटी प्रतियोगिता सीरीज़ ''गेट गॉर्जियस सीज़न 5'' जीता। उन्होंने 2013 में रियलिटी शो ''बिग बॉस बांग्ला 1'' में भी भाग लिया था। == प्रारंभिक जीवन == विज्ञान में स्नातक होने के बाद, उन्होंने मार्केटिंग में एमबीए की डिग्री हासिल की। वह एक प्रशिक्षित नृत्यांगना हैं और गाना और पेंटिंग भी कर सकती हैं। उनके पिता, भास्कर मैती, एक फुटबॉल खिलाड़ी हैं, जिन्होंने 1979 के एशियाई खेलों में भारत का प्रतिनिधित्व किया था। उनकी माँ एक गृहिणी हैं और उनका एक छोटा भाई भी है।<ref>{{Cite web|url=http://expressindia.indianexpress.com/story_print.php?storyId=344126|title=Talking point with iris maity&nbsp;— Express India|date=4 August 2008|website=The Indian Express|access-date=24 April 2014}}</ref> आइरिस को ''गेट गॉर्जियस'' 2008 का ताज पहनाया गया। ''गेट गॉर्जियस'' पूरे भारत में महत्वाकांक्षी मॉडलों के लिए [[चैनल वी इंडिया]] का लॉन्च पैड है। चैनल वी इंडिया के ''गेट गॉर्जियस'' 5 के विजेता के रूप में, आइरिस ने चैनल वी इंडिया और आईसीई मॉडल मैनेजमेंट के साथ {{INRConvert|1|m}} अनुबंध जीता। <ref>{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/40262.html|title=Iris Maity Gets Gorgeous&nbsp;— Bollywood Movie News|date=26 July 2008|website=Indiaglitz.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080727135559/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/40262.html|archive-date=27 July 2008|access-date=24 April 2014}}</ref> उन्होंने 2007 में मिस इंडिया टूरिज्म मेट्रोपॉलिटन का खिताब भी जीता<ref name="expl">{{Cite web|url=http://www.explosivefashion.in/catwalk_candy.php?id=19|title=Indian Model IRIS MAITY|publisher=Explosivefashion.in|access-date=24 April 2014|archive-date=29 नवंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131129012632/http://explosivefashion.in/catwalk_candy.php?id=19|url-status=dead}}</ref> उन्हें आई एएम शी 2010 में "आई एएम फोटोजेनिक" शीर्षक से चुना गया था, जो पहली मिस इंडिया यूनिवर्स प्रतियोगिता थी, जो 28 मई 2010 को [[मुम्बई|मुंबई]] में आयोजित की गई थी। वह [[मार्शल आर्ट]] में भी प्रशिक्षित हैं।<ref>{{Cite web|url=http://news.biharprabha.com/2014/05/iris-maity-rescues-a-model-from-molestation-and-sexual-assault/|title=Iris Maity rescues a Model from Molestation and Sexual Assault|publisher=news.biharprabha.com|access-date=24 May 2014|archive-date=24 मई 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140524023644/http://news.biharprabha.com/2014/05/iris-maity-rescues-a-model-from-molestation-and-sexual-assault/|url-status=dead}}</ref> == आजीविका == आइरिस एक [[मॉडल (व्यक्ति)|मॉडल]] हैं और कुछ हिंदी फिल्मों में नजर आ चुकी हैं। वह एक भारतीय रियलिटी शो, चैनल वी इंडिया के ''गेट गॉर्जियस'' 5 की विजेता हैं। उन्होंने सबसे विवादास्पद नॉन-फिक्शन लोकप्रिय बंगाली रियलिटी शो ''बिग बॉस बांग्ला 1'' के पहले सीज़न में भी भाग लिया था। वह [[चमकीला और प्यारा|फेयर एंड लवली]], [[नेस्ले मंच]], सत्या पॉल और 7 यूपी के लिए एक टीवीसी के साथ प्रिंट अभियानों में दिखाई दी हैं।<ref name="expl"/> उन्होंने डिजाइनर मनीष मल्होत्रा, वरुण बहल और अन्य के साथ काम किया। उन्होंने मुख्यधारा की हिंदी फिल्मों जैसे ''[[सोच लो]]'' में रीवा और ''[[तूतिया दिल]]'' में अनुराधा (अनु) की भूमिकाएँ निभाईं।<ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/review-tutiya-dil-is-an-honest-film/20120116.htm|title=Review: Tutiya Dil is an honest film&nbsp;— Rediff.com Movies|date=16 January 2012|website=Rediff.com|access-date=24 April 2014}}</ref> == फिल्मोग्राफी == === फिल्में === {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! पतली परत ! भूमिका ! टिप्पणियाँ |- | 2010 | ''[[सोच लो]]'' | रिवा | सहायक की भूमिका |- | 2012 | ''तूतिया दिल'' | अनुराधा (अनु) | सहायक की भूमिका |- |} === टेलीविजन === {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! धारावाहिक ! भूमिका ! टिप्पणियाँ |- | 2008 | '' गेट ग्लोरियस'' | प्रतियोगी(विजेता) | [[वास्तविक टेलिविज़न|रियलिटी शो]] |- | 2013 | ''बिग बॉस बांग्ला 1'' | प्रतियोगी (49वें दिन बेदखल) | [[वास्तविक टेलिविज़न|रियलिटी शो]] |- | 2013 - 2016 | ''[[सुपरकॉप्स वर्सेस सुपरविलेन्स|सुपरकॉप्स बनाम सुपरविलेन्स]]''{{उद्धरण आवश्यक|date=October 2022}} | इंस्पेक्टर लारा | मुख्य भूमिका |- | 2016 | ''[[नागार्जुन - एक योद्धा]]''{{उद्धरण आवश्यक|date=October 2022}} | चित्रांगदा | कैमियो भूमिका |- | 2017 | ''[[चंद्रकांता (लाइफ ओके)|प्रेम या पहेली - चंद्रकांता]]''{{उद्धरण आवश्यक|date=October 2022}} | बिच्छू कन्या श्यामला/राजकुमारी तारामती | नकारात्मक भूमिका |- | 2019 | ''[[दिल तो हैप्पी है जी]]''{{उद्धरण आवश्यक|date=October 2022}} | अनाया ग्रोवर | सहायक की भूमिका |- | 2019 | '' डी.ए.टी.ई''{{उद्धरण आवश्यक|date=October 2022}} | स्वाति | मुख्य भूमिका - लघु फिल्म |- | 2019 | ''[[कुल्फी कुमार बाजेवाला]]''{{उद्धरण आवश्यक|date=October 2022}} | डॉ. नंदिनी | सहायक की भूमिका |- |} === वेब === {| class="wikitable" style="text-align:center;" !वर्ष ! नाम ! भूमिका ! प्लैटफ़ॉर्म |- | 2019 | ''[[करले तू भी मोहब्बत]]''{{उद्धरण आवश्यक|date=October 2022}} | सनम मेहता | [[अल्ट बालाजी|ऑल्ट बालाजी]] |} == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|3874864}} [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेत्री]] [[श्रेणी:बांगला अभिनेत्री]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] hxtx5aa0w2u5s7xx252bxcdv3eyo1sg एओ दाई 0 1518300 6595715 6121815 2026-08-05T10:31:41Z अमर तिवारी 932885 6595715 wikitext text/x-wiki [[File:Áo dài hoa phượng - Phát Trương - 51231007393 (cropped).jpg|thumb|right|250px|आओ ज़ाई]] '''आओ ज़ाई''' ({{langx|vi|Áo dài|italics=no}}) एक आधुनिक [[वियतनाम|वियतनामी]] राष्ट्रीय परिधान है जिसमें रेशम की पतलून के ऊपर पहना जाने वाला एक लंबा विभाजित अंगरखा शामिल है। यह पुरुषों और महिलाओं दोनों के लिए औपचारिक परिधान के रूप में काम कर सकता है। ''{{lang|vi|Áo}}'' का अनुवाद शर्ट<ref name="AmerHerit">{{Cite web|date=2013-09-16|title=Definition of '''ao dai''' in English |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/ao-dai|access-date=2023-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130916142709/http://oxforddictionaries.com/definition/english/ao-dai |archive-date=September 16, 2013 }}<br />''{{lang|vi|Áo}}'' is derived from a [[Middle Chinese]] word ({{zh|c=襖|labels=no}}) meaning "padded coat". {{cite web | url = https://www.zdic.net/hans/%E8%A5%96 | website= zdic.net | title= 襖 | access-date= 20 May 2023 }}</ref> के रूप में होता है और ''{{lang|vi|Dài}}'' का अर्थ "लंबा" होता है।<ref name="Tuttle">Phan Van Giuong, ''Tuttle Compact Vietnamese Dictionary: Vietnamese–English English–Vietnamese'' (2008), p. 76. "'''dài''' ''adj.'' long, lengthy."</ref> इस शब्द का उपयोग किसी भी कपड़े की पोशाक का वर्णन करने के लिए भी किया जा सकता है जिसमें एक लंबा अंगरखा होता है, जैसे कि ''न्यत बिन'' {{lang|vi|nhật bình}} आओ दाई के पूर्ववर्ती की उत्पत्ति 18वीं शताब्दी के दौरान [[फ़ू स्वन]] में [[गुयेन राजवंश]] द्वारा की गई थी। यह पोशाक आओ गू थन से ली गई थी, जो आमतौर पर 19वीं और 20वीं सदी की शुरुआत में पहनी जाने वाली पांच टुकड़ों वाली पोशाक थी। आओ ज़ाई को बाद में फॉर्म-फिटिंग बनाया गया था, जो फ्रांसीसी गुयेन कात चुओंग से प्रभावित था और अन्य हनोई कलाकारों ने 1920 और 1930 के दशक में आओ ज़ाई को एक आधुनिक पोशाक के रूप में फिर से डिजाइन किया था।<ref name="Ellis">{{cite web|last=Ellis |first=Claire |title=Ao Dai: The National Costume |newspaper=Things Asian |year=1996 |url=http://www.thingsasian.com/stories-photos/1083 |access-date=August 2, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705105011/http://www.thingsasian.com/stories-photos/1083 |archive-date=July 5, 2008 }}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[साड़ी]] * [[खादी]] * [[धोती]] * [[सलवार कमीज़]] * [[कुर्ता]] * [[शेरवानी]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category-inline|Áo dài|आओ ज़ाई}} * [https://web.archive.org/web/20130322182508/http://wrile.com/long-dress-ao-dai-vietnam History of the Vietnamese Long Dress] * [https://web.archive.org/web/20110622101508/http://www.ci.seattle.wa.us/helpinglink/StudentWeb/webproject/html/fashion.htm The Evolution of the Ao Dai Through Many Eras], Gia Long Alumni Association of Seattle, 2000 * [https://www.youtube.com/watch?v=ej7WATu_klE Vietnam: Mini-Skirts & Ao-Dais]. A video that shows what the women of Saigon wore in 1968 [[श्रेणी:वियतनाम]] [[श्रेणी:परिधान]] aoet2urcef3472bvn94gifb6fn0hth6 अबरार फ़हद की हत्या 0 1548248 6595648 6502944 2026-08-05T06:08:02Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595648 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता|date=अगस्त 2024}} '''अबरार फहद की हत्या''' बांग्लादेश यूनिवर्सिटी ऑफ इंजीनियरिंग एंड टेक्नोलॉजी में इलेक्ट्रिकल और इलेक्ट्रॉनिक इंजीनियरिंग विभाग के दूसरे वर्ष का छात्र है, जिसे शेर- के अंदर छत्र कवि गिरोह के नेताओं ने प्रताड़ित किया और फिर मार डाला। बांग्ला कवि हॉल. इस अपराध के पीछे का मकसद [[फेसबुक|फेसबुक]] पर फहद की नवीनतम पोस्ट थी जहां उन्होंने [[भारत]] के साथ [[बांग्लादेश]] के समझौते पर अपने आलोचनात्मक विचार व्यक्त किए, जो देश को फेनी नदी से पानी निकालने की अनुमति देता है।<ref>https://www.bbc.com/news/world-asia-49979097 </ref> शव परीक्षण रिपोर्ट में पुष्टि की गई कि फहद को तेज वस्तुओं (क्रिकेट स्टंप और बांस की छड़ें) से पीट-पीटकर मार डाला गया था।<ref>https://www.dhakatribune.com/bangladesh/dhaka/2019/10/07/autopsy-report-says-abrar-was-beaten-to-death </ref><ref>https://www.thedailystar.net/frontpage/news/buet-student-beaten-death-critical-fb-post-costs-his-life-1810798 </ref> ==मृत्यु == अपनी मृत्यु के समय, फहद इलेक्ट्रिकल और इलेक्ट्रॉनिक इंजीनियरिंग विभाग में दूसरे वर्ष का छात्र था। उनकी हत्या शेर बंगाल हॉल के कमरा नंबर 2011 में की गई थी. वह इसी हॉल में कमरा नंबर 1011 में रह रहा था. 6 अक्टूबर 2019, रविवार शाम लगभग 8 बजे, तीसरे वर्ष के कुछ छात्रों ने फहद और दूसरे वर्ष के अन्य छात्रों को शेर बांग्ला हॉल के हॉल नंबर 2011 में बुलाया। हमले का नेतृत्व छात्र एसोसिएशन के नेताओं में से एक और छात्र विश्वविद्यालय में सूचना और अनुसंधान अधिकारी, मैकेनिकल इंजीनियरिंग के चौथे वर्ष के छात्र अनीक सरकार और उसी इकाई में उप कानूनी मामलों के अधिकारी अमित शाहा ने किया था दो व्यक्तियों और अन्य लोगों द्वारा, और परिणामस्वरूप अबरार की मृत्यु हो गई।<ref>https://www.dhakatribune.com/bangladesh/dhaka/2019/10/07/buet-student-beaten-to-death-in-dhaka/ </ref> पुलिस को सोमवार तड़के तीन बजे अबरार का शव बांग्लादेश यूनिवर्सिटी के बांग्ला टेक्नोलॉजी एंड इंजीनियरिंग हॉल के ग्राउंड फ्लोर पर मिला। चिकित्सक डॉ. माशुक इलाही ने सुबह करीब तीन बजे अबरार को मृत घोषित कर दिया।<ref>https://www.thedailystar.net/city/news/buet-student-found-dead-dormitory-1810519?amp </ref>आवासीय हॉल की दूसरी मंजिल पर लगे क्लोज सर्किट कैमरे द्वारा कैद किए गए फुटेज में कुछ लोग अबरार को उसके हाथ और पैर पकड़कर गलियारे से नीचे खींचते हुए दिखाई दे रहे हैं। === फेसबुक पोस्ट === फहद को फेसबुक पर उनके लेखन के लिए मार दिया गया था, जिसने भारत और बांग्लादेश (सितंबर - अक्टूबर 2019) के बीच हालिया सौदे की निंदा की थी।<ref>https://en.prothomalo.com/bangladesh/news/202910/BUET-student-beaten-dead-in-dorm</ref> फेसबुक पर लिखित रूप में, फहद ने प्रधान मंत्री को फिल्माते समय द्विपक्षीय दस्तावेजों पर हस्ताक्षर करने की धूमिल तस्वीर की आलोचना की। सितंबर से अक्टूबर 2019 तक भारत की चार दिवसीय शेख हसीना की यात्रा। अपने लंबे फेसबुक पोस्ट में, फहद ने भारत को मोंगला बंदरगाह का उपयोग करने की अनुमति देने, फेनी नदी से पानी खींचने और बांग्लादेश से एलपीजी आयात करने के मुद्दों पर भी प्रकाश डाला। बावजूद इसके कि भारत को सहयोग नहीं मिल रहा है.<ref>{{Cite web |url=https://www.daily-sun.com/post/429509/Was-BUET-student-Abrar-murdered-for-his-Facebook-status |title=संग्रहीत प्रति |access-date=20 अगस्त 2024 |archive-date=8 अक्तूबर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008054849/https://daily-sun.com/post/429509/Was-BUET-student-Abrar-murdered-for-his-Facebook-status |url-status=dead }}</ref> फहद ने अपने फेसबुक पोस्ट को प्रख्यात कवयित्री कामिनी रॉय की कविता "सुख" की लगभग चार पंक्तियों को उद्धृत करते हुए समाप्त किया। अपने आखिरी फेसबुक पोस्ट से पहले, फहद ने कश्मीरी समर्थक लेखों का एक सेट भी लिखा था, जिस पर कथित तौर पर पोई में छत्र भोइट गिरोह का गुस्सा भड़का था। यह भी ध्यान देने योग्य है कि अबरार, एक कट्टर मुस्लिम, मुख्य कारण था कि हमलावरों ने उसे बांग्लादेशी इस्लामी समूह "शबीर" के रूप में गलत तरीके से वर्णित किया, और इस तरह उसे मौत के घाट उतार दिया। ==यह भी देखें== * [[नुसरत जहां रफ़ी की हत्या]] * [[सुहाजी जहां टोनू की हत्या]] * [[वेलानी खातून की हत्या]] == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:2019 में बांग्लादेश]] [[श्रेणी: एशिया में अक्टूबर 2019 की घटनाएं]] [[श्रेणी:बांग्लादेश में अक्टूबर 2019 की घटनाएं]] [[श्रेणी:बांग्लादेश में मानवाधिकारों का उल्लंघन]] [[श्रेणी:2019 बांग्लादेश में अपराध]] [[श्रेणी: अक्टूबर 2019 एशिया में अपराध]] [[श्रेणी:एशिया में हत्याएं 2019]] [[श्रेणी:2010 के दशक में बांग्लादेश में हत्याएं]] [[श्रेणी:बांग्लादेश इंजीनियरिंग और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय के स्नातक]] [[श्रेणी:बांग्लादेश में राजनीतिक हिंसा]] [[श्रेणी:बांग्लादेश में राजनीतिक घोटाले]] [[श्रेणी:बांग्लादेश में हत्या]] [[श्रेणी:मृत्यु 2019]] [[श्रेणी:एशिया में व्यक्तियों द्वारा मृत्यु]] [[श्रेणी:बांग्लादेश में व्यक्तियों द्वारा मृत्यु]] [[श्रेणी:बांग्लादेश में हत्याएं 2019]] 8ji64t52ru8ht9ay8ssfcnxs8qlsedu सोनलबेन पटेल 0 1550480 6595464 6545641 2026-08-04T13:28:24Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595464 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | image = Sonalben Patel.jpg | caption = पटेल अगस्त 2022 में | full_name = सोनलबेन मनुभाई पटेल | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1987|9|15}} | birth_place = [[विरमगाम]], [[गुजरात]], [[भारत]] | spouse = Ramesh Chaudhary | country = {{IND}} | sport = एथलेटिक्स | event = पैरा टेबल टेनिस C3 | medaltemplates = {{Medal|Sport|महिला [[पैरा टेबल टेनिस]]}} {{Medal|Country|{{IND}}}} {{Medal|Competition| [[राष्ट्रमण्डल खेल]]}} {{Medal|Bronze| [[2022 राष्ट्रमंडल खेल|2022 बर्मिंघम]] | एकल C3–5 }} }} '''सोनलबेन मनुभाई पटेल''' एक अंतरराष्ट्रीय [[पैरा टेबल टेनिस]] खिलाड़ी और एक एशियाई पदक विजेता हैं। उनका जन्म [[विरमगाम]], [[गुजरात]], [[भारत]] में हुआ था। == कैरियर == वह व्हीलचेयर क्लास-3 पैरा टेबल टेनिस में भाग लेती हैं। उन्होंने टोक्यो पैरालिंपिक 2020 में अपना पैरालिंपिक डेब्यू किया।<ref>{{Cite web|agency=Press Trust of India|title=Tokyo Paralympics, table tennis: Bhavinaben and Sonalben Patel go down in opening round matches|url=https://scroll.in/field/1003671/tokyo-paralympics-table-tennis-bhavinaben-and-sonalben-patel-go-down-in-opening-round-matches|access-date=2021-08-26|website=Scroll.in|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=admin|last2=newstesla|date=2021-08-25|title=Tokyo Paralympics: Paddler Sonalben Patel loses her Group D opener {{!}} Tokyo Olympics News - Times of India {{!}} NewsTesla|url=https://newstesla.com/tokyo-paralympics-paddler-sonalben-patel-loses-her-group-d-opener-tokyo-olympics-news-times-of-india/,%20https://newstesla.com/tokyo-paralympics-paddler-sonalben-patel-loses-her-group-d-opener-tokyo-olympics-news-times-of-india/|access-date=2021-08-26|website=newstesla.com|language=en-US}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ब्लाइंड पीपुल्स एसोसिएशन, अहमदाबाद की सुश्री लाखिया ने उन्हें टेबल टेनिस खेलने के लिए प्रोत्साहित किया और उन्होंने जल्द ही अपने कोच निलय व्यास के मार्गदर्शन में पेशेवर रूप से प्रशिक्षण लेना शुरू कर दिया। [[2022 राष्ट्रमंडल खेल|2022 बर्मिंघम राष्ट्रमंडल खेलों]] में उन्होंने इंग्लैंड की सू बेली को हराकर महिला एकल में कांस्य पदक जीता।<ref>{{Cite web|title=CWG 2022: Sonalben Patel clinches bronze in Para Table Tennis women’s singles|url=https://theprint.in/sport/cwg-2022-sonalben-patel-clinches-bronze-in-para-table-tennis-womens-singles/1072641/|date=2022-08-07|website=ThePrint|language=en}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == जब वह 6 महीने की थी तब उसे [[पोलियो]] होने का पता चला, जिससे बाद में उसके दोनों पैर और दाहिना हाथ प्रभावित हो गया और वह 90% विकलांग हो गई।<ref>{{Citation|title=Polio couldn't stop her, Gujarat's Sonalben Patel is India's Paralympic hope {{!}} The Bridge|url=https://www.youtube.com/watch?v=LXQREhJ0CWs|language=en|access-date=2021-08-26}}</ref> == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:पैरा टेबल टेनिस खिलाड़ी]] [[श्रेणी:गुजरात के लोग]] [[श्रेणी:खेल]] [[श्रेणी:भारत के टेबल टेनिस खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2024 ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक में भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2024 ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक में टेबल टेनिस]] 1oresd20gujfbltvaz2urt6dmpe2ep2 आजाद समाज पार्टी (कांशी राम) 0 1553688 6595448 6546692 2026-08-04T13:12:33Z ~2026-42993-66 940342 6595448 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party |party_name = आजाद समाज पार्टी (कांशी राम) |colorcode = {{Party color|Azad Samaj Party (Kanshi Ram)}} |symbol = |party_logo = [[File:AZAD SAMAJ PARTY LOGO.webp|250px]] | flag = |alliance = [[राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पार्टी|रालोपा]] (2023) <br /> [[जननायक जनता पार्टी|जजपा]] (2024) |abbreviation = आसपा |president = |loksabha_leader = [(राजनीतिज्ञ)|चन्द्रशेखर आजाद]] |leader = [[चन्द्रशNeeraj verma(राजनीतिज्ञ)|चन्द्रशेखर आजाद]] |general_secretary= [[Ravindra Bhati Gurjar]] |ppchairman = [[चन्द्रशेखर आजाद (राजनीतिज्ञ)|चन्द्रशेखर आजाद]] |founder =[[चन्द्रशेखर आजाद (राजनीतिज्ञ)|चन्द्रशेखर आजाद]] |split = |foundation = {{Start date and years ago|df=yes|p=y|2020|03|15}} |headquarters = 3/22-सी-136, सी ब्लॉक गोकुलपुर [[नई दिल्ली]], 110094 |ideology = [[इस्लामी आधुनिकतावाद]]<br>[[अंबेडकरवाद]]<br>[[धर्मनिरपेक्षता]] |colours = {{Color box|#0000FF}} [[नीला]] |youth = |students = [[भीम आर्मी|भीम आर्मी भारतीय छात्र संघ]] |Cultural = |Farmers = |Workers = |eci = [[List of political parties in India#state party|Registered Unrecognised party]] | loksabha_seats = {{Infobox political party/seats|1|543|hex=#0000FF}} | rajyasabha_seats = {{Infobox political party/seats|0|245|hex=#0000FF}}| state_seats = {{Infobox political party/seats|0|403|hex=#0000FF}} '''[[उत्तर प्रदेश विधानसभा]]''' {{Infobox political party/seats|0|100|hex=#0000FF}} '''[[उत्तर प्रदेश विधान परिषद]]''' |no_states = |website = {{URL|https://aazadsamajpartyk.org/}} |position=[[Centre-left]] }} '''आज़ाद समाज पार्टी ( कांशी राम)''' जिसे आमतौर पर आज़ाद समाज पार्टी कांशी राम संक्षिप्त नाम आसपाकां के नाम से भी जाना जाता है, [[उत्तर प्रदेश]] राज्य में पंजीकृत एक गैर-मान्यता प्राप्त [[भारतीय]] [[राजनीतिक दल]] है । इसकी स्थापना 15 मार्च 2020 को [[चन्द्रशेखर आजाद (राजनीतिज्ञ)|चन्द्रशेखर आजाद]] ने की थी । fqd732ru97g9c4j7klq2ajormi5c6ty 6595463 6595448 2026-08-04T13:26:13Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-42993-66|~2026-42993-66]] ([[User talk:~2026-42993-66|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:SM7Bot|SM7Bot]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6546692 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party |party_name = आजाद समाज पार्टी (कांशी राम) |colorcode = {{Party color|Azad Samaj Party (Kanshi Ram)}} |symbol = |party_logo = [[File:AZAD SAMAJ PARTY LOGO.webp|250px]] | flag = |alliance = [[राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पार्टी|रालोपा]] (2023) <br /> [[जननायक जनता पार्टी|जजपा]] (2024) |abbreviation = आसपा |president = |loksabha_leader = [[चन्द्रशेखर आजाद (राजनीतिज्ञ)|चन्द्रशेखर आजाद]] |leader = [[चन्द्रशेखर आजाद (राजनीतिज्ञ)|चन्द्रशेखर आजाद]] |general_secretary= [[Ravindra Bhati Gurjar]] |ppchairman = [[चन्द्रशेखर आजाद (राजनीतिज्ञ)|चन्द्रशेखर आजाद]] |founder =[[चन्द्रशेखर आजाद (राजनीतिज्ञ)|चन्द्रशेखर आजाद]] |split = |foundation = {{Start date and years ago|df=yes|p=y|2020|03|15}} |headquarters = 3/22-सी-136, सी ब्लॉक गोकुलपुर [[नई दिल्ली]], 110094 |ideology = [[इस्लामी आधुनिकतावाद]]<br>[[अंबेडकरवाद]]<br>[[धर्मनिरपेक्षता]] |colours = {{Color box|#0000FF}} [[नीला]] |youth = |students = [[भीम आर्मी|भीम आर्मी भारतीय छात्र संघ]] |Cultural = |Farmers = |Workers = |eci = [[List of political parties in India#state party|Registered Unrecognised party]] | loksabha_seats = {{Infobox political party/seats|1|543|hex=#0000FF}} | rajyasabha_seats = {{Infobox political party/seats|0|245|hex=#0000FF}}| state_seats = {{Infobox political party/seats|0|403|hex=#0000FF}} '''[[उत्तर प्रदेश विधानसभा]]''' {{Infobox political party/seats|0|100|hex=#0000FF}} '''[[उत्तर प्रदेश विधान परिषद]]''' |no_states = |website = {{URL|https://aazadsamajpartyk.org/}} |position=[[Centre-left]] }} '''आज़ाद समाज पार्टी ( कांशी राम)''' जिसे आमतौर पर आज़ाद समाज पार्टी कांशी राम संक्षिप्त नाम आसपाकां के नाम से भी जाना जाता है, [[उत्तर प्रदेश]] राज्य में पंजीकृत एक गैर-मान्यता प्राप्त [[भारतीय]] [[राजनीतिक दल]] है । इसकी स्थापना 15 मार्च 2020 को [[चन्द्रशेखर आजाद (राजनीतिज्ञ)|चन्द्रशेखर आजाद]] ने की थी । 7mvt3bjg1cddu4lo22t4zxtafnqinop 2025 महिला क्रिकेट विश्व कप 0 1556126 6595580 6544911 2026-08-05T00:53:11Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595580 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = 2025 आईसीसी महिला क्रिकेट विश्व कप | image = 2025 Women's Cricket World Cup logo text only.png | caption = | administrator = [[अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[महिला एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] | tournament format = [[राउंड-रॉबिन टूर्नामेंट|राउंड-रॉबिन]] और [[एकल-उन्मूलन टूर्नामेंट|नॉकआउट चरण]] | host = {{IND}}<br>{{SRI}}{{Efn|name=Host}} | fromdate = 30 सितंबर | todate = 2 नवंबर 2025 | champions = {{crw|IND}} | runner up = {{crw|RSA}} | count = 1 | participants = 8 | matches = 31 | player of the series = {{criconw|IND}} [[दीप्ति शर्मा]] | most runs = {{criconw|RSA}} [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] (571) | most wickets = {{criconw|IND}} [[दीप्ति शर्मा]] (22) | website = | previous_year = 2022 न्यूज़ीलैंड | previous_tournament = 2022 महिला क्रिकेट विश्व कप | next_year = टीबीडी 2029 | next_tournament = 2029 महिला क्रिकेट विश्व कप }} '''2025 आईसीसी महिला क्रिकेट विश्व कप''' [[महिला क्रिकेट विश्व कप]] का 13वां संस्करण था।<ref>{{Cite web |title=Hosts for ICC Women’s global events until 2027 announced |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2691035 |access-date=2023-02-28 |work=[[International Cricket Council]] |language=en}}</ref> यह [[1978 महिला क्रिकेट विश्व कप|1978]], [[1997 महिला क्रिकेट विश्व कप|1997]] और [[2013 महिला क्रिकेट विश्व कप|2013]] संस्करणों के बाद भारत का चौथा विश्व कप की मेजबानी का मौका था।{{Efn|name=Host}} यह आखिरी बार था जब टूर्नामेंट में आठ टीमें थीं।<ref>{{Cite web |title=ICC announces expansion of the women's game |url=https://www.icc-cricket.com/news/2057513 |access-date=2023-02-28 |work=[[International Cricket Council]] |language=en}}</ref> [[ऑस्ट्रेलिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया]] गत चैंपियन थे, जिन्होंने [[2022 महिला क्रिकेट विश्व कप|2022]] में अपना सातवां खिताब जीता था। जून 2025 में, [[अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] ने घोषणा की कि यह आयोजन 30 सितंबर से 2 नवंबर 2025 तक होगा।<ref name="venues">{{Cite web |title=Dates, venues confirmed for 2025 Women's Cricket World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/dates-venues-confirmed-for-2025-women-s-cricket-world-cup |access-date=2025-06-02 |work=[[International Cricket Council]] |language=en}}</ref> भारत मेजबान होने के नाते स्वतः ही क्वालीफाई हो गया। पांच और टीमें - [[ऑस्ट्रेलिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया]], [[इंग्लैंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|इंग्लैंड]], [[न्यूजीलैंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|न्यूजीलैंड]], [[श्रीलंका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|श्रीलंका]] और [[दक्षिण अफ्रीका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|दक्षिण अफ्रीका]] - [[२०२२–२०२५ आईसीसी महिला चैंपियनशिप|2022-2025 आईसीसी महिला चैम्पियनशिप]] के माध्यम से टूर्नामेंट के लिए अर्हता प्राप्त कर चुकी हैं। [[पाकिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|पाकिस्तान]] और [[बांग्लादेश महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|बांग्लादेश]] ने भी [[2025 महिला क्रिकेट विश्व कप क्वालीफायर|2025 विश्व कप क्वालीफायर]] की शीर्ष दो टीमों के रूप में टूर्नामेंट के लिए अर्हता प्राप्त की।<ref>{{cite web| url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cwc-qualifier-2025/news/bangladesh-seal-wcwc-2025-spot-as-west-indies-fall-short-against-thailand |title=Bangladesh seal WCWC 2025 spot as West Indies fall short |work=[[International Cricket Council]] |date=19 April 2025 |access-date=19 April 2025}}</ref> [[वेस्टइंडीज महिला क्रिकेट टीम|वेस्टइंडीज]] [[2000 महिला क्रिकेट विश्व कप|2000]] के बाद पहली बार विश्व कप के लिए अर्हता प्राप्त करने में विफल रही और आईसीसी द्वारा संचालित टूर्नामेंट के रूप में विश्व कप के इतिहास में पहली बार ऐसा हुआ।<ref>{{cite web| url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/c9w87r9gzqzo |title=WI miss out on Women's World Cup by 0.01 run rate |work=[[BBC Sport]] |date=19 April 2025 |access-date=19 April 2025}}</ref> ऑस्ट्रेलिया टूर्नामेंट के अपने पहले पांच मैचों में से चार (एक मैच बारिश के कारण रद्द) जीतकर सेमीफाइनल के लिए अर्हता प्राप्त करने वाली पहली टीम थी।<ref>{{cite web |access-date=3 November 2025 |title=Healy's second straight ton seals semi-final berth |url=https://www.cricket.com.au/news/4383601/australia-bangladesh-womens-cricket-world-cup-vizag-odi-scores-report-highlights-healy-century-litchfield-king-wareham |publisher=Cricket Australia}}</ref> वे पूरे लीग चरण में अपराजित रहे। दक्षिण अफ्रीका अपने पहले पांच ग्रुप मैचों में से चार जीतकर सेमीफाइनल में पहुंचने वाली दूसरी टीम बन गई।<ref>{{cite web |access-date=3 November 2025 |title=South Africa qualifies for Women's Cricket World Cup semifinals after Pakistan-NZ washout |url=https://m.economictimes.com/news/sports/south-africa-qualifies-for-womens-cricket-world-cup-semifinals-after-pakistan-nz-washout/articleshow/124676496.cms |publisher=The Economic Times}}</ref> इंग्लैंड भारत के खिलाफ करीबी मुकाबले में जीत के बाद सेमीफाइनल में पहुंचने वाली तीसरी टीम थी।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/live-star-batter-makes-way-as-india-play-england-in-cwc25#:~:text=England%20held%20their%20nerve%20to,consecutive%20defeat%20in%20the%20tournament. |title=England seal CWC25 semi-finals spot with win over India |work=International Cricket Council|access-date=25 October 2025}}</ref> न्यूजीलैंड को एक बड़े अंतर से हराकर भारत अंतिम सेमीफाइनलिस्ट बन गया।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/women-odi-world-cup-2025-points-table-standings-net-run-rate-india-qualifies-for-semifinals/article70195129.ece/ |title=Women’s ODI World Cup 2025 Points Table: India knocks out New Zealand to make semifinals |work=Sportstar|access-date=25 October 2025}}</ref> पहले सेमीफाइनल में दक्षिण अफ्रीका ने इंग्लैंड को 125 रनों से हराकर पहली बार महिला विश्व कप फाइनल में प्रवेश किया।<ref name="Female Cricket">{{cite web|url=https://femalecricket.com/womens-world-cup-2025/77096-laura-wolvaardt-and-marizanne-kapp-lead-south-africa-to-their-maiden-world-cup-final.html |title=Laura Wolvaardt and Marizanne Kapp Lead South Africa to their Maiden World Cup Final |work=Female Cricket |access-date=30 October 2025}}</ref> दक्षिण अफ्रीका की कप्तान [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] ने 143 गेंदों में 169 रन बनाए, जो महिला विश्व कप नॉकआउट में [[हरमनप्रीत कौर]] के 171* के बाद दूसरा सर्वोच्च व्यक्तिगत स्कोर है,<ref name="Cricbuzz">{{cite web|url=https://cricbuzz.com/cricket-news/136133/records-shatter-as-south-africa-enter-maiden-odi-world-cup-final |title=Records shatter as South Africa enter maiden ODI World Cup final |work=[[Cricbuzz]] |access-date=30 October 2025}}</ref> और दूसरी ओर, [[मारिजैन काप]] ने पांच विकेट लिए और [[झूलन गोस्वामी]] का रिकॉर्ड तोड़कर महिला वनडे विश्व कप इतिहास में सर्वाधिक विकेट लेने वाली गेंदबाज बन गईं।<ref name="Sportstar">{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/women-odi-world-cup-stats-most-wickets-marizanne-kapp-breaks-jhulan-goswami-record-england-vs-south-africa/article70218008.ece/ |title=Marizanne Kapp breaks Jhulan Goswami’s record, becomes highest wicket-taker in Women’s ODI World Cup history |work=[[Sportstar]] |access-date=30 October 2025}}</ref> दूसरे सेमीफाइनल मैच से पहले, भारतीय टीम को अपनी टीम में एक अहम खिलाड़ी की कमी का सामना करना पड़ा। [[प्रतीका रावल]] बांग्लादेश के खिलाफ भारत के आखिरी ग्रुप मैच के दौरान चोटिल होने के बाद टूर्नामेंट से बाहर हो गई थीं।<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/136089/pratika-rawal-limps-off-the-field-during-bangladesh-match-with-injury-cricbuzzcom |title=Pratika Rawal limps off the field during Bangladesh match with injury |work=[[Cricbuzz]] |access-date=30 October 2025}}</ref> उनकी जगह नॉकआउट चरण के लिए [[शेफाली वर्मा]] को सलामी बल्लेबाज के तौर पर टीम में शामिल किया गया।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/shafali-verma-replaces-pratika-rawal-india-world-cup-australia-10330414/ |title=Shafali Verma replaces Pratika Rawal in India’s 2025 Women’s ODI World Cup squad ahead of semifinal clash against Australia |work=[[The Indian Express]] |access-date=3 November 2025}}</ref> पहले बल्लेबाजी करते हुए, ऑस्ट्रेलिया ने [[फोएबे लिचफील्ड]] के 119 रनों और [[ऐश गार्डनर]] के ठोस 63 रनों की बदौलत 338 रनों का विशाल स्कोर बनाया। भारत ने मध्य के ओवरों में वापसी की, जिसमें चरनी ने 10 ओवरों में 2/49 का किफायती स्पेल डाला। दूसरी पारी में, [[जेमिमा रोड्रिग्स]] और [[हरमनप्रीत कौर]] के बीच हुई साझेदारी ने टीम को जीत की ओर अग्रसर किया। कौर 88 रन बनाकर आउट हो गईं। भारत ने महिला वनडे विश्व कप के इतिहास में अब तक का सर्वोच्च स्कोर बनाने में मदद की।<ref name="sportstar.thehindu.com">{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/womens-odi-world-cup-2025-india-vs-australia-jemimah-harmanpreet-highest-chase-records-stats-latest/article70222857.ece |title=India vs Australia, World Cup semifinal: India completes highest successful chase in World Cup knockout match |work=[[Sportstar]] |access-date=30 October 2025}}</ref> जेमिमा को उनकी 127 रनों की नाबाद पारी के लिए प्लेयर ऑफ़ द मैच चुना गया। भारत ने 2017 के बाद से विश्व कप में ऑस्ट्रेलिया की 15 मैचों की जीत की लय को तोड़ दिया, जहां उन्होंने फाइनल में पहुंचने के लिए ऑस्ट्रेलिया को भी हराया था।<ref name="One Cricket">{{cite web |url=https://cricket.one/top-most/highest-successful-chase-in-womens-odis/6903ae3039a217ec3c756367 |title=India Women pull off record win vs AUS to top highest successful chases in WODIs |work=One Cricket |access-date=30 October 2025 |archive-date=31 अक्तूबर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251031014744/https://cricket.one/top-most/highest-successful-chase-in-womens-odis/6903ae3039a217ec3c756367 |url-status=dead }}</ref> फाइनल में, [[भारतीय महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत]] ने [[दक्षिण अफ्रीका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|दक्षिण अफ्रीका]] को 52 रनों से हराकर अपना पहला विश्व कप खिताब जीता।<ref>{{cite web |access-date=3 November 2025 |title=India Scale Summit! Women In Blue Win Maiden ICC World Cup Crown With Win Over South Africa |url=https://www.news18.com/cricket/india-scale-summit-women-in-blue-win-maiden-icc-womens-world-cup-crown-with-win-over-south-africa-9675558.html |publisher=News18}}</ref> == पृष्ठभूमि == === तटस्थ स्थल व्यवस्था === 19 दिसंबर 2024 को, [[भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड|बीसीसीआई]] और [[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड|पीसीबी]] के बीच एक समझौते के बाद, [[अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आईसीसी]] ने पुष्टि की कि [[आईसीसी फ्यूचर टूर्स प्रोग्राम#टूर्नामेंट सारांश|2024–2027]] में आईसीसी आयोजनों में भारत और पाकिस्तान के बीच मैच तटस्थ स्थानों पर खेले जाएंगे।<ref>{{Cite web |last= |date=2024-12-19 |title=Update issued on India and Pakistan hosted matches at ICC events |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/champions-trophy-2025/news/update-issued-on-india-and-pakistan-hosted-matches-at-icc-events |access-date=19 December 2024 |work=[[International Cricket Council]]}}</ref> इसी प्रकार, इस समझौते के अनुसार पाकिस्तान के सभी मैचों के साथ-साथ कुछ अन्य मैच भी श्रीलंका में स्थानांतरित कर दिए गए।<ref>{{Cite web |date=22 August 2025 |title=Revised schedule announced for ICC Women’s Cricket World Cup 2025 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/revised-schedule-announced-for-icc-women-s-cricket-world-cup-2025 |access-date=1 November 2025 |work=[[International Cricket Council]]}}</ref> ===मार्केटिंग=== टूर्नामेंट शुरू होने से पहले, आईसीसी ने एक ट्रॉफी टूर का आयोजन किया, जिसके दौरान ट्रॉफी को चार भारतीय मेजबान शहरों के विभिन्न स्थानों पर ले जाया गया और बाद में [[कोलंबो]] ले जाया गया।<ref>{{Cite web |last= |date=26 August 2025 |title=ICC Women's World Cup Trophy Tour Showcases Indore's Cricket Spirit & Ignites Excitement |url=https://www.news18.com/cricket/icc-womens-world-cup-trophy-tour-showcases-indores-cricket-spirit-and-ignites-excitement-ws-l-9529610.html |access-date=4 September 2025 |work=[[News18]]}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=26 August 2025 |title=ICC Womens World Cup 2025 Trophy Tour Ignites Excitement In Indore |url=https://sports.ndtv.com/cricket/icc-women-s-world-cup-2025-trophy-tour-ignites-excitement-in-indore-9160966 |access-date=4 September 2025 |work=[[NDTV Sports]] |archive-date=5 नवंबर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251105084724/https://sports.ndtv.com/cricket/icc-women-s-world-cup-2025-trophy-tour-ignites-excitement-in-indore-9160966 |url-status=dead }}</ref> यह दौरा 11 अगस्त को मुंबई में शुरू हुआ। आईसीसी के चेयरमैन [[जय शाह]] ने पूर्व क्रिकेटरों [[मिताली राज]] और [[युवराज सिंह]], और भारतीय क्रिकेटरों [[हरमनप्रीत कौर]], [[स्मृति मंधाना]], और [[जेमिमा रोड्रिग्स]] के साथ मिलकर मुंबई में आयोजित 50-दिवसीय काउंटडाउन कार्यक्रम में ट्रॉफी टूर का शुभारंभ किया।<ref>{{Cite web |last= |date=11 August 2025 |title=India icons mark '50 days to go’ for Women's World Cup 2025 |url=https://www.icc-cricket.com/news/india-icons-mark-50-days-to-go-for-women-s-world-cup-2025 |access-date=4 September 2025 |work=[[International Cricket Council]]}}</ref> === समारोह === उद्घाटन समारोह 30 सितंबर को भारत और श्रीलंका के बीच टूर्नामेंट के पहले मैच से पहले [[बरसापारा स्टेडियम|असम क्रिकेट एसोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] में आयोजित किया गया था।<ref>{{cite web |url=https://sports.ndtv.com/cricket/shreya-ghoshal-to-perform-at-womens-world-cup-opening-ceremony-9218017 |title=श्रेया घोषाल महिला विश्व कप के उद्घाटन समारोह में प्रस्तुति देंगी |work=NDTV Sports |access-date=4 सितंबर 2025 |archive-date=3 नवंबर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251103072325/https://sports.ndtv.com/cricket/shreya-ghoshal-to-perform-at-womens-world-cup-opening-ceremony-9218017 |url-status=dead }}</ref> बॉलीवुड गायिका [[श्रेया घोषाल]] ने आधिकारिक विश्व कप गान, "ब्रिंग इट होम" प्रस्तुत किया।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/shreya-ghoshal-to-perform-at-opening-ceremony-of-icc-women-s-cricket-world-cup-2025 |title=श्रेया घोषाल आईसीसी महिला क्रिकेट विश्व कप 2025 के उद्घाटन समारोह में प्रस्तुति देंगी |work=[[अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=4 सितंबर 2025}}</ref> [[सुनिधि चौहान]] ने फाइनल में प्रस्तुति दी।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/indian-singer-sunidhi-chauhan-to-perform-at-cwc25-final |title=Indian singer Sunidhi Chauhan to perform at CWC25 Final |work=[[International Cricket Council]] |access-date=3 November 2025}}</ref> ==योग्यता== [[File:2025 Women's Cricket World Cup Participating nations.svg|400px|thumb|2025 महिला क्रिकेट विश्व कप में भाग लेने वाले देशों पर प्रकाश डाला गया है। {{legend|#003|मेजबान के रूप में योग्य}} {{legend|#00f|[[2022–2025 आईसीसी महिला चैम्पियनशिप|2022–2025 महिला चैम्पियनशिप]] के माध्यम से अर्हता प्राप्त की}} {{legend|#080|[[2025 महिला क्रिकेट विश्व कप क्वालीफायर|2025 क्वालीफायर]] के माध्यम से अर्हता प्राप्त की}} {{legend|#fc0|क्वालीफायर में भाग लिया लेकिन क्वालीफाई करने में असफल रहे}}]] {{Table alignment}} {| class="wikitable defaultleft col4center" |+ {{nobr|2025 महिला क्रिकेट विश्व कप के लिए योग्य टीमों की सूची}} ! योग्यता का साधन!! तारीख !! स्थान !! बर्थ!! योग्य |- | मेज़बान राष्ट्र || {{nobr|26 जुलाई 2022}} || {{n/a|–}} || '''{{center|1}}''' || {{crw|IND}} |- | rowspan="5" | {{nobr|[[२०२२–२०२५ आईसीसी महिला चैंपियनशिप|2022–2025 आईसीसी महिला चैंपियनशिप]]}}<br/><small>(मेजबान को छोड़कर शीर्ष 5 टीमें)</small> | rowspan="5" | 1 जून 2022 – 24 जनवरी 2025 | rowspan="5" style=text-align:center| विभिन्न | rowspan="5" | '''{{center|5}}''' | {{crw|AUS}} |- | {{crw|ENG}} |- | {{crw|NZ}} |- | {{crw|SA}} |- | {{crw|SRI}} |- | rowspan="2" | [[2025 महिला क्रिकेट विश्व कप क्वालीफायर]] | rowspan="2" | 9– 19 अप्रैल 2025 | rowspan="2" | {{PAK}} | rowspan="2" | '''{{center|2}}''' | {{crw|BAN}} |- | {{crw|PAK}} |- ! colspan="3" | कुल ! colspan=2|8 |} == पुरस्कार राशि == [[अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] (आईसीसी) ने कुल 13.88 मिलियन डॉलर की पुरस्कार राशि की घोषणा की।<ref>{{cite web|title=Record prize money revealed for Women's Cricket World Cup|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/record-prize-money-revealed-for-women-s-cricket-world-cup |access-date=31 August 2025| work=[[International Cricket Council]]}}</ref> यह न्यूज़ीलैंड में होने वाले 2022 के संस्करण के लिए घोषित 3.5 मिलियन [[अमेरिकी डॉलर]] की तुलना में कुल पुरस्कार राशि में 297% की वृद्धि दर्शाता है, और 2023 के [[क्रिकेट विश्व कप|पुरुष क्रिकेट विश्व कप]] की कुल पुरस्कार राशि से भी अधिक है। विजेता की 6.58 मिलियन अमेरिकी डॉलर की राशि, पुरुषों के [[2023 क्रिकेट विश्व कप|2023 संस्करण]] में दिए गए 4 मिलियन अमेरिकी डॉलर से भी अधिक है, जो क्रिकेट में लैंगिक समानता के प्रति एक ऐतिहासिक प्रतिबद्धता को दर्शाता है।<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/135462/icc-announce-massive-prize-money-hike-for-womens-odi-world-cup-2025 |title=ICC announce massive prize money hike for Women's ODI World Cup 2025 |work=[[Cricbuzz]] |access-date=11 September 2025}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders defaultright col2center" style="font-size:92%;" |+ पुरस्कार राशि – 2025 आईसीसी महिला क्रिकेट विश्व कप<ref>{{cite web|title=Record USD 13.88 million prize money for 2025 Women's ODI World Cup|url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-odi-world-cup-prize-money-rises-from-usd-3-5-million-to-13-88-million-1500981 |access-date=31 August 2025| work=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> |- ! scope=col | स्टेज ! scope=col | टीमें ! scope=col | पुरस्कार राशि (यूएसडी) ! scope=col | कुल (यूएसडी) |- ! scope=row | विजेता | 1 | {{center|6,580,000}} | {{center|6,580,000}} |- ! scope=row | उपविजेता | 1 | {{center|3,240,000}} | {{center|3,240,000}} |- ! scope=row | सेमीफ़ाइनलिस्ट | 2 | {{center|1,120,000}} | {{center|2,240,000}} |- ! scope=row | 5वां और 6वां स्थान | 2 | {{center|700,000}} | {{center|1,400,000}} |- ! scope=row | 7वां और 8वां स्थान | 2 | {{center|280,000}} | {{center|560,000}} |- ! scope=row | ग्रुप स्टेज जीत | 24 (अनु.) | {{center|34,314}} | {{center|823,536}} |- ! scope=row | भागीदारी शुल्क | 8 | {{center|250,000}} | {{center|2,000,000}} |- ! scope=row style="font-weight: bold;" colspan=3| '''{{center|कुल}}''' ! '''13,880,000''' |} ==दल== {{Further|2025 महिला क्रिकेट विश्व कप टीमें}} प्रत्येक टीम को 15 खिलाड़ियों का दल चुनना था।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/all-the-squads-for-icc-women-s-cricket-world-cup-2025|title=All the squads for ICC Women’s Cricket World Cup 2025|work=[[International Cricket Council]]|access-date=10 September 2025}}</ref> 19 अगस्त को भारत अपनी टीम की घोषणा करने वाली पहली टीम बनी।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/hosts-india-reveal-squad-for-women-s-world-cup-2025 |title=Hosts India reveal squad for Women's World Cup 2025 |work=[[International Cricket Council]] |access-date=19 August 2025}}</ref> इंग्लैंड ने 21 अगस्त 2025 को अपनी टीम की घोषणा की।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/england-reveal-star-studded-squad-for-women-s-world-cup-2025 |title=England reveal star-studded squad for Women’s World Cup 2025 |work=[[International Cricket Council]] |access-date=21 August 2025}}</ref> बांग्लादेश ने 23 अगस्त को अपनी टीम की घोषणा की।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-women-s-cricket-world-cup-2025-squad |title=Bangladesh unveil Women's Cricket World Cup 2025 squad |work=[[International Cricket Council]] |access-date=23 August 2025}}</ref> पाकिस्तान ने 25 अगस्त को अपनी टीम की घोषणा की।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/talented-uncapped-batter-in-pakistan-s-squad-for-cwc25 |title=Talented uncapped batter in Pakistan's squad for CWC25 |work=[[International Cricket Council]] |access-date=25 August 2025}}</ref> दक्षिण अफ्रीका ने 3 सितंबर को अपनी टीम की घोषणा की।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/south-africa-unveil-women-s-cricket-world-cup-squad |title=South Africa unveil Women’s Cricket World Cup squad |work=[[International Cricket Council]] |access-date=3 September 2025}}</ref> ऑस्ट्रेलिया ने 5 सितंबर को अपनी टीम की घोषणा की।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/defending-champions-australia-name-strong-cwc25-squad |title=Defending champions Australia name strong CWC25 squad |work=[[International Cricket Council]] |access-date=5 September 2025}}</ref> न्यूजीलैंड ने 10 सितंबर को अपनी टीम की घोषणा की।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/new-zealand-announce-women-s-cricket-world-cup-squad |title=New Zealand announce Women’s Cricket World Cup squad |work=[[International Cricket Council]] |access-date=10 September 2025}}</ref> श्रीलंका अपनी टीम की घोषणा करने वाली अंतिम टीम थी, जिसने 10 सितंबर को ऐसा किया।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/sri-lanka-reveal-squad-for-women-s-world-cup-2025 |title=Sri Lanka reveal squad for Women's World Cup 2025 |work=[[International Cricket Council]] |access-date=10 September 2025}}</ref> == मैच अधिकारी == 11 सितंबर 2025 को, [[अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आईसीसी]] ने टूर्नामेंट के लिए अधिकारियों की नियुक्ति की।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/historic-all-female-match-official-panel-revealed-for-cwc25 |title=Historic all-female match official panel revealed for CWC25 |work=[[International Cricket Council]] |access-date=11 September 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/2025-women-s-odi-world-cup-icc-names-all-woman-panel-of-match-officials-1502387 |title=All-woman panel to officiate at 2025 women's ODI World Cup |work=[[ESPNcricinfo]] |access-date=11 September 2025}}</ref> यह पहली बार था कि पूरे पैनल का नेतृत्व महिला अधिकारियों ने किया।<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/135556/icc-names-all-female-officiating-panel-for-the-womens-odi-world-cup |title=ICC names all-female officiating panel for the Women's ODI World Cup |work=[[Cricbuzz]] |access-date=11 September 2025}}</ref> === मैच रेफरी === {{div col}} * {{cricon|NZ}} ट्रुडी एंडरसन * {{cricon|RSA}} शैंड्रे फ्रिट्ज़ * {{cricon|IND}} जी. एस. लक्ष्मी * {{cricon|SL}} मिशेल परेरा {{div col end}} === अंपायर === {{div col}} * {{cricon|AUS}} [[क्लेयर पोलोसाक]] * {{cricon|AUS}} [[एलोइस शेरिडन]] * {{cricon|BAN}} शथिरा जाकिर * {{cricon|ENG}} [[सू रेडफर्न]] * {{cricon|IND}} गायत्री वेणुगोपालन * {{cricon|IND}} नारायणन जननी * {{cricon|IND}} वृंदा राठी * {{cricon|NZL}} [[किम कॉटन]] * {{cricon|RSA}} केरिन क्लैस्टे * {{cricon|RSA}} [[लॉरेन एजेनबैग]] * {{cricon|SRI}} निमाली परेरा * {{cricon|WIN}} कैंडेस ला बोर्डे * {{cricon|WIN}} [[जैकलीन विलियम्स]] * {{cricon|ZIM}} सारा डंबनेवाना {{div col end}} ==स्थान== {{location map+ |India |caption=2025 महिला क्रिकेट विश्व कप के आयोजन स्थल|places= {{Location map~ |India |lat=19.04 |long=73.03 |mark=Blue pog.svg |label_size=100 |label=[[डीवाई पाटिल स्टेडियम|नवी मुंबई]] |position=right}} {{Location map~ |India |lat=26.13 |long=91.73 |mark=Blue pog.svg |label_size=100 |label=[[बरसापारा स्टेडियम|गुवाहाटी]] |position=right}} {{Location map~ |India |lat=22.7196 |long=75.8577 |mark=Blue pog.svg |label_size=100 |label=[[होलकर स्टेडियम|इंदौर]] |position=left}} {{location map~ |India |lat=17.7041 |long=83.2977 |mark=Blue pog.svg |label_size=100 |label=[[एसीए-वीडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|विशाखापत्तनम]] |position=right}} {{location map~ |India |lat=6.9400 |long=79.8723 |mark=Blue pog.svg |label_size=100 |label=[[आर प्रेमदास स्टेडियम|कोलम्बो]] |position=left}}}} मूल रूप से यह योजना बनाई गई थी कि मैच पांच अलग-अलग भारतीय स्थानों पर खेले जाएंगे,<ref>{{Cite news |title=India set to host Women's ODI World Cup in September: Check likely dates, venues and other details|work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/india-set-to-host-womens-odi-world-cup-in-september-check-likely-dates-venues-and-other-details/articleshow/119493805.cms?from=mdr |access-date=26 March 2025 |date=25 March 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Mullanpur to host the final of Women's World Cup 2025 |work=[[ESPNcricinfo]] |url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-world-cup-2025-final-in-mullanpur-vishakhapatnam-thiruvananthapuram-indore-raipur-to-host-1478181 |access-date=26 March 2025 |date=25 March 2025 }}</ref> जिसमें बीसीसीआई उन शहरों को प्राथमिकता देगा जहां मौसम की स्थिति अनुकूल हो और जो परिवहन और रसद के मामले में कुशल हों।<ref>{{Cite news |title=Women’s World Cup 2025 to begin from September; Indore, Thiruvananthapuram, Vizag among tentative venues|work=[[Sportstar]]|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/womens-cricket-world-cup-2025-in-india-september-october-venues-shortlisted-news/article69361321.ece |access-date=26 March 2025 |date=22 March 2025 }}</ref> पाकिस्तान की योग्यता के बाद, यह सहमति हुई कि उनके मैच भारत के बाहर एक तटस्थ स्थान पर खेले जाएंगे, और जून 2025 में,<ref>{{Cite web |title=Sana's all-round heroics take Pakistan to ODI World Cup |work=[[ESPNcricinfo]] |url=https://www.espncricinfo.com/story/wwc-qualifiers-fatima-sanas-all-round-heroics-take-pakistan-to-odi-world-cup-1481729 |access-date=17 April 2025 |date=18 April 2025 }}</ref> आईसीसी ने भारत और श्रीलंका में अंतिम स्थानों की घोषणा की।<ref name="venues"/> भारत में [[बेंगलुरु]], [[गुवाहाटी]], [[इंदौर]], और [[विशाखापत्तनम]], तथा श्रीलंका में [[कोलंबो]] शहरों को शुरू में आयोजन स्थल के रूप में घोषित किया गया था,<ref name=SL>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-odi-world-cup-at-four-indian-venues-and-colombo-1488759 |title=Women's ODI World Cup at four Indian venues and Colombo |work=[[ESPNcricinfo]] |access-date=2 June 2025}}</ref> हालांकि अगले महीने आईसीसी ने बेंगलुरु की जगह [[नवी मुंबई]] के [[डीवाई पाटिल स्टेडियम]] को स्थान दिया। सेमीफाइनल मुकाबले क्रमशः गुवाहाटी और नवी मुंबई में खेले गए, जबकि फाइनल नवी मुंबई में खेला गया।<ref name="revised">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/revised-schedule-confirmed-for-icc-women-s-cricket-world-cup |title=Revised schedule confirmed for ICC Women's Cricket World Cup |work=[[International Cricket Council]] |access-date=22 August 2025}}</ref> {| class="wikitable" !colspan=2|स्थान !स्टेडियम !क्षमता !मैच |- !rowspan=4|{{flagicon|IND}} |{{center|[[नवी मुंबई]]}} |[[डीवाई पाटिल स्टेडियम]] |45,300 | {{center|5}} |- |{{center|[[गुवाहाटी]]}} |[[बरसापारा स्टेडियम]] |46,000 | {{center|5}} |- |{{center|[[इंदौर]]}} |[[होलकर स्टेडियम]] |30,000 | {{center|5}} |- |{{center|[[विशाखापत्तनम]]}} |[[एसीए-वीडीसीए क्रिकेट स्टेडियम]] |27,500 | {{center|5}} |- !{{flagicon|SRI}} |{{center|[[कोलम्बो]]}} |[[आर प्रेमदास स्टेडियम]] |35,000 | {{center|11}} |} ==वार्म-अप मैच== प्रतियोगिता से पहले, टीमों के बीच 25 से 28 सितंबर के बीच कई वार्म-अप मैच खेले गए। इन मैचों को न तो वनडे और न ही [[लिस्ट ए क्रिकेट|लिस्ट ए]] का दर्जा प्राप्त था।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/warm-up-schedule-out-for-icc-women-s-cricket-world-cup-2025 |title=Warm-up schedule out for ICC Women’s Cricket World Cup 2025 |work=[[International Cricket Council]] |access-date=15 July 2025}}</ref> {{hidden begin |title = वार्म-अप मैच |titlestyle = background:#ccf; }} {{Single-innings cricket match | date = 25 सितंबर 2025 | time = 09:30 | daynight = | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|IND|name=भारत ए}} | score1 = 273/9 (50 ओवर) | runs1 = इज़ी गेज़ 101[[not out|*]] (100) | wickets1 = सायाली सतघरे 3/45 (9 ओवर) | score2 = 226/6 (39.3 ओवर) | runs2 = [[शैफाली वर्मा]] 70 (49) | wickets2 = [[जेस केर]] 2/15 (4 ओवर) | result = भारत ए ने 4 विकेट से जीत हासिल की ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न विधि|डीएलएस विधि]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1495505.html स्कोरकार्ड] | venue = बीसीसीआई सेंटर ऑफ एक्सीलेंस ग्राउंड बी, [[बेंगलुरु]] | umpires = शथिरा जाकिर (बांग्लादेश) और [[सू रेडफर्न]] (इंग्लैंड) | motm = | toss = न्यूजीलैंड ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = बारिश के कारण भारत ए की पारी 38.5 ओवर पर बाधित हुई और उसे 40 ओवर का कर दिया गया। * भारत ए को 40 ओवर में 224 रनों का संशोधित लक्ष्य दिया गया। | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 25 सितंबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = 45/3 (9 ओवर) | runs1 = [[मारिज़ैन कप्प]] 21 (22) | wickets1 = मारुफा अख्तर 2/8 (4 ओवर) | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = कोई परिणाम नहीं | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1495507.html स्कोरकार्ड] | venue = [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूज़ीलैंड) और निमाली परेरा (श्रीलंका) | motm = | toss = दक्षिण अफ्रीका ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = बारिश के कारण आगे कोई खेल संभव नहीं हो सका। | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 25 सितंबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = 33/1 (7.3 ओवर) | runs1 = हसिनी परेरा 21[[not out|*]] (28) | wickets1 = [[फातिमा सना]] 1/21 (4 ओवर) | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = कोई परिणाम नहीं | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1495506.html स्कोरकार्ड] | venue = [[कोलंबो क्रिकेट क्लब ग्राउंड]], [[कोलंबो]] | umpires = [[लॉरेन एजेनबैग]] (दक्षिण अफ्रीका) और केरिन क्लासे (दक्षिण अफ्रीका) | motm = | toss = श्रीलंका ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = बारिश के कारण आगे कोई खेल संभव नहीं हो सका। | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 25 सितंबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = 340/9 (50 ओवर) | runs1 = [[नैट साइवर-ब्रंट]] 120 (104) | wickets1 = क्रांति गौड़ 3/31 (5 ओवर) | score2 = 187 (34 ओवर) | runs2 = [[जेमिमा रोड्रिग्स]] 66 (68) | wickets2 = लिन्सी स्मिथ 2/35 (6 ओवर) | result = इंग्लैंड 153 रनों से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1495504.html स्कोरकार्ड] | venue = बीसीसीआई सेंटर ऑफ एक्सीलेंस ग्राउंड ए, [[बेंगलुरु]] | umpires = सारा डंबनेवाना (जिम्बाब्वे) और [[एलोइस शेरिडन]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = | toss = भारत ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का निर्णय लिया। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 27 सितंबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = 242/8 (50 ओवर) | runs1 = [[शर्मिन अख्तर]] 71 (101) | wickets1 = [[कविशा दिलहारी]] 2/24 (6 ओवर) | score2 = 241 (50 ओवर) | runs2 = नीलाक्षी डी सिल्वा 75 (78) | wickets2 = [[नाहिदा अख्तर]] 3/28 (10 ओवर) | result = बांग्लादेश 1 रन से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1495510.html स्कोरकार्ड] | venue = [[कोलंबो क्रिकेट क्लब ग्राउंड]], [[कोलंबो]] | umpires = नारायणन जननी (भारत) और केरिन क्लासे (दक्षिण अफ्रीका) | motm = | toss = बांग्लादेश ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 27 सितंबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = 232/8 (42 ओवर) | runs1 = [[सोफी डिवाइन]] 54 (54) | wickets1 = श्री चरणी 3/49 (9 ओवर) | score2 = 237/6 (40.2 ओवर) | runs2 = [[हरमनप्रीत कौर]] 69 (86) | wickets2 = ब्री इलिंग 2/34 (9 ओवर) | result = भारत 4 विकेट से जीता ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न विधि|डीएलएस विधि]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1495509.html स्कोरकार्ड] | venue = बीसीसीआई सेंटर ऑफ एक्सीलेंस ग्राउंड ए, [[बेंगलुरु]] | umpires = [[क्लेयर पोलोसाक]] (ऑस्ट्रेलिया) और [[जैकलीन विलियम्स]] (वेस्टइंडीज) | motm = | toss = न्यूजीलैंड ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = बारिश के कारण मैच को घटाकर 42-42 ओवर का कर दिया गया। * भारत को 42 ओवर में 237 रनों का संशोधित लक्ष्य दिया गया। | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 28 सितंबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = 229 (46 ओवर) | runs1 = [[फातिमा सना]] 64 (75) | wickets1 = [[मसाबाता क्लास]] 2/26 (5 ओवर) | score2 = 233/6 (40.1 ओवर) | runs2 = [[एनेके बॉश]] 58 (59) | wickets2 = [[डायना बेग]] 2/32 (6 ओवर) | result = दक्षिण अफ्रीका 4 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1495511.html स्कोरकार्ड] | venue = [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = कैंडेस ला बोर्डे (वेस्टइंडीज) और नारायणन जननी (भारत) | motm = | toss = पाकिस्तान ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 28 सितंबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|ENG}} | score1 = 247 (34.4 ओवर) | runs1 = [[फोबे लिचफील्ड]] 71 (48) | wickets1 = [[सारा ग्लेन]] 5/32 (7 ओवर) | score2 = 251/6 (44.3 ओवर) | runs2 = [[ऐलिस कैप्सी]] 88[[not out|*]] (85) | wickets2 = किम गार्थ 2/17 (5 ओवर) | result = इंग्लैंड 4 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1495508.html स्कोरकार्ड] | venue = बीसीसीआई सेंटर ऑफ एक्सीलेंस ग्राउंड ए, [[बेंगलुरु]] | umpires = वृंदा राठी (भारत) और गायत्री वेणुगोपालन (भारत) | motm = | toss = इंग्लैंड ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = | notes = }}{{hidden end}} == ग्रुप चरण == === अंक तालिका === {{2025 महिला क्रिकेट विश्व कप अंकतालिका}} ===फिक्स्चर=== [[अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] (आईसीसी) ने 16 जून 2025 को टूर्नामेंट के कार्यक्रम की घोषणा की।<ref name="schedule">{{Cite web |title=Schedule unveiled for 2025 ICC Women's Cricket World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/schedule-unveiled-for-2025-icc-women-s-cricket-world-cup |access-date=2025-06-16 |work=[[International Cricket Council]] |language=en}}</ref> संशोधित कार्यक्रम 22 अगस्त 2025 को घोषित किया गया।<ref name="revised"/> {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match1}} '''मैच 1''' | date = 30 सितंबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = 269/8 (47 ओवर) | runs1 = [[अमनजोत कौर]] 57 (56) | wickets1 = [[इनोका राणावीरा]] 4/46 (9 ओवर) | score2 = 211 (45.4 ओवर) | runs2 = [[चमारी अथापट्टू]] 43 (47) | wickets2 = [[दीप्ति शर्मा]] 3/54 (10 ओवर) | result = भारत 59 रनों से जीता {{nowrap|([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न विधि|डीएलएस विधि]])}} | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490413.html स्कोरकार्ड] | venue = [[असम क्रिकेट एसोसिएशन स्टेडियम, गुवाहाटी|असम क्रिकेट एसोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] | umpires = [[क्लेयर पोलोसाक]] (ऑस्ट्रेलिया) और [[एलोइस शेरिडन]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[दीप्ति शर्मा]] (भारत) | toss = श्रीलंका ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = बारिश के कारण मैच को 47 ओवर का कर दिया गया। * बारिश के कारण श्रीलंका को 47 ओवरों में 271 रनों का संशोधित लक्ष्य दिया गया। | notes = यह इस स्थल पर खेला जाने वाला पहला महिला एकदिवसीय था।<ref>{{cite web|url=https://assamtribune.com/sports/guwahati-to-host-four-league-matches-of-icc-womens-world-cup-2025-1581252 |title=Guwahati to host four league matches of ICC Women’s World Cup 2025 |work=[[The Assam Tribune]] |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.economictimes.com/news/sports/guwahati-set-to-host-its-first-test-match-world-cup-match-in-2025-bcci-secretary/articleshow/119372320.cms |title=Guwahati set to host its first Test match, world cup match in 2025: BCCI secretary |work=[[The Economic Times]] |access-date=30 September 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match2}} '''मैच 2''' | date = 1 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|NZ}} | score1 = 326 (49.3 ओवर) | runs1 = [[एशले गार्डनर]] 115 (83) | wickets1 = [[ली ताहुहु]] 3/42 (8 ओवर) | score2 = 237 (43.2 ओवर) | runs2 = [[सोफी डिवाइन]] 112 (112) | wickets2 = [[सोफी मोलिन्यू]] 3/25 (8.2 ओवर) | result = ऑस्ट्रेलिया 89 रनों से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490414.html स्कोरकार्ड] | venue = [[होलकर स्टेडियम]], [[इंदौर]] | umpires = [[सू रेडफर्न]] (इंग्लैंड) और गायत्री वेणुगोपालन (भारत) | motm = [[एशले गार्डनर]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = ऑस्ट्रेलिया ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = | notes = यह इस स्थल पर खेला जाने वाला पहला महिला एकदिवसीय था।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/indore/indore-to-host-five-matches-of-icc-womens-world-cup/articleshow/121893256.cms |title=Indore to host five matches of ICC Women’s World Cup |work=[[The Times of India]] |access-date=22 June 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.freepressjournal.in/indore/indore-to-host-5-matches-of-icc-womens-odi-world-cup-2025-at-holkar-stadium |title=Indore To Host 5 Matches Of ICC Women’s ODI World Cup 2025 At Holkar Stadium |work=[[The Free Press Journal]] |access-date=22 June 2025}}</ref> * [[फोबे लिचफील्ड]] (ऑस्ट्रेलिया) ने एकदिवसीय मैचों में अपना 1,000वां रन बनाया।<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/75037-phoebe-litchfield-becomes-2nd-youngest-australian-after-meg-lanning-to-1000-odi-runs.html |title=Phoebe Litchfield Becomes 2nd Youngest Australian After Meg Lanning to 1000 ODI Runs |work=Female Cricket |access-date=1 October 2025}}</ref> * [[अमेलिया केर]] (न्यूजीलैंड) ने एकदिवसीय मैचों में अपना 100वां विकेट लिया।<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/75030-new-zealands-amelia-kerr-becomes-youngest-to-complete-100th-odi-wicket-achieves-historic-double.html |title=New Zealand’s Amelia Kerr Becomes Youngest to Complete 100th ODI Wicket, Achieves Historic Double |work=Female Cricket |access-date=2 October 2025}}</ref> * [[सोफी डिवाइन]] (न्यूजीलैंड) ने एकदिवसीय मैचों में अपना 4,000वां रन बनाया।<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/75094-sophie-devine-becomes-only-the-4th-new-zealander-to-surpass-4000-odi-runs-landmark.html |title=Sophie Devine Becomes Only the 4th New Zealander to Surpass 4,000 ODI Runs Landmark |work=Female Cricket |access-date=1 October 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match3}} '''मैच 3''' | date = 2 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = 129 (38.3 ओवर) | runs1 = [[रमीन शमीम]] 23 (39) | wickets1 = शोर्ना अख्तर 3/5 (3.3 ओवर) | score2 = 131/3 (31.1 ओवर) | runs2 = रूबिया हैदर 54[[not out|*]] (77) | wickets2 = [[डायना बेग]] 1/14 (8 ओवर) | result = बांग्लादेश 7 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490415.html स्कोरकार्ड] | venue = [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = [[लॉरेन एजेनबैग]] (दक्षिण अफ्रीका) और निमाली परेरा (श्रीलंका) | motm = मारुफा अख्तर (बांग्लादेश) | toss = पाकिस्तान ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = | notes = रूबिया हैदर (बांग्लादेश) ने अपना एकदिवसीय पदार्पण किया। }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match4}} '''मैच 4''' | date = 3 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|ENG}} | score1 = 69 (20.4 ओवर) | runs1 = [[सिनालो जाफ्ता]] 22 (36) | wickets1 = लिन्सी स्मिथ 3/7 (4 ओवर) | score2 = 73/0 (14.1 ओवर) | runs2 = [[एमी जोन्स (क्रिकेटर)|एमी जोन्स]] 40[[not out|*]] (50) | wickets2 = | result = इंग्लैंड 10 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490416.html स्कोरकार्ड] | venue = [[असम क्रिकेट एसोसिएशन स्टेडियम, गुवाहाटी|असम क्रिकेट एसोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] | umpires = शथिरा जाकिर (बांग्लादेश) और [[एलोइस शेरिडन]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = लिन्सी स्मिथ (इंग्लैंड) | toss = इंग्लैंड ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = | notes = [[हीदर नाइट]] (इंग्लैंड) ने अपना 150वां एकदिवसीय मैच खेला।<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/75183-heather-knight-becomes-only-the-2nd-english-player-after-charlotte-edwards-to-reach-150-odi-appearances.html |title=Heather Knight Becomes Only the 2nd English Player, After Charlotte Edwards, to Reach 150 ODI Appearances |work=Female Cricket |access-date=3 October 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match5}} '''मैच 5''' | date = 4 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = मैच रद्द | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490417.html स्कोरकार्ड] | venue = [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = कैंडेस ला बोर्डे (वेस्टइंडीज) और नारायणन जननी (भारत) | motm = | toss = कोई टॉस नहीं हुआ। | rain = बारिश के कारण कोई खेल संभव नहीं हो सका।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/live-defending-champions-australia-meet-sri-lanka-at-cwc25 |title=Australia-Sri Lanka CWC25 match abandoned due to rain |work=International Cricket Council |access-date=4 October 2025}}</ref> | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match6}} '''मैच 6''' | date = 5 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = 247 (50 ओवर) | runs1 = [[हरलीन देओल]] 46 (65) | wickets1 = [[डायना बेग]] 4/69 (10 ओवर) | score2 = 159 (43 ओवर) | runs2 = [[सिदरा अमीन]] 81 (106) | wickets2 = क्रांति गौड़ 3/20 (10 ओवर) | result = भारत 88 रनों से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490418.html स्कोरकार्ड] | venue = [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = [[लॉरेन एजेनबैग]] (दक्षिण अफ्रीका) और निमाली परेरा (श्रीलंका) | motm = क्रांति गौड़ (भारत) | toss = पाकिस्तान ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = | notes = [[फातिमा सना]] (पाकिस्तान) ने अपना 100वां अंतरराष्ट्रीय मैच खेला।<ref>{{cite tweet|user=imfemalecricket |number=1974768203147710956 |date=5 October 2025 |title=Fatima Sana takes the field for her 100th international!}}</ref> * [[दीप्ति शर्मा]] (भारत) ने अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट में अपना 4,000वां रन बनाया।<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/75322-deepti-sharma-completes-4000-international-runs-for-india.html |title=Deepti Sharma Completes 4000 International Runs for India |work=Female Cricket |access-date=8 October 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match7}} '''मैच 7''' | date = 6 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = 231 (47.5 ओवर) | runs1 = [[सोफी डिवाइन]] 85 (98) | wickets1 = [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] 4/40 (10 ओवर) | score2 = 234/4 (40.5 ओवर) | runs2 = [[ताज़मिन ब्रिट्स]] 101 (89) | wickets2 = [[अमेलिया केर]] 2/62 (10 ओवर) | result = दक्षिण अफ्रीका 6 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490419.html स्कोरकार्ड] | venue = [[होलकर स्टेडियम]], [[इंदौर]] | umpires = सारा दंबनेवना (जिम्बाब्वे) और शथिरा जाकिर (बांग्लादेश) | motm = [[ताज़मिन ब्रिट्स]] (दक्षिण अफ्रीका) | toss = न्यूजीलैंड ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = | notes = [[सुजी बेट्स]] (न्यूजीलैंड) अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट में 350 मैच खेलने वाली पहली महिला क्रिकेटर बनीं।<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/womens-world-cup-2025/75431-suzie-bates-scripts-history-with-350th-international-appearance-for-new-zealand.html |title=Suzie Bates Scripts History with 350th International Appearance for New Zealand |work=Female Cricket |access-date=6 October 2025}}</ref> * [[सोफी डिवाइन]] (न्यूजीलैंड) ने अपना 300वां अंतरराष्ट्रीय मैच खेला।<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/womens-world-cup-2025/75365-suzie-bates-opens-up-on-milestone-350th-match-devines-300th-and-australia-loss.html |title=Suzie Bates Opens Up on Milestone 350th Match, Devine’s 300th, and Australia Loss |work=Female Cricket |access-date=6 October 2025}}</ref> * [[क्लो ट्रायोन]] (दक्षिण अफ्रीका) ने अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट में अपना 100वां विकेट लिया।<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/75397-chloe-tryon-completes-100-international-wickets-for-south-africa.html |title=Chloe Tryon completes 100 International Wickets for South Africa |work=Female Cricket |access-date=8 October 2025}}</ref> * [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] (दक्षिण अफ्रीका) ने अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट में अपना 7,000वां रन बनाया।<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/75401-laura-wolvaardt-becomes-the-first-south-african-to-surpass-7000-international-runs.html |title=Laura Wolvaardt Becomes the First South African to Surpass 7000 International Runs |work=Female Cricket |access-date=8 October 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match8}} '''मैच 8''' | date = 7 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|ENG}} | score1 = 178 (49.4 ओवर) | runs1 = [[शोभना मोस्टरी]] 60 (108) | wickets1 = [[सोफी एक्लेस्टोन]] 3/24 (10 ओवर) | score2 = 182/6 (46.1 ओवर) | runs2 = [[हीदर नाइट]] 79[[not out|*]] (111) | wickets2 = [[फ़हीमा ख़ातून]] 3/16 (10 ओवर) | result = इंग्लैंड 4 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490420.html स्कोरकार्ड] | venue = [[असम क्रिकेट एसोसिएशन स्टेडियम, गुवाहाटी|असम क्रिकेट एसोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] | umpires = [[क्लेयर पोलोसाक]] (ऑस्ट्रेलिया) और वृंदा राठी (भारत) | motm = [[हीदर नाइट]] (इंग्लैंड) | toss = इंग्लैंड ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match9}} '''मैच 9''' | date = 8 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = 221/9 (50 ओवर) | runs1 = [[बेथ मूनी]] 109 (114) | wickets1 = [[नाशरा संधू]] 3/37 (10 ओवर) | score2 = 114 (36.3 ओवर) | runs2 = [[सिदरा अमीन]] 35 (52) | wickets2 = किम गार्थ 3/14 (6 ओवर) | result = ऑस्ट्रेलिया 107 रनों से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490421.html स्कोरकार्ड] | venue = [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = नारायणन जननी (भारत) और केरिन क्लैस्टे (दक्षिण अफ़्रीका) | motm = [[बेथ मूनी]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = पाकिस्तान ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = | notes = [[बेथ मूनी]] और [[अलाना किंग]] (ऑस्ट्रेलिया) के बीच 106 रन की साझेदारी ने महिला वनडे में 9वें विकेट के लिए सबसे बड़ी साझेदारी का रिकॉर्ड तोड़ दिया, और 2024 में [[एशले गार्डनर]] और किम गार्थ की 77 रन की साझेदारी को पीछे छोड़ दिया।<ref>{{cite news |title=Beth Mooney And Alana King Create History, Become 1st Batting Pair To... |url=https://www.news18.com/cricket/beth-mooney-and-alana-king-create-history-become-1st-batting-pair-to-ws-l-9623024.html |access-date=11 October 2025 |work=News18}}</ref> * [[एनाबेल सदरलैंड]] (ऑस्ट्रेलिया) ने अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट में अपना 100वां विकेट लिया।<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/75610-australian-all-rounder-annabel-sutherland-joins-the-100-international-wickets-club.html |title=Australian All-Rounder Annabel Sutherland Joins the 100 International Wickets Club |work=Female Cricket |access-date=9 October 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match10}} '''मैच 10''' | date = 9 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = 251 (49.5 ओवर) | runs1 = [[ऋचा घोष]] 94 (77) | wickets1 = [[क्लो ट्रायोन]] 3/32 (10 ओवर) | score2 = 252/7 (48.5 ओवर) | runs2 = [[नादिन डी क्लर्क]] 84[[not out|*]] (54) | wickets2 = [[स्नेह राणा]] 2/47 (10 ओवर) | result = दक्षिण अफ्रीका 3 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490422.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-वीडीसीए क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापत्तनम]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूज़ीलैंड) और [[जैकलीन विलियम्स]] (वेस्टइंडीज) | motm = [[नादिन डी क्लार्क]] (दक्षिण अफ्रीका) | toss = दक्षिण अफ्रीका ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = | notes = [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] (दक्षिण अफ्रीका) ने अपना 200वां अंतर्राष्ट्रीय मैच खेला।<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/75706-laura-wolvaardt-completes-200-international-appearances-for-south-africa.html |title=Laura Wolvaardt Completes 200 International Appearances for South Africa |work=Female Cricket |access-date=10 October 2025}}</ref> * [[ऋचा घोष]] (भारत) ने एकदिवसीय मैचों में अपना 1,000वां रन बनाया।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/richa-ghosh-1000-runs-womens-odi-world-cup-2025-india-vs-south-africa-stats-records/article70144134.ece |title=IND vs SA: Richa Ghosh becomes fastest Indian to 1000 runs in Women’s ODIs by balls faced |work=[[Sportstar]] |access-date=10 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/75681-richa-ghosh-becomes-only-the-2nd-indian-keeper-batter-to-1000-odi-runs-milestone.html |title=Richa Ghosh Becomes Only the 2nd Indian Keeper-Batter to 1,000 ODI Runs Milestone |work=Female Cricket |access-date=10 October 2025}}</ref> * [[ऋचा घोष]] और [[स्नेह राणा]] के बीच 88 रन की साझेदारी महिला वनडे में 8वें विकेट के लिए भारत की सर्वोच्च साझेदारी थी।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/ind-vs-sa-women-odi-world-cup-2025-records-richa-ghosh-smriti-mandhana-runs-india-v-south-africa/article70144501.ece |title=IND vs SA: List of records broken, milestones during India vs South Africa Women’s ODI World Cup 2025 match |work=[[Sportstar]] |access-date=10 October 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match11}} '''मैच 11''' | date = 10 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = 227/9 (50 ओवर) | runs1 = [[ब्रुक हॉलिडे]] 69 (104) | wickets1 = राबेया खान 3/30 (10 ओवर) | score2 = 127 (39.5 ओवर) | runs2 = [[फ़हीमा ख़ातून]] 34 (80) | wickets2 = [[जेस केर]] 3/21 (8 ओवर) | result = न्यूजीलैंड 100 रन से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490423.html स्कोरकार्ड] | venue = [[असम क्रिकेट एसोसिएशन स्टेडियम, गुवाहाटी|असम क्रिकेट एसोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] | umpires = सारा डंबनेवाना (जिम्बाब्वे) और [[क्लेयर पोलोसाक]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[ब्रुक हॉलिडे]] (न्यूजीलैंड) | toss = न्यूजीलैंड ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = | notes = [[ली ताहुहु]] (न्यूजीलैंड) ने अपना 100वां एकदिवसीय मैच खेला।<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/75742-veteran-pacer-lea-tahuhu-makes-100th-odi-appearance-for-new-zealand.html |title=Veteran Pacer Lea Tahuhu Makes 100th ODI Appearance for New Zealand |work=Female Cricket |access-date=11 October 2025}}</ref> * [[ब्रुक हॉलिडे]] (न्यूजीलैंड) ने एकदिवसीय मैचों में अपना 1,000वां रन बनाया।<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/75746-brooke-halliday-completes-1000-odi-runs-for-new-zealand.html |title=Brooke Halliday Completes 1000 ODI Runs for New Zealand |work=Female Cricket |access-date=11 October 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|12}} '''मैच 12''' | date = 11 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = 253/9 (50 ओवर) | runs1 = [[नैट साइवर-ब्रंट]] 117 (117) | wickets1 = [[इनोका राणावीरा]] 3/33 (10 ओवर) | score2 = 164 (45.4 ओवर) | runs2 = हसिनी परेरा 35 (60) | wickets2 = [[सोफी एक्लेस्टोन]] 4/17 (10 ओवर) | result = इंग्लैंड 89 रनों से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490424.html स्कोरकार्ड] | venue = [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = केरिन क्लैस्टे (दक्षिण अफ़्रीका) और वृंदा राठी (भारत) | motm = [[नैट साइवर-ब्रंट]] (इंग्लैंड) | toss = श्रीलंका ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = | notes = [[नैट साइवर-ब्रंट]] (इंग्लैंड) ने अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट में अपना 8,000वां रन बनाया।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/75844-nat-sciver-brunt-joins-elite-8000-run-club-with-record-breaking-world-cup-century-against-sri-lanka.html |title=Nat Sciver-Brunt Joins Elite 8,000-Run Club with Record-Breaking World Cup Century against Sri Lanka |work=Female Cricket |access-date=12 October 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match13}} '''मैच 13''' | date = 12 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = 330 (48.5 ओवर) | runs1 = [[स्मृति मंधाना]] 80 (66) | wickets1 = [[एनाबेल सदरलैंड]] 5/40 (9.5 ओवर) | score2 = 331/7 (49 ओवर) | runs2 = [[एलिसा हीली]] 142 (107) | wickets2 = श्री चरणी 3/41 (10 ओवर) | result = ऑस्ट्रेलिया 3 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490425.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-वीडीसीए क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापत्तनम]] | umpires = निमाली परेरा (श्रीलंका) और [[सू रेडफर्न]] (इंग्लैंड) | motm = [[एलिसा हीली]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = ऑस्ट्रेलिया ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = | notes = [[स्मृति मंधाना]] (भारत) ने एकदिवसीय मैचों में अपना 5,000वां रन बनाया।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/75877-smriti-mandhana-becomes-fastest-and-only-second-indian-woman-to-surpass-5000-odi-runs.html |title=Smriti Mandhana Becomes Fastest and Only Second Indian Woman to Surpass 5000 ODI Runs |work=Female Cricket |access-date=12 October 2025}}</ref> * [[हरलीन देओल]] (भारत) ने वनडे में अपना 1,000वां रन बनाया।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/75897-harleen-deol-surpasses-1000-odi-runs-milestone-for-india.html |title=Harleen Deol Surpasses 1000 ODI Runs Milestone for India |work=Female Cricket |access-date=12 October 2025}}</ref> * [[एनाबेल सदरलैंड]] (ऑस्ट्रेलिया) ने वनडे में अपना पहला [[पांच विकेट हॉल]] लिया।<ref>{{cite web|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/australias-annabel-sutherland-becomes-only-2nd-odi-cricketer-to-achieve-unique-birthday-feat20251012211719 |title=Australia's Annabel Sutherland becomes only 2nd ODI cricketer to achieve unique birthday feat |work=[[Asian News International]] |access-date=12 October 2025}}</ref> * यह महिला वनडे में सबसे बड़ा सफल लक्ष्य था।<ref>{{cite web|url=https://cricbuzz.com/cricket-news/135929/australia-smash-records-in-highest-ever-chase-in-womens-odis-cricbuzzcom |title=Australia smash records in highest-ever chase in Women's ODIs |work=[[Cricbuzz]] |access-date=14 October 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match14}} '''मैच 14''' | date = 13 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = 232/6 (50 ओवर) | runs1 = शोर्ना अख्तर 51[[not out|*]] (35) | wickets1 = [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] 2/42 (10 ओवर) | score2 = 235/7 (49.3 ओवर) | runs2 = [[क्लो ट्रायोन]] 62 (69) | wickets2 = [[नाहिदा अख्तर]] 2/44 (9.3 ओवर) | result = दक्षिण अफ्रीका 3 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490426.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-वीडीसीए क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापत्तनम]] | umpires = कैंडेस ला बोर्डे (वेस्ट इंडीज) और [[जैकलीन विलियम्स]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[क्लो ट्रायोन]] (दक्षिण अफ़्रीका) | toss = बांग्लादेश ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match15}} '''मैच 15''' | date = 14 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|NZ}} | score1 = 258/6 (50 ओवर) | runs1 = नीलाक्षी डी सिल्वा 55[[not out|*]] (28) | wickets1 = [[सोफी डिवाइन]] 3/54 (9 ओवर) | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = कोई परिणाम नहीं | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490427.html स्कोरकार्ड] | venue = [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = [[एलोइस शेरिडन]] (ऑस्ट्रेलिया) और गायत्री वेणुगोपालन (भारत) | motm = | toss = श्रीलंका ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = बारिश के कारण आगे कोई खेल संभव नहीं हो सका।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/live-new-zealand-sri-lanka-under-spotlight-in-cwc25 |title=Rain washes out Sri Lanka-New Zealand CWC25 clash |work=[[International Cricket Council]] |access-date=14 October 2025}}</ref> | notes = नीलाक्षी डी सिल्वा (श्रीलंका) ने एकदिवसीय मैचों में अपना 1,000वां रन बनाया।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/76068-nilakshika-silva-completes-1000-odi-runs-for-sri-lanka-with-a-record-fifty-against-new-zealand.html |title=Nilakshika Silva Completes 1000 ODI Runs for Sri Lanka with a Record Fifty Against New Zealand |work=Female Cricket |access-date=15 October 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match16}} '''मैच 16''' | date = 15 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = 133/9 (31 ओवर) | runs1 = [[चार्ली डीन]] 33 (51) | wickets1 = [[फातिमा सना]] 4/27 (6 ओवर) | score2 = 34/0 (6.4 ओवर) | runs2 = [[ओमैमा सोहेल]] 19[[not out|*]] (18) | wickets2 = | result = कोई परिणाम नहीं | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490428.html स्कोरकार्ड] | venue = आर प्रेमदासा स्टेडियम, कोलंबो | umpires = शथिरा जाकिर (बांग्लादेश) और [[क्लेयर पोलोसाक]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = | toss = पाकिस्तान ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = बारिश के कारण मैच को घटाकर 31-31 ओवर का कर दिया गया। * बारिश के कारण पाकिस्तान को 31 ओवर में 113 रनों का संशोधित लक्ष्य दिया गया। * बारिश के कारण आगे कोई खेल संभव नहीं हो सका।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/live-pakistan-eye-opening-win-against-england-at-cwc25 |title=Rain washes out England-Pakistan CWC25 clash |work=[[International Cricket Council]] |access-date=15 October 2025}}</ref> | notes = [[सोफिया डंकले]] (इंग्लैंड) ने एकदिवसीय मैचों में अपना 1,000वां रन बनाया।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/womens-world-cup-2025/76110-englands-sophia-dunkley-completes-1000-odi-runs.html |title=England’s Sophia Dunkley Completes 1000 ODI Runs |work=Female Cricket |access-date=15 October 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match17}} '''मैच 17''' | date = 16 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = 198/9 (50 ओवर) | runs1 = [[शोभना मोस्टरी]] 66[[not out|*]] (80) | wickets1 = [[अलाना किंग]] 2/18 (10 ओवर) | score2 = 202/0 (24.5 ओवर) | runs2 = [[एलिसा हीली]] 113[[not out|*]] (77) | wickets2 = | result = ऑस्ट्रेलिया 10 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490429.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-वीडीसीए क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापत्तनम]] | umpires = कैंडेस ला बोर्डे (वेस्टइंडीज) और सारा डंबनेवाना (जिम्बाब्वे) | motm = [[अलाना किंग]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = बांग्लादेश ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = | notes = [[एलिसा हीली]] (ऑस्ट्रेलिया) ने अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट में अपना 7,000वां रन बनाया।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/76232-alyssa-healy-becomes-only-the-3rd-australia-women-to-surpass-7000-international-runs.html |title=Alyssa Healy Becomes Only the 3rd Australia Women to Surpass 7000 International Runs |work=Female Cricket |access-date=17 October 2025}}</ref> * इस मैच के परिणामस्वरूप ऑस्ट्रेलिया सेमीफाइनल के लिए क्वालीफाई कर गया। }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match18}} '''मैच 18''' | date = 17 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = 105/7 (20 ओवर) | runs1 = विशमी गुणरत्ने 34 (33) | wickets1 = [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] 3/30 (4 ओवर) | score2 = 125/0 (14.5 ओवर) | runs2 = [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] 60[[not out|*]] (47) | wickets2 = | result = दक्षिण अफ्रीका 10 विकेट से जीता {{nowrap|([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न विधि|डीएलएस विधि]])}} | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490430.html स्कोरकार्ड] | venue = [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = वृंदा राठी (भारत) और गायत्री वेणुगोपालन (भारत) | motm = [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] (दक्षिण अफ्रीका) | toss = श्रीलंका ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = बारिश के कारण मैच को प्रति टीम 20 ओवर का कर दिया गया। * बारिश के कारण दक्षिण अफ्रीका को 20 ओवरों में 121 रनों का संशोधित लक्ष्य दिया गया। | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match19}} '''मैच 19''' | date = 18 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|NZ}} | score1 = 92/5 (25 ओवर) | runs1 = [[आलिया रियाज़]] 28[[not out|*]] (52) | wickets1 = [[ली ताहुहु]] 2/20 (6 ओवर) | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = कोई परिणाम नहीं | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490431.html स्कोरकार्ड] | venue = [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = नारायणन जननी (भारत) और केरिन क्लास्टे (दक्षिण अफ्रीका) | motm = | toss = न्यूजीलैंड ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = बारिश के कारण मैच को प्रति टीम 46 ओवर का कर दिया गया। * बारिश के कारण आगे कोई खेल संभव नहीं हो सका।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/live-new-zealand-face-pakistan-in-cwc25-clash-in-colombo |title=New Zealand and Pakistan share CWC25 points in Colombo |work=[[International Cricket Council]] |access-date=18 October 2025}}</ref> | notes = [[ओमैमा सोहेल]] (पाकिस्तान) ने अपना 100वां अंतरराष्ट्रीय मैच खेला।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/76295-pakistans-omaima-sohail-makes-her-100th-international-appearance.html |title=Pakistan’s Omaima Sohail Makes Her 100th International Appearance |work=Female Cricket |access-date=18 October 2025}}</ref> * [[अमेलिया केर]] (न्यूजीलैंड) ने अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट में अपना 200वां विकेट लिया।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/76304-star-new-zealand-all-rounder-amelia-kerr-completes-200-international-wickets.html |title=Star New Zealand All-Rounder Amelia Kerr Completes 200 International Wickets |work=Female Cricket |access-date=18 October 2025}}</ref> * इस मैच के परिणामस्वरूप दक्षिण अफ्रीका सेमीफाइनल के लिए क्वालीफाई कर गया। }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match20}} '''मैच 20''' | date = 19 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = 288/8 (50 ओवर) | runs1 = [[हीदर नाइट]] 109 (91) | wickets1 = [[दीप्ति शर्मा]] 4/51 (10 ओवर) | score2 = 284/6 (50 ओवर) | runs2 = [[स्मृति मंधाना]] 88 (94) | wickets2 = [[नैट साइवर-ब्रंट]] 2/47 (8 ओवर) | result = इंग्लैंड 4 रन से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490432.html स्कोरकार्ड] | venue = [[होलकर स्टेडियम]], [[इंदौर]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूज़ीलैंड) और [[जैकलीन विलियम्स]] (वेस्टइंडीज) | motm = [[हीदर नाइट]] (इंग्लैंड) | toss = इंग्लैंड ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = | notes = [[हीदर नाइट]] (इंग्लैंड) ने अपना 300वां अंतर्राष्ट्रीय मैच खेला।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/76385-heather-knight-becomes-only-the-3rd-english-player-to-300-internationals.html |title=Heather Knight becomes only the 3rd English player to 300 Internationals |work=Female Cricket |access-date=20 October 2025}}</ref> * [[दीप्ति शर्मा]] (भारत) एकदिवसीय मैचों में 150 विकेट लेने वाली भारत की दूसरी गेंदबाज और पहली स्पिनर बनीं।<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.com/news/150-wickets-and-counting-deepti-sharmas-rise-continues-in-wodis-10192025-1760874951739 |title=150 Wickets And Counting: Deepti Sharma’s Rise Continues in WODIs |work=Cricket.com |access-date=20 October 2025 |archive-date=4 नवंबर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251104065730/https://www.cricket.com/news/150-wickets-and-counting-deepti-sharmas-rise-continues-in-wodis-10192025-1760874951739 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/76419-deepti-sharma-creates-history-as-the-first-indian-spinner-to-claim-150-odi-wickets.html |title=Deepti Sharma Creates History as the First Indian Spinner to Claim 150 ODI Wickets |work=Female Cricket |access-date=20 October 2025}}</ref> * इस मैच के परिणामस्वरूप इंग्लैंड सेमीफाइनल के लिए क्वालीफाई कर गया। }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match21}} '''मैच 21''' | date = 20 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = 202 (48.4 ओवर) | runs1 = हसिनी परेरा 85 (99) | wickets1 = शोरना अख्तर 3/27 (10 ओवर) | score2 = 195/9 (50 ओवर) | runs2 = [[निगार सुल्ताना (क्रिकेटर)|निगार सुल्ताना]] 77 (98) | wickets2 = [[चमारी अथापत्थु]] 4/42 (10 ओवर) | result = श्रीलंका 7 रन से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490433.html स्कोरकार्ड] | venue = [[डीवाई पाटिल स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] | umpires = कैंडेस ला बोर्डे (वेस्टइंडीज) और सारा डंबनेवाना (ज़िम्बाब्वे) | motm = हसिनी परेरा (श्रीलंका) | toss = श्रीलंका ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = | notes = यह इस स्थल पर खेला जाने वाला पहला महिला एकदिवसीय था।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/womens-world-cup-2025/72279-dy-patil-stadium-replaces-bengalurus-chinnaswamy-as-womens-world-cup-2025-venue.html |title=DY Patil Stadium Replaces Bengaluru’s Chinnaswamy as Women’s World Cup 2025 Venue |work=Female Cricket |access-date=22 August 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/cricket/navi-mumbai-replaces-bengaluru-as-venue-for-womens-odi-world-cup/ |title=Navi Mumbai replaces Bengaluru as venue for women’s ODI World Cup |work=[[The Tribune (India)|The Tribune]] |access-date=22 August 2025}}</ref> * हासिनी परेरा (एसएल) ने वनडे में अपना 1000वां रन बनाया।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/76457-hasini-pereras-career-best-innings-takes-her-past-1000-odi-runs-mark.html |title=Hasini Perera’s Career-Best Innings Takes Her Past 1000 ODI Runs Mark |work=Female Cricket |access-date=21 October 2025}}</ref> * [[चमारी अथापत्थु]] (एसएल) ने वनडे में अपना 4,000वां रन बनाया।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/76428-chamari-athapaththu-becomes-the-first-sri-lankan-woman-to-surpass-4000-odi-runs.html |title=Chamari Athapaththu Becomes the First Sri Lankan Woman to Surpass 4,000 ODI Runs |work=Female Cricket |access-date=21 October 2025}}</ref> * इस मैच के परिणामस्वरूप बांग्लादेश बाहर हो गया। }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match22}} '''मैच 22''' | date = 21 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = 312/9 (40 ओवर) | runs1 = [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] 90 (82) | wickets1 = [[नाशरा संधू]] 3/45 (8 ओवर) | score2 = 83/7 (20 ओवर) | runs2 = [[सिदरा नवाज़]] 22[[not out|*]] (33) | wickets2 = [[मारिज़ैन कप्प]] 3/20 (5 ओवर) | result = दक्षिण अफ्रीका 150 रनों से जीता {{nowrap|([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न विधि|डीएलएस विधि]])}} | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490434.html स्कोरकार्ड] | venue = [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = नारायणन जननी (भारत) और [[एलोइस शेरिडन]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[मारिज़ैन कप्प]] (दक्षिण अफ़्रीका) | toss = पाकिस्तान ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = बारिश के कारण मैच को घटाकर 40-40 ओवर का कर दिया गया। * बारिश के कारण पाकिस्तान को 20 ओवरों में 234 रनों का संशोधित लक्ष्य दिया गया। | notes = इस मैच के परिणामस्वरूप पाकिस्तान बाहर हो गया। }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match23}} '''मैच 23''' | date = 22 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = 244/9 (50 ओवर) | runs1 = [[टैमी ब्यूमोंट]] 78 (105) | wickets1 = [[एनाबेल सदरलैंड]] 3/60 (10 ओवर) | score2 = 248/4 (40.3 ओवर) | runs2 = [[एशले गार्डनर]] 104[[not out|*]] (73) | wickets2 = लिन्सी स्मिथ 2/43 (8 ओवर) | result = ऑस्ट्रेलिया 6 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490435.html स्कोरकार्ड] | venue = [[होलकर स्टेडियम]], [[इंदौर]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूज़ीलैंड) और [[जैकलीन विलियम्स]] (वेस्टइंडीज) | motm = [[एनाबेल सदरलैंड]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = ऑस्ट्रेलिया ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match24}} '''मैच 24''' | date = 23 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|NZ}} | score1 = 340/3 (49 ओवर) | runs1 = [[प्रतीका रावल]] 122 (134) | wickets1 = [[सूजी बेट्स]] 1/40 (7 ओवर) | score2 = 271/8 (44 ओवर) | runs2 = [[ब्रुक हॉलिडे]] 81 (84) | wickets2 = [[रेणुका सिंह (क्रिकेटर)|रेणुका सिंह]] 2/25 (6 ओवर) | result = भारत 53 रनों से जीता {{nowrap|([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न विधि|डीएलएस विधि]])}} | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490436.html स्कोरकार्ड] | venue = [[डीवाई पाटिल स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] | umpires = [[लॉरेन एजेनबैग]] (दक्षिण अफ़्रीका) और [[सू रेडफर्न]] (इंग्लैंड) | motm = [[स्मृति मंधाना]] (भारत) | toss = न्यूजीलैंड ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = बारिश के कारण मैच को घटाकर 49 ओवर प्रति टीम कर दिया गया। * बारिश के कारण न्यूज़ीलैंड को 44 ओवर में 325 रनों का संशोधित लक्ष्य दिया गया। | notes = [[ली ताहुहु]] (न्यूज़ीलैंड) ने अपना 200वां अंतर्राष्ट्रीय मैच खेला।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/76654-lea-tahuhu-becomes-only-the-fifth-new-zealander-to-200-internationals.html |title=Lea Tahuhu Becomes Only the Fifth New Zealander to 200 Internationals |work=Female Cricket |access-date=23 October 2025}}</ref> * [[प्रतीका रावल]] (भारत) महिला वनडे में पारी (23) के आधार पर 1,000 रन बनाने वाली संयुक्त रूप से सबसे तेज क्रिकेटर बनीं।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/womens-odi-world-cup-2025-india-vs-new-zealand-pratika-rawal-fastest-to-1000-runs-world-record-mark/article70193288.ece |title=Pratika Rawal equals world record, joint-fastest to 1000 runs in women’s ODIs |work=[[Sportstar]] |access-date=23 October 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/76673-pratika-rawal-becomes-fastest-indian-to-score-1000-odi-runs-in-just-23-innings.html |title=Pratika Rawal Becomes Fastest Indian to Score 1000 ODI Runs in Just 23 Innings |work=Female Cricket |access-date=24 October 2025}}</ref> * भारत का 340 रन विश्व कप में और महिला एकदिवसीय मैचों में न्यूजीलैंड के खिलाफ उसका सर्वोच्च पारी स्कोर था।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/india-register-highest-ever-odi-world-cup-total-against-new-zealand-in-navi-mumbai-2025-10-23-1014107 |title=India register highest-ever ODI World Cup total against New Zealand in Navi Mumbai |work=[[India TV]] |access-date=23 October 2025}}</ref> * [[रेणुका सिंह (क्रिकेटर)|रेणुका सिंह]] (भारत) ने अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट में अपना 100वां विकेट लिया।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/76726-renuka-singh-thakur-becomes-the-fastest-indian-pacer-to-claim-100-international-wickets.html |title=Renuka Singh Thakur Becomes the Fastest Indian Pacer to Claim 100 International Wickets |work=Female Cricket |access-date=24 October 2025}}</ref> * इस मैच के परिणामस्वरूप भारत सेमीफाइनल के लिए क्वालीफाई कर गया जबकि न्यूजीलैंड और श्रीलंका बाहर हो गए।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/women-odi-world-cup-2025-points-table-standings-net-run-rate-india-qualifies-for-semifinals/article70195129.ece/ |title=Women’s ODI World Cup 2025 Points Table: India knocks out New Zealand to make semifinals |work=Sportstar|access-date=25 October 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match25}} '''मैच 25''' | date = 24 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = 18/0 (4.2 ओवर) | runs1 = [[ओमैमा सोहेल]] 9[[not out|*]] (9) | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = कोई परिणाम नहीं | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490437.html स्कोरकार्ड] | venue = [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = केरिन क्लैस्टे (दक्षिण अफ्रीका) और वृंदा राठी (भारत) | motm = | toss = श्रीलंका ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = बारिश के कारण आगे कोई खेल संभव नहीं हो सका। | notes = [[सिदरा अमीन]] (पाकिस्तान) ने अपना 150वां अंतर्राष्ट्रीय मैच खेला।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/76813-sidra-amin-marks-150th-international-appearance-for-pakistan-in-sri-lanka-world-cup-match.html |title=Sidra Amin Marks 150th International Appearance for Pakistan in Sri Lanka World Cup Match |work=Female Cricket |access-date=25 October 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match26}} '''मैच 26''' | date = 25 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = 97 (24 ओवर) | runs1 = [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] 31 (26) | wickets1 = [[अलाना किंग]] 7/18 (7 ओवर) | score2 = 98/3 (16.5 ओवर) | runs2 = [[बेथ मूनी]] 42 (41) | wickets2 = [[मारिज़ैन कप्प]] 1/11 (4 ओवर) | result = ऑस्ट्रेलिया 7 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490438.html स्कोरकार्ड] | venue = [[होलकर स्टेडियम]], [[इंदौर]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूज़ीलैंड) और निमाली परेरा (श्रीलंका) | motm = [[अलाना किंग]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = ऑस्ट्रेलिया ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match27}} '''मैच 27''' | date = 26 अक्टूबर 2025 | time = 11:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|ENG}} | score1 = 168 (38.2 ओवर) | runs1 = जॉर्जिया प्लिमर 43 (57) | wickets1 = लिन्सी स्मिथ 3/30 (9.2 ओवर) | score2 = 172/2 (29.2 ओवर) | runs2 = [[एमी जोन्स (क्रिकेटर)|एमी जोन्स]] 86[[not out|*]] (92) | wickets2 = [[ली ताहुहु]] 1/9 (4 ओवर) | result = इंग्लैंड 8 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490439.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-वीडीसीए क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापत्तनम]] | umpires = शथिरा जाकिर (बांग्लादेश) और गायत्री वेणुगोपालन (भारत) | motm = [[एमी जोन्स (क्रिकेटर)|एमी जोन्स]] (इंग्लैंड) | toss = न्यूजीलैंड ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = | notes = [[मैडी ग्रीन]] (न्यूजीलैंड) ने अपना 200वां अंतरराष्ट्रीय मैच खेला।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/76874-maddy-green-completes-200-international-games-for-new-zealand.html |title=Maddy Green completes 200 International Games for New Zealand |work=Female Cricket |access-date=26 October 2025}}</ref> * [[सोफी डिवाइन]] (न्यूजीलैंड) ने अपना आखिरी एकदिवसीय मैच खेला।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/sophie-devine-fights-back-tears-during-national-anthem-before-last-odi-match-for-new-zealand-it-s-an-emotional-day-101761464738763-amp.html |title=Sophie Devine fights back tears during national anthem before last ODI match for New Zealand: ‘It’s an emotional day' |work=[[Hindustan Times]] |access-date=26 October 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match28}} '''मैच 28''' | date = 26 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = 119/9 (27 ओवर) | runs1 = [[शर्मिन अख्तर]] 36 (53) | wickets1 = [[राधा यादव]] 3/30 (6 ओवर) | score2 = 57/0 (8.4 ओवर) | runs2 = [[स्मृति मंधाना]] 34[[नाबाद|*]] (27) | wickets2 = | result = कोई परिणाम नहीं | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490440.html स्कोरकार्ड] | venue = [[डीवाई पाटिल स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] | umpires = [[लॉरेन एजेनबैग]] (दक्षिण अफ़्रीका) और [[सू रेडफर्न]] (इंग्लैंड) | motm = | toss = भारत ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का निर्णय लिया। | rain = बारिश के कारण मैच को घटाकर 27-27 ओवर का कर दिया गया। * भारत को 27 ओवर में 126 रनों का संशोधित लक्ष्य दिया गया। * बारिश के कारण आगे कोई खेल संभव नहीं हो सका। | notes = उमा छेत्री (भारत) ने अपना वनडे डेब्यू किया। * [[शोभना मोस्टरी]] (बांग्लादेश) ने अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट में अपना 1,000वां रन बनाया।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/76957-sobhana-mostary-completes-1000-career-runs-for-bangladesh-women.html |title=Sobhana Mostary Completes 1000 Career Runs for Bangladesh Women |work=Female Cricket |access-date=27 October 2025}}</ref> }} == नॉकआउट चरण == === कोष्ठक === {{4TeamBracket |nowrap=y |team-width=150px |score-width=150px |RD1='''[[#सेमीफाइनल|सेमीफाइनल]]''' |RD1-seed1=2 |RD1-team1= {{crw|ENG}} |RD1-score1= 194 (42.3 ओवर) |RD1-seed2='''3''' |RD1-team2= '''{{crw|SA}}''' |RD1-score2= '''319/7 (50 ओवर)''' |RD1-seed3='''4''' |RD1-team3= '''{{crw|IND}}''' |RD1-score3= '''341/5 (48.3 ओवर)''' |RD1-seed4=1 |RD1-team4= {{crw|AUS}} |RD1-score4= 338 (49.5 ओवर) |RD2='''[[#फाइनल|फाइनल]]''' |RD2-seed1= 3 |RD2-team1= {{crw|SA}} |RD2-score1= 246 (45.3 ओवर) |RD2-seed2= '''4''' |RD2-team2= '''{{crw|IND}}''' |RD2-score2= '''298/7 (50 ओवर)''' }} === सेमीफाइनल === {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match29}} '''सेमीफाइनल 1''' | date = 29 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|ENG}} | score1 = 319/7 (50 ओवर) | runs1 = [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] 169 (143) | wickets1 = [[सोफी एक्लेस्टोन]] 4/44 (10 ओवर) | score2 = 194 (42.3 ओवर) | runs2 = [[नैट साइवर-ब्रंट]] 64 (76) | wickets2 = [[मारिज़ैन कप्प]] 5/20 (7 ओवर) | result = दक्षिण अफ्रीका 125 रन से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490441.html स्कोरकार्ड] | venue = [[असम क्रिकेट एसोसिएशन स्टेडियम, गुवाहाटी|असम क्रिकेट एसोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] | umpires = [[एलोइस शेरिडन]] (ऑस्ट्रेलिया) और [[जैकलीन विलियम्स]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] (दक्षिण अफ्रीका) | toss = इंग्लैंड ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = | notes = [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] (दक्षिण अफ्रीका) ने वनडे में अपना 5000वां रन बनाया।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/77110-laura-wolvaardt-becomes-the-first-south-african-woman-to-surpass-5000-odi-runs.html |title=Laura Wolvaardt Becomes the First South African Woman to Surpass 5000 ODI Runs |work=Female Cricket |access-date=30 October 2025}}</ref> * [[मारिज़ैन कप्प]] (दक्षिण अफ्रीका) ने [[झूलन गोस्वामी]] का रिकॉर्ड तोड़कर महिला वनडे विश्व कप इतिहास में सबसे अधिक विकेट लेने वाली गेंदबाज बन गईं।<ref name="Sportstar">{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/women-odi-world-cup-stats-most-wickets-marizanne-kapp-breaks-jhulan-goswami-record-england-vs-south-africa/article70218008.ece/ |title=Marizanne Kapp breaks Jhulan Goswami’s record, becomes highest wicket-taker in Women’s ODI World Cup history |work=[[Sportstar]] |access-date=30 October 2025}}</ref> * दक्षिण अफ्रीका पहली बार महिला विश्व कप फाइनल के लिए क्वालीफाई कर गया।<ref name="Female Cricket">{{cite web|url=https://femalecricket.com/womens-world-cup-2025/77096-laura-wolvaardt-and-marizanne-kapp-lead-south-africa-to-their-maiden-world-cup-final.html |title=Laura Wolvaardt and Marizanne Kapp Lead South Africa to their Maiden World Cup Final |work=Female Cricket |access-date=30 October 2025}}</ref><ref name="Cricbuzz">{{cite web|url=https://cricbuzz.com/cricket-news/136133/records-shatter-as-south-africa-enter-maiden-odi-world-cup-final |title=Records shatter as South Africa enter maiden ODI World Cup final |work=[[Cricbuzz]] |access-date=30 October 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match30}} '''सेमीफाइनल 2''' | date = 30 अक्टूबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = 338 (49.5 ओवर) | runs1 = [[फोबे लिचफील्ड]] 119 (93) | wickets1 = श्री चरणी 2/49 (10 ओवर) | score2 = 341/5 (48.3 ओवर) | runs2 = [[जेमिमा रोड्रिग्स]] 127[[not out|*]] (134) | wickets2 = किम गार्थ 2/46 (7 ओवर) | result = भारत 5 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490442.html स्कोरकार्ड] | venue = [[डीवाई पाटिल स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] | umpires = [[लॉरेन एजेनबैग]] (दक्षिण अफ़्रीका) और [[सू रेडफर्न]] (इंग्लैंड) | motm = [[जेमिमा रोड्रिग्स]] (भारत) | toss = ऑस्ट्रेलिया ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = | notes = [[ऋचा घोष]] (भारत) ने अपना 50वां एकदिवसीय मैच खेला।<ref>{{cite tweet|user=imfemalecricket |number=1983828265556189404 |date=30 October 2025 |title=𝐌𝐢𝐥𝐞𝐬𝐭𝐨𝐧𝐞 𝐦𝐨𝐦𝐞𝐧𝐭! Richa Ghosh takes field for her 50th ODI}}</ref> * [[एनाबेल सदरलैंड]] (ऑस्ट्रेलिया) ने अपना 100वां अंतर्राष्ट्रीय मैच खेला।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/77153-australias-annabel-sutherland-marks-100th-international-during-semifinal.html |title=Australia’s Annabel Sutherland Marks 100th International During Semifinal |work=Female Cricket |access-date=30 October 2025}}</ref> * यह महिला वनडे में सबसे बड़ा सफल लक्ष्य था।<ref name="sportstar.thehindu.com">{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/womens-odi-world-cup-2025-india-vs-australia-jemimah-harmanpreet-highest-chase-records-stats-latest/article70222857.ece |title=India vs Australia, World Cup semifinal: India completes highest successful chase in World Cup knockout match |work=[[Sportstar]] |access-date=30 October 2025}}</ref><ref name="One Cricket">{{cite web |url=https://cricket.one/top-most/highest-successful-chase-in-womens-odis/6903ae3039a217ec3c756367 |title=India Women pull off record win vs AUS to top highest successful chases in WODIs |work=One Cricket |access-date=30 October 2025 |archive-date=31 अक्तूबर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251031014744/https://cricket.one/top-most/highest-successful-chase-in-womens-odis/6903ae3039a217ec3c756367 |url-status=dead }}</ref> }} === फाइनल === <section begin=match31/> {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|match31}} '''फाइनल''' | date = 2 नवंबर 2025 | time = 15:00 | daynight = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = 298/7 (50 ओवर) | runs1 = [[शैफाली वर्मा]] 87 (78) | wickets1 = [[अयाबोंगा खाका]] 3/58 (9 ओवर) | score2 = 246 (45.3 ओवर) | runs2 = [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] 101 (98) | wickets2 = [[दीप्ति शर्मा]] 5/39 (9.3 ओवर) | result = भारत 52 रनों से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490443.html Scorecard] | venue = [[डीवाई पाटिल स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] | umpires = [[एलोइस शेरिडन]] (ऑस्ट्रेलिया) और [[जैकलीन विलियम्स]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[शैफाली वर्मा]] (भारत) | toss = दक्षिण अफ्रीका ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = | notes = [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] (दक्षिण अफ्रीका) महिला विश्व कप फाइनल में शतक बनाने वाली पहली कप्तान बनीं।<ref>{{cite web |access-date=2 November 2025 |title=IND vs SA: Laura Wolvaardt becomes the first captain to score a hundred in Women’s World Cup final |url=https://crictoday.com/cricket/ind-vs-sa-laura-wolvaardt-becomes-the-first-captain-to-score-a-hundred-in-womens-world-cup-final |work=Crictoday}}</ref> * भारत ने अपना पहला विश्व कप खिताब जीता।<ref>{{cite web |access-date=3 November 2025 |title=India win maiden Women's World Cup after Shafali Verma, Deepti Sharma produce all-round masterclass |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/india-win-maiden-womens-world-cup-after-shafali-verma-deepti-sharma-produce-all-round-masterclass-101762107647546.html |work=[[Hindustan Times]]}}</ref> }}<section end="match31" /> == टूर्नामेंट की सर्वश्रेष्ठ XI == आईसीसी ने 4 नवंबर 2025 को टूर्नामेंट की टीम की घोषणा की, जिसमें दीप्ति शर्मा को टूर्नामेंट की सर्वश्रेष्ठ खिलाड़ी<ref>{{cite web |access-date=2 November 2025 |title=Deepti Sharma crowned 'Player of the Tournament', achieves historic first-time double across men's, women's World Cups |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/deepti-sharma-crowned-player-of-the-tournament-achieves-historic-first-time-double-across-mens-womens-world-cups/articleshow/125044627.cms? |publisher=The Economics Times}}</ref> और लौरा वोल्वार्ड्ट को टीम की कप्तान चुना गया।<ref>{{cite web |access-date=4 November 2025 |title=Mandhana and Sharma among Indian trio in Wolvaardt-led ICC Women's Cricket World Cup 2025 Team of the Tournament |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/mandhana-and-sharma-among-indian-trio-in-wolvaardt-led-icc-women-s-cricket-world-cup-2025-team-of-the-tournament |publisher=International Cricket Council}}</ref> {| class="wikitable" style=text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|भूमिका !colspan=6|[[बल्लेबाजी]] !colspan=5|[[गेंदबाजी (क्रिकेट)|गेंदबाजी]] |- ![[रन (क्रिकेट)|रन]] !{{Abbr|[[महिलाओं के एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट रिकॉर्ड की सूची|उच्च.]]|एक पारी में सर्वाधिक रन}} ![[बल्लेबाजी औसत (क्रिकेट)|औसत]] !{{Abbr|[[स्ट्राइक रेट|स्ट्रा.रे.]]|स्ट्राइक रेट}} ![[सीमा (क्रिकेट)|चौके]] ![[सीमा (क्रिकेट)|छक्के]] !विकेट !{{Abbr|[[महिलाओं के एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट रिकॉर्ड की सूची|श्रेष्ठ.]]|एक पारी में सर्वश्रेष्ठ गेंदबाजी आंकड़े}} ![[गेंदबाज़ी औसत|औसत]] !{{Abbr|[[स्ट्राइक रेट|स्ट्रा.रे.]]|स्ट्राइक रेट}} !{{Abbr|[[इकोनॉमी रेट|इकॉ.]]|सर्वश्रेष्ठ गेंदबाजी इकॉनमी}} |- | align=left|{{criconw|IND}} [[स्मृति मंधाना]] | [[बल्लेबाज़ी का क्रम|ओपनिंग बैटर]] | 434 | 109 | 54.25 | 99.08 | 50 | 9 | colspan=5 {{n/a}} |- | align=left|{{criconw|RSA}} [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] | [[बल्लेबाज़ी का क्रम|ओपनिंग बैटर]] / [[कप्तान (क्रिकेट)|कप्तान]] | 571 | 169 | 71.37 | 98.78 | 73 | 7 | colspan=5 {{n/a}} |- | align=left|{{criconw|IND}} [[जेमिमा रोड्रिग्स]] | [[बल्लेबाज़ी|बैटर]] | 292 | 127[[not out|*]] | 58.40 | 101.03 | 36 | 0 | colspan=5 {{n/a}} |- | align=left|{{criconw|RSA}} [[मारिज़ैन कप्प]] | [[हरफनमौला (ऑल-राउण्डर)|ऑल-राउंडर]] | 208 | 68[[not out|*]] | 29.71 | 102.97 | 19 | 6 | 12 | 5/20 | 20.25 | 29.00 | 4.18 |- | align=left|{{criconw|AUS}} [[एशले गार्डनर]] | [[हरफनमौला (ऑल-राउण्डर)|ऑल-राउंडर]] | 328 | 115 | 82.00 | 130.15 | 39 | 6 | 7 | 2/39 | 37.85 | 42.85 | 5.30 |- | align=left|{{criconw|IND}} [[दीप्ति शर्मा]] | [[हरफनमौला (ऑल-राउण्डर)|ऑल-राउंडर]] | 215 | 58 | 30.71 | 90.33 | 15 | 1 | 22 | 5/39 | 20.40 | 22.18 | 5.52 |- | align=left|{{criconw|AUS}} [[एनाबेल सदरलैंड]] | [[हरफनमौला (ऑल-राउण्डर)|ऑल-राउंडर]] | 117 | 98[[not out|*]] | 29.25 | 85.40 | 12 | 1 | 17 | 5/40 | 15.82 | 21.29 | 4.45 |- | align=left|{{criconw|RSA}} [[नादिन डी क्लर्क]] | [[हरफनमौला (ऑल-राउण्डर)|ऑल-राउंडर]] | 208 | 84[[not out|*]] | 52.00 | 131.64 | 22 | 10 | 9 | 2/24 | 26.11 | 29.55 | 5.30 |- | align=left|{{criconw|PAK}} [[सिदरा नवाज़]] | [[विकेट कीपर|विकेटकीपर बल्लेबाज़]] | 62 | 22[[not out|*]] | 20.66 | 65.26 | 7 | 0 | colspan=5 {{n/a}} |- | align=left|{{criconw|AUS}} [[अलाना किंग]] | [[गेंदबाजी (क्रिकेट)|गेंदबाज़]] | 59 | 51[[not out|*]] | 29.50 | 98.33 | 4 | 3 | 13 | 7/18 | 17.38 | 25.84 | 4.03 |- | align=left|{{criconw|ENG}} [[सोफी एक्लेस्टोन]] | [[गेंदबाजी (क्रिकेट)|गेंदबाज़]] | 18 | 10[[not out|*]] | 6.00 | 69.23 | 2 | 0 | 16 | 4/17 | 14.25 | 21.06 | 4.05 |- | align=left|{{criconw|ENG}} [[नैट साइवर-ब्रंट]] | [[बारहवाँ खिलाड़ी (क्रिकेट)|बारहवाँ खिलाड़ी]] | 262 | 117 | 43.66 | 85.34 | 26 | 3 | 9 | 2/5 | 29.33 | 30.00 | 5.86 |} == प्रसारण == {| class="wikitable" style="white-space: nowrap;" |+ टूर्नामेंट के प्रसारक<ref>{{Cite web |title=Official Broadcasters {{!}} ICC Women's Cricket World Cup 2025 |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/official-broadcasters |publisher=[[International Cricket Council]] |language=en |access-date=19 September 2025}}</ref> ! scope="col" | क्षेत्र ! scope="col" | {{nowrap|देश / उप-क्षेत्र}} ! scope="col" | प्रसारण लाइसेंसधारी ! scope="col" | प्रसारण प्लेटफ़ॉर्म |- ! rowspan=2 | [[अफ़्रीका]] | [[मध्य पूर्व]] और [[उत्तरी अफ़्रीका]] || [[एतिसलात|ई&]] || क्रिकलाइफ़ मैक्स, स्टारज़प्ले |- | [[उप-सहारा अफ़्रीका]] || [[सुपरस्पोर्ट (दक्षिण अफ़्रीकी प्रसारक)|सुपरस्पोर्ट]] || एसएस क्रिकेट, [[डीएसटीवी]] |- ! rowspan=3 | [[अमेरिका]] | [[कनाडा]] || विलो || [[विलो (टीवी चैनल)|विलो टीवी]], [[क्रिकबज़]] |- | [[कैरिबियाई द्वीपों की सूची|कैरिबियाई द्वीप समूह]] || [[ईएसपीएन]] || ईएसपीएन कैरिबियन, [[ईएसपीएन|ईएसपीएन प्ले]] |- | [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] || विलो || [[विलो (टीवी चैनल)|विलो टीवी]], [[क्रिकबज़]] |- ! rowspan=8 | [[एशिया]] | [[बांग्लादेश]] || टीएसएम || नागोरिक टीवी, टी स्पोर्ट्स, टॉफ़ी |- | [[भारत]] || [[जियोस्टार]] || [[स्टार स्पोर्ट्स]], [[डिज़्नी+ हॉटस्टार|जियोहॉटस्टार]] |- | rowspan="2" | [[पाकिस्तान]] || [[पाकिस्तान टेलीविज़न कॉर्पोरेशन|पीटीवी]] || पीटीवी स्पोर्ट्स, माइको तमाशा |- | टेन स्पोर्ट्स || [[टेन स्पोर्ट्स]] |- | rowspan="2" | [[श्रीलंका]] || महाराजा टीवी || टीवी 1 |- | [[जियोस्टार]] | [[स्टार स्पोर्ट्स]] |- | [[सिंगापुर]] || [[स्टारहब]] || हब स्पोर्ट्स |- | [[मलेशिया]] और [[हांगकांग]]|| एस्ट्रो सुपरस्पोर्ट || एस्ट्रो क्रिकेट |- ! rowspan="2" | [[यूरोप]] | [[आयरलैंड]] || [[स्काई स्पोर्ट्स]] || [[स्काई स्पोर्ट्स#स्काई स्पोर्ट्स क्रिकेट|स्काई स्पोर्ट्स क्रिकेट]] |- | [[यूनाइटेड किंगडम]] || [[स्काई स्पोर्ट्स]] || [[स्काई स्पोर्ट्स#स्काई स्पोर्ट्स क्रिकेट|स्काई स्पोर्ट्स क्रिकेट]] |- ! rowspan="3" | [[ओशिनिया]] | [[ऑस्ट्रेलिया]] || [[अमेज़न (कंपनी)|अमेज़ॅन]] || [[अमेज़न प्राइम वीडियो|प्राइम वीडियो]] |- | [[न्यूज़ीलैंड]] || स्काई टीवी एनजेड || [[स्काई स्पोर्ट (न्यूज़ीलैंड)|स्काई स्पोर्ट]], [[स्काई गो]] |- | [[पापुआ न्यू गिनी]] || पीएनजी डिजिकेल || टीवीवान |} सूचीबद्ध क्षेत्रों के बाहर, सभी मैच आधिकारिक प्रसारण चैनल [https://www.icc-cricket.com/icc-tv आईसीसी.टीवी] के माध्यम से दुनिया भर में स्ट्रीमिंग के लिए भी उपलब्ध होंगे। == टिप्पणियाँ == {{notelist|refs= {{Efn|name=Host|टूर्नामेंट का आधिकारिक एकमात्र मेज़बान भारत था। पाकिस्तान के भारत आने से इनकार करने के कारण, उनके मैच, और कुछ श्रीलंकाई मैच, श्रीलंका में स्थानांतरित कर दिए गए।<ref name=SL/> }}}} ==संदर्भ== {{संदर्भसूची|2}} {{2025 Women's Cricket World Cup}} [[श्रेणी:2025 में खेल]] [[श्रेणी:2025 खेलों में भारत]] [[श्रेणी:2025 महिला क्रिकेट विश्व कप]] [[श्रेणी:महिला क्रिकेट विश्व कप]] [[श्रेणी:भारत में अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट प्रतियोगिताएं]] [[श्रेणी:2025-26 में अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट प्रतियोगिताएं]] jrkdpfj3wdi95zsg15alq8nphz1iz7u 2024 बांग्लादेश में हिंदुओं के खिलाफ हिंसा 0 1556604 6595577 6562840 2026-08-05T00:39:47Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595577 wikitext text/x-wiki {{काम जारी|placedby=Zjui3r}}[[चित्र:Rangpur 12 Aug 2024 Hindu Protest VID 01.webm|right|thumb|300px|[[रंगपुर]] में बांग्लादेश के हिन्दुओं का हिंसा के विरोध में प्रदर्शन]] [[चित्र:Hindu community demonstrating at Shahbagh, Dhaka|right|thumb|300px|बांग्लादेश में हिन्दुओं के विरुद्ध हिंसा के विरुद्ध ढाका के शाहबाग में प्रदर्शन]] [[चित्र:BHBCUC Minority Report in English 4 to 20 August 2024.pdf|पाठ=२०२४ के ४ अगस्त से २० अगस्त के बीच हिंदुओं पर हुए सांप्रदायिक हिंसा की घटनाओं की जानकारी के बारे में Bangladesh Hindu Buddhist Christian Oikko Parishad द्वारा प्रकाशित रिपोर्ट। |अंगूठाकार]] 2024 में 5 अगस्त को [[शेख हसीना]] के पद छोड़ने के बाद [[बांग्लादेश में हिंदू धर्म|हिंदू समुदाय]] के घरों, दुकानों और मंदिरों पर हमले हुए। हिंदू बौद्ध ईसाई एकता परिषद ने बताया कि 4 अगस्त से 20 अगस्त के बीच केवल 16 दिनों में अल्पसंख्यकों पर 2,010 हमले हुए, जिनमें 69 मंदिर भी शामिल हैं। इन हमलों में 157 परिवारों के घरों को क्षतिग्रस्त, लूटा, नष्ट या जला दिया गया, और उनकी कुछ दुकानों को भी नुकसान पहुंचाया गया और लूटा गया। इन हमलों के दौरान 15 दिनों में 9 हिंदुओं की हत्या कर दी गई, जिनमें से 2 की पहचान अवामी लीग के सदस्यों के रूप में हुई। == पृष्ठभूमि == जुलाई 2024 में कोटा सुधार आंदोलन सरकार के खिलाफ एक मजबूत विरोध प्रदर्शन था, जिसने अंततः अवामी लीग सरकार को सत्ता से हटा दिया।<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/why-did-bangladesh-pm-sheikh-hasina-resign-where-is-she-now-2024-08-06/|title=Why did Bangladesh PM Sheikh Hasina resign and where is she now?|last=Ganguly|first=Sudipto|date=2024-08-07|website=Reuters|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bdnews24.com/bangladesh/b8bb91ae723c|title=Why did Bangladesh PM Sheikh Hasina resign and where is she now?|website=bdnews24.com|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> वर्षों से, देश की सभी प्रमुख राजनीतिक पार्टियों ने हिंदुओं के खिलाफ हिंसा की है। 1990 में यह कार्य [[बांग्लादेश जातीय पार्टी|जातीय पार्टी]] ने किया, 2001 में [[बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी]] (बीएनपी) ने, 2013 में [[बांग्लादेश जमात-ए-इस्लामी|जमात-ए-इस्लामी]] ने,<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-bangladesh-tribunal-idUSBRE91R0AN20130228/|title=Bangladesh Islamist's death sentence sparks deadly riots|last=Ahmed|first=Anis|date=2013-02-28|website=Reuters|access-date=2024-12-23}}</ref> और 2014 में बीएनपी और जमात ने मिलकर किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/south-asia/will-act-against-those-attacking-minorities-sheikh-hasina/article5557890.ece|title=Will act against those attacking minorities: Sheikh Hasina|date=2014-01-09|work=The Hindu|access-date=2024-12-23|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenewhumanitarian.org/analysis/2014/01/31/minorities-targeted-bangladesh-political-violence|title=The New Humanitarian {{!}} Minorities targeted in Bangladesh political violence|date=2014-01-31|website=www.thenewhumanitarian.org|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/hindus-under-threat-5781|title=Hindus under threat|date=2014-01-07|website=The Daily Star|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> इस कारण, इन पार्टियों को हिंदू समुदाय का समर्थन खोना पड़ा।<ref>{{Cite web|url=https://www.ucanews.com/news/why-bangladeshi-elections-are-a-time-for-violence-against-minorities/80288|title=Why Bangladeshi elections are a time for violence against minorities- UCA News|website=ucanews.com|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> अवामी लीग को धर्मनिरपेक्षता के लिए अंतिम आशा के रूप में देखा गया और यह उम्मीद की गई कि वह हिंदू अल्पसंख्यकों की रक्षा करेगी<ref>{{Cite web|url=https://www.fides.org/en/news/74574-ASIA_BANGLADESH_The_secular_politics_of_the_Awami_League_is_the_key_to_popular_consensus_notes_a_priest_on_the_eve_of_the_vote|title=ASIA/BANGLADESH - "The secular politics of the Awami League is the key to popular consensus", notes a priest on the eve of the vote - Agenzia Fides|last=Fides|first=Agenzia|website=www.fides.org|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.daily-sun.com/printversion/details/696577/Awami-League-%E2%80%93-A-Beacon-of-Hope|title=Awami League – A Beacon of Hope|date=2023-06-23|website=daily-sun|language=en|access-date=2024-12-23|archive-date=8 अक्तूबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008083808/https://www.daily-sun.com/printversion/details/696577/Awami-League-%E2%80%93-A-Beacon-of-Hope|url-status=dead}}</ref>, हालांकि सत्ता में रहते हुए इसके शासनकाल में भी कई हमले हुए।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/south-asia/8-awami-activists-get-death-for-murder-of-hindu-man/article5474260.ece|title=8 Awami activists get death for murder of Hindu man|date=2013-12-18|work=The Hindu|access-date=2024-12-23|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/21-bcl-men-indicted|title=21 BCL men indicted|date=2013-06-03|website=The Daily Star|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> == हमले == शेख हसीना के पद छोड़ने के बाद, बांग्लादेश में हिंदुओं के खिलाफ कई हमले हुए। इन हमलों में मंदिरों, घरों और अल्पसंख्यकों की दुकानों को नुकसान पहुंचाया गया। देश के कई हिस्सों में चोरी और हत्या की घटनाएं भी सामने आईं।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2024/08/07/world/asia/bangladesh-politics-unrest.html|title=Hindus in Bangladesh Face Attacks After Prime Minister’s Exit|date=2024-08-07|access-date=2024-12-23|language=en}}</ref> '''प्रथम आलोक''' की एक रिपोर्ट के अनुसार, 5 अगस्त से 20 अगस्त 2024 तक 49 जिलों में 1,068 हमले हुए। सबसे ज्यादा हमले खुलना में हुए, जहां कम से कम 295 घरों और दुकानों को नुकसान पहुंचाया गया। अन्य क्षेत्रों में भी बड़े पैमाने पर नुकसान हुआ: [[रंगपुर विभाग|रंगपुर]] में 219, [[मय़मनसिंह विभाग|मयमनसिंह]] में 183, [[राजशाही विभाग|राजशाही]] में 155, [[ढाका विभाग|ढाका]] में 79, [[बरिशाल विभाग|बरीशाल]] में 68, [[चट्टग्राम विभाग|चटग्राम]] में 45, और [[सिलहट विभाग|सिलहट]] में 25। कुछ जगहों पर नुकसान बहुत गंभीर था, जबकि अन्य स्थानों पर अपेक्षाकृत कम था। इन हमलों में दो हिंदुओं की मौत हुई और कुल 912 घटनाएं दर्ज की गईं। इनमें से कम से कम 506 मामलों में पीड़ित अवामी लीग के समर्थक थे। '''प्रथम आलोक''' के पत्रकारों ने 546 घरों और दुकानों को क्षतिग्रस्त पाया, जो कुल क्षति का 51 प्रतिशत था।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/97chuvmupe|title=Communal violence: 1068 houses and business establishments attacked|last=Correspondent|first=Staff|date=2024-09-12|website=Prothomalo|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> अल्पसंख्यक समूहों ने 4 अगस्त से 20 अगस्त 2024 तक देशभर में 2,010 हिंसक घटनाओं की सूचना दी। इन हमलों में नौ लोगों की मौत हुई। कुल 1,705 परिवार प्रभावित हुए, जिनमें से 157 परिवारों के घरों और दुकानों पर हमला हुआ, उन्हें लूटा गया, नष्ट कर दिया गया या जला दिया गया। कुछ परिवारों की जमीन भी बलपूर्वक कब्जा कर ली गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/news/2010-communal-attacks-bangladesh-august-4-20-oikyo-parishad-3706731|title=2,010 communal attacks in Bangladesh since August 4 to 20: Oikyo Parishad|date=2024-09-19|website=The Daily Star|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref><ref name=":1">{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/359102/2-010-communal-violence-reported-from-august-4-to|title=Report: 2,010 incidents of communal violence occurred from August 4 to 20 in Bangladesh|date=2024-09-20|website=Dhaka Tribune|access-date=2024-12-23}}</ref> '''नेट्रा न्यूज़''' की 30 अक्टूबर की एक जांच में पाया गया कि कुछ हत्याएं धर्म से संबंधित नहीं लगती थीं।<ref>{{Cite web|url=https://netra.news/2024/little-evidence-of-communal-motives-in-9-hindu-mens-deaths/|title=Claims of communal atrocities in 9 Hindu deaths falter under scrutiny|date=2024-10-30|website=Netra News — নেত্র নিউজ|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/hindu-houses-businesses-attacked-27-districts-3670226|title=Hindu houses, businesses attacked in 27 districts|date=2024-08-06|website=The Daily Star|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.newagebd.net/post/country/241791/scores-of-hindu-houses-business-temples-attacked|title=Scores of Hindu houses, business,  temples attacked|website=www.newagebd.net|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/aftermath-al-govts-fall-minorities-faced-205-attacks-52-districts-3673296|title=Aftermath of AL govt’s fall: Minorities faced 205 attacks in 52 districts|date=2024-08-10|website=The Daily Star|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> पुलिस सूत्रों के अनुसार, 5 अगस्त से 9 अगस्त के बीच, अवामी लीग सरकार के समाप्त होने के बाद, पूजा मंडपों के पास 47 घटनाएं हुईं। इनमें 30 मूर्तियों और मंदिरों को क्षतिग्रस्त किया गया, 4 डकैती हुईं, 3 आगजनी की घटनाएं हुईं, और 10 अन्य मामले सामने आए।<ref>{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/m2y58yfohj|title=দুর্গাপূজা: প্রতিমা ভাঙচুর, চুরি, ঢিল নিক্ষেপ ও মারামারির ঘটনায় গ্রেপ্তার ৮|last=হাসান|first=মাহমুদুল|date=2024-10-10|website=Prothomalo|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> 1 अक्टूबर से अब तक, पुलिस ने दुर्गा पूजा से संबंधित 35 घटनाएं दर्ज की हैं। उन्होंने 17 लोगों को गिरफ्तार किया और लगभग 12 मामले दर्ज किए।<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/world/35-untoward-incidents-related-to-durga-puja-in-bangladesh-since-october-1-17-arrested-police-3229694|title=35 untoward incidents related to Durga Puja in Bangladesh since October 1; 17 arrested: police|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/world-news/35-incidents-related-to-durga-puja-in-bangladesh-since-oct-1-17-arrested-124101200030_1.html|title=35 incidents related to Durga Puja in Bangladesh since Oct 1, 17 arrested|last=Standard|first=Business|website=www.business-standard.com|language=en-US|access-date=2024-12-23}}</ref> '''बांग्लादेश छात्र एकता परिषद''', जो अल्पसंख्यकों का संगठन है, ने एक प्रेस बैठक में कहा कि 5 अगस्त से 31 अगस्त के बीच 49 अल्पसंख्यक शिक्षकों को अपनी नौकरियां छोड़नी पड़ीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/least-49-minority-teachers-forced-resign-aug-5-3691011|title=At least 49 minority teachers forced to resign since Aug 5|date=2024-08-31|website=The Daily Star|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> इन शिक्षकों में से एक, चांदपुर के हरिपद दास, ने बताया कि 5 अगस्त को सरकार बदलने के बाद उनके घर पर हमला किया गया और लूटपाट की गई। वह और उनका परिवार मुश्किल से बच पाया। उनका परिवार तो घर लौट आया, लेकिन वह नहीं लौटे। उन्हें बार-बार नौकरी छोड़ने की धमकियां दी जाती हैं, और वह काम पर वापस जाने से डरते हैं। हालांकि, सरकार ने उन्हें कल अपने कॉलेज लौटने का निर्देश दिया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/g0dzl6qg65|date=31 August 2024|work=Prothom Alo|access-date=29 October 2024|language=bn|script-title=bn:সংখ্যালঘু সম্প্রদায়ের ৪৯ শিক্ষককে পদত্যাগে বাধ্য করা হয়েছে|trans-title=49 teachers from minority communities forced to resign}}</ref> इसी दौरान, 252 हिंदू पुलिस अधिकारियों को अपनी नौकरी से हाथ धोना पड़ा। अब, बांग्लादेश में कोई भी हिंदू सब-इंस्पेक्टर (एसआई) नहीं है।<ref>{{Cite web|url=https://www.dailynayadiganta.com/diplomacy/19662281/%E0%A6%9B%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%B2%E0%A7%80%E0%A6%97-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B7%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%A7-%E0%A6%93-%E0%A7%A8%E0%A7%AB%E0%A7%A8-%E0%A6%8F%E0%A6%B8%E0%A6%86%E0%A6%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A7%87-%E0%A6%AF%E0%A6%BE-%E0%A6%AC%E0%A6%B2%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%AF%E0%A7%81%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A7%8D%E0%A6%B0|title=|website=Daily Naya Diganta|language=bn|script-title=bn:ছাত্রলীগ নিষিদ্ধ ও ২৫২ এসআই নিয়ে যা বলছে যুক্তরাষ্ট্র|trans-title=What the U.S. says about the ban on Chhatra League and the 252 sub-inspectors|access-date=2024-11-28|archive-date=1 दिसंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201223543/https://www.dailynayadiganta.com/diplomacy/19662281/%25E0%25A6%259B%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25A4%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%25B0%25E0%25A6%25B2%25E0%25A7%2580%25E0%25A6%2597-%25E0%25A6%25A8%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25B7%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25A6%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%25A7-%25E0%25A6%2593-%25E0%25A7%25A8%25E0%25A7%25AB%25E0%25A7%25A8-%25E0%25A6%258F%25E0%25A6%25B8%25E0%25A6%2586%25E0%25A6%2587-%25E0%25A6%25A8%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BC%25E0%25A7%2587-%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BE-%25E0%25A6%25AC%25E0%25A6%25B2%25E0%25A6%259B%25E0%25A7%2587-%25E0%25A6%25AF%25E0%25A7%2581%25E0%25A6%2595%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%25A4%25E0%25A6%25B0%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B7%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%259F%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%25B0|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://samakal.com/bangladesh/article/262643/%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A6%BF%E0%A6%A8-%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%AB%E0%A6%BF%E0%A6%82%E0%A7%9F%E0%A7%87-%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A1%E0%A7%87%E0%A6%9F-%E0%A6%8F%E0%A6%B8%E0%A6%86%E0%A6%87%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%85%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A6%A4%E0%A6%BF-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%B8%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97|title=|last=|website=মার্কিন ব্রিফিংয়ে ক্যাডেট এসআইদের অব্যাহতি প্রসঙ্গ|language=bn|script-title=bn:মার্কিন ব্রিফিংয়ে ক্যাডেট এসআইদের অব্যাহতি প্রসঙ্গ|trans-title=Cadet SIs’ dismissal discussed in the U.S. briefing|access-date=2024-11-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagonews24.com/international/news/978062|title=|last=|first=|date=2024-10-29|website=Jago News 24|language=bn|script-title=bn:ছাত্রলীগ নিষিদ্ধ-এসআই নিয়োগ বাতিল নিয়ে যা বললো যুক্তরাষ্ট্র|trans-title=What the U.S. said about the Chhatra League ban and the cancellation of SI recruitment|access-date=2024-11-28}}</ref> '''[[भारत के विदेश मंत्री|भारत के राज्य विदेश मंत्री]]''', [[कीर्तिवर्धन सिंह|किर्ति वर्धन सिंह]], ने कहा कि 2024 से 8 दिसंबर तक बांग्लादेश में हिंदुओं और अन्य अल्पसंख्यकों के खिलाफ हिंसा की 2,200 घटनाएं दर्ज की गईं।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/2200-in-bangladesh-112-in-pakistan-government-on-violence-cases-against-hindus-in-neighbouring-countries/articleshow/116504422.cms|title=2,200 in Bangladesh, 112 in Pakistan: Government on violence cases against Hindus in neighbouring countries|date=2024-12-20|work=The Times of India|access-date=2024-12-23|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/india/2200-cases-of-violence-against-hindus-and-other-minorities-in-bangladesh-govt-3326992|title=2,200 cases of violence against Hindus and other minorities in Bangladesh, says Govt|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> == प्रतिक्रियाएँ == === घरेलू === हिंदू घरों की लूटपाट और लूटपाट के डर ने हिंदुओं को पलायन का प्रयास करने पर मजबूर कर दिया है। 7 अगस्त को, ठाकुरगांव जिले में लगभग 700-800 हिंदुओं ने बांग्लादेश छोड़कर भारत जाने की कोशिश की, लेकिन उन्हें भारत के सीमा सुरक्षा बल (BSF) ने रोक दिया और बांग्लादेशी अधिकारियों द्वारा सुरक्षा का आश्वासन देने के बाद वापस भेज दिया। बाद में, 8 अगस्त को, वीडियो फुटेज में पश्चिम बंगाल के जलपाईगुड़ी जिले के सामने एक सीमा चौकी पर 300 हिंदुओं को भारत भागने का प्रयास करते हुए दिखाया गया, जिन्हें बाद में BSF के जवानों ने तितर-बितर कर दिया।<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/hindus-bangladesh-try-flee-india-amid-violence-2024-08-08/|title=Hindus in Bangladesh try to flee to India amid violence|last=Ruma Paul|first=Krishna N. Das|date=2024-08-08|website=Reuters|access-date=2024-12-23}}</ref> 10 अगस्त को, लालमोनिरहाट जिले के हाटीबंधा उपजिला में 500-600 हिंदुओं ने सीमा पर इकट्ठा होकर भारत भागने का प्रयास किया, लेकिन उन्हें बॉर्डर गार्ड बांग्लादेश (BGB) ने रोक दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/district/hxttukupcd|title=হাতীবান্ধায় হিন্দুদের জড়ো হওয়ার ঘটনায় বিজিবির সংবাদ সম্মেলন|last=প্রতিনিধি|date=2024-08-10|website=Prothomalo|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ittefaq.com.bd/695961/%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%97-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%A4-%E0%A6%B8%E0%A7%80%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%9C%E0%A7%9C%E0%A7%8B-%E0%A6%B9%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%9B%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%B8%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%A8|title=দেশত্যাগ করতে ভারত সীমান্তে জড়ো হয়েছেন সনাতন ধর্মালম্বীরা|website=The Daily Ittefaq|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> 9 अगस्त को, बांग्लादेश के विभिन्न हिस्सों में हिंदू समुदाय द्वारा विरोध प्रदर्शन किए गए, जिनमें दिनाजपुर के बरो मैदान और ढाका के नेशनल प्रेस क्लब शामिल थे। ये विरोध प्रदर्शन अगले दिन भी देश के विभिन्न हिस्सों में जारी रहे, जिसमें हिंदू मंदिरों और घरों पर हमलों, तोड़फोड़, लूटपाट और आगजनी की निंदा की गई।<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> प्रदर्शनकारियों ने कई मांगें रखीं, जिनमें एक अल्पसंख्यक मामलों के मंत्रालय और एक अल्पसंख्यक संरक्षण आयोग की स्थापना शामिल थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.rtvonline.com/bangladesh/285758|title=শাহবাগে ৪ দফা দাবিতে সনাতন ধর্মাবলম্বীদের বিক্ষোভ|website=RTV Online|language=bn-BD|access-date=2024-12-23}}</ref> न्यूयॉर्क में, संयुक्त राष्ट्र के मुख्यालय के बाहर यूनाइटेड हिंदू अलायंस ऑफ़ यूएसए द्वारा ऐसे उत्पीड़न के खिलाफ एक प्रदर्शन आयोजित किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.ittefaq.com.bd/696004/%E0%A6%B9%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%81-%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%93%E0%A6%AA%E0%A6%B0-%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%89%E0%A6%87%E0%A7%9F%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A7%87|title=হিন্দু ধর্মাবলম্বীদের ওপর হামলার প্রতিবাদে নিউইয়র্কে বিক্ষোভ|website=The Daily Ittefaq|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> 10 अगस्त को, ढाका के शाहबाग<ref>{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/dhaka/354287/dhaka%E2%80%99s-shahbagh-sees-second-day-of-protests-as|title=Hindu community protests in Shahbagh for second day|date=2024-08-10|website=Dhaka Tribune|access-date=2024-12-23}}</ref>, चट्टोग्राम के कोतवाली थाना क्षेत्र के चेरागी पहाड़ चौराहा<ref>{{Cite web|url=https://www.dhakapost.com/national/298048|title=হামলার প্রতিবাদে চট্টগ্রামে বিক্ষোভ|last=প্রতিবেদক|first=নিজস্ব|date=2024-08-10|website=dhakapost.com|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref>, जमालपुर<ref>{{Cite web|url=https://www.itvbd.com/country/chittagong/163192/%E0%A6%9A%E0%A6%9F%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A6%97%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%87-%E0%A6%B9%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%81%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A7%8B%E0%A6%AD|title=চট্টগ্রামে হিন্দুদের বিক্ষোভ|website=Independent Television|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref>, दिनाजपुर<ref>{{Cite web|url=https://www.deshrupantor.com/527812/%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%B8%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%A8-%E0%A6%A7%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A7%80%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%A3%E0%A6%85%E0%A6%AC%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%A5%E0%A6%BE%E0%A6%A8-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A7%8B%E0%A6%AD|title=দিনাজপুরে সনাতন ধর্মাবলম্বীদের গণঅবস্থান, বিক্ষোভ|website=দেশ রূপান্তর|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref>, बरिशाल<ref>{{Cite web|url=https://bangla.thedailystar.net/news/bangladesh/news-604401|title=হিন্দু সম্প্রদায়ের ওপর হামলার প্রতিবাদে বরিশালে বিক্ষোভ মিছিল|last=সংবাদদাতা|first=নিজস্ব|last2=বরিশাল|date=2024-08-10|website=The Daily Star Bangla|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref>, शरियातपुर, नारायणगंज, नाटोर, टांगाइल<ref name=":4">{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/354403/protest-in-tangail-demands-action-over-attacks-on|title=Protest in Tangail demands action over attacks on Hindu community|date=2024-08-11|website=Dhaka Tribune|access-date=2024-12-23}}</ref>, फेनी, लक्ष्मीपुर, कॉक्स बाजार, फरीदपुर, पंचगढ़, चांदपुर, कुश्तिया<ref>{{Cite web|url=https://www.risingbd.com/bangladesh/news/567492|title=হিন্দু সম্প্রদায়ের ওপর হামলার প্রতিবাদে দেশব্যাপী বিক্ষোভ {{!}} সারা বাংলা|last=https://www.risingbd.com|website=Risingbd Online Bangla News Portal|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref>, और माइमेनसिंह के गंगीनारपार स्थित फिरोज जहांगीर स्क्वायर<ref>{{Cite web|url=https://www.itvbd.com/country/mymensingh/163150/%E0%A6%AE%E0%A7%9F%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%82%E0%A6%B9%E0%A7%87-%E0%A6%B9%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%81%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A7%8B%E0%A6%AD%C2%A0|title=ময়মনসিংহে হিন্দুদের বিক্ষোভ|website=Independent Television|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> में हिंदू जागरण मंच और अन्य संगठनों द्वारा धरना और विरोध रैलियों का आयोजन किया गया। 11 अगस्त 2024 को, ढाका, चट्टोग्राम, बरिशाल, खुलना, राजशाही, रंगपुर, माइमेनसिंह, सिलहट, मौलवीबाजार<ref>{{Cite web|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=484670|title=Moulvibazar minority community protest attacks on Hindu properties -|website=The Daily Observer|access-date=2024-12-23}}</ref>, टांगाइल<ref name=":4" />, और बोगुरा<ref>{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/354398/protests-against-attacks-on-hindu-communities-in|title=Demonstration held over attacks on Hindu communities in Bogra|date=2024-08-11|website=Dhaka Tribune|access-date=2024-12-23}}</ref> सहित बांग्लादेश के सभी जिलों में रैलियां और विरोध मार्च आयोजित किए गए। प्रदर्शनकारियों ने अल्पसंख्यकों पर हो रहे उत्पीड़न के लिए त्वरित न्यायाधिकरण, दोषियों को कठोर सजा, माइनॉरिटी प्रोटेक्शन एक्ट का कानून, अल्पसंख्यक मामलों के लिए अलग मंत्रालय, और मंदिर संपत्ति पुनर्प्राप्ति और संरक्षण अधिनियम की स्थापना सहित 8 सूत्रीय मांगें रखीं।<ref>{{cite web|url=https://www.banglatribune.com/country/khulna/857768/%E0%A6%B8%E0%A6%82%E0%A6%96%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%98%E0%A7%81-%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A6%BE-%E0%A6%86%E0%A6%87%E0%A6%A8%E0%A6%B8%E0%A6%B9-%E0%A7%AE-%E0%A6%A6%E0%A6%AB%E0%A6%BE-%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%96%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A7%9F-%E0%A6%B8%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%A8|title=সংখ্যালঘু সুরক্ষা আইনসহ ৮ দফা দাবিতে খুলনায় সনাতন ধর্মাবলম্বীদের বিক্ষোভ|date=2024-08-12|website=Bangla Tribune|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> अधिकांश रैलियां और विरोध कार्यक्रम बांग्लादेश पूजा उद्जापन परिषद, हिंदू बौद्ध ईसाई एकता परिषद, और सनातनी जागरण मंच के बैनर तले आयोजित किए गए।<ref>{{Cite news|url=https://www.jagonews24.com/national/news/960438|title=চট্টগ্রামে সংখ্যালঘু নির্যাতনরোধে হিন্দু জাগরণ মঞ্চের সমাবেশ|work=jagonews24.com|access-date=2024-12-23|language=en-US}}</ref> 12 अगस्त को, इसी तरह के प्रदर्शन रंगपुर, रंगामाटी<ref>{{cite web|url=https://www.channelionline.com/demonstration-and-protest-rally-of-sanatan-community-in-rangamati/|title=রাঙ্গামাটিতে সনাতন সম্প্রদায়ের বিক্ষোভ ও প্রতিবাদ সমাবেশ|last=আহম্মেদ|first=মনসুর|date=2024-08-12|website=চ্যানেল আই অনলাইন|access-date=2024-12-23}}</ref>, गोपालगंज<ref>{{Cite web|url=https://www.dhakatimes24.com/2024/08/12/362165|title=উত্তাল গোপালগঞ্জ, ৮ দফা দাবিতে রাস্তায় সনাতন ধর্মাবলম্বীরা|website=Dhakatimes News|access-date=2024-12-23}}</ref>, खुलना<ref>{{cite web|url=https://www.banglatribune.com/country/khulna/857768/%E0%A6%B8%E0%A6%82%E0%A6%96%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%98%E0%A7%81-%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A6%BE-%E0%A6%86%E0%A6%87%E0%A6%A8%E0%A6%B8%E0%A6%B9-%E0%A7%AE-%E0%A6%A6%E0%A6%AB%E0%A6%BE-%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%96%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A7%9F-%E0%A6%B8%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%A8|title=সংখ্যালঘু সুরক্ষা আইনসহ ৮ দফা দাবিতে খুলনায় সনাতন ধর্মাবলম্বীদের বিক্ষোভ|date=2024-08-12|website=Bangla Tribune|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref>, और नराइल<ref>{{Cite web|url=https://www.deshrupantor.com/528294/%E0%A6%A8%E0%A7%9C%E0%A6%BE%E0%A6%87%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%B8%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%A8-%E0%A6%A7%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A7%80%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A7%8B%E0%A6%AD-%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%9B%E0%A6%BF%E0%A6%B2-%E0%A6%93-%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%B6|title=নড়াইলে সনাতন ধর্মালম্বীদের বিক্ষোভ মিছিল ও সমাবেশ|website=দেশ রূপান্তর|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> में हुए। प्रदर्शनकारियों ने नारे लगाए, जैसे "मेरा देश, मेरी माँ—हम नहीं छोड़ेंगे," और "स्वतंत्र देश में हमलों का कारण क्या है? हम प्रशासन से जवाब मांगते हैं।"<ref>{{Cite web|url=https://www.itvbd.com/country/dhaka/163635/%E0%A6%B8%E0%A6%82%E0%A6%96%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%98%E0%A7%81-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A7%87-%E0%A6%9C%E0%A7%9C%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%A4-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0|title=সংখ্যালঘু নির্যাতনের সঙ্গে জড়িতদের দ্রুত বিচারের দাবি সনাতন ধর্মাবলম্বীদের|website=Independent Television|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> उसी दिन, सरकार के धार्मिक सलाहकार खालिद हुसैन ने आश्वासन दिया कि हमलावरों को सजा दी जाएगी और शिकायतों के लिए एक हेल्पलाइन नंबर की घोषणा की।<ref>{{Cite web|url=https://www.somoynews.tv/news/2024-08-12/NEXXSNYE|title=হিন্দু সম্প্রদায়ের সঙ্গে মঙ্গলবার বৈঠকে বসবেন প্রধান উপদেষ্টা {{!}} ধর্ম|last=নিউজ|first=সময়|website=Somoy News|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> गृह सलाहकार एम. सखावत हुसैन ने दुर्गा पूजा के लिए तीन दिनों की छुट्टी की घोषणा की।<ref>{{cite web|url=https://www.banglatribune.com/others/858052/%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%9C%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AF-%E0%A6%B8%E0%A6%82%E0%A6%96%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%98%E0%A7%81-%E0%A6%85%E0%A6%A7%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%A8-%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%A5%E0%A6%97%E0%A6%BF%E0%A6%A4|title=তিনদিনের জন্য সংখ্যালঘু অধিকার আন্দোলন স্থগিত ঘোষণা|date=2024-08-13|website=Bangla Tribune|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> 13 अगस्त को, बांग्लादेश हिंदू बौद्ध ईसाई एकता परिषद, बांग्लादेश पूजा उद्जापन परिषद, महानगर सार्वजनिन पूजा समिति, रामकृष्ण मिशन, इस्कॉन, बांग्लादेश क्रिश्चियन एसोसिएशन, बांग्लादेश बौद्ध महासंघ, और विभिन्न संगठनों के आदिवासी नेताओं ने मुख्य सलाहकार से मुलाकात की।<ref>https://www.kalbela.com/ajkerpatrika/lastpage/111620{{Dead link|date=फ़रवरी 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> उन्होंने 8 सूत्रीय मांगें प्रस्तुत कीं। मुख्य सलाहकार के आश्वासन से संतुष्ट होकर, तीन दिनों के लिए अल्पसंख्यक अधिकार आंदोलन स्थगित कर दिया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.ajkerpatrika.com/national/ajpbfpfnd0gg0|title=প্রধান উপদেষ্টার সঙ্গে বৈঠকে মিলেছে আশ্বাস, জানালেন সংখ্যালঘু সংগঠনের নেতারা|website=www.ajkerpatrika.com|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> 4 सितंबर को, ढाका के शहीद मीनार में हिंदुओं की सुरक्षा के लिए जन प्रदर्शन हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/world/story/bangladesh-hindu-community-protest-safety-attack-durga-puja-dhaka-2611641-2024-10-05|title=Thousands protest in Dhaka for safety of Hindus amid anti-minority violence|date=2024-10-05|website=India Today|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> 6 सितंबर को, सनातन अधिकार मंच ने ढाका में एक मशाल जुलूस आयोजित किया, जिसमें अल्पसंख्यक समुदायों पर हमले रोकने और हमलावरों के खिलाफ कार्रवाई की मांग की गई। यह जुलूस केंद्रीय शहीद मीनार से शुरू होकर राष्ट्रीय प्रेस क्लब तक गया। रैली में घोषणा की गई कि अगर मांगें पूरी नहीं हुईं तो 5 अक्टूबर को ढाका को घेरने के लिए लंबा मार्च किया जाएगा।<ref>{{cite web|url=https://bangla.dhakatribune.com/bangladesh/84762/%E0%A6%B8%E0%A6%82%E0%A6%96%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%98%E0%A7%81%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%A8-%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%A7%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%80%E0%A6%A4%E0%A7%87|title=সংখ্যালঘুদের ৮ দফা দাবিতে ঢাকায় মশালমিছিল|date=2024-09-06|website=Dhaka Tribune|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> 13 सितंबर को, पहले दिए गए आश्वासनों को तुरंत लागू करने की मांग को लेकर, ढाका और चट्टोग्राम के शाहबाग से देश के अन्य सभी हिस्सों में एक और दौर के कार्यक्रम शुरू हुए।<ref>{{Cite web|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/hindu-community-ctg-wants-speedy-trial-tribunal-minority-ministry-940946|title=Hindu community in Ctg wants speedy trial tribunal, minority ministry|date=2024-09-14|website=The Business Standard|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> 18 सितंबर को, अल्पसंख्यक अधिकार आंदोलन के बैनर तले, सनातन धर्म के अनुयायियों ने पंचगढ़ में रैलियां और प्रदर्शन आयोजित किए, जिसमें 8 सूत्रीय मांगें लागू करने की मांग की गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.somoynews.tv/news/2024-09-18/LD3009IT|title=৮ দফা বাস্তবায়নের দাবিতে সনাতন ধর্মাবলম্বীদের বিক্ষোভ সমাবেশ {{!}} বাংলাদেশ|last=নিউজ|first=সময়|website=Somoy News|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> 19 सितंबर को, बांग्लादेश हिंदू बौद्ध ईसाई एकता परिषद ने ढाका रिपोर्टर्स यूनिटी, सेगुनबागिचा में एक प्रेस कॉन्फ्रेंस का आयोजन किया और अंतरिम सरकार की ओर से 8 सूत्रीय मांगों को लागू करने में असफलता पर निराशा व्यक्त की।<ref>{{Cite web|url=https://www.kalbela.com/national/122477|title=ধর্মীয় সংখ্যালঘুদের অস্তিত্ব রক্ষায় ৮ দফা বাস্তবায়নের দাবি ঐক্য পরিষদের {{!}} কালবেলা|last=প্রতিবেদক|first=কালবেলা|website=কালবেলা {{!}} বাংলা নিউজ পেপার|language=bn-BD|access-date=2024-12-23}}</ref> 20 सितंबर को, शाम 6 बजे, ढाका में केंद्रीय शहीद मीनार से एक मशाल जुलूस निकला, जो रज्जू मूर्ति, टीएससी मेट्रो रेल स्टेशन से होकर रामना काली मंदिर के पास स्थित सुहरावर्दी उद्यान के पास समाप्त हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/bengali/world/procession-of-sanatan-religious-people-demanding-8-demand-in-bangladesh_539798.html|title=Bangladesh: ফের উত্তপ্ত বাংলাদেশ, ৮ দফা দাবিতে রাস্তায় নামল মশাল মিছিল...|date=2024-09-21|website=Zee24Ghanta.com|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> ऐसी रैलियां रंगपुर<ref>{{Cite web|url=https://www.bd24live.com/bangla/740796|title=রংপুরে ৮ দফা দাবীতে বাংলাদেশ হিন্দু জাগরণ মঞ্চের বিক্ষোভ মিছিল|website=www.bd24live.com|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> और अन्य जिलों में भी हुईं, जिनमें अंतरिम सरकार को उसके पूर्व वादों की याद दिलाई गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.banglanews24.com/public/national/news/bd/1395271.details|title=নির্যাতনের বিচারে ট্রাইব্যুনাল গঠনসহ ৮ দফা দাবি হিন্দু বৌদ্ধ খ্রিস্টান ঐক্য পরিষদের|date=2024-09-21|website=banglanews24.com|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> '''२५ अक्टूबर को, बांग्लादेश सनातन जागरण मंच''', जो हिंदू समुदाय का एक संगठन है, ने चट्टोग्राम शहर के लालदिघी मैदान में आठ सूत्रीय मांगों के साथ एक जनसभा का आयोजन किया। "आमार माटी, आमार मां, ए देश छेड़े कोथाओ जाबो ना" (मेरा देश, मेरी मां, मैं इस देश को नहीं छोड़ूंगा) जैसे नारों के साथ हिंदू पुरुष और महिलाएं समूहों और जुलूसों में शामिल हुए। मुख्य वक्ता, '''चिन्मय कृष्ण दास ब्रह्मचारी''', ने कहा: {{Quote|text=बांग्लादेश में कोई भी लोकतांत्रिक शक्ति साम्प्रदायिक व्यवहार अपनाकर राजनीति नहीं कर सकेगी। बार-बार सत्ता बदल रही है, लेकिन इस देश में स्थिरता नहीं आ रही है। इसका कारण सहिष्णुता का समाप्त होना है। सम्मान खो रहा है; शिक्षकों को इस्तीफा देने के लिए मजबूर किया जा रहा है। केवल अल्पसंख्यक होने के कारण 93 लोगों को पुलिस की नौकरियों से बर्खास्त कर दिया गया। चट्टोग्राम विश्वविद्यालय और वेटरिनरी विश्वविद्यालय में हिंदुओं की पहचान की जा रही है। कुछ समय के लिए, ऐसे गलत कार्य रुक गए थे, लेकिन अब वे फिर से सामने आ रहे हैं। हम अब और चुप नहीं रहेंगे।<ref>{{cite web | last=Report | first=TBS | title=Over thousand Hindus hold rally in Ctg with 8-point demand, announce long march to Dhaka | website=The Business Standard | date=2024-10-25 | url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/over-thousand-hindus-hold-rally-ctg-8-point-demand-announce-long-march-dhaka-976056 | access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{cite web | last=প্রতিবেদক | first=নিজস্ব | title=চট্টগ্রামে ৮ দফা দাবিতে হিন্দু সম্প্রদায়ের গণসমাবেশ, ঢাকা অভিমুখে লংমার্চের ঘোষণা | website=Prothomalo | date=2024-10-25 | url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/district/jp9q1zmewi | language=bn | access-date=2024-12-23}}</ref>}} '''1 नवंबर को''', जब सनातन जागरण मंच ने चट्टोग्राम में विरोध रैली की घोषणा की, पुलिस ने हिंदुओं को इस सभा में शामिल होने से रोक दिया। शहर पुलिस के दक्षिणी डिप्टी कमिश्नर, '''लियाकत अली खान''', ने कहा कि प्रशासनिक निर्देशों के अनुसार, उन्हें आज रैली आयोजित करने से रोका गया। '''31 अगस्त को''', कोतवाली पुलिस स्टेशन में सनातन जागरण मंच के प्रवक्ता चिन्मय कृष्ण दास सहित 19 लोगों के खिलाफ राजद्रोह का मामला दर्ज किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/y8fadshau9|title=চট্টগ্রামে সনাতন জাগরণ মঞ্চের সমাবেশে আসার পথে বাধার অভিযোগ|last=প্রতিবেদক|first=নিজস্ব|date=2024-11-01|website=Prothomalo|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> '''22 नवंबर को''', बांग्लादेश यूनाइटेड सनातन जागरण मंच को रंगपुर सिटी के जिला स्कूल ग्राउंड में "रंगपुर मंडलीय ग्रैंड रैली" आयोजित करनी थी, लेकिन अनुमति न मिलने के कारण इसे महिगंज डिग्री कॉलेज ग्राउंड में स्थानांतरित कर दिया गया। यह आयोजन 15 विशिष्ट शर्तों के तहत किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/district/2ma3t65g8k|title=রংপুর জিলা স্কুল মাঠে অনুমতি পায়নি সনাতনী জাগরণ জোট, সমাবেশ হবে মাহীগঞ্জ কলেজে|last=প্রতিবেদক|first=নিজস্ব|date=2024-11-22|website=Prothomalo|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> रैली में घोषणा की गई कि आंदोलन तब तक जारी रहेगा जब तक आठ सूत्रीय मांगें पूरी नहीं हो जातीं। विभाजन के सभी जिलों से प्रतिनिधियों ने भाग लिया। हालांकि, कुरिग्राम में रैली में भाग लेने वाले लोगों को ले जा रही एक बस पर हमला किया गया, जहां वाहनों को रोका गया और तोड़फोड़ की गई। लगभग 30 लोग घायल हुए और उन्हें स्थानीय स्वास्थ्य केंद्रों में इलाज कराया गया।<ref>{{Cite web|url=https://ekattor.tv/country/rangpur/72453/%E2%80%98%E0%A6%90%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B8-%E0%A6%AC%E0%A6%87%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%AD%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%A4-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A6%87%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%9B%E0%A7%81%E0%A7%9C%E0%A7%87|title=‘ঐক্যের সুবাতাস বইছে, বিভক্ত করতে চাইলে ছুড়ে ফেলবো’|website=একাত্তর|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/district/lkhq9gnhry|title=গণ-অভ্যুত্থানের তিন মাস পরেও দৃশ্যমান কোনো অগ্রগতি নেই|last=প্রতিবেদক|first=নিজস্ব|date=2024-11-22|website=Prothomalo|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> रिपोर्टों के अनुसार, '''चिन्मय कृष्ण दास ब्रह्मचारी''' को बांग्लादेश पुलिस की डिटेक्टिव ब्रांच के सदस्यों द्वारा पूछताछ के लिए एक माइक्रोबस में ले जाया गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/the-arrest-of-hindu-monk-chinmoy-das-in-bangladesh-explained/article68913583.ece|title=Chinmoy Krishna Das Arrest: The arrest of the ISKON Hindu monk in Bangladesh {{!}} Explained|last=Darbhamulla|first=Sruthi|date=2024-11-28|work=The Hindu|access-date=2024-12-23|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/hindu-monk-chinmoy-brahmachari-arrested-after-leading-protest-in-bangladesh-7103311|title=Hindu Monk Chinmoy Krishna Das Brahmachari Arrested In Bangladesh|website=www.ndtv.com|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newslions.com/sri-chinmay-krishna-das-receives-grand-welcome-from-one-lakh-hindus-in-bangladesh/|title=Hindu rally in Bangladesh attacked by radical mob while they protest for their fundamental rights – Newslions Media Network|language=en-US|access-date=2024-12-23|archive-date=20 दिसंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241220164847/https://www.newslions.com/sri-chinmay-krishna-das-receives-grand-welcome-from-one-lakh-hindus-in-bangladesh/|url-status=dead}}</ref> आंदोलन के माध्यम से, प्रतिनिधियों ने अल्पसंख्यक समुदाय की सुरक्षा और अधिकारों की वकालत करते हुए अंतरिम सरकार को आठ सूत्रीय मांगें प्रस्तुत कीं।<ref>{{cite web|url=https://bangla.bdnews24.com/samagrabangladesh/96505d4cbbe8|title=হিন্দুদের বাড়িঘরে হামলা-ভাঙচুর, জেলায় জেলায় বিক্ষোভ|date=2024-08-12|website=bdnews24.com|access-date=2024-12-23}}</ref> === आठ सूत्रीय मांग कार्यक्रम === * '''विशेष न्यायाधिकरण की स्थापना''' – अल्पसंख्यकों पर अत्याचार के मामलों में त्वरित सुनवाई के लिए, जिसमें पीड़ितों के लिए मुआवजा और पुनर्वास शामिल हो। * '''अल्पसंख्यक संरक्षण कानून का निर्माण''' – अल्पसंख्यक समुदायों की सुरक्षा और अधिकार सुनिश्चित करने के लिए। * '''अल्पसंख्यक मामलों के लिए एक मंत्रालय का गठन''' – अल्पसंख्यक समूहों की विशिष्ट जरूरतों और समस्याओं को संबोधित करने के लिए। * '''हिंदू कल्याण ट्रस्ट का उन्नयन हिंदू फाउंडेशन में''' – और इसी प्रकार बौद्ध और ईसाई कल्याण ट्रस्ट का उन्नयन। * '''देवोत्तर (मंदिर) संपत्तियों की पुनर्प्राप्ति और संरक्षण के लिए कानून''' – साथ ही वेस्टेड प्रॉपर्टी रिटर्न एक्ट का उचित प्रवर्तन। * '''शैक्षणिक संस्थानों में प्रार्थना कक्ष''' – सभी स्कूलों, कॉलेजों और छात्रावासों में अल्पसंख्यक धार्मिक प्रथाओं के लिए स्थान सुनिश्चित करने हेतु। * '''संस्कृत और पालि शिक्षा बोर्डों का आधुनिकीकरण''' – इन समुदायों के लिए शैक्षिक संसाधनों को उन्नत करने के लिए। * '''दुर्गा पूजा के लिए पांच दिवसीय सार्वजनिक अवकाश''' – हिंदू समुदाय के इस महत्वपूर्ण धार्मिक उत्सव को मान्यता देने के लिए।<ref>{{Cite web|url=https://ddnews.gov.in/en/bangladesh-sanatan-jagaran-mancha-calls-for-implementation-of-8-point-demand-from-chittagong-rally/|title=Bangladesh: Sanatan Jagaran Mancha calls for implementation of 8-point demand from Chittagong rally|website=ddnews.gov.in|access-date=2024-12-23}}</ref> === '''प्रवासी''' === 11 अगस्त को, बर्मिंघम में बांग्लादेश के अल्पसंख्यक समुदायों के प्रवासियों ने बांग्लादेश के सहायक उच्चायोग के सामने एक विरोध रैली आयोजित की। यह रैली "मंदिरों और चर्चों पर हमलों" और बांग्लादेश में अल्पसंख्यकों के "उत्पीड़न" के खिलाफ थी।<ref>{{Cite web|url=https://bangla.bdnews24.com/tube/1d98f93a69b8|title=বার্মিংহামে সমাবেশ: বাংলাদেশে ‘হিন্দু নিপীড়ন’ বন্ধের দাবি|website=bdnews24.com|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.birminghammail.co.uk/news/midlands-news/mass-protest-planned-birmingham-city-29711575|title='Mass' protest planned in Birmingham city centre after Bangladesh deaths|last=Balloo|first=Stephanie|date=2024-08-09|website=Birmingham Live|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> संसद स्क्वायर और ब्रिटिश मीडिया बीबीसी के मुख्यालय के सामने, प्रवासियों ने "हिंदुओं की रक्षा करो," "हिंदू जीवन मायने रखता है," और "हिंदुओं के लिए न्याय" जैसे संदेशों वाले प्लेकार्ड और बैनर उठाए, साथ ही नारे लगाए।<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/uk-bangladesh-unrest-protesters-outside-uk-parliament-condemn-violence-against-bangladeshi-hindus-6311475|title=Protesters Outside UK Parliament Condemn Violence Against Bangladeshi Hindus|website=www.ndtv.com|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/world/uk-massive-protest-erupts-outside-houses-of-parliament-in-london-condemning-violence-against-hindus-in-bangladesh-visuals-surface|title=UK: Massive Protest Erupts Outside Houses Of Parliament In London Condemning Violence Against Hindus In Bangladesh; Visuals Surface|website=Free Press Journal|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aninews.in/news/world/europe/protest-outside-uk-parliament-condemns-violence-against-hindus-in-bangladesh20240811061647/|title=Protest outside UK Parliament condemns violence against Hindus in Bangladesh|website=ANI News|language=en|access-date=2024-12-23|archive-date=11 अगस्त 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811174929/https://www.aninews.in/news/world/europe/protest-outside-uk-parliament-condemns-violence-against-hindus-in-bangladesh20240811061647/|url-status=dead}}</ref> प्रवासी अजीत के. साहा ने आरोप लगाया, "बीबीसी ने बांग्लादेश में हाल की घटनाओं पर पक्षपाती खबरें प्रकाशित की हैं। उन्होंने कभी हिंदुओं के खिलाफ उत्पीड़न की घटनाओं को उजागर नहीं किया।" प्रदर्शनकारियों ने बीबीसी न्यूजरूम में एक विरोध पत्र सौंपा, जिसमें बांग्लादेश के हिंदुओं की हाल की दुर्दशा को कवरेज में शामिल करने की मांग की।<ref>{{Cite web|url=https://bangla.bdnews24.com/probash/9042b053c79f|title=হিন্দুদের রক্ষায় ব্রিটিশ পার্লামেন্ট ও বিবিসির সামনে বিক্ষোভ|website=bdnews24.com|language=bn|access-date=2024-12-23}}</ref> शनिवार दोपहर को, टोरंटो के नाथन फिलिप्स स्क्वायर में प्रवासी बांग्लादेशियों ने एक रैली आयोजित की। इस रैली में विदेशियों ने भी भाग लिया।<ref>{{Cite web|url=https://theindianeye.com/2024/08/11/downtown-toronto-witnesses-protest-over-anti-hindu-violence-in-bangladesh/|title=Downtown Toronto witnesses protest over anti-Hindu violence in Bangladesh|date=2024-08-11|website=The Indian EYE|language=en-US|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://allevents.in/toronto/save-hindus-in-bangladesh/200026946657339|title=SAVE HINDUS in BANGLADESH|website=AllEvents|language=en|access-date=2024-12-23}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> कनाडा के सांसद केविन वुओंग, विश्व हिंदू परिषद के प्रतिनिधि अभिषेक चौबे, और कनाडाई हिंदू चैंबर ऑफ कॉमर्स के पूर्व अध्यक्ष नरेश चावड़ा ने एकजुटता दिखाने के लिए रैली में भाग लिया। कई लोगों ने "कनाडा के प्रभाव" का उपयोग करते हुए बांग्लादेश में हिंदुओं की सुरक्षा के लिए अंतर्राष्ट्रीय उपायों का समर्थन करने की मांग की। उन्होंने सुझाव दिया कि "बांग्लादेशी हिंदुओं को शरण देने के लिए त्वरित वीजा प्रक्रिया लागू की जा सकती है।"<ref>{{Cite news|url=https://bangla.bdnews24.com/probash/62ec11853c2e|work=[[bdnews24.com]]|access-date=2024-10-26|language=bn|script-title=bn:হিন্দুদের ওপর সহিংসতা রুখতে টরন্টোতে প্রবাসীদের বিক্ষোভ}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatvnews.com/news/world/canada-thousands-of-protesters-protest-in-downtown-toronto-over-violence-against-hindus-in-bangladesh-sheikh-hasina-latest-updates-2024-08-11-946377|title=Canada: Thousands protest in Downtown Toronto over violence against Hindus in Bangladesh|date=2024-08-11|work=www.indiatvnews.com|access-date=2024-10-26|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://theprint.in/world/protests-erupt-in-downtown-toronto-over-violence-against-hindus-in-bangladesh/2218833/|title=Protests erupt in Downtown Toronto over violence against Hindus in Bangladesh|last=ANI|date=2024-08-11|work=ThePrint|access-date=2024-10-26|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.aninews.in/news/world/others/protests-erupt-in-downtown-toronto-over-violence-against-hindus-in-bangladesh20240811145137/|title=Protests erupt in Downtown Toronto over violence against Hindus in Bangladesh|work=ANI News|access-date=2024-10-26|language=en|archive-date=15 अगस्त 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240815074019/https://aninews.in/news/world/others/protests-erupt-in-downtown-toronto-over-violence-against-hindus-in-bangladesh20240811145137/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/we-want-justice-thousands-protest-in-toronto-against-attacks-on-hindus-in-bangladesh/photostory/112445281.cms|title='We want justice': Thousands protest in Toronto against attacks on Hindus in Bangladesh|date=2024-08-11|work=The Times of India|access-date=2024-10-26|issn=0971-8257}}</ref> रविवार सुबह, ह्यूस्टन के शुगर लैंड सिटी हॉल में 300 से अधिक भारतीय अमेरिकियों और बांग्लादेशी मूल के हिंदुओं ने इकट्ठा होकर बाइडन प्रशासन से अपील की कि वह अल्पसंख्यक समुदायों की सुरक्षा सुनिश्चित करने और अत्याचार रोकने के लिए तत्काल कार्रवाई करे। हिंदूPACT संगठन की सह-समन्वयक दीप्ति महाजन ने अपने भाषण में कहा, "1 करोड़ हिंदू नरसंहार के एक टिक-टिक करते बम पर बैठे हैं।"<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/hundreds-gather-in-us-to-protest-violence-against-hindus-in-bangladesh-6317502|title=Hundreds Gather In US To Protest Violence Against Hindus In Bangladesh|website=www.ndtv.com|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/world/us/save-hindus-in-bangladesh-hundreds-join-indian-americans-vigil-in-houston-call-on-biden-administration-to-take-immediate-action-article-112454159|title=Indian Americans' 'Save Hindus In Bangladesh' Vigil Draws Hundreds In US's Houston|date=2024-08-12|website=Times Now|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> मिशिगन से ह्यूस्टन और कैलिफोर्निया से वॉशिंगटन, डी.सी. तक, भारतीय और बांग्लादेशी अमेरिकी "हिंदू अधिकारों की रक्षा करो," "धर्म अपराध नहीं है," "जीने दो और जीने दो," जैसे संदेशों के साथ अपने "हिंदू भाइयों और बहनों" के साथ एकजुटता दिखाने के लिए इकट्ठा हुए।<ref>{{Cite web|url=https://religionnews.com/2024/08/12/across-the-u-s-advocacy-groups-raise-awareness-for-plight-of-bangladeshi-hindus/|title=US advocacy groups raise awareness for plight of Bangladeshi Hindus|last=Karmarkar|first=Richa|date=2024-08-12|website=RNS|language=en-US|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/hundreds-join-indian-americans-vigil-save-hindus-in-bangladesh-in-houston/article68514968.ece|title=Hundreds Join Indian Americans Vigil, 'Save Hindus in Bangladesh' in Houston|last=PTI|date=2024-08-12|work=The Hindu|access-date=2024-12-23|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> === अंतरराष्ट्रीय === ==== सरकारें ==== * {{flagicon|India}} भारत ने बांग्लादेश में अल्पसंख्यकों और मंदिरों पर हमलों के बाद इसे "संगठित अपवित्रीकरण का पैटर्न" करार देते हुए इसकी निंदा की। भारतीय विदेश मंत्री एस. जयशंकर ने संसद में कहा:<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/mea-hindu-temples-deities-attack-bangladesh-9617030/|title=‘Deplorable… systematic pattern of desecration’: India condemns attacks on Hindu temples in Bangladesh|date=2024-10-12|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/systematic-pattern-of-desecration-india-condemns-theft-goddess-kali-crown-bangladesh-temple-durga-puja-attack-2615826-2024-10-12|title=Systematic pattern of desecration: India condemns theft at Bangladesh temple|date=2024-10-12|website=India Today|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/india-slams-systematic-pattern-of-desecration-after-firebomb-thrown-at-bangladesh-temple-101728726203330.html|title=India slams Bangladesh for 'systematic desecration' after firebomb thrown at temple|date=2024-10-12|website=Hindustan Times|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/india-slams-systematic-desecration-after-firebomb-thrown-at-hindu-temple-in-bangladesh-details|title=India Slams 'Systematic Desecration' After Firebomb Thrown At Hindu Temple In Bangladesh {{!}} Details|date=2024-10-12|website=Outlook India|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> {{Quote|text=सबसे ज्यादा चिंता की बात यह थी कि अल्पसंख्यकों, उनके व्यवसायों और मंदिरों पर भी कई स्थानों पर हमले हुए। इसकी पूरी सीमा अभी तक स्पष्ट नहीं है।}} * {{flagicon|Australia}} ऑस्ट्रेलिया के जलवायु परिवर्तन और ऊर्जा मंत्री क्रिस बोवेन ने भी बांग्लादेश की स्थिति पर चिंता व्यक्त की। उन्होंने बांग्लादेश में जातीय और धार्मिक अल्पसंख्यकों के सामने आने वाली हिंसा और चुनौतियों की ओर इशारा किया। ऑस्ट्रेलियाई संसद के एक सत्र में बोवेन ने कहा:<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/world/story/australian-minister-raises-concern-over-situation-of-minorities-in-bangladesh-2598849-2024-09-12|title=Australian Minister raises concern over situation of minorities in Bangladesh|date=2024-09-12|website=India Today|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> {{Quote|text=जैसा कि मैंने शुरुआत में कहा था, बांग्लादेशियों पर होने वाली सभी हिंसा की निंदा की जानी चाहिए।}} :बोवेन ने व्यापक नुकसान, लूटपाट और हमलों की रिपोर्ट का हवाला देते हुए कहा कि 725 घर और व्यापारिक प्रतिष्ठान क्षतिग्रस्त हुए, 724 लूटे गए, 58 में आग लगा दी गई, और 17 पूजा स्थलों को क्षति पहुंचाई गई, जिनमें से 21 लूटे गए। * {{flagicon|United States}} अमेरिकी कांग्रेस सदस्य श्री थानेदार और राजा कृष्णमूर्ति ने बांग्लादेश में प्रधानमंत्री शेख हसीना के इस्तीफे के बाद अल्पसंख्यक हिंदुओं पर बढ़ते हिंसा को लेकर अमेरिकी सरकार से हस्तक्षेप करने का आग्रह किया। उन्होंने क्षेत्र में अस्थिरता, धार्मिक असहिष्णुता और हिंसा को अमेरिकी हितों के लिए खतरा बताया। दोनों सांसदों ने अंतरिम सरकार, जिसे मोहम्मद यूनुस के नेतृत्व में स्थापित किया गया है, के साथ सीधे जुड़ने, हिंसा समाप्त करने, अल्पसंख्यक समुदायों की सुरक्षा सुनिश्चित करने और दोषियों को न्याय के दायरे में लाने की मांग की। थानेदार ने बाइडेन प्रशासन से पीड़ित बांग्लादेशी हिंदुओं को शरणार्थी का दर्जा देने का भी आग्रह किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/world/bangladesh-unrest-indian-american-lawmakers-call-for-us-intervention-to-end-surge-in-violence-against-hindu-13803186.html|title=Bangladesh unrest: Indian-American lawmakers call for US intervention to end anti-Hindu violence|date=2024-08-10|website=Firstpost|language=en-us|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/diplomacy/hasina-was-no-friend-of-hindus-bnp-wants-friendly-ties-with-india-says-top-party-leader/2229399/|title=Hasina was no friend of Hindus, BNP wants friendly ties with India, says top party leader|last=Halder|first=Deep|date=2024-08-19|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/world/indian-american-lawmakers-us-intervention-stop-anti-hindu-attacks-bangladesh-9506584/|title=2 Indian-American lawmakers seek US intervention to stop ‘coordinated’ anti-Hindu attacks in Bangladesh|date=2024-08-10|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/world/2024/Aug/21/the-new-normal-journalists-detained-hindu-teachers-forced-to-resign-in-bangladesh|title=The new normal? Journalists detained, Hindu teachers forced to resign in Bangladesh|last=Seli|first=Yeshi|date=2024-08-21|website=The New Indian Express|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> कांग्रेस सदस्य रिच मैककॉर्मिक (R-GA 6th District) ने X पर एक बयान में कहा कि वह हिंदू अल्पसंख्यकों पर लक्षित सांप्रदायिक हिंसा से गहराई से विचलित हैं और बांग्लादेश में शांतिपूर्ण लोकतांत्रिक परिवर्तन को बढ़ावा देने के लिए हाउस कमेटी ऑन फॉरेन अफेयर्स के साथ काम करेंगे। कांग्रेसी ब्रैड शर्मन (D-CA 32nd District) ने नवंबर में एक बयान में कहा कि अंतरिम सरकार की जिम्मेदारी है कि वह हिंदू अल्पसंख्यक समुदाय की रक्षा करे और सरकार से गंभीर कार्रवाई करने का आग्रह किया। ढाका स्थित अमेरिकी दूतावास ने एक बयान में कहा:<ref>{{cite web|url=https://x.com/RepMcCormick/status/1821301875297448092|title=x.com|website=X (formerly Twitter)|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sherman.house.gov/media-center/press-releases/congressman-sherman-statement-bangladeshs-obligation-protect-its-hindu|title=Congressman Sherman Statement on Bangladesh’s Obligation to Protect its Hindu Community {{!}} Congressman Brad Sherman|date=2024-12-03|website=sherman.house.gov|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> {{Quote|text=अमेरिकी दूतावास ढाका शांतिपूर्ण और शांतिपूर्ण स्थिति बनाए रखने की अपील को दोहराता है। हम बांग्लादेश में धार्मिक अल्पसंख्यकों और धार्मिक स्थलों पर हमलों की रिपोर्टों को लेकर चिंतित हैं। बांग्लादेशी लोगों के मित्र और साझेदार के रूप में, संयुक्त राज्य अमेरिका बांग्लादेश की लोकतांत्रिक आकांक्षाओं और मानवाधिकारों के सम्मान का समर्थन करना जारी रखेगा।<ref>{{cite web | title=x.com | website=X (formerly Twitter) | url=https://x.com/usembassydhaka/status/1820795349432434910 | access-date=2024-12-23}}</ref>}} * {{flagicon|United Kingdom}} ब्रिटिश संसद ने बांग्लादेश में हिंदू अल्पसंख्यकों पर हिंसा और हिंदू नेता चिन्मय कृष्ण दास की गिरफ्तारी पर चिंता व्यक्त की। कंजर्वेटिव सांसद प्रीति पटेल और लेबर सांसद बैरी गार्डिनर ने हिंदू मंदिरों पर हमलों को उजागर किया और बढ़ते तनाव को दूर करने के लिए कार्रवाई का आह्वान किया। इंडो-पैसिफिक मंत्री कैथरीन वेस्ट ने संसद को आश्वासन दिया कि ब्रिटिश सरकार धार्मिक स्वतंत्रता के प्रति प्रतिबद्ध है और बांग्लादेश की अंतरिम सरकार के साथ चर्चा सहित अपने राजनयिक प्रयास जारी रखेगी।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/uk-parliament-raises-concerns-over-attacks-on-hindu-minority-in-bangladesh/article68944307.ece|title=U.K. Parliament raises concerns over attacks on Hindu minority in Bangladesh|last=PTI|date=2024-12-03|work=The Hindu|access-date=2024-12-23|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/world/uk-parliament-attack-hindu-minority-bangladesh-9704725/|title=UK Parliament raises concerns over attacks on Hindu minority in Bangladesh|date=2024-12-03|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> वेस्ट ने यह भी पुष्टि की कि विदेश कार्यालय स्थिति पर करीबी नजर रख रहा है, जिसमें दास पर देशद्रोह के आरोप शामिल हैं। ब्रिटिश सरकार ने बांग्लादेश के लिए यात्रा सलाह जारी करते हुए चटगांव हिल ट्रैक्ट्स की "आवश्यकता न हो तो यात्रा न करने" की सलाह दी, यह उल्लेख करते हुए कि "यूके के हितों और ब्रिटिश नागरिकों को प्रभावित करने वाले वैश्विक आतंकवादी हमलों का उच्च खतरा है।"<ref>{{Cite web|url=https://en.prothomalo.com/international/europe/ox054a5jcp|title=UK updates travel advisory for Bangladesh|last=Desk|first=Prothom Alo English|date=2024-12-04|website=Prothomalo|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> *{{flagicon|Canada}} कनाडाई सांसद चंद्र आर्य ने बांग्लादेश में धार्मिक अल्पसंख्यकों, जिनमें हिंदू, बौद्ध और ईसाई शामिल हैं, के खिलाफ हिंसा पर गहरी चिंता व्यक्त की। उन्होंने उल्लेख किया कि बांग्लादेश में धार्मिक अल्पसंख्यकों की संख्या में काफी कमी आई है। आर्य ने यह भी कहा कि कनाडा में हिंदू समुदाय, जिनके परिवार बांग्लादेश में हैं, अपने लोगों, उनके मंदिरों और संपत्तियों की सुरक्षा को लेकर चिंतित हैं, और वे संसद हिल में एक रैली करेंगे।<ref>{{Cite web|url=https://openparliament.ca/debates/2024/9/16/chandra-arya-1/|title=Chandra Arya, "Bangladesh" on Sept. 16th, 2024|date=16 September 2024|website=openparliament.ca/|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918084537/https://openparliament.ca/debates/2024/9/16/chandra-arya-1/|archive-date=18 September 2024|access-date=18 September 2024|url-status=live}}</ref> *{{Flagicon|European Union}} यूरोपीय आयोग के एक प्रतिनिधिमंडल ने बयान में कहा:<ref>{{Cite news|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/rc8gnxnrj1|title=EU ambassadors 'very concerned' over attacks on minority communities|date=6 August 2024|work=Prothom Alo|access-date=4 November 2024}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://x.com/EUinBangladesh/status/1820768987598278684|title=European Union in Bangladesh on X|access-date=4 November 2024|website=X (formerly Twitter)}}</ref> {{Quote|text=ढाका में यूरोपीय संघ के मिशन प्रमुख बांग्लादेश में पूजा स्थलों और धार्मिक, जातीय और अन्य अल्पसंख्यकों के खिलाफ कई हमलों की रिपोर्टों को लेकर बहुत चिंतित हैं। हम अल्पसंख्यकों की रक्षा के लिए छात्र आंदोलन और अन्य प्रयासों का स्वागत करते हैं। हम सभी पक्षों से आग्रह करते हैं कि वे संयम बरतें, सांप्रदायिक हिंसा को खारिज करें और सभी बांग्लादेशियों के मौलिक मानवाधिकारों का सम्मान करें।}} * {{Flagicon|Netherlands}} नीदरलैंड्स की संसद में सबसे बड़ी पार्टी "पार्टी फॉर फ्रीडम" (PVV) के नेता गीर्ट विल्डर्स ने लिखा:<ref>{{Cite web|url=https://x.com/geertwilderspvv/status/1820698367766179900|title=The violence against Hindus in Bangladesh is horrific|last=Geert Wilders|website=X}}</ref> {{Quote|text=बांग्लादेश में हिंदुओं के खिलाफ हिंसा भयावह है। उन्हें मारा जा रहा है और उनके घरों और मंदिरों को इस्लामी भीड़ द्वारा जलाया जा रहा है। इसे तुरंत रोका जाना चाहिए!}} * {{Flagicon|Israel}} भारत में इज़राइल के राजदूत नाओर गिलोन ने बांग्लादेश में अल्पसंख्यकों के खिलाफ अत्याचारों की रिपोर्ट पर चिंता व्यक्त की।<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/world-news/concerned-about-atrocities-against-hindus-in-b-desh-israeli-envoy-124080601797_1.html|title=Concerned about atrocities against Hindus in B'desh: Israeli envoy|date=Aug 7, 2024|work=Business Standard|agency=ANI}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/israeli-ambassador-raises-alarm-over-attacks-on-hindus-in-bangladesh-amid-political-unrest/articleshow/112333263.cms|title=Israeli ambassador raises alarm over attacks on Hindus in Bangladesh amid political unrest|date=2024-08-07|work=The Times of India|access-date=2024-11-03|issn=0971-8257}}</ref> === संगठन === * {{flagicon|United Nations}} संयुक्त राष्ट्र के उप-प्रवक्ता फरहान हक ने बांग्लादेश में अल्पसंख्यकों पर हुए हमलों की निंदा करते हुए कहा:{{Quote|text=हमने स्पष्ट कर दिया है कि हम यह सुनिश्चित करना चाहते हैं कि बांग्लादेश में हाल के हफ्तों में हो रही हिंसा को रोका जाए। निश्चित रूप से, हम किसी भी जातीय आधार पर किए गए हमलों या हिंसा के लिए उकसावे के खिलाफ हैं।<ref>{{cite web | title=UN stands against racially based attacks on minorities in Bangladesh | website=Dhaka Tribune | date=2024-08-09 | url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/354221/un-stands-against-racially-based-attacks-on | access-date=2024-12-23}}</ref>}} *एमनेस्टी इंटरनेशनल के दक्षिण एशिया के लिए डिप्टी रीजनल डायरेक्टर बाबू राम पंत ने कहा:<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/08/bangladesh-interim-government-must-take-immediate-actions-to-protect-hindu-and-other-minority-communities/|title=Bangladesh: Interim government must take immediate actions to protect Hindu and other minority communities|date=2024-08-14|website=Amnesty International|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref> {{Quote|text=एमनेस्टी इंटरनेशनल बांग्लादेशी अधिकारियों से हिंदू, अहमदिया और अन्य अल्पसंख्यक समुदायों के खिलाफ अपराधों और भीड़ हिंसा की घटनाओं की तेजी से, गहन, निष्पक्ष और स्वतंत्र जांच करने का आह्वान करता है। यह सुनिश्चित किया जाए कि जिम्मेदार लोगों पर निष्पक्ष और पारदर्शी मुकदमा चलाया जाए, और इसके लिए मृत्युदंड का सहारा न लिया जाए।}} * ब्रिटिश मुस्लिम संघ ने हिंदुओं पर हुए हमलों की निंदा करते हुए एक फतवा जारी किया और बंगाली मुसलमानों से हिंदुओं और अन्य अल्पसंख्यक समुदायों के साथ एकजुटता दिखाने का आह्वान किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/world/uk/fatwa-for-peace-british-muslims-association-condemns-violence-against-bangladeshi-hindus-article-112768834|title=Fatwa For Peace: British Muslims Association Condemns Violence Against Bangladeshi Hindus|date=2024-08-24|website=Times Now|language=en|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/indias-modi-voices-concern-unrest-neighboring-bangladesh-attacks-112852381|title=India's Modi voices concern over unrest in neighboring Bangladesh and attacks on Hindus there|access-date=25 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240825020038/https://abcnews.go.com/International/wireStory/indias-modi-voices-concern-unrest-neighboring-bangladesh-attacks-112852381|archive-date=25 August 2024|publisher=ABC News|url-status=dead}}</ref> === व्यक्तियों === ==== डोनाल्ड ट्रंप ==== बांग्लादेश में धार्मिक अल्पसंख्यकों के खिलाफ बर्बर हिंसा की निंदा करते हुए, अमेरिका के पूर्व राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रंप ने लिखा:<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/foreign-affairs/363793/donald-trump-condemns-violence-against-minorities|title=Donald Trump condemns violence against minorities in Bangladesh|work=Dhaka Tribune|access-date=1 Nov 2024}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/world-news/in-diwali-message-donald-trump-condemns-violence-against-hindus-in-bangladesh-6918589|title="Kamala Ignored Hindus": In Diwali Message, Donald Trump Condemns Bangladesh Unrest|work=NDTV|access-date=2024-11-01|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/6o2cvb1kwb|title=Trump condemns "attacks on minorities" in Bangladesh|date=2024-11-01|work=Prothom Alo|access-date=2024-11-04|agency=UNB|language=en}}</ref> {{Quote|text=मैं बांग्लादेश में हिंदुओं, ईसाइयों और अन्य अल्पसंख्यकों के खिलाफ बर्बर हिंसा की कड़ी निंदा करता हूं। उन्हें भीड़ द्वारा हमला और लूटपाट का सामना करना पड़ रहा है, जबकि देश पूरी तरह से अराजकता की स्थिति में है।<ref>{{Cite news |title=x.com |url=https://x.com/realDonaldTrump/status/1852033622494105832 |access-date=1 November 2024 |website=X (formerly Twitter)}}</ref>}} ==== बैरोनेस संदीप वर्मा ==== यूके के प्रधानमंत्री कीर स्टारमर को लिखे पत्र में, हाउस ऑफ लॉर्ड्स की सदस्य बैरोनेस संदीप वर्मा ने लिखा: {{Quote|text=मैं आपको बांग्लादेश में हिंदू समुदाय और अन्य अल्पसंख्यक समुदायों पर गिरोहों द्वारा किए गए क्रूर हमलों के बारे में गंभीर चिंताओं के बारे में लिख रही हूं। धार्मिक पूजा स्थलों, व्यवसायों और घरों को जला दिया गया है, और निर्दोष लोगों पर अत्याचार हो रहा है, जिसमें पुलिस का हस्तक्षेप लगभग नगण्य है। इन अपराधों की सार्वजनिक रूप से निंदा की जानी चाहिए। बांग्लादेश की अंतरिम सरकार के मुख्य सलाहकार श्री मोहम्मद यूनुस को इन जघन्य अपराधों के अपराधियों को कानून के तहत न्याय दिलाने के लिए आदेश देना चाहिए। यूके बांग्लादेश का एक मजबूत सहयोगी है, लेकिन हिंदू और अन्य अल्पसंख्यक समुदायों पर हो रहे अत्याचार जारी नहीं रह सकते। इस मामले को तुरंत उच्चतम स्तर पर उठाने की आवश्यकता है।<ref>{{Cite news |title=A letter sent to the PM Starmer UK by baroness on violence against Hindus in Bangladesh |url=https://cdn.bdnews24.com/bdnews24/media/bangla/imgAll/2024August/baroness-verma-letter-150824-01-1723699733.jpg |access-date=29 October 2024 |format=JPG |archive-date=15 अगस्त 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815090703/https://cdn.bdnews24.com/bdnews24/media/bangla/imgAll/2024August/baroness-verma-letter-150824-01-1723699733.jpg |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=15 August 2024 |title=UK baroness urges action by PM Starmer on violence against Hindus in Bangladesh |url=https://bdnews24.com/bangladesh/da23cde2b32e |access-date=26 October 2024 |work=[[bdnews24.com]] |language=en}}</ref>}} ==== पियरे पोइलीवर ==== कनाडा के कंज़र्वेटिव नेता पियरे पोइलीवर ने बांग्लादेश की स्थिति पर बयान देते हुए कहा: {{Quote|text="कंज़र्वेटिव पार्टी इस कठिन समय में बांग्लादेश के लोगों के साथ खड़ी है। हम छात्र-नेतृत्व वाले विरोध प्रदर्शनों के दौरान सैकड़ों लोगों की हत्या और हजारों के घायल होने से गहरे चिंतित हैं और इसके बाद धार्मिक अल्पसंख्यकों, विशेष रूप से हिंदुओं और ईसाइयों, के खिलाफ हिंसा से भयभीत हैं। "हम बांग्लादेश में अधिकारियों द्वारा मानवाधिकारों के उल्लंघन की निंदा करते हैं और निर्दोष और शांतिप्रिय लोगों के खिलाफ सभी प्रकार की हिंसा की निंदा करते हैं। "हम लोकतंत्र और कानून के शासन को बहाल करने, यह सुनिश्चित करने कि सभी बंगाली नागरिक सुरक्षित हैं और समान अधिकारों का आनंद लेते हैं, के लिए आह्वान करते हैं। मारे गए और पीड़ितों के लिए न्याय की मांग करते हैं और बांग्लादेश के धार्मिक अल्पसंख्यकों के खिलाफ हिंसा को समाप्त करने की आवश्यकता है। "सरकार के संक्रमण के इस समय में, हम शांति और स्थिरता का आह्वान करते हैं और उन सभी कनाडाई बंगालियों के साथ खड़े हैं, जिनके परिवार और प्रियजनों को खतरे और अनिश्चितता का सामना करना पड़ रहा है।" "कंज़र्वेटिव पार्टी लोकतंत्र, स्वतंत्रता, मानवाधिकार और कानून के शासन की वकालत करना जारी रखेगी।"<ref>{{Cite web |date=9 August 2024 |title=Statement from Conservative Leader Pierre Poilievre on the Situation in Bangladesh |url=https://www.conservative.ca/statement-from-conservative-leader-pierre-poilievre-on-the-situation-in-bangladesh/}}</ref>}} === विवेक रामास्वामी === विवेक रामास्वामी ने X (पूर्व में ट्विटर) पोस्ट में कहा: {{Quote|text=बांग्लादेश में हिंदुओं के खिलाफ लक्षित हिंसा गलत है और चिंता का विषय है।<ref>{{Cite web |last=Vivek Ramaswamy |title=The targeted violence against Hindus in Bangladesh is wrong |url=https://x.com/VivekGRamaswamy/status/1823533267984749035 |website=X}}</ref>}} ==== प्रीति जिंटा ==== प्रीति जिंटा ने X (पूर्व में ट्विटर) पोस्ट में कहा: {{Quote|text=बांग्लादेश में अल्पसंख्यक समुदायों के खिलाफ हिंसा के बारे में सुनकर तबाह और दिल टूट गया। लोग मारे जा रहे हैं, परिवार विस्थापित हो रहे हैं, महिलाओं के साथ दुर्व्यवहार किया जा रहा है, और पूजा स्थलों को तोड़ा और जलाया जा रहा है। उम्मीद है कि नई सरकार हिंसा को रोकने और अपने लोगों की सुरक्षा सुनिश्चित करने के लिए उचित कदम उठाएगी। मेरी प्रार्थनाएं उन सभी के लिए हैं जो कठिनाइयों का सामना कर रहे हैं। #SaveBangladeshiHindus<ref>{{cite web |author=Preity Zinta |title=Devastated & heartbroken to hear of the violence in Bangladesh against their minority population |url=https://x.com/realpreityzinta/status/1822153126540968227}}</ref>}} ==== पवन कल्याण ==== पवन कल्याण ने बांग्लादेश में अल्पसंख्यकों की सुरक्षा के लिए संयुक्त राष्ट्र से अपील करते हुए कहा:<ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/take-necessary-action-pawan-kalyans-appeal-to-un-to-protect-minorities-in-bangladesh-6322051|title="Take Necessary Action": Pawan Kalyan's Appeal To UN To Protect Minorities In Bangladesh|work=NDTV.com|access-date=2024-11-03}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pawan-kalyan-appeals-to-unhrc-for-minority-protection-in-bangladesh-amid-rising-unrest/articleshow/112472935.cms|title=Pawan Kalyan appeals to UNHRC for minority protection in Bangladesh amid rising unrest|date=2024-08-12|work=The Times of India|access-date=2024-11-03|issn=0971-8257}}</ref> {{Quote|text=बांग्लादेश से आई हालिया तस्वीरें और दृश्य दिल दहला देने वाले और चिंताजनक हैं। मैं @UNHumanRights, @UN_HRC और भारत में बांग्लादेश हाई कमिशन से तुरंत आवश्यक कार्रवाई करने और बांग्लादेश में शांति और व्यवस्था बहाल करने की अपील करता हूं। मैं बांग्लादेश के सभी अल्पसंख्यकों और हिंदुओं की सुरक्षा और स्थिरता के लिए प्रार्थना करता हूं।}} ==== मैरी मिलबेन ==== गायिका मैरी मिलबेन ने चरमपंथियों द्वारा हिंदुओं और अन्य अल्पसंख्यकों पर हमलों का जिक्र करते हुए कहा:<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/news/world/bangladesh-hindu-leader-chinmoy-krishna-das-arrest-draws-global-attention-us-singer-others-seek-donald-trump-intervention-2024-11-28-963829|title=Hindu leader's arrest in Bangladesh draws global attention: US singer, others seek Trump's intervention|last=Kumar|first=Ajit|date=2024-11-28|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2024-11-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newsx.com/world/singer-mary-millben-calls-for-world-leaders-to-condemn-attacks-on-hindus-in-bangladesh/|title=Singer Mary Millben Calls For World Leaders To Condemn Attacks On Hindus In Bangladesh|last=Pandey|first=Swati|date=2024-11-28|website=NewsX World|language=en-US|access-date=2024-11-29|archive-date=3 दिसंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203001905/https://www.newsx.com/world/singer-mary-millben-calls-for-world-leaders-to-condemn-attacks-on-hindus-in-bangladesh/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jammukashmirnow.com/Encyc/2024/11/28/Arrest-of-ISKCON-Priest-Sparks-Global-Concern-Mary-Millben-Condemns-Attacks-on-Hindus-in-Bangladesh.html|title=Arrest of ISKCON Priest Sparks Global Concern: Mary Millben Condemns Attacks on Hindus in Bangladesh|website=www.jammukashmirnow.com|language=en|access-date=2024-11-29}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/world/singer-mary-millben-urges-world-leaders-to-condemn-attacks-on-hindus-in-bangladesh-after-iskcon-priests-arrest-9138017.html|title=Singer Mary Millben Urges World Leaders To Condemn Attacks On Hindus In Bangladesh After ISKCON Priest's Arrest|work=News18|access-date=2024-11-29|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/iskcon-in-bangladesh-us-singer-mary-millben-urges-world-leaders-to-condemn-atrocities-on-hindus/videoshow/115763439.cms|title=ISKCON in Bangladesh: US Singer Mary Millben urges world leaders to condemn atrocities on Hindus|date=2024-11-28|work=The Economic Times|access-date=2024-11-29|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theindianeye.com/2024/11/28/singer-mary-millben-highlights-attacks-against-hindus-in-bangladesh-urges-world-leaders-to-act/|title=Singer Mary Millben, highlights attacks against Hindus in Bangladesh, urges world leaders to act|date=2024-11-28|website=The Indian EYE|language=en-US|access-date=2024-11-29}}</ref> {{Quote|text=चिन्मय कृष्ण दास की गिरफ्तारी और बांग्लादेश में हिंदुओं और अन्य अल्पसंख्यकों पर हो रहे लगातार हमलों को अब विश्व नेताओं द्वारा संबोधित किया जाना चाहिए। हमें धार्मिक स्वतंत्रता और वैश्विक स्तर पर सभी आस्थावान लोगों की सुरक्षा सुनिश्चित करनी चाहिए।<ref>{{cite news|title=x.com|url=https://x.com/MaryMillben/status/1861807662809206798|access-date=2024-11-29|website=X (formerly Twitter)}}</ref>}} ==== बॉब ब्लैकमैन ==== ब्रिटिश सांसद बॉब ब्लैकमैन ने संसद को संबोधित करते हुए हिंदुओं के घरों और मंदिरों पर हमलों का उल्लेख करते हुए कहा:<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/uk/it-cannot-be-acceptable-british-mp-bob-blackman-condemns-attack-on-hindus-in-bangladesh-arrest-of-chinmoy-das/articleshow/115786370.cms|title='It cannot be acceptable': British MP Bob Blackman condemns attack on Hindus in Bangladesh, arrest of Chinmoy Das|date=2024-11-29|work=The Times of India|access-date=2024-11-29|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news24online.com/world/uk-mp-bob-blackman-condemns-attack-on-hindus-in-bangladesh-raises-concern-over-attempts-to-ban-iskcon/393870/|title=UK MP Bob Blackman Condemns Attack On Hindus In Bangladesh, Raises Concern Over Attempts To Ban ISKCON News24 -|last=Thapa|first=Vaidika|website=News24|language=en|access-date=2024-11-29}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/hindus-are-being-subject-to-death-british-mp-condemns-attack-on-hindus-in-bangladesh/articleshow/115792746.cms|title=Hindus are being subject to death: British MP condemns attack on Hindus in Bangladesh|date=2024-11-29|work=The Economic Times|access-date=2024-11-29|issn=0013-0389}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofoman.com/article/152543-hindus-are-being-subject-to-death-british-mp-condemns-attack-on-hindus-in-bangladesh|title="Hindus are being subject to death," British MP condemns attack on Hindus in Bangladesh|last=|first=|work=Times of Oman|access-date=2024-11-29|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://x.com/BobBlackman/status/1862166841944088810|title=x.com|access-date=2024-11-29|website=X (formerly Twitter)}}</ref> {{Quote|text=इस समय, श्रीमान अध्यक्ष, इंटरनेशनल सोसाइटी ऑफ कृष्णा कॉन्शियसनेस, जो इस देश में एल्स्ट्री में भक्तिवेदांत मनोर, सबसे बड़ा हिंदू मंदिर चलाती है, उनके आध्यात्मिक नेता बांग्लादेश में गिरफ्तारी में हैं। पूरे बांग्लादेश में हिंदुओं को उनके घर जलाकर और उनके मंदिर जलाकर मौत के घाट उतारा जा रहा है। आज बांग्लादेश उच्च न्यायालय में यह निर्णय लेने का प्रयास किया गया कि ISKCON को देश से प्रतिबंधित कर दिया जाए। यह हिंदुओं पर सीधा हमला है। भारत ने अब कार्रवाई की धमकी दी है। हमें जिम्मेदारी लेनी चाहिए क्योंकि हमने बांग्लादेश को स्वतंत्र और स्वतंत्र होने में सक्षम बनाया।}} == संदर्भ == {{Reflist|30em}} [[श्रेणी:2024]] [[श्रेणी:बांग्लादेश में धार्मिक हिंसा]] o4oxqkcx5x9na798jgidt7actaim70s हडसन-बर्गन लाइट रेल 0 1561463 6595532 6309167 2026-08-04T16:59:31Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595532 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक रेल लाइन | name = हडसन-बर्गन लाइट रेल | logo = HudsonBergenLightRail.svg | logo_width = 200px | image = HBLR Jersey City July 2013.jpg | caption = [[जर्सी एवेन्यू स्टेशन (हडसन-बर्गन लाइट रेल)|जर्सी एवेन्यू]] से [[लिबर्टी स्टेट पार्क स्टेशन|लिबर्टी स्टेट पार्क]] तक यात्रा करने वाली ट्रेन [[जर्सी सिटी, न्यू जर्सी|जर्सी सिटी]] | type = [[Light rail]] | system = | status = | locale = [[हडसन काउंटी, न्यू जर्सी]], यू.एस. | start = [[टोननेल एवेन्यू (एचबीएलआर स्टेशन)|टोननेल एवेन्यू]]<br />[[होबोकेन टर्मिनल (एचबीएलआर स्टेशन)|होबोकेन टर्मिनल]] | end = [[8वीं स्ट्रीट (एचबीएलआर स्टेशन)|8वीं स्ट्रीट]]<br />[[वेस्ट साइड एवेन्यू (एचबीएलआर स्टेशन)|वेस्ट साइड एवेन्यू]] | stations = 24 | routes = 3 | ridership2 = 13,400,000 (FY2023)<ref name="NJTransit-FY2023-Report">{{cite web |url=https://content.njtransit.com/sites/default/files/marketing/website/pdf/2023%20NJTRANSIT%20Annual%20Report.pdf |title=NJ Transit Annual Report Fiscal Year 2023 |publisher=NJ Transit |date=June 2023 |access-date=June 11, 2024 |archive-date=March 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318072702/https://content.njtransit.com/sites/default/files/marketing/website/pdf/2023%20NJTRANSIT%20Annual%20Report.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> | open = {{Start date|April 15, 2000}}<ref name="opening">{{cite news |last1=Canal |first1=Alberto |title=Leaders Cheer Light Rail Opening as Hudson Steps Into 21st Century |url=https://www.newspapers.com/clip/120839295/hblr-april-17-2000/ |access-date=March 14, 2023 |work=The Jersey Journal |date=April 16, 2000 |location=[[Jersey City, New Jersey]] |pages=A1, [https://www.newspapers.com/clip/120839270/hblr-part-2-april-17-2000/ A8]|via=Newspapers.com}} {{open access}}</ref> | close = | owner = [[New Jersey Transit]] | operator = Twenty-First Century Rail ([[AECOM]] and [[Kinki Sharyo|Kinkisharyo]])<ref>{{cite web |url=https://www.railwayage.com/passenger/light-rail/hudson-bergen-light-rail-turns-sweet-16/ |title=Hudson-Bergen Light Rail turns Sweet 16 |last=Fazio |first=Alfred E. |publisher=Simmons-Boardman Publishing Inc. |date=30 April 2005 |website=Railway Age |access-date=20 January 2020 |archive-date=9 मार्च 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309145438/https://www.railwayage.com/passenger/light-rail/hudson-bergen-light-rail-turns-sweet-16/ |url-status=dead }}</ref> | character = Surface and elevated | stock = | linelength = {{convert|17|mi|km|1|abbr=on}}<ref name="NJTransit-FactsAtAGlance">{{cite web |url=http://www.njtransit.com/pdf/FactsAtaGlance.pdf |title=NJ Transit Facts At a Glance Fiscal Year 2014 |publisher=NJ Transit |date=March 2015 |access-date=April 2, 2015 |archive-date=September 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906064945/http://www.njtransit.com/pdf/FactsAtaGlance.pdf |url-status=dead }}</ref> | tracklength = | tracks = | gauge = {{Track gauge|ussg|allk=on}} | minradius = | electrification = {{750 V DC|conductor=overhead}}<ref>{{cite web|url=https://www.njtransit.com/press-releases/overhead-wire-testing-continues-future-expansion-hudson-bergen-light-rail-service|title=OVERHEAD WIRE TESTING CONTINUES ON FUTURE EXPANSION OF HUDSON-BERGEN LIGHT RAIL SERVICE TO WEEHAWKEN|publisher=NJ Transit|access-date=May 5, 2023}}</ref> | speed = | elevation = | map = {{HBLR map}} | map_state = collapsed }} '''हडसन-बर्गन लाइट रेल''' (एच. बी. एल. आर.) संयुक्त राज्य अमेरिका के न्यू जर्सी के हडसन काउंटी में एक हल्की रेल प्रणाली है। न्यू जर्सी ट्रांजिट (एनजेटी) के स्वामित्व में और 21वीं सदी के रेल निगम द्वारा संचालित, यह वेस्ट न्यूयॉर्क और नॉर्थ बर्गन के साथ शहर की लाइन पर बेयोन, जर्सी सिटी, होबोकेन, वीहॉकेन, यूनियन सिटी के समुदायों को जोड़ता है। सिस्टम ने अप्रैल 2000 में अपने पहले खंड का संचालन शुरू किया, अगले दशक के दौरान चरणों में इसका विस्तार हुआ, और 31 जनवरी, 2011 को इसके दक्षिणी टर्मिनस के उद्घाटन के साथ पूरा हुआ। लाइन आम तौर पर हडसन नदी और ऊपरी न्यूयॉर्क खाड़ी के समानांतर चलती है, जबकि इसका उत्तरी छोर और इसकी पश्चिमी शाखा निचले हडसन पैलिसेड्स से होकर गुजरती है। एचबीएलआर के प्रत्येक दो ट्रैक के लिए 17 मील (27 किमी) की कुल ट्रैक लंबाई के साथ 24 स्टेशन हैं और 2017 तक 52,000 से अधिक कार्यदिवस यात्रियों को सेवा प्रदान करता है।[1] अपने नाम के बावजूद, यह प्रणाली बर्गेन काउंटी की सेवा नहीं करती है, जिसमें 2007 के बाद से नई पर्यावरण समीक्षा रिपोर्ट के लिए बार-बार अनुरोध किए जाने के कारण विस्तार की लंबे समय से चली आ रही योजनाएं आगे नहीं बढ़ पाई हैं। परियोजना को राज्य और संघीय वित्त पोषण के मिश्रण द्वारा वित्तपोषित किया गया था। अपने प्रारंभिक परिचालन खंडों को पूरा करने के लिए लगभग 2.20 करोड़ डॉलर की कुल लागत के साथ, हडसन-बर्गन लाइट रेल न्यू जर्सी में अब तक की सबसे बड़ी सार्वजनिक निर्माण परियोजनाओं में से एक थी। यह प्रणाली ऑटो-राइडरशिप को कम करने और पारगमन-उन्मुख विकास के माध्यम से पुराने शहरी और उपनगरीय क्षेत्रों को पुनर्जीवित करने के लिए राज्य की "स्मार्ट विकास" रणनीति का एक घटक है। == इतिहास. == हडसन काउंटी, न्यू जर्सी, संयुक्त राज्य अमेरिका में छठी सबसे घनी आबादी वाली काउंटी है।<ref>{{Cite web|url=http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-CONTEXT=gct&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1_US9&-redoLog=false&-_caller=geoselect&-geo_id=&-format=US-25|title=United States -- County by State, and for Puerto Rico GCT-PH1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000|website=American Fact Finder|publisher=United States Census Bureau|archive-url=https://archive.today/20200212213452/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-CONTEXT=gct&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1_US9&-redoLog=false&-_caller=geoselect&-geo_id=&-format=US-25|archive-date=February 12, 2020|access-date=May 18, 2011}}</ref> और अमेरिका के सार्वजनिक परिवहन उपयोग के उच्चतम प्रतिशत में से एक है।<ref>{{Citation|last=Vardi|first=Nathan|title=America's Top Public Transportation Cities|date=August 1, 2011|url=https://blogs.forbes.com/nathanvardi/2011/08/01/americas-top-public-transportation-cities/|periodical=Forbes Magazine|access-date=August 2, 2011}}</ref> 1980 और 1990 के दशक की शुरुआत के दौरान, योजनाकारों और सरकारी अधिकारियों ने महसूस किया कि हडसन वाटरफ्रंट के साथ बढ़ती भीड़ को दूर करने के लिए वैकल्पिक परिवहन प्रणालियों को स्थापित करने की आवश्यकता है, विशेष रूप से हडसन नदी क्रॉसिंग के आसपास के क्षेत्र में।<ref>{{Citation|last=Demasters|first=Karen|title=Road and Rail North Jerseyans hit the road often survey finds|date=April 16, 2000|url=https://www.nytimes.com/2000/04/16/nyregion/road-and-rail-north-jerseyans-hit-the-road-often-a-survey-finds.html?n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fT%2fTransit%20Systems|periodical=The New York Times}}</ref><ref name="Keanpropose">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/06/27/nyregion/kean-proposes-transit-plan-for-waterfront.html|title=Kean Proposes Transit Plan For Waterfront|last=Kerr|first=Peter|date=June 27, 1989|work=The New York Times|access-date=September 1, 2009}}</ref> व्यापक अध्ययन के बाद, यह निर्णय लिया गया कि क्षेत्र की बढ़ती मांगों को पूरा करने के लिए सबसे कुशल और लागत प्रभावी प्रणाली एक हल्की रेल प्रणाली होगी, जिसका निर्माण कई चरणों में किया जाएगा।<ref name="railtech">{{Cite web|url=http://www.railway-technology.com/projects/hudson/|title=Hudson-Bergen Light Rail System, USA|publisher=Railway Technology.com|access-date=May 15, 2011}}</ref> प्रणाली का डिजाइन, निर्माण, संचालन और रखरखाव सार्वजनिक-निजी भागीदारी का हिस्सा है। 1996 में, न्यू जर्सी ट्रांजिट ने 21वीं सदी के रेल निगम को एक "डीबीओएम" (डिजाइन/निर्माण/संचालन/रखरखाव) अनुबंध से सम्मानित किया, जो वाशिंगटन ग्रुप इंटरनेशनल की एक सहायक कंपनी थी, जो एक इंजीनियरिंग और निर्माण परामर्श फर्म थी जिसे बाद में यूआरएस, फिर एईसीओएम द्वारा अधिग्रहित किया गया था। अनुबंध के तहत, 21वीं सदी की रेल एक निश्चित मूल्य पर वाहनों का एक बेड़ा, एक गारंटीकृत पूर्णता तिथि, और 15 साल के संचालन और प्रणाली के रखरखाव, प्रदान करेगी।<ref name="railtech"/> बाद में समझौते को 20 साल की अवधि के लिए बढ़ा दिया गया था।<ref name="URS">{{Cite web|url=http://www.wcc.com/Projects/projView.php?s=834&sec=14&pn=8|title=Hudson-Bergen Light Rail|publisher=URS|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320170356/http://www.wcc.com/Projects/projView.php?s=834&sec=14&pn=8|archive-date=March 20, 2012|access-date=May 17, 2011}}</ref> [[चित्र:Hoboken_HBLR_Alignments.png|दाएँ|अंगूठाकार]] मूल योजनाओं में हडसन-बर्गन लाइट रेल को उत्तर में रिजफील्ड में विंस लोम्बार्डी पार्क एंड राइड, दक्षिण में बेयोन में 5 वीं स्ट्रीट और पश्चिम में जर्सी सिटी में ड्रोयर पॉइंट तक विस्तारित करने का आह्वान किया गया था। होबोकेन में, लाइन को मूल रूप से एक पूर्ण-परिचालन के रूप में कॉन्फ़िगर किया जाना था, जिसमें नदी के करीब एक संरेखण बनाया गया था, जो पथ स्टेशन के प्रवेश द्वार और बस टर्मिनल दोनों तक निकट पहुँच प्रदान करता। यह होबोकेन टर्मिनल के दक्षिणी छोर में वर्तमान स्टब-एंड स्टेशन और शहर के पश्चिम की ओर हडसन पालिसेड्स के तल पर मौजूदा राइट-ऑफ-वे के साथ वर्तमान मार्ग के पक्ष में रखा गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.oig.dot.gov/sites/default/files/rt1999123.pdf|title=BASELINE REVIEW OF THE HUDSON-BERGEN LIGHT RAIL TRANSIT SYSTEM|publisher=US Department of Transportation|access-date=14 December 2023}}</ref> [[चित्र:HBLRPaulusHook.JPG|बाएँ|अंगूठाकार|2006 में पॉलस हुक में एक एच. बी. एल. आर. ट्रेन]] 15 अप्रैल, 2000 को लाइट रेल जनता के लिए खोली गई, जिसमें बायोन 34 वीं स्ट्रीट और एक्सचेंज प्लेस को जोड़ने वाले प्रारंभिक परिचालन खंड के साथ-साथ वेस्ट साइड एवेन्यू के लिए स्पर लाइन भी थी। उस वर्ष बाद में, 18 नवंबर को, सेवा को उत्तर की ओर पावोनिया-न्यूपोर्ट तक बढ़ा दिया गया। 29 सितंबर 2002 को, सेवा को होबोकेन टर्मिनल तक बढ़ा दिया गया, जिसने 992 मिलियन डॉलर की लागत से परियोजना के पहले न्यूनतम परिचालन खंड (एमओएस) एमओएस-1 को पूरा किया।<ref name="prjctcmplt">{{Cite press release|title=Project Complete|publisher=New Jersey Transit|url=http://www.njtransit.com/tm/tm_servlet.srv?hdnPageAction=Project001To|access-date=May 15, 2011|accessdate=November 15, 2017|archivedate=15 नवंबर 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171115082722/http://www.njtransit.com/tm/tm_servlet.srv?hdnPageAction=Project001To}}</ref> एमओएस-2 में कई विस्तार शामिल थे जिनकी कुल लागत $1.2 बिलियन थी।[1] एमओएस-2 के हिस्से के रूप में पहला विस्तार, जो लाइट रेल प्रणाली को दक्षिण की ओर बेयोन में 22वीं स्ट्रीट तक लाया गया, 15 नवंबर 2003 को खोला गया था।[2] इसमें होबोकेन टर्मिनल के पश्चिम और उत्तर में वेहौकेन तक लाइन का विस्तार भी शामिल था। लिंकन हार्बर तक यह लाइन 7 सितंबर 2004 को पूरी हो गई थी,[3] और पोर्ट इंपीरियल तक यह लाइन केवल सप्ताहांत में 29 अक्टूबर, 2005 को पूरी हुई थी।[4] 25 फरवरी 2006 को लाइन को पोर्ट इंपीरियल से उत्तरी बर्गन में टोननेल एवेन्यू तक बढ़ा दिया गया था,[5] और टोननेल एवेन्यू तक हल्के रेल वाहन सप्ताह के सातों दिन चलने लगे।[6] कनेक्टिंग मार्गों पर बस सेवा को संशोधित किया गया ताकि हडसन-बर्गन लाइट रेल स्टेशनों के लिए अधिक सीधा कनेक्शन हो सके।[7] 100 मिलियन डॉलर की लागत से 8वीं स्ट्रीट पर दक्षिणी टर्मिनल का विस्तार 31 जनवरी 2011 को शुरू हुआ।[8][9]<ref>{{Cite press release|title=8th Street Extension|date=October 15, 2008|url=http://www.njtransit.com/tm/tm_servlet.srv?hdnPageAction=PressReleaseTo&PRESS_RELEASE_ID=2452|access-date=10 नवंबर 2024|archivedate=2 जुलाई 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180702233437/http://www.njtransit.com/tm/tm_servlet.srv?hdnPageAction=PressReleaseTo&PRESS_RELEASE_ID=2452}}</ref><ref>{{Cite press release|title=8th Street Extension|date=January 31, 2011|url=http://www.njtransit.com/tm/tm_servlet.srv?hdnPageAction=PressReleaseTo&PRESS_RELEASE_ID=2662|accessdate=November 15, 2017|archivedate=15 नवंबर 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171115082801/http://www.njtransit.com/tm/tm_servlet.srv?hdnPageAction=PressReleaseTo&PRESS_RELEASE_ID=2662}}</ref> == सेवा == [[चित्र:HBLR_diagram.svg|अंगूठाकार|522x522पिक्सेल|रेल सेवा को जोड़ने के साथ प्रणाली मानचित्र]] कई स्टेशनों में सार्वजनिक कला की सुविधा है। कुल 30 कलाकारों ने स्टेशनों के लिए विभिन्न विषयों के साथ 50 कलाकृतियों का निर्माण किया है। उदाहरण के लिए, लिबर्टी स्टेट पार्क स्टेशन में कई "गिरे हुए झंडे" रेल मार्ग लोगो का प्रतिनिधित्व करने वाली कांच की टाइल्स हैं। पार्क और राइड लॉट ईस्ट 22 स्ट्रीट, ईस्ट 34 स्ट्रीट, वेस्ट साइड एवेन्यू, लिबर्टी स्टेट पार्क और टोनेले एवेन्यू में उपलब्ध हैं। कुल मिलाकर 3,880 पार्किंग स्थल हैं। {| class="wikitable" !शहर !स्टेशन/स्थान<br /> !सप्ताह के दिनों की प्रविष्टियाँ (2022) <ref>{{Cite web|url=https://njlutrans.org/|title=New Jersey Transit Friendly Data Application|website=njlutrans.org|access-date=2024-05-13}}</ref> !सेवाएं !खोला गया !स्थानांतरण और नोट्स |- |उत्तरी बर्गन |Tonnelle Avenue |740 | rowspan="6" |{{रेल रंग बॉक्स|NJ Transit|West Side–Tonnelle|yes}}<br />{{रेल रंग बॉक्स|NJ Transit|Hoboken–Tonnelle|yes}} | rowspan="2" |25 फरवरी, 2006 |पार्क और राइड |- |यूनियन सिटी |Bergenline Avenue |2,586 | |- | rowspan="2" |वीहॉकेन |Port Imperial |834 |29 अक्टूबर, 2005 |एनवाई जलमार्ग नौकाओं से जुड़ें |- |Lincoln Harbor |508 | rowspan="3" |7 सितंबर, 2004 |एनवाई जलमार्ग नौकाओं से जुड़ें |- | rowspan="3" |होबोकेन |9th Street–Congress Street |2,149 | |- |2nd Street |995 | |- |होबोकेन टर्मिनल |2,229 |{{रेल रंग बॉक्स|NJ Transit|Hoboken–Tonnelle|yes}}<br />{{रेल रंग बॉक्स|NJ Transit|8th Street–Hoboken|yes}} |29 सितंबर, 2002 |पथ ट्रेनों, एन. जे. पारगमन कम्यूटर ट्रेनों और एन. वाई. जलमार्ग घाटों से जुड़ें |- | rowspan="13" |जर्सी सिटी |Newport |4,220 | rowspan="8" |{{रेल रंग बॉक्स|NJ Transit|West Side–Tonnelle|yes}}<br />{{रेल रंग बॉक्स|NJ Transit|8th Street–Hoboken|yes}} | rowspan="3" |{{Nowrap|November 18, 2000}} | |- |Harsimus Cove |1,098 | |- |Harborside |696 | |- |Exchange Place |3,739 | rowspan="12" |15 अप्रैल, 2000 |पथ ट्रेनों और एनवाई जलमार्ग घाटों से जुड़ें |- |Essex Street |732 |लिबर्टी लैंडिंग फेरी से जुड़ें |- |Marin Boulevard |847 |एनवाई जलमार्ग नौकाओं से जुड़ें |- |जर्सी एवेन्यू |1,101 | |- |Liberty State Park |2,112 |पार्क और राइड |- |Garfield Avenue |722 | rowspan="3" |{{रेल रंग बॉक्स|NJ Transit|West Side–Tonnelle|yes}} | |- |Martin Luther King Drive |1,249 | |- |West Side Avenue |1,368 |पार्क और राइड |- |Richard Street |712 | rowspan="6" |{{रेल रंग बॉक्स|NJ Transit|8th Street–Hoboken|yes}} | |- |Danforth Avenue |836 | |- | rowspan="4" |बयोन |45th Street |841 | |- |34th Street |917 |पार्क और राइड |- |22nd Street |1,366 |15 नवंबर, 2003 |पार्क और राइड |- |8th Street |1,090 |31 जनवरी, 2011 |पार्क और राइड |} == किराया ==  {{Reflist|2}} [[श्रेणी:सीएस1 रखरखाव: BOT: original-url status unknown]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] t9utich7p03fgw2396ftusoxuci62hz 2024 दक्षिण कोरियाई मार्शल लॉ 0 1564490 6595576 6523956 2026-08-05T00:35:54Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595576 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict | title = 2024 दक्षिण कोरियाई मार्शल लॉ | date = {{Start date|2024|12|03|df=y}} | image = | side1 = [[File:Flag of the President of South Korea.svg|20px]] [[President of South Korea|Presidency]]<br>[[File:Emblem of the Ministry of National Defense (South Korea).svg|20px]] [[राष्ट्रीय रक्षा मंत्रालय (दक्षिण कोरिया)|राष्ट्रीय रक्षा मंत्रालय]] *[[File:Flag of the Republic of Korea Armed Forces.svg|20px]] [[कोरिया गणराज्य की सशस्त्र सेनाएँ|सशस्त्र बल]] *[[File:Flag of the Republic of Korea Army.svg|20px]] [[दक्षिण कोरिया की सेना]] [[File:Flag of People Power Party of Korea (variant 2).svg|20px]] [[पीपुल्स पावर पार्टी (दक्षिण कोरिया)|पीपुल्स पावर]] (factions){{cn}} |side2 = [[File:Emblem of the National Assembly of Korea.svg|20px]] [[राष्ट्रीय सभा (दक्षिण कोरिया)]] *[[File:Democratic Party of Korea, Symbol application 3.svg|20px]] [[Democratic Party (South Korea, 2015)|Democratic Party]] *[[File:조국혁신당 로고.svg|20px]] [[Rebuilding Korea Party|Rebuilding Korea]] *[[File:Flag of People Power Party of Korea (variant 2).svg|20px]] [[पीपुल्स पावर पार्टी (दक्षिण कोरिया)]] (गुटों) *[[File:진보당 (2017년) 로고.svg|20px]] [[Progressive Party (South Korea, 2017)|Progressive Party]] [[File:Logo of Seoul, South Korea.svg|20px]] [[Seoul Metropolitan Government]] | leadfigures1 = [[File:Flag of the President of South Korea.svg|20px]] [[Yoon Suk Yeol]]<br>[[File:Flag of the Republic of Korea Army.svg|20px]] [[Park An-su]]<br>[[File:Emblem of the Ministry of National Defense (South Korea).svg|20px]] [[Kim Yong-hyun (general)|Kim Yong-hyun]] | leadfigures2 = [[File:Emblem of the National Assembly of Korea.svg|20px]] [[File:Democratic Party of Korea, Symbol application 3.svg|20px]] [[Woo Won-shik]]<br>[[File:Democratic Party of Korea, Symbol application 3.svg|20px]] [[Lee Jae-myung]]<br>[[File:Flag of People Power Party of Korea (variant 2).svg|20px]] [[Han Dong-hoon]]<br>[[File:조국혁신당 로고.svg|20px]] [[चो कुक]]<br>[[File:Logo of Seoul, South Korea.svg|20px]][[File:Flag of People Power Party of Korea (variant 2).svg|20px]] [[ओह से-हून]]<br> | place = [[दक्षिण कोरिया]] | causes = बजट प्रस्तावों का विरोध और अभियोजकों पर महाभियोग चलाने का प्रयास | status = [[नेशनल असेंबली (दक्षिण कोरिया)|नेशनल असेंबली]] ने मार्शल लॉ हटाने के लिए वोट किया | duration = }} [[सैनिक कानून|'''मार्शल लॉ''']] की घोषणा [[दक्षिण कोरिया|दक्षिण कोरियाई]] राष्ट्रपति यूं सूक येओल ने 3 दिसंबर 2024 को वाईटीएन टेलीविजन पर लाइव प्रसारित एक देर रात के संबोधन के दौरान की थी। <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/south-korea-president-yoon-declares-martial-law-2024-12-03/|title=South Korea President Yoon declares martial law|last=Kim|first=Jack|last2=Park|first2=Ju-min|date=3 December 2024|website=Reuters|access-date=3 December 2024}}</ref> इसमें उन्होंने देश की मुख्य विपक्षी डेमोक्रेटिक पार्टी पर [[उत्तर कोरिया]] के साथ सहानुभूति रखने और "राज्य विरोधी गतिविधियाँ" संचालित करने का आरोप लगाया। <ref name=":0">{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2024/12/03/asia/south-korea-martial-law-intl/index.html|title=South Korea president declares emergency martial law|last=Wilkinson|first=Peter|date=3 December 2024|website=CNN|language=en|access-date=3 December 2024}}</ref> == पृष्ठभूमि == [[File:2024년 대한민국 계엄 반대 시위.jpg|300px|thumb|right|[[सियोल]] में मार्शल लॉ विरोधी प्रदर्शन, 4 दिसंबर]] [[चित्र:South Korea President Yoon Suk Yeol portrait.jpg|अंगूठाकार| राष्ट्रपति यूं सूक येओल]] South_Korea_President_Yoon_Suk_Yeol_portrait.jpg रूढ़िवादी पीपुल्स पावर पार्टी के सदस्य और दक्षिण कोरिया के पूर्व अभियोजक जनरल यूं सुक येओल ने 2022 के दक्षिण कोरियाई राष्ट्रपति चुनाव में अपनी जीत के बाद [[दक्षिण कोरिया के राष्ट्रपति]] के रूप में पदभार संभाला। <ref>{{Cite web|url=https://news.sky.com/story/south-korean-president-yoon-suk-yeol-declares-martial-law-13266019|title=South Korean President Yoon Suk Yeol declares martial law|date=3 December 2024|website=Sky News|language=en|access-date=3 December 2024}}</ref> उनके प्रशासन के की अनुमोदन की रेटिंग कम रही, तथा उन्हें अपना एजेंडा हासिल करने में कठिनाई हुई, क्योंकि संसद पर विपक्षी डेमोक्रेटिक पार्टी का नियंत्रण रहा है। अप्रैल 2024 में दक्षिण कोरियाई विधायी चुनाव में, विपक्ष ने अपनी पकड़ बनाए रखी, लेकिन राष्ट्रपति पर महाभियोग चलाने के लिए अभी भी संख्या (300 में से 200 आवश्यक ) की कमी थी। <ref name=":3">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/south-korea-yoon-martial-law-997c22ac93f6a9bece68454597e577c1|title=South Korean president declares martial law, accusing opposition of anti-state activity|date=2024-12-03|website=AP News|language=en|access-date=2024-12-03}}</ref> यून ने अपनी पत्नी किम किऑन-ही और शीर्ष अधिकारियों से जुड़े घोटालों की जाँच का भी विरोध किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/3/south-koreas-president-declares-emergency-martial-law|title=South Korea's president declares emergency martial law|website=Al Jazeera|language=en|access-date=3 December 2024}}</ref> विपक्ष-नियंत्रित संसद ने हाल ही में कुछ शीर्ष अभियोजकों पर महाभियोग चलाने का प्रस्ताव रखा, और सरकार के बजट प्रस्ताव को अस्वीकार कर दिया। <ref name=":2"/> यह 1979 में तत्कालीन दक्षिण कोरियाई तानाशाह [[पार्क चुंग-हि|पार्क चुंग-ही]] की हत्या के बाद हुए सैन्य तख्तापलट के बाद पहली बार था जब दक्षिण कोरिया में मार्शल लॉ घोषित किया गया, जोकि1987 में लोकतंत्रीकरण के बाद पहली बार था। <ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/dec/03/south-korea-declares-emergency-martial-law-yoon-suk-yeol-north-korea-latest-updates|title=South Korean military announces suspension of all parliamentary activity, says report – live|last=Lowe|first=Yohannes|date=2024-12-03|work=the Guardian|access-date=2024-12-03|last2=McEwen|first2=Kirsty|language=en-GB|issn=0261-3077|last3=|first3=}}</ref> 1948 में सरकार के गठन के बाद से यह 17वीं सैन्य घोषणा है। नेशनल असेंबली के सदस्यों को अभियोजन से संसदीय प्रतिरक्षा नहीं दी जाती है और अपराध करते पकड़े जाने पर उन्हें गिरफ़्तार किया जा सकता है। <ref>{{Cite web|url=https://news.mt.co.kr/mtview.php?no=2024120323422846084|title=44년 만에 전격 비상계엄 선포…국회의원 과반수 찬성 땐 '해제'|last=박|first=소연|date=2024-12-04|website=머니투데이|language=ko|access-date=2024-12-03}}</ref> मार्शल लॉ लागू करते समय राष्ट्रपति को तुरंत राष्ट्रीय असेंबली को सूचित करना चाहिए हालाँकि मार्शल लॉ को नेशनल असेंबली के बहुमत से रद्द किया जा सकता है। <ref>{{Cite web|url=https://www.kyeonggi.com/article/20241204580018|title=더불어민주당 인천시당, '윤석열 독재 시대' 질타…"국민과 함께 대한민국 구할 것"|last=주|first=영재|date=2024-12-04|website=경기일보|language=ko|access-date=2024-12-03}}</ref> == घटनाक्रम == === मार्शल लॉ की घोषणा === 3 दिसंबर 2024 को रात 10:27 बजे (KST) पर [[दक्षिण कोरिया|दक्षिण कोरियाई]] राष्ट्रपति यूं सुक येओल ने [[सैनिक कानून|मार्शल लॉ की]] घोषणा की। राष्ट्रीय स्तर पर प्रसारित अपने भाषण में यून ने विपक्ष पर अपने मंत्रिमंडल के सदस्यों पर महाभियोग चलाकर तथा उनकी बजट योजनाओं को अवरुद्ध करके "स्वतंत्र लोकतंत्र को उखाड़ फेंकने का प्रयास" करने का आरोप लगाया। उन्होंने नागरिकों से उन पर विश्वास करने और "कुछ असुविधाओं" को सहन करने के लिए भी कहा। 1979 के बाद से यह पहली बार था जब दक्षिण कोरिया में मार्शल लॉ घोषित किया गया था, <ref name=":1"/> चुन डू-ह्वान की सैन्य तानाशाही के दौरान। <ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20241203-south-korean-president-yoon-declares-martial-law|title=South Korean President Yoon declares martial law, accusing opposition of 'anti-state' activities|date=3 December 2024|website=France 24}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2024/12/03/world/south-korea-martial-law|title=South Korean Leader Declares Martial Law|website=The New York Times}}</ref> विपक्षी डेमोक्रेटिक पार्टी के नेता ली जे-म्यांग ने नागरिकों से नेशनल असेंबली में इकट्ठा होने का आग्रह किया और घोषणा की कि यूं "अब दक्षिण कोरिया के राष्ट्रपति नहीं हैं"; <ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2024/12/03/world/south-korea-martial-law/47610535-d3b1-5e5a-8be0-2c3007af274c|title=In a livestream on Tuesday night, Lee Jae-myung, the South Korean opposition leader, asked citizens to congregate at the National Assembly while on his way there himself.|last=Yoon|first=John|date=3 December 2024|website=[[The New York Times]]|access-date=3 December 2024}}</ref> प्रदर्शनकारियों की नेशनल असेंबली के बाहर पुलिस से झड़प हुई। <ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2024/12/03/world/south-korea-martial-law/2fe90800-8fe1-5511-9b15-e939c9493fd3|title=Police officers are clashing with protesters outside the National Assembly, some of whom appear to be trying to enter the building as officers try to block them, live television footage shows.|last=Yoon|first=John|date=3 December 2024|website=[[The New York Times]]|access-date=3 December 2024}}</ref> नेशनल असेंबली के स्पीकर वू वोन-शिक ने सभी सांसदों से नेशनल असेंबली में इकट्ठा होने का आह्वान किया। <ref name=":3"/> [[योनहाप|योनहाप समाचार एजेंसी]] के अनुसार, रक्षा मंत्री शिन वोन-सिक ने संयुक्त चीफ ऑफ स्टाफ के अध्यक्ष किम म्युंग-सू के साथ बैठक का आदेश दिया। <ref name="BloombergNews">{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-03/south-korea-s-yoon-declares-martial-law-in-emergency-address|title=South Korea's Yoon Declares Martial Law in Emergency Address|date=3 December 2024|work=Bloomberg|via=www.bloomberg.com}}</ref> यूं ने पार्क अन-सू को अपना मार्शल लॉ कमांडर नियुक्त किया है। <ref>{{Cite web|url=https://www.seoul.co.kr/news/international/2024/12/04/20241204500028?wlog_tag3=naver|title=미 백악관 "한국 정부와 연락 중, 상황 긴밀 모니터링"|last=이|first=재연|date=2024-12-04|website=서울신문|language=ko|access-date=2024-12-03}}</ref> === प्रथम उद्घोषणा === 3 दिसंबर 2024 को 11:00 बजे KST पर, मार्शल लॉ कमांड के पार्क अन-सू ने मार्शल लॉ पर निम्नलिखित पहली घोषणा जारी की:<ref>{{Cite web|url= https://www.sedaily.com/NewsView/2DHZA3YGW7|title=[속보] 계엄사령부 포고령(제1호) 전문|last=서|first=정명|date=2024-12-03|website=서울경제|language=ko|access-date=2024-12-03}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.cbsnews.com/news/south-korea-president-martial-law-emergency/|title=South Korea president declares emergency martial law, warns of "communist forces" |date=2024-12-03 |publisher=[[सीबीएस न्यूज़]]|language=en-US|access-date=2024-12-03}}</ref> * सभी राष्ट्रीय सभा, स्थानीय परिषदों, राजनीतिक दलों, राजनीतिक संघों, रैलियों और प्रदर्शनों की गतिविधियों सहित सभी राजनीतिक गतिविधियाँ निषिद्ध हैं। * कोई भी कार्य जो उदार लोकतांत्रिक व्यवस्था को नकारता है या उखाड़ फेंकने का प्रयास करता है, निषिद्ध है, और फर्जी खबरें, जनमत का हेरफेर और झूठा प्रचार निषिद्ध है। * सभी मीडिया और प्रकाशन मार्शल लॉ कमांड द्वारा नियंत्रित होते हैं। * हड़ताल, काम बंद करना और सामाजिक अशांति को भड़काने वाली सभाएँ निषिद्ध हैं। * सभी चिकित्सा कर्मी, जिनमें निवासी भी शामिल हैं, जो हड़ताल पर हैं या चिकित्सा क्षेत्र छोड़ चुके हैं, उन्हें 48 घंटों के भीतर अपने नियमित कर्तव्यों पर लौटना चाहिए और ईमानदारी से काम करना चाहिए, और किसी भी उल्लंघन के लिए मार्शल लॉ के अनुसार दंडित किया जाएगा। * अच्छे नागरिकों के दैनिक जीवन में असुविधाओं को कम करने के लिए उपाय किए जाएंगे, जिसमें राज्य विरोधी ताकतों और अन्य ताकतों को शामिल नहीं किया जाएगा जो उदार लोकतांत्रिक व्यवस्था को उखाड़ फेंकने की धमकी देती हैं। == प्रभाव == घोषणा के बाद, [[दक्षिण कोरियाई वॉन]] का मूल्य गिरकर 1,423 वॉन प्रति डॉलर हो गया, जो दो साल और एक महीने में सबसे कम मूल्य पर था। <ref>{{Cite web|url=https://www.hankyung.com/article/202412031917i|title=[속보] 외신도 '비상계엄' 잇따라 긴급 타전…원화 가치는 급락|last=김|first=은정|date=3 December 2024|website=한국경제|language=ko|access-date=3 December 2024|archive-date=3 दिसंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203203840/https://www.hankyung.com/article/202412031917i|url-status=dead}}</ref> == प्रतिक्रियाएँ == === घरेलू प्रतिक्रियाएँ === पीपुल पावर पार्टी के नेता हान डोंग-हून ने इस कदम का विरोध करते हुए कहा: "राष्ट्रपति की मार्शल लॉ घोषणा गलत है। हम लोगों के साथ मिलकर इसे रोकेंगे।" <ref>{{Cite web|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-12-03/national/politics/Martial-law-is-wrong-Han-Donghoon-pledges-to-stop-Yoon-Suk-Yeol/2191865|title='Martial law is wrong': Han Dong-hoon pledges to stop Yoon Suk Yeol|last=Yoon|first=So-Yeon|date=2024-12-03|website=koreajoongangdaily.joins.com|language=en|access-date=2024-12-03}}</ref> डेमोक्रेटिक पार्टी के एक विभाग [[इंचियोन]] सिटी पार्टी ने इस कदम की आलोचना करते हुए कहा कि इससे "यूं तानाशाही का युग" शुरू हो गया है। <ref>{{Cite web|url=https://www.kyeonggi.com/article/20241204580018|title=더불어민주당 인천시당, '윤석열 독재 시대' 질타…"국민과 함께 대한민국 구할 것"|last=박|first=귀빈|date=2024-12-04|website=경기일보|language=ko|access-date=2024-12-03}}</ref> === अंतर्राष्ट्रीय प्रतिक्रियाएँ === संयुक्त राज्य अमेरिका की राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद ने कहा कि वह स्थिति पर बारीकी से नज़र रख रही है। <ref>{{Cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2024/12/356_387624.html|title=US in contact with South Korean gov't, monitoring situation 'closely' after martial law declaration: White House|date=2024-12-04|website=koreatimes|language=en|access-date=2024-12-03}}</ref> == यह भी देखें == == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:दक्षिण कोरिया की सरकार]] [[श्रेणी:तख़्तापलट]] tfa1152qu9l07b94lvzt45k27u1sxd3 अल मैडम 0 1565956 6595675 6427475 2026-08-05T08:37:14Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595675 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक अवस्थापन | official_name = Al Madam | native_name = {{lang|ar|ٱلْمَدَام}} | settlement_type = [[Town]] | translit_lang1_type = [[Arabic script|Arabic]] | translit_lang1_info = | image_skyline = Madam Ghost Town.jpg | image_caption = The [[Al Madam Buried Village|Ghost Village]] in Al-Madam | image_map1 = | pushpin_map = UAE#Persian Gulf | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = Location of Al-Madam in the UAE | coordinates = {{coord|24|57|41|N|55|47|25|E|region:AE_type:landmark|display=inline,title}} | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{UAE}} | subdivision_type1 = [[Emirates of the United Arab Emirates|Emirate]] | subdivision_name1 = {{flag|Sharjah}} | government_type = [[Absolute monarchy]] | leader_title = [[Sheikh]] | leader_name = [[Sultan bin Muhammad Al-Qasimi]] | area_magnitude = | area_metro_km2 = | population_total = 8,652<ref>{{cite web|url=https://www.city-facts.com/al-madam-sharjah-united-arab-emirates/population|title=City facts Al Madam}}</ref> | population_as_of = 2022 }} '''अल मैडम''' (अरबीः المدام) [[संयुक्त अरब अमीरात]] में शारजाह अमीरात का एक अंतर्देशीय शहर है। [[दुबई]]<nowiki/>-हट्टा (ई44) और म्लेहा-श्वाइब (ई55) सड़कों के चौराहे पर स्थित, इसका विकास मुख्य रूप से इन सड़क संपर्कों और हट्टा से [[ओमान]] के माध्यम से सड़क यातायात के आसपास केंद्रित है। 2016 में महदा में 'नरम' ओमानी सीमा के बंद होने के बाद से मदाम और हट्टा के माध्यम से ओमान के लिए यातायात की मात्रा कम हो गई है, हालांकि यातायात की मात्रा प्रतिदिन लगभग 5,000 यात्रियों पर बनी हुई है।<ref name="Guides 2018">{{Cite news|url=http://gulfnews.com/guides/travel/al-madam-hatta-diversion-expats-not-allowed-on-oman-e44-1.1648517|title=Al Madam-Hatta diversion: Expats not allowed on Oman E44|last=Guides|first=Dona Cherian, Special to|date=2016-01-05|work=GulfNews|access-date=2018-04-15}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://gulfnews.com/news/uae/transport/5-000-travellers-crossing-hatta-border-daily-1.2154401|title=5,000 travellers crossing Hatta border daily|last=Ali Al Shouk|date=2018-01-09|work=GulfNews|access-date=2018-04-15}}</ref> मैडम से हट्टा तक की सड़क अब केवल यूएई या ओमानी नागरिकों और परमिट धारकों के लिए खुली है।<ref name="Guides 2018" /> [[चित्र:Map_of_the_municipalities_in_the_Emirate_of_Sharjah_(UAE).svg|अंगूठाकार|अल-मदाम नगरपालिका शारजाह के मध्य क्षेत्र के पूर्वी भाग में है।]] बदायर के 'टीले को तोड़ने' वाले पर्यटक केंद्र की ओर ई44 के साथ मैडम की पट्टी विकास (इसके प्रसिद्ध 'बिग रेड' रेत के टीले के साथ शहर लंबा हो गया है, और इसमें 'पहला शॉपिंग मॉल' शामिल है।<ref>{{Cite news|url=http://gulfnews.com/guides/going-out/top-5-uae-desert-locations-for-4x4-dune-bashing-1.1547584|title=Top 5 UAE desert locations for 4x4 dune-bashing|last=Pradeep|first=Angitha|date=2016-11-29|work=[[Gulf News]]|access-date=2018-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.askexplorer.com/uae/activities/offroading/routes/find-a-route/big-red-162666|title=Big Red|last=Publishing|first=Explorer|website=www.askexplorer.com|access-date=2018-04-15|archive-date=4 अप्रैल 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240404111658/https://www.askexplorer.com/uae/activities/offroading/routes/find-a-route/big-red-162666|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sharjahupdate.com/2017/12/first-shopping-mall-opens-in-al-madam/|title=First shopping mall opens in Al Madam {{!}} Sharjah Update|website=www.sharjahupdate.com|language=en-US|access-date=2018-04-15}}</ref> यह नगर पालिका सुविधाओं, एक चिकित्सा केंद्र, एक शादी का हॉल और शहर की मुख्य सड़क के किनारे स्थित बड़ी संख्या में दुकानों के अलावा है।<ref>{{Cite news|url=https://www.albawaba.com/business/pr/ministry-health-and-prevention-announces-24-hour-operations-al-madam-medical-center-8307|title=Ministry of Health and Prevention announces 24-hour operations of Al Madam Medical Center|date=2016-04-19|work=Al Bawaba|access-date=2018-04-15|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.protenders.com/companies/sheikh-khalifa-bin-zayed-al-nahyan-foundation/projects/sharjah-al-madam-wedding-hall|title=Sharjah Al Madam Wedding Hall|website=www.protenders.com|access-date=2018-04-15}}</ref> अल मादम एक वार्षिक खरीदारी उत्सव का घर है।<ref>{{Cite web|url=https://www.khaleejtimes.com/nation/sharjah/al-madam-festival-to-honour-zayed-shopping-year|title=Al Madam festival to honour 'Zayeds'|last=Abdullah|first=Afkar|website=www.khaleejtimes.com|access-date=2018-04-15|archive-date=12 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112104338/https://www.khaleejtimes.com/sports/early-days-yet-but-raducanu-sees-new-path-to-the-top-without-backpack-of-rocks?infinite=1&skip=1|url-status=dead}}</ref> मादाम के दक्षिण में रेगिस्तान के एक क्षेत्र में, घरों और एक मस्जिद का एक छोटा और सुनसान विकास पाया जा सकता है, जिसे स्थानीय रूप से मादाम ओल्ड टाउन और अल मादाम घोस्ट टाउन (शारजाह घोस्ट विलेज) दोनों के रूप में संदर्भित किया जाता है। 2020 तक, उन शहरों को मरुस्थलीकरण और टीले आंदोलन के कारण कुछ दशकों के लिए छोड़ दिया गया है।<ref>{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=pJEThBCc4fs|title=KT Storybook: Inside the buried village of Al Madam|language=en|access-date=2024-05-06}}</ref> अल मदाम के आसपास का क्षेत्र कई लौह युग के पुरातात्विक स्थलों का भी घर है, जिसमें अल थुकीबाह और जेबेल बुहाईस के साथ-साथ एफ्लाज (स्वदेशी जल प्रबंधन प्रणाली) पहली सहस्राब्दी ईसा पूर्व की है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thenational.ae/uae/another-ancient-sharjah-site-found-by-archaeologists-1.4226|title=Another ancient Sharjah site found by archaeologists|last=Zriqat|first=Thaer|date=2015-03-31|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|access-date=2018-04-15|language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] [[श्रेणी:अरबी भाषा पाठ वाले लेख]] evlasljn5sgmc22wn2wcjplj9fn2rgq सदस्य वार्ता:Cptabhiimanyuseven 3 1572068 6595450 6595252 2026-08-04T13:13:36Z Cptabhiimanyuseven 858857 /* अवरोध मुक्त */ + points 6595450 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Aarav200}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 17:51, 18 जनवरी 2025 (UTC) :क्या कारण है क्यो हटाया हैं जी। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-15277-71|&#126;2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-15277-71|वार्ता]]) 16:09, 10 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:~2026-15277-71|~2026-15277-71]] महोदय अपने अपना लेख वार्ता पृष्ठ पर लिखा जिस कारण यह हटाने के लिए नामांकित किया गया है| ::धन्यवाद [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:20, 10 मार्च 2026 (UTC) :::इस कहाँ लिखना होता है और मुझे नहीं आता आप मदद कर सकते हो क्या ? [[विशेष:योगदान/&#126;2026-15277-71|&#126;2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-15277-71|वार्ता]]) 07:35, 11 मार्च 2026 (UTC) == सुधार करें == @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, मैने [[एल्विश यादव]] पेज को गलत पूर्ववत कर दिया है कृपया सुधार कर दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:39, 22 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|AMAN KUMAR}} जी,नमस्ते! मैं इस पृष्ठ से आपके संपादनो को वापस लेने में अक्षम हूँ अतिशीघ्र ही मैं स्थानीय प्रबंधक या वैश्विक प्रबंधक अथवा स्टीवर्ड्स से सम्पर्क करके पुन:अच्छे अवतरण पर पुनःस्थापित करने की कोशिश करूंगा। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 11:37, 22 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, धन्यवाद मैं क्षमा मांगता हूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:38, 22 मार्च 2026 (UTC) :::{{re|AMAN KUMAR}} Hello, I've request a stewards to revert you're edit from [[एल्विश यादव]]'s page, I hope when you trying to revert any edit from any page next time,please check carefully before revert.<span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:05, 22 मार्च 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, एक और समस्या थी कि मैं https://hi.wikimedia.org/ में लॉगिन नहीं हो पा रहा हूं मेरी और से सभी जानकारी सही है, परन्तु वह मुझे दिखाता है कि '''गलत सदस्यनाम अथवा पासवर्ड दर्ज किया गया है। कृपया पुनः प्रयास करें।''' समाधान करें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:12, 22 मार्च 2026 (UTC) :@[[User:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] कृपया आप [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Logging_in/hi Help:लॉग-इन करना] पृष्ठ देखे अधिक जानकारी के लिए मैं इस विषय में आपकी कोई सहयता नहीं कर सकता हूँ। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:24, 22 मार्च 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:35, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> ==निवेदन पर मत आमंत्रण== नमस्कार, Cptabhiimanyuseven जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें। * आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:39, 21 अप्रैल 2026 (UTC) :आपके समर्थन एवं विश्वास के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:22, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == अभिमन्यु सेवन == नमस्ते ! यह लेख आपने सुधारा है जो ऐसा प्रतीत हो रहा कि ख़ुद आपने अपने बारे में IP से बनाया है। क्या यह सही है ?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:46, 5 जून 2026 (UTC) ==अवरोध मुक्त== {{unblock reviewed | 1=मुझे ये नहीं समझ मैं आता कि हिंदी विकिपीडिया कौन सी नीति के अनुसार मुझे संपादनो से पूर्णता अवरोधित किया गया है विकिपीडिया एक मुक्त ज्ञानकोष है, मैंने आज तक आपने विकिपीडिया खाते से कभी खुद के बारे मैं लेख नहीं निर्मित किया है, मैंने सदैव दूसरों को न खुद से संबंधित लेख बनाने दिया है, मेरा पूर्व खाता @[[सदस्य:Bhairava7|Bhairava7]] के खाता के खो जाने के कारण मुझे [https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1270345489#Please_Help_Me नया खाता योगदान] देने हेतु बनाया था। मैंने ये कभी छुपाया कि पूर्व के मेरा कोई खाता भी था। मेरा वर्तमान खाता Bhairava7 अन्य विकिपीडिया साइट्स पर CU सत्यपित है। मेरा उदेश्य हिंदी विकिपीडिया को बर्बरता मुक्त और विस्तार करना है, मेरा प्रबंधकगणो से अनुरोध है, कि कृपया मेरे अवरोध पे विचार करे, मैंने विकिपीडिया कि किसी भी नीति का उल्लंघन नहीं किया है। | decline = अभिमन्यु जी, मुझे नहीं लगता कि आप अभी तक यह समझने का प्रयास कर रहे हैं कि आपको क्यों अवरोधित किया गया था। आपने हिन्दी विकिपीडिया पर काफी समय तक योगदान दिया, लेकिन इस दौरान कई बार ऐसी गलतियाँ भी हुईं, जिनके बावजूद आपको बार-बार सुधार का अवसर दिया गया। समय के साथ अपने आचरण में सुधार करने के बजाय आपका ध्यान अधिकार प्राप्त करने और उनका प्रदर्शन करने पर अधिक केंद्रित हो गया। आपने अन्य परियोजनाओं पर प्राप्त अधिकारों का यहाँ बार-बार उल्लेख कर हिन्दी विकिपीडिया पर भी अधिकार प्राप्त करने तथा प्रबंधकों को प्रभावित करने का प्रयास किया। इसके साथ ही आपने अपने बारे में लेख बनाकर अपना प्रचार करने का भी प्रयास किया। हिन्दी विकिपीडिया पर अवरोधित होने के बाद आपने पुराने खाते तक पहुँच न होने का कारण बताकर नया खाता बनाया। हालांकि, कई महीनों बाद उसी पुराने खाते में आपकी पुनः सक्रियता देखी गई। इससे यही प्रतीत होता है कि आपने परिस्थिति का लाभ उठाकर प्रणाली का दुरुपयोग करने का प्रयास किया। अब अपनी गलतियों पर विचार करने के बजाय आपने इस विषय को मेटा तक भी पहुँचा दिया, जहाँ भी आपने अपने योगदान की अपेक्षा विभिन्न परियोजनाओं पर प्राप्त अधिकारों का ही अधिक उल्लेख किया। आपकी हाल की गतिविधियों को देखते हुए मुझे फिलहाल यह विश्वास नहीं है कि आपके आचरण में अपेक्षित सुधार हुआ है। इसलिए मैं कम से कम अगले छह महीनों तक आपके अवरोध हटाने के पक्ष में नहीं हूँ। यदि इस अवधि के बाद आप अपने आचरण में सुधार दिखाते हैं और रचनात्मक रूप से योगदान देने की इच्छा रखते हैं, तो उस समय आपके अनुरोध पर पुनः विचार किया जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:32, 3 अगस्त 2026 (UTC)}} :{{re|DreamRimmer}} जी, उत्तर देने के लिए धन्यवाद, मैं अधिकारों के पीछे नहीं भाग रहा हूँ,हां, मुझे मेरे पुराने खाते का एक्सेस मिला था पर जब गूगल टू फैक्टर मोबइल से हट जाने पर और मेरे उस खाते से संबंधित जीमेल को पुन:है प्राप्त न कर पाने कि स्थिति में मैं क्या ही कर सकता था। वैसे भी अगर मैं कोई लेख संपादित करता हूँ तो उसको सुधारने कि अपेक्षा से करता हूँ, हिंदी विकिपीडिया मेरी मातृभूमि थी।, मैंने पूर्व खाते से कई सकारात्मक योगदान दिए जिसका कहीं कोई नमो निशान तक नहीं मिले है,बेवजह मेरे ऊपर सकारात्मक योगदान न देने का लालक्षन लगाया गया और बिना चेतावनी के हमेशा के लिए अवरोधित किया गया है, मुझे नहीं पता कि {{noping|SM7}} जी को मुझसे क्या समस्या है, मानता हूँ, पूर्व में गलतियां हुई और सुधार न हो पाया, पर मैं खुद को सुधारने कि पूर्ण कोशिश कर रहा हूँ, मुझे अवरोधित करने से पूर्व एक सन्देश तो देना चाहिए था। जो नहीं किया जा सका, अगर मेरा उदेश्य खुद का प्रचार करना होता तो स्पष्ट रूप से करता [[:w:WP:COI|WP:COI]] का इस्तेमाल करता, विकिपीडिया पर हर सदस्य ने खुद के अधिकारों का उल्लेख स्वयं के सदस्य पृष्ठ पर किया है। :: वैसे विकिपीडिया एक मुक्त ज्ञानकोष है, यहाँ कोई भी किसी का लेख बना सकता है, मैंने और आपने और हम सब लोगो ने किसी न किसी का लेख बनाया है, क्या ये साबित हुआ है, कि यह लेखक मैंने ही बनाया था, वो भी सिर्फ़ मुझे स्वत: प्रचार के कारण अवरोधित किया गया है? या वास्तव में कारण कुछ और है? मुझपे अगर अभी विश्वास नहीं किया गया है, तो भविष्य में भी नहीं किया जाएगा। धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 17:31, 3 अगस्त 2026 (UTC) ::आपकी बात तो ठीक है, लेकिन 6 महीने बाद मुझे कहाँ आपको अपना आचरण को सुधार कर सकारात्मक योगदान देकर दिखना है, वो स्थान बताने का भी कष्ट कर दीजिये। ताकि मैं जब 6 माह पूरे हो तो आपके अनुकूल के अनुसार {{आधार}}कार्य करने दिखा सकूँ क्यूंकि मुझे तो बिना कोई सूचना के अवरोधित किया गया और मुझेअपनी बात रखने का मौका ही नहीं दिया गया और रही बात मेरे सकारात्मक योगदान देने कि बात तो सबको पता है, मेरा योगदान कैसा है और मैं आपको तभी सकारात्मक योगदान देकर दिखा सकता था जब मेरे खाते पर से अवरोधन न लगाया गया होता। जब आप ही लोग मुझे सकारात्मक योगदान नहीं देने देंगे तो आपको अच्छा आचरण दिखाकर कौन - सा मुझे आप पुरस्कार से सुसोभित कर देंगे। विकिपीडिया एक व्यक्ति द्वारा नहीं लाखो संपादको द्वारा दिए गए अमूल्य योगदान देने के बाद ज्ञानकोष और विश्वकोष बना है, और यहाँ के वशिष्ठ सदस्यो के पास जो विशेष अधिकार वो समुदाय कि सहमति के बाद प्राप्त हुए है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:13, 4 अगस्त 2026 (UTC) jpdt3xkewzvo40awpp99ij6lkv1ygrd 6595461 6595450 2026-08-04T13:25:05Z Cptabhiimanyuseven 858857 /* अवरोध मुक्त */ Fix 6595461 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Aarav200}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 17:51, 18 जनवरी 2025 (UTC) :क्या कारण है क्यो हटाया हैं जी। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-15277-71|&#126;2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-15277-71|वार्ता]]) 16:09, 10 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:~2026-15277-71|~2026-15277-71]] महोदय अपने अपना लेख वार्ता पृष्ठ पर लिखा जिस कारण यह हटाने के लिए नामांकित किया गया है| ::धन्यवाद [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:20, 10 मार्च 2026 (UTC) :::इस कहाँ लिखना होता है और मुझे नहीं आता आप मदद कर सकते हो क्या ? [[विशेष:योगदान/&#126;2026-15277-71|&#126;2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-15277-71|वार्ता]]) 07:35, 11 मार्च 2026 (UTC) == सुधार करें == @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, मैने [[एल्विश यादव]] पेज को गलत पूर्ववत कर दिया है कृपया सुधार कर दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:39, 22 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|AMAN KUMAR}} जी,नमस्ते! मैं इस पृष्ठ से आपके संपादनो को वापस लेने में अक्षम हूँ अतिशीघ्र ही मैं स्थानीय प्रबंधक या वैश्विक प्रबंधक अथवा स्टीवर्ड्स से सम्पर्क करके पुन:अच्छे अवतरण पर पुनःस्थापित करने की कोशिश करूंगा। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 11:37, 22 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, धन्यवाद मैं क्षमा मांगता हूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:38, 22 मार्च 2026 (UTC) :::{{re|AMAN KUMAR}} Hello, I've request a stewards to revert you're edit from [[एल्विश यादव]]'s page, I hope when you trying to revert any edit from any page next time,please check carefully before revert.<span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:05, 22 मार्च 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, एक और समस्या थी कि मैं https://hi.wikimedia.org/ में लॉगिन नहीं हो पा रहा हूं मेरी और से सभी जानकारी सही है, परन्तु वह मुझे दिखाता है कि '''गलत सदस्यनाम अथवा पासवर्ड दर्ज किया गया है। कृपया पुनः प्रयास करें।''' समाधान करें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:12, 22 मार्च 2026 (UTC) :@[[User:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] कृपया आप [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Logging_in/hi Help:लॉग-इन करना] पृष्ठ देखे अधिक जानकारी के लिए मैं इस विषय में आपकी कोई सहयता नहीं कर सकता हूँ। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:24, 22 मार्च 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:35, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> ==निवेदन पर मत आमंत्रण== नमस्कार, Cptabhiimanyuseven जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें। * आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:39, 21 अप्रैल 2026 (UTC) :आपके समर्थन एवं विश्वास के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:22, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == अभिमन्यु सेवन == नमस्ते ! यह लेख आपने सुधारा है जो ऐसा प्रतीत हो रहा कि ख़ुद आपने अपने बारे में IP से बनाया है। क्या यह सही है ?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:46, 5 जून 2026 (UTC) ==अवरोध मुक्त== {{unblock reviewed | 1=मुझे ये नहीं समझ मैं आता कि हिंदी विकिपीडिया कौन सी नीति के अनुसार मुझे संपादनो से पूर्णता अवरोधित किया गया है विकिपीडिया एक मुक्त ज्ञानकोष है, मैंने आज तक आपने विकिपीडिया खाते से कभी खुद के बारे मैं लेख नहीं निर्मित किया है, मैंने सदैव दूसरों को न खुद से संबंधित लेख बनाने दिया है, मेरा पूर्व खाता @[[सदस्य:Bhairava7|Bhairava7]] के खाता के खो जाने के कारण मुझे [https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1270345489#Please_Help_Me नया खाता योगदान] देने हेतु बनाया था। मैंने ये कभी छुपाया कि पूर्व के मेरा कोई खाता भी था। मेरा वर्तमान खाता Bhairava7 अन्य विकिपीडिया साइट्स पर CU सत्यपित है। मेरा उदेश्य हिंदी विकिपीडिया को बर्बरता मुक्त और विस्तार करना है, मेरा प्रबंधकगणो से अनुरोध है, कि कृपया मेरे अवरोध पे विचार करे, मैंने विकिपीडिया कि किसी भी नीति का उल्लंघन नहीं किया है। | decline = अभिमन्यु जी, मुझे नहीं लगता कि आप अभी तक यह समझने का प्रयास कर रहे हैं कि आपको क्यों अवरोधित किया गया था। आपने हिन्दी विकिपीडिया पर काफी समय तक योगदान दिया, लेकिन इस दौरान कई बार ऐसी गलतियाँ भी हुईं, जिनके बावजूद आपको बार-बार सुधार का अवसर दिया गया। समय के साथ अपने आचरण में सुधार करने के बजाय आपका ध्यान अधिकार प्राप्त करने और उनका प्रदर्शन करने पर अधिक केंद्रित हो गया। आपने अन्य परियोजनाओं पर प्राप्त अधिकारों का यहाँ बार-बार उल्लेख कर हिन्दी विकिपीडिया पर भी अधिकार प्राप्त करने तथा प्रबंधकों को प्रभावित करने का प्रयास किया। इसके साथ ही आपने अपने बारे में लेख बनाकर अपना प्रचार करने का भी प्रयास किया। हिन्दी विकिपीडिया पर अवरोधित होने के बाद आपने पुराने खाते तक पहुँच न होने का कारण बताकर नया खाता बनाया। हालांकि, कई महीनों बाद उसी पुराने खाते में आपकी पुनः सक्रियता देखी गई। इससे यही प्रतीत होता है कि आपने परिस्थिति का लाभ उठाकर प्रणाली का दुरुपयोग करने का प्रयास किया। अब अपनी गलतियों पर विचार करने के बजाय आपने इस विषय को मेटा तक भी पहुँचा दिया, जहाँ भी आपने अपने योगदान की अपेक्षा विभिन्न परियोजनाओं पर प्राप्त अधिकारों का ही अधिक उल्लेख किया। आपकी हाल की गतिविधियों को देखते हुए मुझे फिलहाल यह विश्वास नहीं है कि आपके आचरण में अपेक्षित सुधार हुआ है। इसलिए मैं कम से कम अगले छह महीनों तक आपके अवरोध हटाने के पक्ष में नहीं हूँ। यदि इस अवधि के बाद आप अपने आचरण में सुधार दिखाते हैं और रचनात्मक रूप से योगदान देने की इच्छा रखते हैं, तो उस समय आपके अनुरोध पर पुनः विचार किया जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:32, 3 अगस्त 2026 (UTC)}} :{{re|DreamRimmer}} जी, उत्तर देने के लिए धन्यवाद, मैं अधिकारों के पीछे नहीं भाग रहा हूँ,हां, मुझे मेरे पुराने खाते का एक्सेस मिला था पर जब गूगल टू फैक्टर मोबइल से हट जाने पर और मेरे उस खाते से संबंधित जीमेल को पुन:है प्राप्त न कर पाने कि स्थिति में मैं क्या ही कर सकता था। वैसे भी अगर मैं कोई लेख संपादित करता हूँ तो उसको सुधारने कि अपेक्षा से करता हूँ, हिंदी विकिपीडिया मेरी मातृभूमि थी।, मैंने पूर्व खाते से कई सकारात्मक योगदान दिए जिसका कहीं कोई नमो निशान तक नहीं मिले है,बेवजह मेरे ऊपर सकारात्मक योगदान न देने का लालक्षन लगाया गया और बिना चेतावनी के हमेशा के लिए अवरोधित किया गया है, मुझे नहीं पता कि {{noping|SM7}} जी को मुझसे क्या समस्या है, मानता हूँ, पूर्व में गलतियां हुई और सुधार न हो पाया, पर मैं खुद को सुधारने कि पूर्ण कोशिश कर रहा हूँ, मुझे अवरोधित करने से पूर्व एक सन्देश तो देना चाहिए था। जो नहीं किया जा सका, अगर मेरा उदेश्य खुद का प्रचार करना होता तो स्पष्ट रूप से करता [[:w:WP:COI|WP:COI]] का इस्तेमाल करता, विकिपीडिया पर हर सदस्य ने खुद के अधिकारों का उल्लेख स्वयं के सदस्य पृष्ठ पर किया है। :: वैसे विकिपीडिया एक मुक्त ज्ञानकोष है, यहाँ कोई भी किसी का लेख बना सकता है, मैंने और आपने और हम सब लोगो ने किसी न किसी का लेख बनाया है, क्या ये साबित हुआ है, कि यह लेखक मैंने ही बनाया था, वो भी सिर्फ़ मुझे स्वत: प्रचार के कारण अवरोधित किया गया है? या वास्तव में कारण कुछ और है? मुझपे अगर अभी विश्वास नहीं किया गया है, तो भविष्य में भी नहीं किया जाएगा। धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 17:31, 3 अगस्त 2026 (UTC) ::आपकी बात तो ठीक है, लेकिन 6 महीने बाद मुझे कहाँ आपको अपना आचरण को सुधार कर सकारात्मक योगदान देकर दिखना है, वो स्थान बताने का भी कष्ट कर दीजिये। ताकि मैं जब 6 माह पूरे हो तो आपके अनुकूल के अनुसार कार्य करने दिखा सकूँ क्यूंकि मुझे तो बिना कोई सूचना के अवरोधित किया गया और मुझे अपनी बात रखने का मौका ही नहीं दिया गया और रही बात मेरे सकारात्मक योगदान देने कि बात तो सबको पता है, मेरा योगदान कैसा है और मैं आपको तभी सकारात्मक योगदान देकर दिखा सकता था जब मेरे खाते पर से अवरोधन न लगाया गया होता। जब आप ही लोग मुझे सकारात्मक योगदान नहीं देने देंगे तो आपको अच्छा आचरण दिखाकर कौन-सा मुझे आप पुरस्कार से सुसोभित कर देंगे। :::विकिपीडिया एक व्यक्ति द्वारा नहीं लाखो संपादको द्वारा दिए गए अमूल्य योगदान देने के बाद ज्ञानकोष और विश्वकोष बना है, और यहाँ के वशिष्ठ सदस्यो के पास जो विशेष अधिकार वो समुदाय कि सहमति के बाद प्राप्त हुए है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:25, 4 अगस्त 2026 (UTC) a13ols3j2i57m8s3nsc7r786fn8i009 6595467 6595461 2026-08-04T13:44:51Z DreamRimmer 651050 /* अवरोध मुक्त */ उत्तर 6595467 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Aarav200}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 17:51, 18 जनवरी 2025 (UTC) :क्या कारण है क्यो हटाया हैं जी। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-15277-71|&#126;2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-15277-71|वार्ता]]) 16:09, 10 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:~2026-15277-71|~2026-15277-71]] महोदय अपने अपना लेख वार्ता पृष्ठ पर लिखा जिस कारण यह हटाने के लिए नामांकित किया गया है| ::धन्यवाद [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:20, 10 मार्च 2026 (UTC) :::इस कहाँ लिखना होता है और मुझे नहीं आता आप मदद कर सकते हो क्या ? [[विशेष:योगदान/&#126;2026-15277-71|&#126;2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-15277-71|वार्ता]]) 07:35, 11 मार्च 2026 (UTC) == सुधार करें == @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, मैने [[एल्विश यादव]] पेज को गलत पूर्ववत कर दिया है कृपया सुधार कर दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:39, 22 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|AMAN KUMAR}} जी,नमस्ते! मैं इस पृष्ठ से आपके संपादनो को वापस लेने में अक्षम हूँ अतिशीघ्र ही मैं स्थानीय प्रबंधक या वैश्विक प्रबंधक अथवा स्टीवर्ड्स से सम्पर्क करके पुन:अच्छे अवतरण पर पुनःस्थापित करने की कोशिश करूंगा। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 11:37, 22 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, धन्यवाद मैं क्षमा मांगता हूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:38, 22 मार्च 2026 (UTC) :::{{re|AMAN KUMAR}} Hello, I've request a stewards to revert you're edit from [[एल्विश यादव]]'s page, I hope when you trying to revert any edit from any page next time,please check carefully before revert.<span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:05, 22 मार्च 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, एक और समस्या थी कि मैं https://hi.wikimedia.org/ में लॉगिन नहीं हो पा रहा हूं मेरी और से सभी जानकारी सही है, परन्तु वह मुझे दिखाता है कि '''गलत सदस्यनाम अथवा पासवर्ड दर्ज किया गया है। कृपया पुनः प्रयास करें।''' समाधान करें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:12, 22 मार्च 2026 (UTC) :@[[User:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] कृपया आप [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Logging_in/hi Help:लॉग-इन करना] पृष्ठ देखे अधिक जानकारी के लिए मैं इस विषय में आपकी कोई सहयता नहीं कर सकता हूँ। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:24, 22 मार्च 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:35, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> ==निवेदन पर मत आमंत्रण== नमस्कार, Cptabhiimanyuseven जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें। * आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:39, 21 अप्रैल 2026 (UTC) :आपके समर्थन एवं विश्वास के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:22, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == अभिमन्यु सेवन == नमस्ते ! यह लेख आपने सुधारा है जो ऐसा प्रतीत हो रहा कि ख़ुद आपने अपने बारे में IP से बनाया है। क्या यह सही है ?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:46, 5 जून 2026 (UTC) ==अवरोध मुक्त== {{unblock reviewed | 1=मुझे ये नहीं समझ मैं आता कि हिंदी विकिपीडिया कौन सी नीति के अनुसार मुझे संपादनो से पूर्णता अवरोधित किया गया है विकिपीडिया एक मुक्त ज्ञानकोष है, मैंने आज तक आपने विकिपीडिया खाते से कभी खुद के बारे मैं लेख नहीं निर्मित किया है, मैंने सदैव दूसरों को न खुद से संबंधित लेख बनाने दिया है, मेरा पूर्व खाता @[[सदस्य:Bhairava7|Bhairava7]] के खाता के खो जाने के कारण मुझे [https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1270345489#Please_Help_Me नया खाता योगदान] देने हेतु बनाया था। मैंने ये कभी छुपाया कि पूर्व के मेरा कोई खाता भी था। मेरा वर्तमान खाता Bhairava7 अन्य विकिपीडिया साइट्स पर CU सत्यपित है। मेरा उदेश्य हिंदी विकिपीडिया को बर्बरता मुक्त और विस्तार करना है, मेरा प्रबंधकगणो से अनुरोध है, कि कृपया मेरे अवरोध पे विचार करे, मैंने विकिपीडिया कि किसी भी नीति का उल्लंघन नहीं किया है। | decline = अभिमन्यु जी, मुझे नहीं लगता कि आप अभी तक यह समझने का प्रयास कर रहे हैं कि आपको क्यों अवरोधित किया गया था। आपने हिन्दी विकिपीडिया पर काफी समय तक योगदान दिया, लेकिन इस दौरान कई बार ऐसी गलतियाँ भी हुईं, जिनके बावजूद आपको बार-बार सुधार का अवसर दिया गया। समय के साथ अपने आचरण में सुधार करने के बजाय आपका ध्यान अधिकार प्राप्त करने और उनका प्रदर्शन करने पर अधिक केंद्रित हो गया। आपने अन्य परियोजनाओं पर प्राप्त अधिकारों का यहाँ बार-बार उल्लेख कर हिन्दी विकिपीडिया पर भी अधिकार प्राप्त करने तथा प्रबंधकों को प्रभावित करने का प्रयास किया। इसके साथ ही आपने अपने बारे में लेख बनाकर अपना प्रचार करने का भी प्रयास किया। हिन्दी विकिपीडिया पर अवरोधित होने के बाद आपने पुराने खाते तक पहुँच न होने का कारण बताकर नया खाता बनाया। हालांकि, कई महीनों बाद उसी पुराने खाते में आपकी पुनः सक्रियता देखी गई। इससे यही प्रतीत होता है कि आपने परिस्थिति का लाभ उठाकर प्रणाली का दुरुपयोग करने का प्रयास किया। अब अपनी गलतियों पर विचार करने के बजाय आपने इस विषय को मेटा तक भी पहुँचा दिया, जहाँ भी आपने अपने योगदान की अपेक्षा विभिन्न परियोजनाओं पर प्राप्त अधिकारों का ही अधिक उल्लेख किया। आपकी हाल की गतिविधियों को देखते हुए मुझे फिलहाल यह विश्वास नहीं है कि आपके आचरण में अपेक्षित सुधार हुआ है। इसलिए मैं कम से कम अगले छह महीनों तक आपके अवरोध हटाने के पक्ष में नहीं हूँ। यदि इस अवधि के बाद आप अपने आचरण में सुधार दिखाते हैं और रचनात्मक रूप से योगदान देने की इच्छा रखते हैं, तो उस समय आपके अनुरोध पर पुनः विचार किया जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:32, 3 अगस्त 2026 (UTC)}} :{{re|DreamRimmer}} जी, उत्तर देने के लिए धन्यवाद, मैं अधिकारों के पीछे नहीं भाग रहा हूँ,हां, मुझे मेरे पुराने खाते का एक्सेस मिला था पर जब गूगल टू फैक्टर मोबइल से हट जाने पर और मेरे उस खाते से संबंधित जीमेल को पुन:है प्राप्त न कर पाने कि स्थिति में मैं क्या ही कर सकता था। वैसे भी अगर मैं कोई लेख संपादित करता हूँ तो उसको सुधारने कि अपेक्षा से करता हूँ, हिंदी विकिपीडिया मेरी मातृभूमि थी।, मैंने पूर्व खाते से कई सकारात्मक योगदान दिए जिसका कहीं कोई नमो निशान तक नहीं मिले है,बेवजह मेरे ऊपर सकारात्मक योगदान न देने का लालक्षन लगाया गया और बिना चेतावनी के हमेशा के लिए अवरोधित किया गया है, मुझे नहीं पता कि {{noping|SM7}} जी को मुझसे क्या समस्या है, मानता हूँ, पूर्व में गलतियां हुई और सुधार न हो पाया, पर मैं खुद को सुधारने कि पूर्ण कोशिश कर रहा हूँ, मुझे अवरोधित करने से पूर्व एक सन्देश तो देना चाहिए था। जो नहीं किया जा सका, अगर मेरा उदेश्य खुद का प्रचार करना होता तो स्पष्ट रूप से करता [[:w:WP:COI|WP:COI]] का इस्तेमाल करता, विकिपीडिया पर हर सदस्य ने खुद के अधिकारों का उल्लेख स्वयं के सदस्य पृष्ठ पर किया है। :: वैसे विकिपीडिया एक मुक्त ज्ञानकोष है, यहाँ कोई भी किसी का लेख बना सकता है, मैंने और आपने और हम सब लोगो ने किसी न किसी का लेख बनाया है, क्या ये साबित हुआ है, कि यह लेखक मैंने ही बनाया था, वो भी सिर्फ़ मुझे स्वत: प्रचार के कारण अवरोधित किया गया है? या वास्तव में कारण कुछ और है? मुझपे अगर अभी विश्वास नहीं किया गया है, तो भविष्य में भी नहीं किया जाएगा। धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 17:31, 3 अगस्त 2026 (UTC) ::आपकी बात तो ठीक है, लेकिन 6 महीने बाद मुझे कहाँ आपको अपना आचरण को सुधार कर सकारात्मक योगदान देकर दिखना है, वो स्थान बताने का भी कष्ट कर दीजिये। ताकि मैं जब 6 माह पूरे हो तो आपके अनुकूल के अनुसार कार्य करने दिखा सकूँ क्यूंकि मुझे तो बिना कोई सूचना के अवरोधित किया गया और मुझे अपनी बात रखने का मौका ही नहीं दिया गया और रही बात मेरे सकारात्मक योगदान देने कि बात तो सबको पता है, मेरा योगदान कैसा है और मैं आपको तभी सकारात्मक योगदान देकर दिखा सकता था जब मेरे खाते पर से अवरोधन न लगाया गया होता। जब आप ही लोग मुझे सकारात्मक योगदान नहीं देने देंगे तो आपको अच्छा आचरण दिखाकर कौन-सा मुझे आप पुरस्कार से सुसोभित कर देंगे। :::विकिपीडिया एक व्यक्ति द्वारा नहीं लाखो संपादको द्वारा दिए गए अमूल्य योगदान देने के बाद ज्ञानकोष और विश्वकोष बना है, और यहाँ के वशिष्ठ सदस्यो के पास जो विशेष अधिकार वो समुदाय कि सहमति के बाद प्राप्त हुए है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:25, 4 अगस्त 2026 (UTC) :::आपकी उपरोक्त टिप्पणियों को देखकर मुझे अब यह विश्वास होने लगा है कि फिलहाल आपकी सुधार करने की इच्छा नहीं है। आप अभी भी अपनी गलतियों पर विचार करने के बजाय उनका दोष दूसरों पर डाल रहे हैं। यह आपकी वार्ता पर मेरी अंतिम टिप्पणी है। मैं केवल इतना कहना चाहूँगा कि अगले छह महीनों तक अन्य परियोजनाओं पर रचनात्मक योगदान दें। इसके बाद जब आप अवरोध हटाने का अनुरोध करें, तो उसमें स्पष्ट रूप से बताइए कि आपको क्यों अवरोधित किया गया था, आपने अपने आचरण में क्या सुधार किया है और आपको क्यों लगता है कि आपका अवरोध हटाया जाना चाहिए। उसी के आधार पर यह आकलन किया जाएगा कि आपने वास्तव में सुधार करने का प्रयास किया है या नहीं। यदि उस समय भी आप अपनी गलतियों की जिम्मेदारी स्वीकार करने के बजाय दूसरों पर दोषारोपण करते रहे, तो मुझे नहीं लगता कि मैं या कोई अन्य प्रबंधक आपकी सहायता कर पाएगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:44, 4 अगस्त 2026 (UTC) smgwxsmbhjhsi5hrwwyhg5cykhw8ko3 6595477 6595467 2026-08-04T13:56:50Z Cptabhiimanyuseven 858857 /* अवरोध मुक्त */ उत्तर दिया। 6595477 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Aarav200}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 17:51, 18 जनवरी 2025 (UTC) :क्या कारण है क्यो हटाया हैं जी। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-15277-71|&#126;2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-15277-71|वार्ता]]) 16:09, 10 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:~2026-15277-71|~2026-15277-71]] महोदय अपने अपना लेख वार्ता पृष्ठ पर लिखा जिस कारण यह हटाने के लिए नामांकित किया गया है| ::धन्यवाद [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:20, 10 मार्च 2026 (UTC) :::इस कहाँ लिखना होता है और मुझे नहीं आता आप मदद कर सकते हो क्या ? [[विशेष:योगदान/&#126;2026-15277-71|&#126;2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-15277-71|वार्ता]]) 07:35, 11 मार्च 2026 (UTC) == सुधार करें == @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, मैने [[एल्विश यादव]] पेज को गलत पूर्ववत कर दिया है कृपया सुधार कर दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:39, 22 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|AMAN KUMAR}} जी,नमस्ते! मैं इस पृष्ठ से आपके संपादनो को वापस लेने में अक्षम हूँ अतिशीघ्र ही मैं स्थानीय प्रबंधक या वैश्विक प्रबंधक अथवा स्टीवर्ड्स से सम्पर्क करके पुन:अच्छे अवतरण पर पुनःस्थापित करने की कोशिश करूंगा। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 11:37, 22 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, धन्यवाद मैं क्षमा मांगता हूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:38, 22 मार्च 2026 (UTC) :::{{re|AMAN KUMAR}} Hello, I've request a stewards to revert you're edit from [[एल्विश यादव]]'s page, I hope when you trying to revert any edit from any page next time,please check carefully before revert.<span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:05, 22 मार्च 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, एक और समस्या थी कि मैं https://hi.wikimedia.org/ में लॉगिन नहीं हो पा रहा हूं मेरी और से सभी जानकारी सही है, परन्तु वह मुझे दिखाता है कि '''गलत सदस्यनाम अथवा पासवर्ड दर्ज किया गया है। कृपया पुनः प्रयास करें।''' समाधान करें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:12, 22 मार्च 2026 (UTC) :@[[User:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] कृपया आप [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Logging_in/hi Help:लॉग-इन करना] पृष्ठ देखे अधिक जानकारी के लिए मैं इस विषय में आपकी कोई सहयता नहीं कर सकता हूँ। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:24, 22 मार्च 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:35, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> ==निवेदन पर मत आमंत्रण== नमस्कार, Cptabhiimanyuseven जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें। * आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:39, 21 अप्रैल 2026 (UTC) :आपके समर्थन एवं विश्वास के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:22, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == अभिमन्यु सेवन == नमस्ते ! यह लेख आपने सुधारा है जो ऐसा प्रतीत हो रहा कि ख़ुद आपने अपने बारे में IP से बनाया है। क्या यह सही है ?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:46, 5 जून 2026 (UTC) ==अवरोध मुक्त== {{unblock reviewed | 1=मुझे ये नहीं समझ मैं आता कि हिंदी विकिपीडिया कौन सी नीति के अनुसार मुझे संपादनो से पूर्णता अवरोधित किया गया है विकिपीडिया एक मुक्त ज्ञानकोष है, मैंने आज तक आपने विकिपीडिया खाते से कभी खुद के बारे मैं लेख नहीं निर्मित किया है, मैंने सदैव दूसरों को न खुद से संबंधित लेख बनाने दिया है, मेरा पूर्व खाता @[[सदस्य:Bhairava7|Bhairava7]] के खाता के खो जाने के कारण मुझे [https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1270345489#Please_Help_Me नया खाता योगदान] देने हेतु बनाया था। मैंने ये कभी छुपाया कि पूर्व के मेरा कोई खाता भी था। मेरा वर्तमान खाता Bhairava7 अन्य विकिपीडिया साइट्स पर CU सत्यपित है। मेरा उदेश्य हिंदी विकिपीडिया को बर्बरता मुक्त और विस्तार करना है, मेरा प्रबंधकगणो से अनुरोध है, कि कृपया मेरे अवरोध पे विचार करे, मैंने विकिपीडिया कि किसी भी नीति का उल्लंघन नहीं किया है। | decline = अभिमन्यु जी, मुझे नहीं लगता कि आप अभी तक यह समझने का प्रयास कर रहे हैं कि आपको क्यों अवरोधित किया गया था। आपने हिन्दी विकिपीडिया पर काफी समय तक योगदान दिया, लेकिन इस दौरान कई बार ऐसी गलतियाँ भी हुईं, जिनके बावजूद आपको बार-बार सुधार का अवसर दिया गया। समय के साथ अपने आचरण में सुधार करने के बजाय आपका ध्यान अधिकार प्राप्त करने और उनका प्रदर्शन करने पर अधिक केंद्रित हो गया। आपने अन्य परियोजनाओं पर प्राप्त अधिकारों का यहाँ बार-बार उल्लेख कर हिन्दी विकिपीडिया पर भी अधिकार प्राप्त करने तथा प्रबंधकों को प्रभावित करने का प्रयास किया। इसके साथ ही आपने अपने बारे में लेख बनाकर अपना प्रचार करने का भी प्रयास किया। हिन्दी विकिपीडिया पर अवरोधित होने के बाद आपने पुराने खाते तक पहुँच न होने का कारण बताकर नया खाता बनाया। हालांकि, कई महीनों बाद उसी पुराने खाते में आपकी पुनः सक्रियता देखी गई। इससे यही प्रतीत होता है कि आपने परिस्थिति का लाभ उठाकर प्रणाली का दुरुपयोग करने का प्रयास किया। अब अपनी गलतियों पर विचार करने के बजाय आपने इस विषय को मेटा तक भी पहुँचा दिया, जहाँ भी आपने अपने योगदान की अपेक्षा विभिन्न परियोजनाओं पर प्राप्त अधिकारों का ही अधिक उल्लेख किया। आपकी हाल की गतिविधियों को देखते हुए मुझे फिलहाल यह विश्वास नहीं है कि आपके आचरण में अपेक्षित सुधार हुआ है। इसलिए मैं कम से कम अगले छह महीनों तक आपके अवरोध हटाने के पक्ष में नहीं हूँ। यदि इस अवधि के बाद आप अपने आचरण में सुधार दिखाते हैं और रचनात्मक रूप से योगदान देने की इच्छा रखते हैं, तो उस समय आपके अनुरोध पर पुनः विचार किया जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:32, 3 अगस्त 2026 (UTC)}} :{{re|DreamRimmer}} जी, उत्तर देने के लिए धन्यवाद, मैं अधिकारों के पीछे नहीं भाग रहा हूँ,हां, मुझे मेरे पुराने खाते का एक्सेस मिला था पर जब गूगल टू फैक्टर मोबइल से हट जाने पर और मेरे उस खाते से संबंधित जीमेल को पुन:है प्राप्त न कर पाने कि स्थिति में मैं क्या ही कर सकता था। वैसे भी अगर मैं कोई लेख संपादित करता हूँ तो उसको सुधारने कि अपेक्षा से करता हूँ, हिंदी विकिपीडिया मेरी मातृभूमि थी।, मैंने पूर्व खाते से कई सकारात्मक योगदान दिए जिसका कहीं कोई नमो निशान तक नहीं मिले है,बेवजह मेरे ऊपर सकारात्मक योगदान न देने का लालक्षन लगाया गया और बिना चेतावनी के हमेशा के लिए अवरोधित किया गया है, मुझे नहीं पता कि {{noping|SM7}} जी को मुझसे क्या समस्या है, मानता हूँ, पूर्व में गलतियां हुई और सुधार न हो पाया, पर मैं खुद को सुधारने कि पूर्ण कोशिश कर रहा हूँ, मुझे अवरोधित करने से पूर्व एक सन्देश तो देना चाहिए था। जो नहीं किया जा सका, अगर मेरा उदेश्य खुद का प्रचार करना होता तो स्पष्ट रूप से करता [[:w:WP:COI|WP:COI]] का इस्तेमाल करता, विकिपीडिया पर हर सदस्य ने खुद के अधिकारों का उल्लेख स्वयं के सदस्य पृष्ठ पर किया है। :: वैसे विकिपीडिया एक मुक्त ज्ञानकोष है, यहाँ कोई भी किसी का लेख बना सकता है, मैंने और आपने और हम सब लोगो ने किसी न किसी का लेख बनाया है, क्या ये साबित हुआ है, कि यह लेखक मैंने ही बनाया था, वो भी सिर्फ़ मुझे स्वत: प्रचार के कारण अवरोधित किया गया है? या वास्तव में कारण कुछ और है? मुझपे अगर अभी विश्वास नहीं किया गया है, तो भविष्य में भी नहीं किया जाएगा। धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 17:31, 3 अगस्त 2026 (UTC) ::आपकी बात तो ठीक है, लेकिन 6 महीने बाद मुझे कहाँ आपको अपना आचरण को सुधार कर सकारात्मक योगदान देकर दिखना है, वो स्थान बताने का भी कष्ट कर दीजिये। ताकि मैं जब 6 माह पूरे हो तो आपके अनुकूल के अनुसार कार्य करने दिखा सकूँ क्यूंकि मुझे तो बिना कोई सूचना के अवरोधित किया गया और मुझे अपनी बात रखने का मौका ही नहीं दिया गया और रही बात मेरे सकारात्मक योगदान देने कि बात तो सबको पता है, मेरा योगदान कैसा है और मैं आपको तभी सकारात्मक योगदान देकर दिखा सकता था जब मेरे खाते पर से अवरोधन न लगाया गया होता। जब आप ही लोग मुझे सकारात्मक योगदान नहीं देने देंगे तो आपको अच्छा आचरण दिखाकर कौन-सा मुझे आप पुरस्कार से सुसोभित कर देंगे। :::विकिपीडिया एक व्यक्ति द्वारा नहीं लाखो संपादको द्वारा दिए गए अमूल्य योगदान देने के बाद ज्ञानकोष और विश्वकोष बना है, और यहाँ के वशिष्ठ सदस्यो के पास जो विशेष अधिकार वो समुदाय कि सहमति के बाद प्राप्त हुए है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:25, 4 अगस्त 2026 (UTC) :::आपकी उपरोक्त टिप्पणियों को देखकर मुझे अब यह विश्वास होने लगा है कि फिलहाल आपकी सुधार करने की इच्छा नहीं है। आप अभी भी अपनी गलतियों पर विचार करने के बजाय उनका दोष दूसरों पर डाल रहे हैं। यह आपकी वार्ता पर मेरी अंतिम टिप्पणी है। मैं केवल इतना कहना चाहूँगा कि अगले छह महीनों तक अन्य परियोजनाओं पर रचनात्मक योगदान दें। इसके बाद जब आप अवरोध हटाने का अनुरोध करें, तो उसमें स्पष्ट रूप से बताइए कि आपको क्यों अवरोधित किया गया था, आपने अपने आचरण में क्या सुधार किया है और आपको क्यों लगता है कि आपका अवरोध हटाया जाना चाहिए। उसी के आधार पर यह आकलन किया जाएगा कि आपने वास्तव में सुधार करने का प्रयास किया है या नहीं। यदि उस समय भी आप अपनी गलतियों की जिम्मेदारी स्वीकार करने के बजाय दूसरों पर दोषारोपण करते रहे, तो मुझे नहीं लगता कि मैं या कोई अन्य प्रबंधक आपकी सहायता कर पाएगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:44, 4 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैं अपनी गलती स्वीकार कर रहा हूँ,कि जो गलती पूर्व में कि थी वो भविष्य में नहीं होगी, मैं किसी को किसी भी प्रकार का दोष नहीं दे रहा हूँ। मुझे इसलिए अवरोधित किया गया क्यूंकि मेरा नाम का लेख बनाने का आरोप मेरे ऊपर लगया गया है, वो मेरे द्वारा नहीं किया गया है। इस बात को मैं पहले भी कह चुका हूँ और मुझे मेरे ही पूर्व खाते का [[:en:WP:BLOCKEVASION|WP:BLOCKEVASION]] और [[:en:WP:NOTHERE|WP:NOTHERE]] का उपयोग किया गया हैं। ये अवरोधित करने के मूल कारण है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:56, 4 अगस्त 2026 (UTC) k879gc6atiwwaih9vuaqxakteiau29f 6595479 6595477 2026-08-04T13:59:09Z Cptabhiimanyuseven 858857 6595479 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Aarav200}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 17:51, 18 जनवरी 2025 (UTC) :क्या कारण है क्यो हटाया हैं जी। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-15277-71|&#126;2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-15277-71|वार्ता]]) 16:09, 10 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:~2026-15277-71|~2026-15277-71]] महोदय अपने अपना लेख वार्ता पृष्ठ पर लिखा जिस कारण यह हटाने के लिए नामांकित किया गया है| ::धन्यवाद [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:20, 10 मार्च 2026 (UTC) :::इस कहाँ लिखना होता है और मुझे नहीं आता आप मदद कर सकते हो क्या ? [[विशेष:योगदान/&#126;2026-15277-71|&#126;2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-15277-71|वार्ता]]) 07:35, 11 मार्च 2026 (UTC) == सुधार करें == @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, मैने [[एल्विश यादव]] पेज को गलत पूर्ववत कर दिया है कृपया सुधार कर दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:39, 22 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|AMAN KUMAR}} जी,नमस्ते! मैं इस पृष्ठ से आपके संपादनो को वापस लेने में अक्षम हूँ अतिशीघ्र ही मैं स्थानीय प्रबंधक या वैश्विक प्रबंधक अथवा स्टीवर्ड्स से सम्पर्क करके पुन:अच्छे अवतरण पर पुनःस्थापित करने की कोशिश करूंगा। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 11:37, 22 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, धन्यवाद मैं क्षमा मांगता हूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:38, 22 मार्च 2026 (UTC) :::{{re|AMAN KUMAR}} Hello, I've request a stewards to revert you're edit from [[एल्विश यादव]]'s page, I hope when you trying to revert any edit from any page next time,please check carefully before revert.<span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:05, 22 मार्च 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, एक और समस्या थी कि मैं https://hi.wikimedia.org/ में लॉगिन नहीं हो पा रहा हूं मेरी और से सभी जानकारी सही है, परन्तु वह मुझे दिखाता है कि '''गलत सदस्यनाम अथवा पासवर्ड दर्ज किया गया है। कृपया पुनः प्रयास करें।''' समाधान करें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:12, 22 मार्च 2026 (UTC) :@[[User:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] कृपया आप [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Logging_in/hi Help:लॉग-इन करना] पृष्ठ देखे अधिक जानकारी के लिए मैं इस विषय में आपकी कोई सहयता नहीं कर सकता हूँ। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:24, 22 मार्च 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:35, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> ==निवेदन पर मत आमंत्रण== नमस्कार, Cptabhiimanyuseven जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें। * आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:39, 21 अप्रैल 2026 (UTC) :आपके समर्थन एवं विश्वास के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:22, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == अभिमन्यु सेवन == नमस्ते ! यह लेख आपने सुधारा है जो ऐसा प्रतीत हो रहा कि ख़ुद आपने अपने बारे में IP से बनाया है। क्या यह सही है ?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:46, 5 जून 2026 (UTC) ==अवरोध मुक्त== {{unblock reviewed | 1=मुझे ये नहीं समझ मैं आता कि हिंदी विकिपीडिया कौन सी नीति के अनुसार मुझे संपादनो से पूर्णता अवरोधित किया गया है विकिपीडिया एक मुक्त ज्ञानकोष है, मैंने आज तक आपने विकिपीडिया खाते से कभी खुद के बारे मैं लेख नहीं निर्मित किया है, मैंने सदैव दूसरों को न खुद से संबंधित लेख बनाने दिया है, मेरा पूर्व खाता @[[सदस्य:Bhairava7|Bhairava7]] के खाता के खो जाने के कारण मुझे [https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1270345489#Please_Help_Me नया खाता योगदान] देने हेतु बनाया था। मैंने ये कभी छुपाया कि पूर्व के मेरा कोई खाता भी था। मेरा वर्तमान खाता Bhairava7 अन्य विकिपीडिया साइट्स पर CU सत्यपित है। मेरा उदेश्य हिंदी विकिपीडिया को बर्बरता मुक्त और विस्तार करना है, मेरा प्रबंधकगणो से अनुरोध है, कि कृपया मेरे अवरोध पे विचार करे, मैंने विकिपीडिया कि किसी भी नीति का उल्लंघन नहीं किया है। | decline = अभिमन्यु जी, मुझे नहीं लगता कि आप अभी तक यह समझने का प्रयास कर रहे हैं कि आपको क्यों अवरोधित किया गया था। आपने हिन्दी विकिपीडिया पर काफी समय तक योगदान दिया, लेकिन इस दौरान कई बार ऐसी गलतियाँ भी हुईं, जिनके बावजूद आपको बार-बार सुधार का अवसर दिया गया। समय के साथ अपने आचरण में सुधार करने के बजाय आपका ध्यान अधिकार प्राप्त करने और उनका प्रदर्शन करने पर अधिक केंद्रित हो गया। आपने अन्य परियोजनाओं पर प्राप्त अधिकारों का यहाँ बार-बार उल्लेख कर हिन्दी विकिपीडिया पर भी अधिकार प्राप्त करने तथा प्रबंधकों को प्रभावित करने का प्रयास किया। इसके साथ ही आपने अपने बारे में लेख बनाकर अपना प्रचार करने का भी प्रयास किया। हिन्दी विकिपीडिया पर अवरोधित होने के बाद आपने पुराने खाते तक पहुँच न होने का कारण बताकर नया खाता बनाया। हालांकि, कई महीनों बाद उसी पुराने खाते में आपकी पुनः सक्रियता देखी गई। इससे यही प्रतीत होता है कि आपने परिस्थिति का लाभ उठाकर प्रणाली का दुरुपयोग करने का प्रयास किया। अब अपनी गलतियों पर विचार करने के बजाय आपने इस विषय को मेटा तक भी पहुँचा दिया, जहाँ भी आपने अपने योगदान की अपेक्षा विभिन्न परियोजनाओं पर प्राप्त अधिकारों का ही अधिक उल्लेख किया। आपकी हाल की गतिविधियों को देखते हुए मुझे फिलहाल यह विश्वास नहीं है कि आपके आचरण में अपेक्षित सुधार हुआ है। इसलिए मैं कम से कम अगले छह महीनों तक आपके अवरोध हटाने के पक्ष में नहीं हूँ। यदि इस अवधि के बाद आप अपने आचरण में सुधार दिखाते हैं और रचनात्मक रूप से योगदान देने की इच्छा रखते हैं, तो उस समय आपके अनुरोध पर पुनः विचार किया जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:32, 3 अगस्त 2026 (UTC)}} :{{re|DreamRimmer}} जी, उत्तर देने के लिए धन्यवाद, मैं अधिकारों के पीछे नहीं भाग रहा हूँ,हां, मुझे मेरे पुराने खाते का एक्सेस मिला था पर जब गूगल टू फैक्टर मोबइल से हट जाने पर और मेरे उस खाते से संबंधित जीमेल को पुन:है प्राप्त न कर पाने कि स्थिति में मैं क्या ही कर सकता था। वैसे भी अगर मैं कोई लेख संपादित करता हूँ तो उसको सुधारने कि अपेक्षा से करता हूँ, हिंदी विकिपीडिया मेरी मातृभूमि थी।, मैंने पूर्व खाते से कई सकारात्मक योगदान दिए जिसका कहीं कोई नमो निशान तक नहीं मिले है,बेवजह मेरे ऊपर सकारात्मक योगदान न देने का लालक्षन लगाया गया और बिना चेतावनी के हमेशा के लिए अवरोधित किया गया है, मुझे नहीं पता कि {{noping|SM7}} जी को मुझसे क्या समस्या है, मानता हूँ, पूर्व में गलतियां हुई और सुधार न हो पाया, पर मैं खुद को सुधारने कि पूर्ण कोशिश कर रहा हूँ, मुझे अवरोधित करने से पूर्व एक सन्देश तो देना चाहिए था। जो नहीं किया जा सका, अगर मेरा उदेश्य खुद का प्रचार करना होता तो स्पष्ट रूप से करता [[:w:WP:COI|WP:COI]] का इस्तेमाल करता, विकिपीडिया पर हर सदस्य ने खुद के अधिकारों का उल्लेख स्वयं के सदस्य पृष्ठ पर किया है। :: वैसे विकिपीडिया एक मुक्त ज्ञानकोष है, यहाँ कोई भी किसी का लेख बना सकता है, मैंने और आपने और हम सब लोगो ने किसी न किसी का लेख बनाया है, क्या ये साबित हुआ है, कि यह लेखक मैंने ही बनाया था, वो भी सिर्फ़ मुझे स्वत: प्रचार के कारण अवरोधित किया गया है? या वास्तव में कारण कुछ और है? मुझपे अगर अभी विश्वास नहीं किया गया है, तो भविष्य में भी नहीं किया जाएगा। धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 17:31, 3 अगस्त 2026 (UTC) ::आपकी बात तो ठीक है, लेकिन 6 महीने बाद मुझे कहाँ आपको अपना आचरण को सुधार कर सकारात्मक योगदान देकर दिखना है, वो स्थान बताने का भी कष्ट कर दीजिये। ताकि मैं जब 6 माह पूरे हो तो आपके अनुकूल के अनुसार कार्य करने दिखा सकूँ क्यूंकि मुझे तो बिना कोई सूचना के अवरोधित किया गया और मुझे अपनी बात रखने का मौका ही नहीं दिया गया और रही बात मेरे सकारात्मक योगदान देने कि बात तो सबको पता है, मेरा योगदान कैसा है और मैं आपको तभी सकारात्मक योगदान देकर दिखा सकता था जब मेरे खाते पर से अवरोधन न लगाया गया होता। जब आप ही लोग मुझे सकारात्मक योगदान नहीं देने देंगे तो आपको अच्छा आचरण दिखाकर कौन-सा मुझे आप पुरस्कार से सुसोभित कर देंगे। :::विकिपीडिया एक व्यक्ति द्वारा नहीं लाखो संपादको द्वारा दिए गए अमूल्य योगदान देने के बाद ज्ञानकोष और विश्वकोष बना है, और यहाँ के वशिष्ठ सदस्यो के पास जो विशेष अधिकार वो समुदाय कि सहमति के बाद प्राप्त हुए है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:25, 4 अगस्त 2026 (UTC) :::आपकी उपरोक्त टिप्पणियों को देखकर मुझे अब यह विश्वास होने लगा है कि फिलहाल आपकी सुधार करने की इच्छा नहीं है। आप अभी भी अपनी गलतियों पर विचार करने के बजाय उनका दोष दूसरों पर डाल रहे हैं। यह आपकी वार्ता पर मेरी अंतिम टिप्पणी है। मैं केवल इतना कहना चाहूँगा कि अगले छह महीनों तक अन्य परियोजनाओं पर रचनात्मक योगदान दें। इसके बाद जब आप अवरोध हटाने का अनुरोध करें, तो उसमें स्पष्ट रूप से बताइए कि आपको क्यों अवरोधित किया गया था, आपने अपने आचरण में क्या सुधार किया है और आपको क्यों लगता है कि आपका अवरोध हटाया जाना चाहिए। उसी के आधार पर यह आकलन किया जाएगा कि आपने वास्तव में सुधार करने का प्रयास किया है या नहीं। यदि उस समय भी आप अपनी गलतियों की जिम्मेदारी स्वीकार करने के बजाय दूसरों पर दोषारोपण करते रहे, तो मुझे नहीं लगता कि मैं या कोई अन्य प्रबंधक आपकी सहायता कर पाएगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:44, 4 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैं अपनी गलती स्वीकार कर रहा हूँ,कि जो गलती पूर्व में कि थी वो भविष्य में नहीं होगी, मैं किसी को किसी भी प्रकार का दोष नहीं दे रहा हूँ। मुझे इसलिए अवरोधित किया गया क्यूंकि मेरा नाम का लेख बनाने का आरोप मेरे ऊपर लगया गया है, वो मेरे द्वारा नहीं किया गया है। इस बात को मैं पहले भी कह चुका हूँ और मुझे मेरे ही पूर्व खाते का [[:en:WP:BLOCKEVASION|WP:BLOCKEVASION]] और [[:en:WP:NOTHERE|WP:NOTHERE]] का उपयोग मेरे खाते को अवरोधित करने के लिए किया गया हैं। ये अवरोधित करने के मूल कारण है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:56, 4 अगस्त 2026 (UTC) c0uz4na10gzyzpu8fbuopw3xsjtsisv 6595484 6595479 2026-08-04T14:11:28Z DreamRimmer 651050 /* अवरोध मुक्त */ उत्तर 6595484 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Aarav200}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 17:51, 18 जनवरी 2025 (UTC) :क्या कारण है क्यो हटाया हैं जी। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-15277-71|&#126;2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-15277-71|वार्ता]]) 16:09, 10 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:~2026-15277-71|~2026-15277-71]] महोदय अपने अपना लेख वार्ता पृष्ठ पर लिखा जिस कारण यह हटाने के लिए नामांकित किया गया है| ::धन्यवाद [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:20, 10 मार्च 2026 (UTC) :::इस कहाँ लिखना होता है और मुझे नहीं आता आप मदद कर सकते हो क्या ? [[विशेष:योगदान/&#126;2026-15277-71|&#126;2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-15277-71|वार्ता]]) 07:35, 11 मार्च 2026 (UTC) == सुधार करें == @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, मैने [[एल्विश यादव]] पेज को गलत पूर्ववत कर दिया है कृपया सुधार कर दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:39, 22 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|AMAN KUMAR}} जी,नमस्ते! मैं इस पृष्ठ से आपके संपादनो को वापस लेने में अक्षम हूँ अतिशीघ्र ही मैं स्थानीय प्रबंधक या वैश्विक प्रबंधक अथवा स्टीवर्ड्स से सम्पर्क करके पुन:अच्छे अवतरण पर पुनःस्थापित करने की कोशिश करूंगा। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 11:37, 22 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, धन्यवाद मैं क्षमा मांगता हूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:38, 22 मार्च 2026 (UTC) :::{{re|AMAN KUMAR}} Hello, I've request a stewards to revert you're edit from [[एल्विश यादव]]'s page, I hope when you trying to revert any edit from any page next time,please check carefully before revert.<span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:05, 22 मार्च 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, एक और समस्या थी कि मैं https://hi.wikimedia.org/ में लॉगिन नहीं हो पा रहा हूं मेरी और से सभी जानकारी सही है, परन्तु वह मुझे दिखाता है कि '''गलत सदस्यनाम अथवा पासवर्ड दर्ज किया गया है। कृपया पुनः प्रयास करें।''' समाधान करें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:12, 22 मार्च 2026 (UTC) :@[[User:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] कृपया आप [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Logging_in/hi Help:लॉग-इन करना] पृष्ठ देखे अधिक जानकारी के लिए मैं इस विषय में आपकी कोई सहयता नहीं कर सकता हूँ। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:24, 22 मार्च 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:35, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> ==निवेदन पर मत आमंत्रण== नमस्कार, Cptabhiimanyuseven जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें। * आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:39, 21 अप्रैल 2026 (UTC) :आपके समर्थन एवं विश्वास के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:22, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == अभिमन्यु सेवन == नमस्ते ! यह लेख आपने सुधारा है जो ऐसा प्रतीत हो रहा कि ख़ुद आपने अपने बारे में IP से बनाया है। क्या यह सही है ?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:46, 5 जून 2026 (UTC) ==अवरोध मुक्त== {{unblock reviewed | 1=मुझे ये नहीं समझ मैं आता कि हिंदी विकिपीडिया कौन सी नीति के अनुसार मुझे संपादनो से पूर्णता अवरोधित किया गया है विकिपीडिया एक मुक्त ज्ञानकोष है, मैंने आज तक आपने विकिपीडिया खाते से कभी खुद के बारे मैं लेख नहीं निर्मित किया है, मैंने सदैव दूसरों को न खुद से संबंधित लेख बनाने दिया है, मेरा पूर्व खाता @[[सदस्य:Bhairava7|Bhairava7]] के खाता के खो जाने के कारण मुझे [https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1270345489#Please_Help_Me नया खाता योगदान] देने हेतु बनाया था। मैंने ये कभी छुपाया कि पूर्व के मेरा कोई खाता भी था। मेरा वर्तमान खाता Bhairava7 अन्य विकिपीडिया साइट्स पर CU सत्यपित है। मेरा उदेश्य हिंदी विकिपीडिया को बर्बरता मुक्त और विस्तार करना है, मेरा प्रबंधकगणो से अनुरोध है, कि कृपया मेरे अवरोध पे विचार करे, मैंने विकिपीडिया कि किसी भी नीति का उल्लंघन नहीं किया है। | decline = अभिमन्यु जी, मुझे नहीं लगता कि आप अभी तक यह समझने का प्रयास कर रहे हैं कि आपको क्यों अवरोधित किया गया था। आपने हिन्दी विकिपीडिया पर काफी समय तक योगदान दिया, लेकिन इस दौरान कई बार ऐसी गलतियाँ भी हुईं, जिनके बावजूद आपको बार-बार सुधार का अवसर दिया गया। समय के साथ अपने आचरण में सुधार करने के बजाय आपका ध्यान अधिकार प्राप्त करने और उनका प्रदर्शन करने पर अधिक केंद्रित हो गया। आपने अन्य परियोजनाओं पर प्राप्त अधिकारों का यहाँ बार-बार उल्लेख कर हिन्दी विकिपीडिया पर भी अधिकार प्राप्त करने तथा प्रबंधकों को प्रभावित करने का प्रयास किया। इसके साथ ही आपने अपने बारे में लेख बनाकर अपना प्रचार करने का भी प्रयास किया। हिन्दी विकिपीडिया पर अवरोधित होने के बाद आपने पुराने खाते तक पहुँच न होने का कारण बताकर नया खाता बनाया। हालांकि, कई महीनों बाद उसी पुराने खाते में आपकी पुनः सक्रियता देखी गई। इससे यही प्रतीत होता है कि आपने परिस्थिति का लाभ उठाकर प्रणाली का दुरुपयोग करने का प्रयास किया। अब अपनी गलतियों पर विचार करने के बजाय आपने इस विषय को मेटा तक भी पहुँचा दिया, जहाँ भी आपने अपने योगदान की अपेक्षा विभिन्न परियोजनाओं पर प्राप्त अधिकारों का ही अधिक उल्लेख किया। आपकी हाल की गतिविधियों को देखते हुए मुझे फिलहाल यह विश्वास नहीं है कि आपके आचरण में अपेक्षित सुधार हुआ है। इसलिए मैं कम से कम अगले छह महीनों तक आपके अवरोध हटाने के पक्ष में नहीं हूँ। यदि इस अवधि के बाद आप अपने आचरण में सुधार दिखाते हैं और रचनात्मक रूप से योगदान देने की इच्छा रखते हैं, तो उस समय आपके अनुरोध पर पुनः विचार किया जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:32, 3 अगस्त 2026 (UTC)}} :{{re|DreamRimmer}} जी, उत्तर देने के लिए धन्यवाद, मैं अधिकारों के पीछे नहीं भाग रहा हूँ,हां, मुझे मेरे पुराने खाते का एक्सेस मिला था पर जब गूगल टू फैक्टर मोबइल से हट जाने पर और मेरे उस खाते से संबंधित जीमेल को पुन:है प्राप्त न कर पाने कि स्थिति में मैं क्या ही कर सकता था। वैसे भी अगर मैं कोई लेख संपादित करता हूँ तो उसको सुधारने कि अपेक्षा से करता हूँ, हिंदी विकिपीडिया मेरी मातृभूमि थी।, मैंने पूर्व खाते से कई सकारात्मक योगदान दिए जिसका कहीं कोई नमो निशान तक नहीं मिले है,बेवजह मेरे ऊपर सकारात्मक योगदान न देने का लालक्षन लगाया गया और बिना चेतावनी के हमेशा के लिए अवरोधित किया गया है, मुझे नहीं पता कि {{noping|SM7}} जी को मुझसे क्या समस्या है, मानता हूँ, पूर्व में गलतियां हुई और सुधार न हो पाया, पर मैं खुद को सुधारने कि पूर्ण कोशिश कर रहा हूँ, मुझे अवरोधित करने से पूर्व एक सन्देश तो देना चाहिए था। जो नहीं किया जा सका, अगर मेरा उदेश्य खुद का प्रचार करना होता तो स्पष्ट रूप से करता [[:w:WP:COI|WP:COI]] का इस्तेमाल करता, विकिपीडिया पर हर सदस्य ने खुद के अधिकारों का उल्लेख स्वयं के सदस्य पृष्ठ पर किया है। :: वैसे विकिपीडिया एक मुक्त ज्ञानकोष है, यहाँ कोई भी किसी का लेख बना सकता है, मैंने और आपने और हम सब लोगो ने किसी न किसी का लेख बनाया है, क्या ये साबित हुआ है, कि यह लेखक मैंने ही बनाया था, वो भी सिर्फ़ मुझे स्वत: प्रचार के कारण अवरोधित किया गया है? या वास्तव में कारण कुछ और है? मुझपे अगर अभी विश्वास नहीं किया गया है, तो भविष्य में भी नहीं किया जाएगा। धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 17:31, 3 अगस्त 2026 (UTC) ::आपकी बात तो ठीक है, लेकिन 6 महीने बाद मुझे कहाँ आपको अपना आचरण को सुधार कर सकारात्मक योगदान देकर दिखना है, वो स्थान बताने का भी कष्ट कर दीजिये। ताकि मैं जब 6 माह पूरे हो तो आपके अनुकूल के अनुसार कार्य करने दिखा सकूँ क्यूंकि मुझे तो बिना कोई सूचना के अवरोधित किया गया और मुझे अपनी बात रखने का मौका ही नहीं दिया गया और रही बात मेरे सकारात्मक योगदान देने कि बात तो सबको पता है, मेरा योगदान कैसा है और मैं आपको तभी सकारात्मक योगदान देकर दिखा सकता था जब मेरे खाते पर से अवरोधन न लगाया गया होता। जब आप ही लोग मुझे सकारात्मक योगदान नहीं देने देंगे तो आपको अच्छा आचरण दिखाकर कौन-सा मुझे आप पुरस्कार से सुसोभित कर देंगे। :::विकिपीडिया एक व्यक्ति द्वारा नहीं लाखो संपादको द्वारा दिए गए अमूल्य योगदान देने के बाद ज्ञानकोष और विश्वकोष बना है, और यहाँ के वशिष्ठ सदस्यो के पास जो विशेष अधिकार वो समुदाय कि सहमति के बाद प्राप्त हुए है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:25, 4 अगस्त 2026 (UTC) :::आपकी उपरोक्त टिप्पणियों को देखकर मुझे अब यह विश्वास होने लगा है कि फिलहाल आपकी सुधार करने की इच्छा नहीं है। आप अभी भी अपनी गलतियों पर विचार करने के बजाय उनका दोष दूसरों पर डाल रहे हैं। यह आपकी वार्ता पर मेरी अंतिम टिप्पणी है। मैं केवल इतना कहना चाहूँगा कि अगले छह महीनों तक अन्य परियोजनाओं पर रचनात्मक योगदान दें। इसके बाद जब आप अवरोध हटाने का अनुरोध करें, तो उसमें स्पष्ट रूप से बताइए कि आपको क्यों अवरोधित किया गया था, आपने अपने आचरण में क्या सुधार किया है और आपको क्यों लगता है कि आपका अवरोध हटाया जाना चाहिए। उसी के आधार पर यह आकलन किया जाएगा कि आपने वास्तव में सुधार करने का प्रयास किया है या नहीं। यदि उस समय भी आप अपनी गलतियों की जिम्मेदारी स्वीकार करने के बजाय दूसरों पर दोषारोपण करते रहे, तो मुझे नहीं लगता कि मैं या कोई अन्य प्रबंधक आपकी सहायता कर पाएगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:44, 4 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैं अपनी गलती स्वीकार कर रहा हूँ,कि जो गलती पूर्व में कि थी वो भविष्य में नहीं होगी, मैं किसी को किसी भी प्रकार का दोष नहीं दे रहा हूँ। मुझे इसलिए अवरोधित किया गया क्यूंकि मेरा नाम का लेख बनाने का आरोप मेरे ऊपर लगया गया है, वो मेरे द्वारा नहीं किया गया है। इस बात को मैं पहले भी कह चुका हूँ और मुझे मेरे ही पूर्व खाते का [[:en:WP:BLOCKEVASION|WP:BLOCKEVASION]] और [[:en:WP:NOTHERE|WP:NOTHERE]] का उपयोग मेरे खाते को अवरोधित करने के लिए किया गया हैं। ये अवरोधित करने के मूल कारण है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:56, 4 अगस्त 2026 (UTC) :::::यही वह बात है जिसकी ओर मैं लगातार आपका ध्यान दिला रहा हूँ। आपने एक बार फिर अपने अवरोध को केवल एक-दो आरोपों तक सीमित कर दिया, जबकि आपको केवल उन्हीं कारणों से अवरोधित नहीं किया गया था। आपके आचरण से संबंधित कई गंभीर चिंताएँ थीं, जिनका उल्लेख मेरे पिछले उत्तर में विस्तार से किया जा चुका है। केवल यह कहना कि "मैं भविष्य में गलती नहीं करूँगा" पर्याप्त नहीं है। पहले यह समझना आवश्यक है कि वे गलतियाँ क्या थीं, उन्हें स्वीकार करना और यह बताना आवश्यक है कि भविष्य में उनसे कैसे बचेंगे। जब तक आप अपने अवरोध के वास्तविक कारणों को समझने के बजाय उनका खंडन करते रहेंगे, तब तक मुझे नहीं लगता कि इस विषय पर आगे कोई सार्थक चर्चा हो सकती है। यहाँ किसी भी प्रकार का मोलभाव नहीं चल रहा है। आपको आगे का मार्ग पहले ही बता दिया गया है, फिर भी आप बार-बार उसी विषय पर तर्क देकर पहले से दिए गए उत्तरों को बदलवाने का प्रयास कर रहे हैं। यदि वास्तव में आपका उद्देश्य सुधार करना है, तो अब इस विषय पर और टिप्पणी करने के बजाय उसी पर ध्यान दें जो आपको बताया गया है। साथ ही, आपके प्रश्नों के उत्तर पहले ही दिए जा चुके हैं, इसलिए कृपया इस विषय पर बार-बार मुझे पिंग न करें। यदि इसके बाद भी यही क्रम जारी रहा, तो मुझे आपके वार्ता पृष्ठ संपादन-अधिकार हटाने पर विचार करना पड़ेगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:11, 4 अगस्त 2026 (UTC) geo8agn29d0xyogtzy0pz0txgwblch7 2025 म्यांमार भूकंप 0 1583655 6595583 6535767 2026-08-05T00:56:50Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595583 wikitext text/x-wiki {{Infobox earthquake | name = 2025 म्यांमार भूकंप | image = | caption = [[माण्डले]] में भूकंप से नुकसान | map2 = {{Location map many| Myanmar |relief=1 | label= | lat=22.013 | long=95.922 | mark=Bullseye1.png | marksize=50 | position=top | label2 = [[माण्डले]] | label2_size= 99 | lat2 = 21.983056 | long2 = 96.084444 | mark2 = Red pog.svg | mark2size = 10 | position2 = right | label3 = [[नेपीडाॅ]] | lat3 = 19.7475 | long3 = 96.115 | mark3 = Red pog.svg | mark3size = 10 | position3 = left | label4 = [[यांगून]] | lat4 = 16.795 | long4 = 96.16 | mark4 = Red pog.svg | mark4size = 10 | position4 = right | label5 = [[बैंकाक]] | lat5 = 13.7563 | long5 = 100.5018 | mark5 = Red pog.svg | mark5size = 10 | position5 = bottom | width= 260 | float=right | caption=}} | location = {{coord|22.013|N|95.922|E|display=inline,title}} | timestamp = 2025-03-28 06:20:54 | anss-url = us7000pn9s | isc-event = 643071319 | local-date = {{Start date|2025|3|28|df=yes}} | local-time = 12:50:54 [[Myanmar Time|MMT]] ([[UTC+6:30]]) | magnitude = {{M|w|link=y}} 7.7 | depth = {{convert|10|km|mi|0|abbr=on}} | type = [[स्ट्राइक-स्लिप]] | fault = सागाइंग फॉल्ट | affected = [[म्यांमार]], [[थाईलैंड]], [[दक्षिण-पश्चिमी चीन]] | intensity = {{MMI|IX}} | aftershocks = 100+ रिकॉर्ड किए गए<br>सबसे मजबूत: ṃ 6.7 | casualties = 1,000 से अधिक मौतें, 2,400 से अधिक घायल, कई लापता या फंसे हुए | pga = <!--''[[Peak ground acceleration|g]]''--> | pgv = }} 28 मार्च 2025 को 12:50:55 एमएमटी (06:20:55 यूटीसी) पर, [[म्यांमार]] के सागाइंग क्षेत्र में {{M|w|link=y}} 7.7 तीव्रता का भूकंप आया, जिसका [[भूकंप]] देश के दूसरे सबसे बड़े शहर [[मांडले]] के करीब था। [[स्ट्राइक-स्लिप]] फॉल्टिंग शॉक ने अधिकतम [[संशोधित मरकली तीव्रता पैमाना|संशोधित मर्काली]] तीव्रता IX (''हिंसक'') हासिल की। यह 1912 के बाद म्यांमार में आया सबसे शक्तिशाली भूकंप था।<ref>{{cite web |author1=Max Saltman |author2=Ross Adkin |author3=Lex Harvey|author4=Edward Szekeres|author5=Hassan Tayir|author6=Todd Symons|author7=Rob Picheta|author8=Sophie Tanno|author9=Olivia Kemp|author10=Elise Hammond |title=More than 140 dead in Myanmar earthquake, with tremors felt in Thailand: Live updates |url=https://www.cnn.com/world/live-news/myanmar-thailand-earthquake-03-28-25-intl-hnk#cm8t2o3wb000g3b6p50q0391h |website=CNN |language=en |date=28 March 2025}}</ref> भूकंप से म्यांमार और पड़ोसी [[थाईलैंड]] में काफी नुकसान हुआ। भूकंप के परिणामस्वरूप कम से कम 1,000 लोग मारे गये: 1,002 म्यांमार में और 10 थाईलैंड में।<ref name="n453">{{cite web | title=Myanmar earthquake death toll jumps to over 1,000 – DW – 03/29/2025 | website=dw.com | date=29 March 2025 | url=https://www.dw.com/en/myanmar-earthquake-death-toll-jumps-to-over-1000/live-72080533 | access-date=29 March 2025}}</ref> 2,400 से ज़्यादा लोग घायल हुए हैं। सैकड़ों लोग लापता बताए गए हैं, जिनमें [[बैंकॉक]] में ढही एक निर्माण साइट भी शामिल है, जो अपनी उथली भूगर्भीय संरचना के कारण दूर से आने वाली भूकंपीय तरंगों के प्रति ज़्यादा संवेदनशील है, और जागरूकता की कमी के कारण भूकंप से संबंधित प्रभावों के प्रति शहर की संवेदनशीलता बढ़ गई है।<ref>{{Cite web |date=2020-11-09 |title=Earthquakes in Thailand—Is Bangkok at Risk? |url=https://www.verisk.com/blog/earthquakes-in-thailand-is-bangkok-at-risk/ |access-date=2025-03-28 |website=www.verisk.com |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |first1=Pennung |last1=Warnitchai |first2=Chanet |last2=Sangarayakul |first3=Scott A. |last3=Ashford |date=4 February 2000 |title=Seismic hazard in Bangkok due to long-distance earthquakes |url=https://www.iitk.ac.in/nicee/wcee/article/2145.pdf |series=12th World Conference on Earthquake Engineering }}</ref> 28 मार्च तक प्राधिकारियों ने आपातकाल घोषित कर दिया था तथा मृतकों की संख्या बढ़ने की आशंका है।<ref name=news18>{{cite news|title=Myanmar Earthquake LIVE Updates: 107 Dead, 350 Injured As Rescue Efforts Continue; Thailand PM Urges Calm|url=https://www.news18.com/world/myanmar-earthquake-live-updates-magnitude-death-toll-injuries-rescue-operation-aftermath-latest-news-liveblog-9278290.html|date=28 March 2025|access-date=28 March 2025|publisher=[[CNN-News18]]|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |author1=Kocha Olarn |author2=Ross Adkin |author3=Alex Stambaugh |date=2025-03-28 |title=Myanmar's military junta makes rare plea for help after powerful earthquake kills scores |url=https://www.cnn.com/2025/03/28/asia/central-myanmar-quake-intl-hnk/index.html |access-date=2025-03-28 |website=CNN |language=en}}</ref> म्यांमार में [[म्यांमार गृहयुद्ध (2021-वर्तमान)|चल रहे]] [[गृहयुद्ध]] ने आपदा राहत की कठिनाई को बढ़ा दिया है।<ref>{{Cite web |date=2025-03-28 |title=Myanmar at a glance: Embroiled in civil war, now facing more devastation after powerful earthquake |url=https://apnews.com/article/myanmar-earthquake-civil-war-junta-thailand-cbf36685881ea890202256d4607a02ed |access-date=2025-03-28 |website=AP News |language=en}}</ref> यह 1930 के बागो भूकंप के बाद देश में आया सबसे घातक भूकंप था।<ref name="Ledur1">{{cite news |last1=Ledur |first1=Júlia |title=Friday’s quake is the deadliest to hit Myanmar in 95 years |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/03/28/myanmar-quake-77-bangkok-thailand/#link-KQARML5TUJHK3NLDEBZYQBIS24 |access-date=29 March 2025 |work=The Washington Post |date=28 March 2025}}</ref> ==<span class="anchor" id="Tectonic settings"></span>टेक्टोनिक सेटिंग== म्यांमार चार टेक्टोनिक प्लेटों ([[भारतीय प्लेट|भारतीय]], [[यूरेशियन प्लेट|यूरेशियन]], सुंडा और बर्मा प्लेट) के बीच फंसा हुआ है, जो सक्रिय [[प्लेट विवर्तनिकी|भूवैज्ञानिक प्रक्रियाओं]] के कारण परस्पर क्रिया करती हैं। [[कोको द्वीप]] के पश्चिमी तट के साथ, राखीन तट से दूर, और [[बांग्लादेश]] में, एक अत्यधिक तिरछी [[अभिसारी सीमा]] है जिसे सुंडा मेगाथ्रस्ट के रूप में जाना जाता है। यह बड़ी दरार भारतीय और बर्मा प्लेटों के बीच की सीमा को चिह्नित करती है। मेगाथ्रस्ट बांग्लादेश में समुद्र तल से निकलता है, जहाँ यह चिन हिल्स के समानांतर और पूर्व में चलता है। यह सीमा म्यांमार के उत्तर में जारी रहती है जहाँ यह पूर्वी [[हिमालय]] पर समाप्त होती है।<ref name="Wangthesis" /> म्यांमार से होकर एक {{cvt|1,400|km}} ट्रांसफ़ॉर्म फ़ॉल्ट गुजरता है और अंडमान फैलाव केंद्र को उत्तर में एक टकराव क्षेत्र से जोड़ता है। सागाइंग फ़ॉल्ट कहलाने वाला यह बर्मा और सुंडा प्लेट के बीच की सीमा है क्योंकि वे प्रति वर्ष {{cvt|18–49|mm}} की गति से एक दूसरे के पास से खिसकते हैं। यह म्यांमार का सबसे बड़ा और सबसे सक्रिय भूकंप स्रोत है, जो [[यांगून]], [[नेपीडाॅ]] और [[मांडले]] सहित प्रमुख शहरों से होकर या उनके करीब से होकर गुजरता है। इस दरार के पास मई और दिसंबर में बड़े और विनाशकारी भूकंप आए थे: 1930 ({{M|s}} 7.3 और 7.5), 1931 ({{M|s}} 7.5), 1946 ({{M|w}} 7.3 और 7.7), 1956 ({{M|s}} 7.0), 1991 ({{M|w}} 6.9) और 2012 ({{M|w}} 6.9)।{{sfn|Wang|2013|pp=27–29}} सागाइंग फॉल्ट पर भूकंप की तीव्रता फॉल्ट क्षेत्र में भिन्न होती है, {{M|w}} 7.0 से 8.0 तक। पुनरावृत्ति अंतराल भी फॉल्ट के साथ स्थान के आधार पर भिन्न होता है; इसके दक्षिणी खंड जो 1930 में फट गए थे, पेलियोसिस्मोलॉजिकल अध्ययनों के आधार पर 100-150 वर्षों की वापसी अवधि रखते हैं।<ref name="Wangthesis" /> विनाशकारी भूकंपों ने सदियों से इस क्षेत्र को प्रभावित किया है, लेकिन अकादमिक शोध सीमित रहा है। म्यांमार में आने वाले ज़्यादातर भूकंप, जिनमें बड़े, सतह के फटने की घटनाएँ शामिल हैं, को अच्छी तरह से समझा नहीं जा सका है। 1762 में आए एक बड़े {{M|w}} 8.5–8.8 भूकंप ने राखीन तट के पास सुंडा मेगाथ्रस्ट के एक हिस्से को तोड़ दिया। वह भूकंप संभवतः भारतीय प्लेट के मेगाथ्रस्ट के साथ बर्मा प्लेट के नीचे [[निम्नस्खलन|धंसने]] के कारण आया था। मध्य म्यांमार के नीचे भारतीय प्लेट के अवशेष भी इंट्रास्लैब भूकंप का कारण बनते हैं। 1975 बागान भूकंप भारतीय प्लेट के भीतर {{cvt|120|km}} की मध्यवर्ती गहराई पर रिवर्स फॉल्टिंग के कारण हुआ था।<ref name="Wangthesis">{{cite thesis |last=Wang |first=Y. |year=2013 |title=Earthquake Geology of Myanmar |type=Ph.D. |publisher=[[California Institute of Technology]] |docket= |doi=10.7907/XWW2-9P26 |url=https://thesis.library.caltech.edu/7853/ |access-date=29 मार्च 2025 |archivedate=3 मई 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250503063241/https://thesis.library.caltech.edu/7853/ }}</ref> इस भूकंप ने थाईलैंड को भी प्रभावित किया, जिसमें नुकसान मुख्य रूप से [[बैंकॉक]] क्षेत्र में केंद्रित था। बैंकॉक की भूविज्ञान, नरम समुद्री मिट्टी की एक ऊपरी परत की विशेषता है, जो इसकी ऊंची इमारतों को दूर से शक्तिशाली भूकंपों के लिए असुरक्षित बनाती है, क्योंकि मिट्टी की परत का [[लंबी अवधि की भू-गति]] पर एक प्रवर्धक प्रभाव होता है, जो ऊंची इमारतों की [[प्रतिध्वनि आवृत्ति]] से मेल खाता है।<ref>{{cite conference |last1=Warnitchai |first1=Pennung |first2=Chanet |last2=Sangarayakul |first3=Scott A. |last3=Ashford |title=Seismic hazard in Bangkok due to long-distance earthquakes |book-title=Proceedings of the 12th World Conference on Earthquake Engineering, Auckland, New Zealand |volume=30 |date=2000 |url=https://www.iitk.ac.in/nicee/wcee/article/2145.pdf}}</ref><ref name="The Nation 2014" /><ref>{{cite journal |last1=Ornthammarath |first1=Teraphan |last2=Jirasakjamroonsri |first2=Amorntep |last3=Pornsopin |first3=Patinya |last4=Rupakhety |first4=Rajesh |last5=Poovarodom |first5=Nakhorn |last6=Warnitchai |first6=Pennung |last7=Toe |first7=Tun Tun Tha |title=Preliminary analysis of amplified ground motion in Bangkok basin using HVSR curves from recent moderate to large earthquakes |journal=Geoenvironmental Disasters |volume=10 |issue=1 |year=2023 |page=28 |issn=2197-8670 |doi=10.1186/s40677-023-00259-0 |doi-access=free|bibcode=2023GeoDi..10...28O }}</ref> बैंकॉक में गगनचुंबी इमारतों के निवासियों ने अक्सर सैकड़ों या हज़ारों किलोमीटर दूर स्थित भूकंपों के प्रभावों को महसूस किया है। एशियन इंस्टीट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी के पेनंग वार्निचाई के नेतृत्व में किए गए शोध ने पहले सागाइंग फॉल्ट को बैंकॉक में विनाशकारी प्रभावों के लिए संभावित जोखिम के रूप में पहचाना था, अगर शहर से {{cvt|400|km}} दूर [[अंडमान सागर]] में 8.0 तीव्रता का भूकंप आता है।<ref>{{cite report |last1=Warnitchai |first1=Pennung |last2=Chintanapakdee |first2=Chatpan |last3=Ornthammarath |first3=Teraphan |title=การลดความเสี่ยงของอาคารสูงในกรุงเทพมหานครและปริมณฑลที่เกิดจากแผ่นดินไหวขนาดใหญ่ในระยะไกล: รายงานฉบับสมบูรณ์ |trans-title=Mitigation of Seismic Risk of Tall Buildings in Bangkok Metropolitan Area from Large Distant Earthquakes: Final Report |date=June 2018 |publisher=Thailand Research Fund |page=6 |url=https://elibrary.tsri.or.th/project_content.asp?PJID=RDG5830015 |language=th }}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |title=แผ่นดินไหว…ไม่ไกลคนกรุง|trans-title=Earthquake is closer to Bangkokians than realized|url=https://researchcafe.tsri.or.th/bangkok-earthquake/ |website=Thailand Science Research and Innovation |access-date=29 March 2025 |language=th |date=16 April 2020}}</ref> भूकंप संबंधी विचार भवन संहिता में 2007 में ही जोड़े गए थे, जिससे पुरानी इमारतें विशेष रूप से जोखिमग्रस्त हो गईं।<ref name="The Nation 2014">{{cite news |last1=Kelly |first1=Shawn |title=Bangkok's tall buildings sitting on soft, shaky ground |url=https://www.nationthailand.com/perspective/30234105 |access-date=29 March 2025 |work=The Nation |date=20 May 2014}}</ref> ==भूकंप== {{Further|2025 म्यांमार भूकंप के बाद के झटकों की सूची}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | header = {{M|w}}7.7 परिमित फाल्ट | width = 250px | image1 = Central Myanmar M7.7 finite fault.png | alt1 = | caption1 = टूटने के पार फिसलन का वितरण | image2 = Central Myanmar M7.7 finite fault surface projection.png | alt2 = | caption2 = परिमित दोष मॉडल का सतही प्रक्षेपण }} भूकंप 12:50 एमएमटी पर आया, जिसका केंद्र [[सगाइंग मण्डल|सागाइंग]]-[[माण्डले मण्डल|मांडले]] सीमा क्षेत्र में [[मांडले]] के पास था। [[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] (यूएसजीएस) के अनुसार [[आघूर्ण परिमाण मापक्रम|क्षण परिमाण पैमाने]] पर इसकी तीव्रता 7.7 मापी गई,<ref name="mainshock"/> जबकि थाई मौसम विभाग ने इसकी तीव्रता 8.2 बताई।<ref name="a749">{{cite web | title=Massive Bangkok Quake Leaves City Reeling, Building Crumbles | website=BERNAMA | date=28 March 2025 | url=https://www.bernama.com/en/news.php/world/news.php?id=2407287 | access-date=29 March 2025}}</ref> इंस्टीट्यूट डी फिजिक डू ग्लोब डी पेरिस ने भूकंप की तीव्रता 7.9 बताई।<ref>{{cite web |title=MYANMAR 2025/03/28 06:20:54 UTC, Mw=7.9 |url=http://geoscope.ipgp.fr/index.php/en/catalog/earthquake-description?seis=us7000pn9s |website=GEOSCOPE Observatory |publisher=Institut de Physique du Globe de Paris |access-date=29 March 2025 |date=29 March 2025}}</ref> यह 1912 के मेम्यो भूकंप (जिसकी तीव्रता {{M|w}}7.9 थी) के बाद म्यांमार में केन्द्रित सबसे बड़ा भूकंप है।<ref>{{cite news |title=မြန်မာတွင် နှစ်ပေါင်း ၁၀၀ ကျော်အတွင်း အပြင်းထန်ဆုံးငလျင် စစ်ကိုင်းကိုဗဟိုပြု လှုပ်ရှား |trans-title=Myanmar's strongest earthquake in over 100 years hits Sagaing |lang=my |url=https://bur.mizzima.com/2025/03/28/50907 |access-date=28 March 2025 |work=Mizzima News |date=28 March 2025}}</ref> फोकल मैकेनिज्म समाधान ने संकेत दिया कि यह {{cvt|10|km}} की गहराई पर [[स्ट्राइक-स्लिप|स्ट्राइक-स्लिप फॉल्टिंग]] के कारण हुआ। फॉल्टिंग का प्रकार सागाइंग फॉल्ट पर टूटने के अनुरूप है। [[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] द्वारा जारी एक परिमित दोष मॉडल के अनुसार, भूकंप का टूटना मंडाले में थाबेइकिन से [[नेपीडॉ]] तक लगभग {{cvt|350|km}} गुणा {{cvt|10|km}} तक फैला हुआ था; भूकंप के केंद्र के उत्तर में {{cvt|100|km}} का फॉल्ट टूटा जबकि दक्षिण में {{cvt|250|km}} का टूटना हुआ। अधिकांश फिसलन जो {{cvt|1|m}} से अधिक थी, वह नेपीडॉ के उत्तर में थाबेइकिन और यामेथिन के बीच केंद्रित थी। [[अवकेन्द्र]] के उत्तर में, सिंगु और मदया के बीच {{cvt|6.48|m|ft}} की अधिकतम फिसलन दर्ज की गई। हालांकि, शेकमैप के मापदंडों से पता चलता है कि यह दरार उत्तर में ज़िन चाऊंग शहर तक और दक्षिण में हटनताबिन तक फैल गई होगी, जिससे इसकी लंबाई लगभग {{cvt|500|km}} हो जाएगी।<ref name="mainshock"/> भूकंप के बाद 100 से अधिक झटके महसूस किये गये,<ref>{{Cite news |date=March 29, 2025 |title=म्यांमार में कल आए भूकंप से मरने वालों की संख्या लगभग 700 हो गई है, जबकि थाईलैंड में 10 लोगों की मौत की खबर है। थाईलैंड में, बैंकॉक में सभी मौतों की पुष्टि हो चुकी है, जिसमें चतुचक इलाके में एक ढही इमारत से 8 मौतें शामिल हैं। म्यांमार के मांडले क्षेत्र में, कम से कम 694 लोग मारे गए, और लगभग 1,700 घायल हुए। देश का दूसरा सबसे बड़ा शहर मांडले भूकंप के केंद्र के पास है। 7.7 तीव्रता का भूकंप दोपहर 1:30 बजे के आसपास मध्य म्यांमार के सागाइंग के उत्तर-पश्चिम में आया, जिसके कुछ ही मिनटों बाद 6.7 तीव्रता का एक और झटका आया। थाई मौसम विभाग ने भूकंप के बाद से 100 से अधिक झटकों की सूचना दी है, लेकिन पुष्टि की है कि थाईलैंड में 5 से कम तीव्रता वाले झटकों के महसूस होने की संभावना नहीं है। |url=https://x.com/ThaiEnquirer/status/1905856712449671314 |access-date=March 29, 2025 |publisher=[[Thai Enquirer]] |language=en}}</ref><ref name="CNN Live">{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Myanmar earthquake death toll soars past 1,000 as Thailand scrambles to rescue trapped Bangkok workers |url=https://www.cnn.com/world/live-news/myanmar-thailand-earthquake-03-29-25-intl-hnk/index.html |access-date=March 28, 2025 |publisher=[[CNN]] |language=en}}</ref> जिनमें से सबसे बड़ा भूकंप {{M|ww|6.7}} मापा गया और मुख्य भूकंप के 12 मिनट बाद आया। ''जियोफिजिकल रिसर्च लेटर्स'' में नोबुओ हुरुकावा और फ्यो माउंग माउंग द्वारा किए गए एक अध्ययन में सागाइंग फॉल्ट के साथ दो भूकंपीय अंतराल की पहचान की गई है। इनमें से एक अंतराल मध्य म्यांमार में 19.2 डिग्री उत्तर और 21.5 डिग्री उत्तर के बीच स्थित है जो मीकटिला खंड के अनुरूप है। इस जोड़ी ने निष्कर्ष निकाला कि यदि यह {{cvt|260|km}} का अंतर पूरी तरह से टूट जाए तो 7.9 तीव्रता का भूकंप आ सकता है।<ref>{{cite journal |last1=Hurukawa |first1=Nobuo |last2=Maung |first2=Phyo Maung |title=Two seismic gaps on the Sagaing Fault, Myanmar, derived from relocation of historical earthquakes since 1918 |journal=Geophysical Research Letters |year=2011 |volume=38 |issue=L01310 |doi=10.1029/2010GL046099 |bibcode=2011GeoRL..38.1310H}}</ref> मीकटिला और सागाइंग खंड (उत्तर की ओर) संभवतः 1839 अवा भूकंप का स्रोत रहे होंगे। ऐसा माना जाता है कि दोनों खंडों पर {{cvt|285–325|km}} की दरार टूट गई थी। भूकंपीय तीव्रता वितरण के एक अध्ययन से पता चलता है कि 1839 की घटना की अनुमानित तीव्रता 7.9 थी।<ref name="Masters1">{{cite thesis |last1=Wu |first1=Sheng-Han |title=Yóu dìbiǎo pòliè yǔ zhèndù jìlù chóngjiàn 1839 miǎndiàn ā wǎ dìzhèn zhī guīmó |script-title=zh:由地表破裂與震度紀錄重建1839緬甸阿瓦地震之規模 |trans-title=Re-estimating the magnitude of 1839 Ava earthquake through geomorphic mapping and macroseismic records, central Myanmar |degree=Masters |year=2022 |doi=10.6342/ntu202203906 |publisher=Department of Geosciences, College of Sciences, National Taiwan University}}</ref> मार्च के दौरान देश में कम तीव्रता के कई भूकंप आए, जिसके बाद यह भूकंप आया। अकेले मार्च के पहले सप्ताह में, [[यांगून]], [[अय्यरवाडी क्षेत्र]] और [[शान राज्य]] में आठ भूकंप आए, जिससे लोगों में चिंता पैदा हो गई।<ref>{{cite news |title=မြန်မာ့ငလျင် - ခပ်စိပ်စိပ်လှုပ်ခတ်လာတဲ့နောက် ပြည်သူတွေ စိုးရိမ်မှုမြင့်တက် |trans-title=Myanmar Earthquake - Public concern rises after successive earthquakes |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cp8y995mv4po |work=BBC |date=6 March 2025 |language=my}}</ref> ===तीव्रता=== [[File:2025 Myanmar Earthquake (M 7.7) shakemap.pdf|250px|thumb|[[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] शेकमैप]] यूएसजीएस के अनुसार, मुख्य झटके की अधिकतम [[संशोधित मर्काली तीव्रता]] (एमएमआई) का अनुमान [[मांडले क्षेत्र|मांडले]], [[सागाइंग क्षेत्र|सागाइंग]], [[बागो क्षेत्र|बागो]] और नेपीडॉ के क्षेत्रों में एमएमआई IX (''हिंसक'') तक पहुंच गया था; अनुमान है कि कुल मिलाकर 2.46 मिलियन लोग एमएमआई IX झटकों के संपर्क में आए थे। एमएमआई [[कायिन राज्य|कायिन]], [[शान राज्य]] में आठवीं (''गंभीर''), [[मैगवे क्षेत्र]] में सातवीं (''बहुत मजबूत'') और [[यांगून क्षेत्र|यांगून]], [[काचिन राज्य|काचिन]], [[मोन राज्य|मोन]], [[काया राज्य|काया]] और [[अय्यरवाडी क्षेत्र|अय्यरवाडी]] के प्रशासनिक प्रभागों में छठी (''मजबूत'') तक पहुंच गई। एमएमआई वी (''मध्यम'') [[थाईलैंड]] में [[बैंकॉक]] और [[चियांग माई]], [[चीन]] में देहोंग दाई और जिंगपो स्वायत्त प्रान्त, और [[भारत]] में [[इम्फाल]] में दर्ज किया गया। कुल मिलाकर, म्यांमार की अधिकांश आबादी के कम से कम एमएमआई V (''मध्यम'') के भूकंप स्तर के संपर्क में आने का अनुमान लगाया गया था और लगभग 21.98 मिलियन लोग, या म्यांमार की लगभग 40 प्रतिशत आबादी, म्यांमार के [[बर्मा के प्रशासनिक विभाग|21 प्रशासनिक प्रभागों]] में से 12 में एमएमआई VI (''तीव्र'') से अधिक भूकंप स्तर के संपर्क में आने का अनुमान लगाया गया था।<ref name="mainshock"/> ==प्रभाव== {{See also|2025 म्यांमार भूकंप से प्रभावित आबादी वाले स्थानों की सूची}} ===म्यांमार=== म्यांमार रेडियो और टेलीविजन के अनुसार, म्यांमार में 1,002 लोग मारे गए और 2,376 घायल हुए। प्रसारणकर्ता ने कहा कि हताहतों की संख्या के आंकड़े अभी भी जुटाए जा रहे हैं।<ref name="Phyoe1">{{cite news |last1=Phyoe |first1=Htet |last2=Phoonphongphiphat |first2=Apornrath |last3=Regalado |first3=Francesca |title=Myanmar quake death toll rises to 1,000 as first foreign aid arrives |url=https://asia.nikkei.com/Economy/Natural-disasters/Myanmar-quake-death-toll-rises-to-1-000-as-first-foreign-aid-arrives |access-date=29 March 2025 |work=Nikkei Asia |date=29 March 2025 |archive-date=24 अप्रैल 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424143032/https://asia.nikkei.com/Economy/Natural-disasters/Myanmar-quake-death-toll-rises-to-1-000-as-first-foreign-aid-arrives |url-status=dead }}</ref><ref name="1000D">{{cite news |title=Myanmar Quake Death Toll Passes 1,000: Junta |url=https://www.barrons.com/news/myanmar-quake-death-toll-passes-1-000-junta-e670e56a |access-date=29 March 2025 |work=Agence France-Presse |publisher=Barron's |date=29 March 2025}}</ref> [[बागो क्षेत्र|बागो]], [[मांडले क्षेत्र|मांडले]], [[शान राज्य|शान]], नेपीडॉ, और [[सागाइंग क्षेत्र|सागाइंग]] में मौतें दर्ज की गईं।<ref name=news18/> देश भर में फ़ोन और इंटरनेट का बुनियादी ढांचा बाधित हो गया। भूकंप ने [[यांगून]], [[मांडले]], [[नेपीडॉ]], [[सगाइंग]], आंगबन, [[बगो]], काले, म्यूज़, क्याउकसे और यिनमाबिन जैसे शहरों और कस्बों को हिलाकर रख दिया।<ref>{{cite news |title=မြန်မာနိုင်ငံမြို့ကြီးအချို့တွင် ပြင်းထန်ငလျင်လှုပ်ခတ် |trans-title=Cities in Myanmar hit with strong earthquake |url=https://myanmar-now.org/mm/news/62166/ |work=Myanmar now |date=28 March 2025}}</ref> ग्रामीण क्षेत्रों में हताहतों की संख्या का अनुमान अपर्याप्त रहा।<ref name="rural">{{cite news |title=Myanmar rescuer says villages near Mandalay are suffering even more |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/live/c4gex01m7n5t?post=asset%3A14e1bb0d-cc5e-4874-a790-cc08122e314e#post |last=Volk |first=Kristina |date=29 March 2025}}</ref> म्यांमार की राष्ट्रीय एकता सरकार ने कहा कि देश भर में कम से कम 2,970 आवासीय भवन, 150 धार्मिक भवन, 30 सड़कें और 7 पुल बुरी तरह क्षतिग्रस्त या नष्ट हो गए।<ref>{{cite news|title=ငလျင်ကြောင့် အဆောက်အဦး ၃၀၀၀ နီးပါး ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့ကြောင်း NUG ထုတ်ပြန်|lang=my|url=https://www.rfa.org/burmese/news/myanmar-earthquake-buildings-roads-bridge-03292025041316.html|access-date=29 March 2025|work=[[Radio Free Asia]]|date=29 March 2025}}</ref> म्यांमार में इस्लामी समुदाय का अनुमान है कि प्रार्थना के समय 50 से अधिक मस्जिदें ढहने से लगभग 300 लोग मारे गए।<ref name="YktMosque300">{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=နိုင်ငံတစ်ဝန်း သောကြာနေ့ ဝတ်ပြုချိန် အင်အားပြင်ငလျင်ကြောင့် နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ အစ္စလမ်ဗလီ ၅၀ ထက်မနည်းပြိုကျပြီး သေဆုံးသူ ၃၀၀ နီးပါးရှိနေ |trans-title=A powerful earthquake struck during Friday prayers across the country, causing the collapse of at least 50 mosques across the country, killing nearly 300 people. |url=https://yktnews.com/2025/03/209351/ |access-date=March 28, 2025 |publisher=[[Khit Thit Media]] |language=Burmese |archive-date=29 मार्च 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250329072704/https://yktnews.com/2025/03/209351/ |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:भूकम्प]] [[श्रेणी:प्राकृतिक आपदाएँ]] 4eyci66o6g83leq8g7mlob7i1h2abwa 2025 महिला क्रिकेट विश्व कप क्वालीफायर 0 1585556 6595581 6545568 2026-08-05T00:53:31Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595581 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = 2025 महिला क्रिकेट विश्व कप क्वालीफायर | image = | image_size = | fromdate = 9 | todate = 19 अप्रैल 2025 | administrator = [[अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[महिला एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] | host = {{PAK}} | champions = {{crw|PAK}} | count = 1 | runner up = {{crw|BAN}} | participants = 6 | matches = 15 | player of the series = {{criconw|SCO}} [[कैथरीन ब्राइस]] | most runs = {{criconw|SCO}} [[कैथरीन ब्राइस]] (293) | most wickets = {{criconw|WIN}} [[हेले मैथ्यूज]] (13) | website = | previous_year = 2021 ज़िम्बाब्वे | previous_tournament = 2021 महिला क्रिकेट विश्व कप क्वालीफायर | next_year = 2029 | next_tournament = 2029 महिला क्रिकेट विश्व कप क्वालीफायर }} '''2025 आईसीसी महिला क्रिकेट विश्व कप क्वालीफायर''' एक अंतरराष्ट्रीय [[महिला क्रिकेट]] टूर्नामेंट है जो अप्रैल 2025 में [[पाकिस्तान]] में आयोजित किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://czarsportzauto.com/2025-icc-womens-world-cup-qualifier/ |title=Pakistan Cricket to host 2025 ICC Women's Cricket World Cup Qualifier in April |work=Czarsportz |access-date=11 March 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.geo.tv/latest/590199-pakistan-to-host-icc-womens-world-cup-2025-qualifiers |title=Pakistan to 'host ICC Women's World Cup 2025 Qualifiers' |date=11 February 2025 |work=Geo News |access-date=12 February 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/133672/pakistan-set-to-host-womens-world-cup-qualifiers-from-april-4 |title=Pakistan set to host Women's World Cup Qualifiers from April 4 |work=[[Cricbuzz]] |access-date=7 March 2025}}</ref> इसने टूर्नामेंट [[भारत]] में आयोजित होने वाले [[2025 महिला क्रिकेट विश्व कप]] के लिए योग्यता प्रक्रिया के अंतिम चरण के रूप में कार्य किया था।<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/133748/lahore-to-host-womens-world-cup-qualifier-from-april-9 |title=Lahore to host Women's World Cup Qualifier from April 9 |work=[[Cricbuzz]] |access-date=14 March 2025}}</ref> यह टूर्नामेंट [[महिला क्रिकेट विश्व कप क्वालीफायर]] का छठा संस्करण है, जिसमें [[सीमित ओवरों का क्रिकेट|50 ओवर के मैच]] खेले गये थे ।<ref>{{cite web |url=https://cricket.one/cricket-news/icc-unveils-a-new-qualification-process-for-womens-cup-championship-2022-2025/62e146bd3094a4d5d6dab6b4 |title=ICC unveils a new Qualification process for Women's Cup Championship 2022-2025 |date=25 May 2022 |work=OneCricket |access-date=29 August 2024 }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/39733-how-are-teams-poised-in-icc-womens-championship-2022-25.html |title=How are teams poised in ICC Women's Championship 2022-25? |date=3 April 2024 |work=Female Cricket |access-date=29 August 2024}}</ref> आईसीसी ने 2022 में क्वालीफायर के प्रारूप की घोषणा की। [[2022–2025 आईसीसी महिला चैम्पियनशिप]] की निचली चार टीमें (7वीं-10वीं) 6 टीमों के टूर्नामेंट में [[आईसीसी महिला वनडे और टी20ई टीम रैंकिंग#ओडीआई रैंकिंग|महिला वनडे टीम रैंकिंग]] के अनुसार चुनी गई दो अन्य टीमों में शामिल होंगी।<ref name="ICC">{{cite web| url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/qualification-for-icc-womens-world-cup-2025-unveiled-with-launch-of-expanded-icc-womens-championship |title= Qualification for ICC Women’s World Cup 2025 unveiled with launch of expanded ICC Women’s Championship |work=[[International Cricket Council]] |date=25 May 2022 |access-date=28 October 2024}}</ref> ==योग्यता== निम्नलिखित टीमें टूर्नामेंट के लिए योग्य थे: {|class="wikitable sortable" |+ {{nobr|2025 महिला सीडब्ल्यूसी क्वालीफायर के लिए क्वालीफाई करने वाली टीमें}} ! scope="col" |योग्यता के साधन || योग्यता की तिथि || टीमों की संख्या || टीमें |- | rowspan="4" |[[2022–2025 आईसीसी महिला चैम्पियनशिप]] में 7वें-10वें स्थान पर || rowspan="4" | 24 जनवरी 2025 || rowspan="4" | {{center|'''4'''}} || {{nobr|{{crw|BAN}}}} |- | {{crw|IRE}} |- | {{crw|PAK}} |- | {{crw|WIN}} |- | rowspan=2 | {{nobr|[[आईसीसी महिला वनडे और टी20I टीम रैंकिंग|आईसीसी महिला वनडे रैंकिंग]] में अगली दो टीमें<ref name="ICC"/>}} || rowspan="2" | 28 अक्टूबर 2024 || rowspan="2" | {{center|'''2'''}} || {{crw|SCO}} |- | {{crw|THA}} |- ! कुल || colspan=3| {{center|6}} |} ==स्क्वाड== {| class="wikitable" |- ! {{crw|BAN}}<ref>{{cite web|title=Bangladesh unveil squad for 2025 Women’s Cricket World Cup Qualifier |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-squad-for-2025-women-s-cricket-world-cup-qualifier |access-date=12 March 2025 |website=[[International Cricket Council]]}}</ref> ! {{crw|IRE}}<ref>{{cite web |access-date=25 March 2025 |title=Squad picked for World Cup qualifier |url=https://cricketireland.ie/news/squad-announced-for-world-cup-qualifier/ |work=[[Cricket Ireland]] |archive-date=25 मार्च 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250325182207/https://cricketireland.ie/news/squad-announced-for-world-cup-qualifier/ |url-status=dead }}</ref> ! {{crw|PAK}}<ref>{{cite web |access-date=26 March 2025 |title=Fatima Sana to lead Pakistan in ICC Women's Cricket World Cup Qualifiers |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/fatima-sana-to-lead-pakistan-in-icc-women-s-cricket-world-cup-qualifiers.html |work=[[Pakistan Cricket Board]]}}</ref> ! {{crw|SCO}}<ref>{{cite web|url=https://www.cricketscotland.com/Article/be74fb9a-df83-4fcd-b043-245afaec30f2 |title=Scotland Women’s squad named for World Cup Qualifier |website=[[Cricket Scotland]] |access-date=17 March 2025}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web|title=Thailand women's cricket team gears up for ICC Women's Cricket World Cup Qualifier 2025|url=https://www.cricketthailand.org/thailand-womens-cricket-team-gears-up-for-icc-womens-cricket-world-cup-qualifier-2025/ |access-date=28 March 2025 |website=[[Cricket Association of Thailand]]}}</ref> ! {{crw|WIN}}<ref>{{cite web |access-date=24 March 2025 |title=West Indies Women set for ICC Cricket World Cup Qualifiers in Pakistan |url=https://www.windiescricket.com/news/West-Indies-Women-set-for-ICC-cricket-world-cup-qualifiers-in-Pakistan/ |work=[[Cricket West Indies]]}}</ref> |- |valign=top| * [[निगार सुल्ताना (क्रिकेटर)|निगार सुल्ताना]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]], [[विकेटकीपर|वि]]) * [[शर्मिन अख्तर]] * [[दिलारा अख्तर]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[मारुफा अख्तर]] * [[नाहिदा अख्तर]] * [[शोरना अख्तर]] * [[जन्नतुल फ़िरदुस]] * [[फ़रगाना हक़]] * [[राबेया खान]] * [[फाहिमा खातून]] * [[संजीदा अख्तर मेघला]] * [[रितु मोनी]] * [[शोभना मोस्तरी]] * [[इश्मा तंजीम]] * [[फरिहा फरिहा तृष्णा]] |valign=top| * [[गैबी लुईस]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[ओर्ला प्रेंडरगैस्ट]] ([[कप्तान (क्रिकेट)#उप-कप्तान|उप]]) * [[एवा कैनिंग]] * क्रिस्टीना कूल्टर-रेली ([[विकेट-कीपर|वि]]) * [[अलाना डेलजेल]] * [[लौरा डेलानी]] * [[सारा फोर्ब्स (क्रिकेटर)|सारा फोर्ब्स]] * [[एमी हंटर (क्रिकेटर)|एमी हंटर]] ([[विकेट-कीपर|वि]]) * [[अरलीन केली (क्रिकेटर)|अरलीन केली]] * [[लुईस लिटिल (क्रिकेटर)|लुईस लिटिल]] * [[सोफी मैकमोहन]] * [[जेन मैगुइरे]] * किआ मेकार्टनी * [[कारा मरे]] * [[लिआह पॉल]] |valign=top| * [[फातिमा सना]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[मुनीबा अली]] ([[कप्तान (क्रिकेट)#उप-कप्तान|उप]], [[विकेटकीपर|वि]]) * [[नाजिहा अल्वी]] ([[विकेटकीपर]]) * [[सिदरा अमीन]] * [[सैयदा अरूब शाह]] * [[डायना बेग]] * [[गुल फ़िरोज़ा]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[सादिया इक़बाल]] * [[सिद्रा नवाज़]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[नतालिया परवेज़]] * [[आलिया रियाज़]] * [[नशरा संधू]] * [[रमीन शमीम]] * [[ओमैमा सोहेल]] * [[शवाल जुल्फिकार]] |valign=top| * [[कैथरीन ब्राइस]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[क्लोई आबेल]] * [[अब्बी एटकेन-ड्रमंड]] * [[सारा ब्राइस]] ([[विकेट-कीपर|वि]]) * [[डार्सी कार्टर]] * [[प्रियानाज़ चटर्जी]] * मरियम फैसल ([[विकेट-कीपर|वि]]) * [[कैथरीन फ्रेजर (क्रिकेटर)|कैथरीन फ्रेजर]] * [[ऐल्सा लिस्टर]] ([[विकेट-कीपर|वि]]) * [[अबताहा मकसूद]] * क्रिस्टी मैककॉल * [[मेगन मैककॉल]] * [[हाना रेनी]] * नायमा शेख * [[राहेल स्लेटर]] * पिप्पा स्प्राउल ([[विकेट-कीपर|वि]]) * <s>[[एलेन वॉटसन (क्रिकेटर)|एलेन वॉटसन]] ([[विकेट-कीपर|वि]])</s> |valign=top| * [[नारुएमोल चाइवाई]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[नट्टाया बूचाथम]] * [[नत्थाकन चन्थम]] * [[नन्नापत कोंचरोएन्काई]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[अफिसारा सुवानचोनराथी]] * [[चनिदा सुथिरुआंग]] * [[ओनिचा कामचोम्फु]] * [[रोसेनन कानोह]] * [[सुलेपोर्न लाओमी]] * [[थिपाचा पुथावोंग]] * सुवानन खियाओतो ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[फ़न्निता माया]] *सुनिदा चतुरोंग्रत्तन * नन्नफट चाैहान * चायनिसा फ़ेंगपैन |valign=top| * [[हेली मैथ्यूज]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[शेमैन कैम्पबेल]] ([[कप्तान (क्रिकेट)#उप-कप्तान|उप]], [[विकेट-कीपर|वि]]) * [[आलियाह एलीन]] * [[एफी फ्लेचर]] * [[चेरी-एन फ्रेजर]] * [[शबिका गजनबी]] * [[जैनिलिया ग्लासगो]] * [[शिनेल हेनरी]] * [[ज़ैदा जेम्स]] * [[कियाना जोसेफ]] * [[मैंडी मंगरू]] * [[अश्मिनी मुनिसर]] * [[करिश्मा रामहरैक]] * [[स्टेफ़नी टेलर]] * [[रशदा विलियम्स]] ([[विकेट-कीपर|वि]]) |} [[एलेन वॉटसन (क्रिकेटर)|एलेन वॉटसन]] ने व्यक्तिगत कारणों से स्कॉटलैंड की टीम से अपना नाम वापस ले लिया और उनकी जगह मरियम फैजल को शामिल किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.cricketscotland.com/Article/6c7309f5-f73f-4a69-81e9-c9e63f52f843 |title=Maryam Faisal added to World Cup Qualifier squad |website=[[Cricket Scotland]] |access-date=25 March 2025}}</ref> 10 अप्रैल को, [[डार्सी कार्टर]] को दाहिने हाथ में चोट लगने के कारण टूर्नामेंट से बाहर कर दिया गया, उनकी जगह क्रिस्टी मैककॉल को स्कॉटलैंड टीम में शामिल किया गया।<ref>{{cite web |title=Injury forces change to Scotland's WCWCQ 2025 plans |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cwc-qualifier-2025/news/injury-forces-change-to-scotland-s-wcwcq-2025-plans |website=[[International Cricket Council]] |access-date=10 April 2025}}</ref> ==मैच अधिकारी== 3 अप्रैल 2025 को, आईसीसी ने टूर्नामेंट के लिए तीन [[मैच रेफरी]] और दस [[अंपायर (क्रिकेट)|अंपायर]] से बने मैच अधिकारियों का एक पैनल नियुक्त किया।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cwc-qualifier-2025/news/umpires-match-officials-revealed-for-women-s-cricket-world-cup-2025-qualifier |title=Umpires, match officials revealed for Women’s Cricket World Cup 2025 Qualifier |work=[[International Cricket Council]] |access-date=3 April 2025}}</ref> ; मैच रेफरी {{div col|colwidth=20em|content= * {{flagicon|NZ}} ट्रुडी एंडरसन * {{flagicon|SA}} शैंड्रे फ्रिट्ज़ * {{flagicon|PAK}} अली नकवी }} ; अंपायर {{div col|colwidth=20em|content= * {{flagicon|PAK}} [[फैसल अफरीदी]] * {{flagicon|ZIM}} सारा दंबनेवाना * {{flagicon|SA}} [[लुबाबलो गकुमा]] * {{flagicon|NZ}} [[शॉन हैग]] * {{flagicon|PAK}} सलीमा इम्तियाज़ * {{flagicon|BAN}} शथीरा जाकिर * {{flagicon|AUS}} [[डोनोवान कोच]] * {{flagicon|WIN}} कैंडेस ला बोर्डे * {{flagicon|BAN}} [[मसूदुर रहमान]] * {{flagicon|SL}} देदुनु सिल्वा }} ===पॉइंट टेबल=== {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR|source=[[ईएसपीएनक्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-world-cup-qualifier-2025-1477006/points-table-standings |title=WWC Qualifier 2025 Points Table |work=ESPNcricinfo |access-date=11 April 2025}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=PAK |team2=BAN |team3=WIN |team4=SCO |team5=IRE |team6=THA |result1=Q |result2=Q |win_BAN=3|loss_BAN=2|nr_BAN=|nrr_BAN=0.639 |win_IRE=2|loss_IRE=3|nr_IRE=|nrr_IRE=-0.037 |win_PAK=5|loss_PAK=|nr_PAK=|nrr_PAK=1.074 |win_SCO=2|loss_SCO=3|nr_SCO=|nrr_SCO=0.102 |win_THA=|loss_THA=5|nr_THA=|nrr_THA=-2.342 |win_WIN=3|loss_WIN=2|nr_WIN=|nrr_WIN=0.626 |name_BAN={{crw|BAN}} |name_IRE={{crw|IRE}} |name_PAK={{crw|PAK}} |name_SCO={{crw|SCO}} |name_THA={{crw|THA}} |name_WIN={{crw|WIN}} |status_PAK=H |col_Q=green1 |res_col_header=Q |text_Q={{nobr|[[2025 महिला क्रिकेट विश्व कप]]<br> के लिए अग्रिम}} }} ===फिक्स्चर=== 14 मार्च 2025 को अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद द्वारा फिक्स्चर की घोषणा की गई।<ref>{{cite web |title=ICC Women's Cricket World Cup Qualifier 2025 schedule revealed |url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-women-s-cricket-world-cup-qualifier-2025-schedule-revealed |website=[[International Cricket Council]] |access-date=2025-03-14}}</ref> {{Single-innings cricket match | date = 9 अप्रैल 2025 | time = 09:30 | daynight = | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = 217 (49 ओवर) | runs1 = [[आलिया रियाज़]] 52 (58) | wickets1 = [[जेन मैगुइरे]] 3/33 (10 ओवर) | score2 = 179 (44 ओवर) | runs2 = [[एमी हंटर (क्रिकेटर)|एमी हंटर]] 44 (54) | wickets2 = [[डायना बेग]] 4/35 (9 ओवर) | result = पाकिस्तान 38 रन से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477009.html स्कोरकार्ड] | venue = [[गद्दाफ़ी स्टेडियम]], [[लाहौर]] | umpires = [[शॉन हैग]] (न्यूज़ीलैंड) और शथिरा जाकिर (बांग्लादेश) | motm = [[डायना बेग]] (पाक) | toss = आयरलैंड ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का निर्णय लिया। | rain = | notes = गुल फ़िरोज़ा (पाकिस्तान) ने अपना वनडे डेब्यू किया। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 9 अप्रैल 2025 | time = 09:30 | daynight = | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = 244 (45 ओवर) | runs1 = [[सारा ब्राइस]] 55 (56) | wickets1 = [[हेले मैथ्यूज]] 4/56 (10 ओवर) | score2 = 233 (46.2 ओवर) | runs2 = [[हेले मैथ्यूज]] 114[[not out|*]] (113) | wickets2 = [[कैथरीन फ्रेजर (क्रिकेटर)|कैथरीन फ्रेजर]] 3/50 (10 ओवर) | result = स्कॉटलैंड 11 रन से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477010.html स्कोरकार्ड] | venue = लाहौर सिटी क्रिकेट एसोसिएशन ग्राउंड, [[लाहौर]] | umpires = सलीमा इम्तियाज (पाकिस्तान) और [[मसुदुर रहमान]] (बांग्लादेश) | motm = [[हेले मैथ्यूज़]] (वेस्टइंडीज) | toss = वेस्टइंडीज ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का फैसला किया। | rain = | notes = यह इस स्थान पर खेला जाने वाला पहला [[महिला एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|महिला एक दिवसीय]] मैच था।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-women-s-cricket-world-cup-2025-qualifier-all-you-need-to-know |title=ICC Women’s Cricket World Cup 2025 Qualifier – All you need to know |work=International Cricket Council |access-date=9 April 2025}}</ref> *''यह स्कॉटलैंड की वेस्टइंडीज के खिलाफ एकदिवसीय मैचों में पहली जीत थी।<ref>{{cite web |url=https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2025/articles/000016/001690.shtml |title=Scotland surprise West Indies on opening day |work=CricketEurope |access-date=9 April 2025 |archive-date=13 जून 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613112021/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2025/articles/000016/001690.shtml |url-status=dead }}</ref>'' }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 10 अप्रैल 2025 | time = 09:30 | daynight = | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = 271/3 (50 ओवर) | runs1 = [[निगार सुल्ताना (क्रिकेटर)|निगार सुल्ताना]] 101 (80) | wickets1 = [[फन्निता माया]] 1/28 (6 ओवर) | score2 = 93 (28.5 ओवर) | runs2 = [[चानिदा सुथिरुआंग]] 22 (26) | wickets2 = जन्नतुल फ़िरदुस 5/7 (5 ओवर) | result = बांग्लादेश 178 रन से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477011.html स्कोरकार्ड] | venue = लाहौर सिटी क्रिकेट एसोसिएशन ग्राउंड, [[लाहौर]] | umpires = [[फैसल अफरीदी]] (पाकिस्तान) और कैंडेस ला बोर्डे (वेस्टइंडीज) | motm = [[निगार सुल्ताना (क्रिकेटर)|निगार सुल्ताना]] (बांग्लादेश) | toss = थाईलैंड ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का निर्णय लिया। | rain = | notes = इश्मा तंजीम (बांग्लादेश), सुनिदा चतुरोंगराटाना और अफिसारा सुवानचोनराथी (थाथाईलैंड) सभी ने अपना वनडे डेब्यू किया। * [[निगार सुल्ताना (क्रिकेटर)|निगार सुल्ताना]] (बांग्लादेश) ने एकदिवसीय मैचों में अपना पहला [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] बनाया।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/womens-world-cup-qualifier-2025/65503-nigar-sultana-jotys-maiden-century-powers-bangladesh-to-record-total-in-world-cup-qualifier-2025.html |title=Nigar Sultana Joty’s Maiden Century Powers Bangladesh to Record Total in World Cup Qualifier 2025 |work=Female Cricket |access-date=10 April 2025}}</ref> * जन्नतुल फ़िरदुस और [[फ़हीमा ख़ातून]] (बांग्लादेश) दोनों ने वनडे में अपना पहला [[पांच-विकेट हॉल]] लिया।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-world-cup-qualifiers-nigar-sultana-ton-and-fahima-khatun-jannatul-ferdus-five-fors-give-bangladesh-win-1480550 |title=Sultana century and Fahima, Ferdus five-fors give Bangladesh huge win |work=ESPNcricinfo |access-date=10 April 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 11 अप्रैल 2025 | time = 09:30 | daynight = | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = 186/9 (32 ओवर) | runs1 = [[कैथरीन ब्राइस]] 91 (96) | wickets1 = [[फातिमा सना]] 4/23 (5 ओवर) | score2 = 190/4 (30.4 ओवर) | runs2 = [[मुनीबा अली]] 71 (72) | wickets2 = क्लो एबेल 2/42 (6 ओवर) | result = पाकिस्तान 6 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477012.html स्कोरकार्ड] | venue = लाहौर सिटी क्रिकेट एसोसिएशन ग्राउंड, [[लाहौर]] | umpires = [[डोनोवन कोच]] (ऑस्ट्रेलिया) और डेडुनु सिल्वा (श्रीलंका) | motm = [[आलिया रियाज़]] (पाकिस्तान) | toss = पाकिस्तान ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का निर्णय लिया। | rain = बारिश के कारण मैच को 32 ओवर का कर दिया गया। | notes = पिप्पा स्प्राउल (स्कॉटलैंड) ने अपना वनडे डेब्यू किया। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 11 अप्रैल 2025 | time = 09:30 | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = 181/6 (33 ओवर) | runs1 = [[शिनेल हेनरी]] 46[[not out|*]] (36) | wickets1 = [[जेन मैगुइरे]] 3/35 (7 ओवर) | score2 = 175 (32.2 ओवर) | runs2 = [[एमी हंटर (क्रिकेटर)|एमी हंटर]] 48 (46) | wickets2 = [[हेले मैथ्यूज]] 4/24 (6.2 ओवर) | result = वेस्टइंडीज 6 रन से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477013.html स्कोरकार्ड] | venue = [[गद्दाफ़ी स्टेडियम]], [[लाहौर]] | umpires = सारा दंबनेवाना (जिम्बाब्वे) और [[लुबाबालो गकुमा]] (दक्षिण अफ़्रीका) | motm = [[हेले मैथ्यूज़]] (वेस्टइंडीज) | toss = आयरलैंड ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का निर्णय लिया। | rain = बारिश के कारण मैच को 33 ओवर का कर दिया गया। | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 13 अप्रैल 2025 | time = 09:30 | daynight = | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = 206 (41 ओवर) | runs1 = [[कैथरीन ब्राइस]] 60 (58) | wickets1 = [[थिपाचा पुथावोंग]] 3/28 (8 ओवर) | score2 = 148 (31.3 ओवर) | runs2 = [[नत्थकन चंथम]] 63 (58) | wickets2 = [[रेचेल स्लेटर]] 3/9 (6 ओवर) | result = स्कॉटलैंड 58 रन से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477014.html स्कोरकार्ड] | venue = लाहौर सिटी क्रिकेट एसोसिएशन ग्राउंड, [[लाहौर]] | umpires = [[शॉन हैग]] (न्यूज़ीलैंड) और सलीमा इम्तियाज़ (पाकिस्तान) | motm = [[कैथरीन फ्रेजर (क्रिकेटर)|कैथरीन फ्रेजर]] (स्कॉटलैंड) | toss = स्कॉटलैंड ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का निर्णय लिया। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 13 अप्रैल 2025 | time = 14:00 | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = 235/8 (50 ओवर) | runs1 = [[लौरा डेलानी]] 63 (75) | wickets1 = राबेया खान 3/39 (10 ओवर) | score2 = 240/8 (48.4 ओवर) | runs2 = [[रितु मोनी]] 67[[not out|*]] (61) | wickets2 = [[ओर्ला प्रेंडरगैस्ट]] 2/14 (6 ओवर) | result = बांग्लादेश 2 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477015.html स्कोरकार्ड] | venue = [[गद्दाफ़ी स्टेडियम]], [[लाहौर]] | umpires = [[फैसल अफरीदी]] (पाकिस्तान) और डेडुनु सिल्वा (श्रीलंका) | motm = [[रितु मोनी]] (बांग्लादेश) | toss = आयरलैंड ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का निर्णय लिया। | rain = | notes = यह महिला एकदिवसीय मैचों में बांग्लादेश का सर्वोच्च सफल रन-चेज है।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/wwcq-nigar-sultana-and-ritu-moni-help-bangladesh-register-highest-successful-odi-chase-1481089 |title=Sultana, Moni fifties help Bangladesh register their highest successful ODI chase |work=ESPNcricinfo |access-date=14 April 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 14 अप्रैल 2025 | time = 14:00 | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = 191 (49.5 ओवर) | runs1 = [[सिदरा अमीन]] 54 (94) | wickets1 = [[हेले मैथ्यूज]] 2/30 (10 ओवर) | score2 = 126 (39.2 ओवर) | runs2 = [[आलियाह एलीन]] 22 (52) | wickets2 = [[फातिमा सना]] 3/16 (7 ओवर) | result = पाकिस्तान 65 रन से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477016.html स्कोरकार्ड] | venue = [[गद्दाफ़ी स्टेडियम]], [[लाहौर]] | umpires = [[लुबाबालो गकुमा]] (दक्षिण अफ़्रीका) और [[डोनोवन कोच]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[सिदरा अमीन]] (पाकिस्तान) | toss = पाकिस्तान ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का निर्णय लिया। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 15 अप्रैल 2025 | time = 09:30 | daynight = | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = 305/4 (50 ओवर) | runs1 = [[एमी हंटर (क्रिकेटर)|एमी हंटर]] 76 (71) | wickets1 = [[चानिदा सुथिरुआंग]] 1/43 (10 ओवर) | score2 = 259 (49.1 ओवर) | runs2 = सुवानन खियाओतो 59 (50) | wickets2 = [[लुईस लिटिल (क्रिकेटर)|लुईस लिटिल]] 5/28 (9.1 ओवर) | result = आयरलैंड 46 रन से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477017.html स्कोरकार्ड] | venue = लाहौर सिटी क्रिकेट एसोसिएशन ग्राउंड, [[लाहौर]] | umpires = शथिरा जाकिर (बांग्लादेश) और [[मसुदुर रहमान]] (बांग्लादेश) | motm = [[लुईस लिटिल (क्रिकेटर)|लुईस लिटिल]] (आयरलैंड) | toss = आयरलैंड ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का निर्णय लिया। | rain = | notes = किआ मैककार्टनी (आयरलैंड) ने अपना वनडे डेब्यू किया। * ''[[लुईस लिटिल (क्रिकेटर)|लुईस लिटिल]] (आयरलैंड) उन्होंने वनडे में अपना पहला [[पांच विकेट हॉल]] लिया।'' }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 15 अप्रैल 2025 | time = 14:00 | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|SCO}} | score1 = 276/6 (50 ओवर) | runs1 = [[निगार सुल्ताना]] 83[[not out|*]] (59) | wickets1 = [[कैथरीन ब्राइस]] 2/53 (9 ओवर) | score2 = 242/9 (50 ओवर) | runs2 = [[प्रियनाज़ चटर्जी]] 61 (63) | wickets2 = [[नाहिदा अख्तर]] 4/40 (10 ओवर) | result = बांग्लादेश 34 रन से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477018.html स्कोरकार्ड] | venue = [[गद्दाफ़ी स्टेडियम]], [[लाहौर]] | umpires = सारा डंबनेवाना (ज़िम्बाब्वे) और कैंडेस ला बोर्डे (वेस्टइंडीज) | motm = [[निगार सुल्ताना]] (बांग्लादेश) | toss = बांग्लादेश ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 17 अप्रैल 2025 | time = 09:30 | daynight = | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = 227/9 (50 ओवर) | runs1 = [[शर्मिन अख्तर]] 67 (79) | wickets1 = [[आलियाह एलीन]] 4/39 (9 ओवर) | score2 = 228/7 (46 ओवर) | runs2 = [[शिनेल हेनरी]] 51[[not out|*]] (48) | wickets2 = मारुफा अख्तर 2/38 (9 ओवर) | result = वेस्टइंडीज 3 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477019.html स्कोरकार्ड] | venue = लाहौर सिटी क्रिकेट एसोसिएशन ग्राउंड, [[लाहौर]] | umpires = [[फैसल अफरीदी]] (पाकिस्तान) और [[शॉन हैग]] (न्यूजीलैंड) | motm = [[आलियाह एलीन]] (वेस्टइंडीज) | toss = बांग्लादेश ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का फैसला किया। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 17 अप्रैल 2025 | time = 14:00 | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = 205/6 (50 ओवर) | runs1 = [[सिदरा अमीन]] 80 (105) | wickets1 = [[थिपचा पुत्तवोंग]] 2/37 (10 ओवर) | score2 = 118 (34.4 overs) | runs2 = [[नानापट कोंचरोनेकाई]] 19 (17) | wickets2 = [[रमीन शमीम]] 3/18 (7.4 ओवर) | result = पाकिस्तान 87 रन से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477020.html स्कोरकार्ड] | venue = [[गद्दाफ़ी स्टेडियम]], [[लाहौर]] | umpires = [[लुबाबालो गकुमा]] (दक्षिण अफ़्रीका) और कैंडेस ला बोर्डे (वेस्टइंडीज) | motm = [[फातिमा सना]] (पाकिस्तान) | toss = पाकिस्तान ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का निर्णय लिया। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 18 अप्रैल 2025 | time = 14:00 | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = 268/7 (50 ओवर) | runs1 = [[कैथरीन ब्राइस]] 131[[not out|*]] (137) | wickets1 = [[एवा कैनिंग]] 3/48 (7 ओवर) | score2 = 269/9 (50 ओवर) | runs2 = [[गैबी लुईस]] 61 (72) | wickets2 = [[कैथरीन ब्राइस]] 4/35 (9 ओवर) | result = आयरलैंड 1 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477021.html स्कोरकार्ड] | venue = [[गद्दाफ़ी स्टेडियम]], [[लाहौर]] | umpires = शथिरा जाकिर (बांग्लादेश) और [[डोनोवन कोच]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[लौरा डेलानी]] (आयरलैंड) | toss = स्कॉटलैण्ड ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का निर्णय लिया। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 19 अप्रैल 2025 | time = 09:30 | daynight = | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = 178/9 (50 ओवर) | runs1 = [[रितु मोनी]] 48 (76) | wickets1 = [[सादिया इकबाल]] 3/28 (10 ओवर) | score2 = 181/3 (39.4 ओवर) | runs2 = [[मुनीबा अली]] 69 (93) | wickets2 = मारुफा अख्तर 1/27 (6 ओवर) | result = पाकिस्तान 7 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477022.html स्कोरकार्ड] | venue = लाहौर सिटी क्रिकेट एसोसिएशन ग्राउंड, [[लाहौर]] | umpires = सारा डंबनेवाना (ज़िम्बाब्वे) और डेडुनु सिल्वा (श्रीलंका) | motm = [[मुनीबा अली]] (पाकिस्तान) | toss = बांग्लादेश ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी का निर्णय लिया। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 19 अप्रैल 2025 | time = 14:00 | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = 166 (46.1 ओवर) | runs1 = [[नत्थकन चंथम]] 66 (98) | wickets1 = [[अफी फ्लेचर]] 4/20 (10 ओवर) | score2 = 168/4 (10.5 ओवर) | runs2 = [[हेले मैथ्यूज]] 70 (29) | wickets2 = [[फन्निता माया]] 1/40 (2.5 ओवर) | result = वेस्टइंडीज 6 विकेट से जीता | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477023.html स्कोरकार्ड] | venue = [[गद्दाफ़ी स्टेडियम]], [[लाहौर]] | umpires = सलीमा इम्तियाज (पाकिस्तान) और [[मसुदुर रहमान]] (बांग्लादेश) | motm = [[हेले मैथ्यूज]] (वेस्टइंडीज) | toss = वेस्टइंडीज ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण का निर्णय लिया। | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{reflist|2}} {{2025 Women's Cricket World Cup}} {{महिला क्रिकेट विश्व कप}} {{DEFAULTSORT:विश्व कप}} [[श्रेणी:महिला क्रिकेट विश्व कप क्वालीफायर]] [[श्रेणी:2025 में खेल]] [[श्रेणी:पाकिस्तान में अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट प्रतियोगिताएं]] [[श्रेणी:2025-26 में अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट प्रतियोगिताएं]] 7fg4wxiowivmug6hyfuhjc5gxqyjwgm ताग़ूत 0 1586750 6595644 6405229 2026-08-05T05:46:21Z Umarkairanvi 13754 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] जोड़ी 6595644 wikitext text/x-wiki '''अरबी लफ़्ज़ ताग़ूत तुग़ियान से निकला है, जिसका मतलब है सरकशी।''' किसी को ताग़ी कहने के बजाय अगर ताग़ूत (सरकशी) कहा जाए तो इसका मतलब ये है कि वो बेइन्तिहा सरकश है। मिसाल के तौर पर किसी को हसीं (ख़ूबसूरत) कहने के बजाय अगर ये कहा जाए कि वो हुस्न (ख़ूबसूरती) है तो इसका मतलब ये होगा कि वो ख़ूबसूरती में इन्तिहाई दर्जे को पहुँचा हुआ है। ताग़ूत लुग़त (शब्दकोष) के लिहाज़ से हर उस शख़्स को कहा जाएगा, '''जो अपनी जाइज़ हद से आगे निकल गया हो।''' [[क़ुरआन]] की ज़बान में ताग़ूत से मुराद वो बंदा है, जो बन्दगी की हद से आगे निकलकर ख़ुद मालिक और ख़ुदा होने का दम भरे और ख़ुदा के बन्दों से अपनी बन्दगी कराए। ख़ुदा के मुक़ाबले में एक बन्दे की सरकशी के तीन दर्जे हैं- पहला दर्जा ये है कि उसूली तौर पर कोई बंदा ख़ुदा की फ़रमाँबरदारी ही को हक़ माने, मगर अमली तौर पर उसके हुक्मों की ख़िलाफ़वर्ज़ी करे। इसका नाम फ़िस्क़ (नाफ़रमानी) है। दूसरा दर्जा ये है कि वो उसकी फ़रमाँबरदारी से उसूली तौर पर मुँह फेरकर या तो ख़ुदमुख़्तार बन जाए या उसके सिवा किसी और की बन्दगी करने लगे। ये [[कुफ्र|कुफ़्र]] है। तीसरा दर्जा ये है कि वो मालिक से बाग़ी होकर उसके मुल्क और उसकी रैयत में ख़ुद अपना हुक्म चलाने लगे। इस आख़िरी दर्जे पर जो बंदा पहुँच जाए, उसी का नाम ताग़ूत है और कोई आदमी सही मायनों में अल्लाह को माननेवाला नहीं हो सकता जब तक कि वो उस ताग़ूत का इनकारी न हो।...<ref>{{Cite book|title=ताग़ूत|last=Maududi|first=Syed Abul Aala|publisher=Muhammad Nadeem|year=date|isbn=9781567441345|location=Pakistan|pages=Page 155}}</ref> [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] t99x03or87kpc14csdpadlptj4e1lih गुयेन वान थिएउ 0 1593657 6595712 6432544 2026-08-05T10:27:57Z अमर तिवारी 932885 6595712 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = गुयेन वान थियउ | native_name = Nguyễn Văn Thiệu | native_name_lang = vi | image = Portrait of Nguyễn Văn Thiệu.jpg | caption = आधिकारिक चित्र, 1969 | order = 2रा | office = दक्षिण वियतनाम के राष्ट्रपति | term_start = 31 अक्टूबर 1967 | term_end = 21 अप्रैल 1975 | vicepresident = {{ubl|[[गुयेन काओ क्य]] (1967–1971)|ट्रॅन वान हुओंग (1971–1975)}} | primeminister = {{list collapsed|title=''सूची देखें''|[[गुयेन वान लोक]] (1967–1968)|ट्रॅन वान हुओंग (1968–1969)|[[त्रान थीएन खिम]] (1969–अप्रैल 1975)|[[गुयेन बा कैन]] (अप्रैल 1975)}} | predecessor = ''स्वयं''<br />(राष्ट्रीय नेतृत्व समिति के अध्यक्ष के रूप में) | successor = [[ट्रान वान हुआंग]] | office2 = [[दक्षिण वियतनाम के नेता|राष्ट्रीय नेतृत्व समिति के अध्यक्ष]] | termstart2 = 19 जून 1965 | termend2 = 31 अक्टूबर 1967 | primeminister2 = गुयेन काओ क्य | predecessor2 = [[फान खाक सू]]<br />(राज्य प्रमुख के रूप में) | successor2 = [[1967 दक्षिण वियतनामी राष्ट्रपति चुनाव|''समाप्त किया गया पद'']] | birth_date = {{birth date|1923|4|5|df=yes}} | birth_place = [[फ़न रन-थाप चाम|फ़न रन]], [[नन्ह थौन प्रान्त]], [[अनाम (हिंदचीन का राज्य)|अनाम]], [[हिंदचीन]] | death_date = {{death date and age|2001|9|29|1923|4|5|df=yes}} | death_place = [[बोस्टन]], [[मैसाचुसेट्स]], यू.एस. | party = [[राष्ट्रीय सामाजिक लोकतांत्रिक मोर्चा]] | otherparty = {{ubl|[[वियतनाम गणराज्य सैन्य बल|सैन्य]] (1963–1967)|[[पर्सोनलिस्ट लेबर रिवोल्यूशनरी पार्टी|कान लाओ]] (1963 तक)|[[वियत मिन्ह]] (1945–1946)}} | spouse = {{marriage|[[गुयेन थी माई आन्ह]]|1951}} | children = 3 | profession = सेना अधिकारी और राजनीतिज्ञ | alma_mater = | signature = Signature of Nguyễn Văn Thiệu.svg | allegiance = {{ubl|[[वियतनाम राज्य]]|[[दक्षिणी वियतनाम]]}} | branch = {{ubli|[[वियतनामी राष्ट्रीय सेना]]|[[वियतनाम गणराज्य की सेना]]}} | serviceyears = 1943–1967 | rank = <!-- [[File:B ARVN-OF-8.svg|30px]] --> [[लेफ्टिनेंट जनरल]] (Trung Tướng) | commands = {{ubli|[[वियतनामी राष्ट्रीय सैन्य अकादमी]] (1956–1960)|[[7वां डिवीजन (दक्षिण वियतनाम)|7वां डिवीजन]] (1960–1961)|[[प्रथम डिवीजन (दक्षिण वियतनाम)|प्रथम डिवीजन]] (1961–1962)|[[5वां डिवीजन (दक्षिण वियतनाम)|5वां डिवीजन]] (1962–1964)|[[चतुर्थ कोर (दक्षिण वियतनाम)|चतुर्थ कोर]] (1964–1965)}} | battles = {{ubl|[[1960 दक्षिण वियतनामी तख्तापलट का प्रयास|1960 तख्तापलट का प्रयास]]|[[1963 दक्षिण वियतनामी तख्तापलट|1963 तख्तापलट]]}} }} '''गुयेन वान थियउ''' ({{langx|vi|Nguyễn Văn Thiệu|italics=no}}; 5 अप्रैल 1923 – 29 सितंबर 2001) एक दक्षिणी वियतनामी सैन्य अधिकारी और राजनेता थे जो 1967 से 1975 तक दक्षिण वियतनाम के राष्ट्रपति थे। {{Stub}} [[श्रेणी:तख्तापलट करके सत्ता हासिल करने वाले नेता]] [[श्रेणी:२००१ में निधन]] [[श्रेणी:1923 में जन्मे लोग]] qshjeg6y22krj4ha171zu92pu7w91ji अदो (गायिका) 0 1595757 6595625 6456672 2026-08-05T04:10:40Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595625 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद|अंग्रेज़ी|date=जुलाई 2025}} {{Infobox musical artist | background = person | name = अदो | image = | caption = | birth_name = <!-- leave empty if the same "name" --> | birth_date = {{Birth date and age|2002|10|24}} | birth_place = [[टोक्यो]], [[जापान]] | genre = [[जापानी पॉप]] | occupation = गायिका | instrument = स्वर | years_active = २०१७–वर्तमान | label = {{hlist|वर्जिन|जेफेन<ref>{{Cite news |date=2022-10-24 |title=Adoが全米への本格進出を発表、アメリカのゲフィン・レコードとパートナーシップ締結 |url=https://natalie.mu/music/news/498804 |access-date=2022-10-25 |work=音楽ナタリー |publisher=ナターシャ |archive-date=5 नवंबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105175307/https://natalie.mu/music/news/498804 |url-status=dead }}</ref>}} | website = {{URL|universal-music.co.jp/ado/}} }} '''अदो''' (Ado; जन्म २४ अक्टूबर २००२) एक जापानी गायिका हैं। २०२० में, १७ वर्ष की आयु में, उन्होंने अपना डिजिटल एकल "[[उस्सेवा]]" ("Usseewa") के साथ पदार्पण किया, जो बिलबोर्ड जापान हॉट १००, ओरिकॉन डिजिटल सिंगल्स चार्ट और ओरिकॉन स्ट्रीमिंग चार्ट पर नंबर १ स्थान पर पहुँचा।<ref name="billboard-japan.com2">{{Cite web|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&year=2021&month=03&day=15|title=Billboard Japan Hot 100 {{!}} Charts|website=Billboard JAPAN|language=ja|access-date=April 2, 2021}}</ref> यह गीत चार्ट पर आने के १७ सप्ताह के भीतर बिलबोर्ड जापान पर १० करोड़ बार बजा, जो इतिहास में छठा सबसे तेज़ और एकल गायिका के लिए सबसे कम उम्र का रिकॉर्ड था।<ref name=":22">{{Cite web|url=http://www.billboard-japan.com/d_news/detail/98171/2/|title=Ado「うっせえわ」ストリーミング累計1億回再生突破 {{!}} Daily News|website=Billboard JAPAN NEWS|language=ja|trans-title=Ado "Usseewa" Streamed Over 100 Million Times {{!}} Daily News|access-date=April 2, 2021}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|url=https://news.yahoo.co.jp/articles/a663b5b2194569d7d8b3b93135f92b35c82214ca|title=Ado、「うっせぇわ」MV&ストリーミング再生回数W1億回を5ヵ月で突破 LINEスタンプも配信(CDジャーナル)|website=Yahoo! News|language=ja|trans-title=Ado breaks through with "Usseewa" music video & streaming plays exceed 100 million in 5 months LINE stamps are also distributed (CD journal)|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130150944/https://news.yahoo.co.jp/articles/a663b5b2194569d7d8b3b93135f92b35c82214ca|archive-date=November 30, 2021|access-date=April 2, 2021|url-status=dead}}</ref><ref name=":32">{{Cite web|url=https://www.msn.com/ja-jp/news/opinion/ado-%E3%81%86%E3%81%A3%E3%81%9B%E3%81%87%E3%82%8F-%E3%81%99%E3%81%A3%E3%81%92%E3%81%88%E3%82%8F-%E3%82%B5%E3%83%96%E3%82%B9%E3%82%AF%E5%86%8D%E7%94%9F1%E5%84%84%E5%9B%9E%E7%AA%81%E7%A0%B4-%E4%B8%96%E4%BB%A3%E8%B6%85%E3%81%88%E3%81%9F%E7%A4%BE%E4%BC%9A%E7%8F%BE%E8%B1%A1%E3%81%AB/ar-BB1eVvwk?ocid=msedgntp|title=Ado「うっせぇわ」すっげえわ!サブスク再生1億回突破 世代超えた社会現象に|website=The Microsoft Network|trans-title=Ado "Usseewa"! exceeded 100 million plays and becomes social phenomena beyond generations|access-date=April 2, 2021}}</ref> २०२२ में, उनके गीत "न्यू जेनेसिस" ("New Genesis") का उपयोग एनीमे फिल्म [[वन पीस फिल्म: रेड]] के थीम सॉन्ग के रूप में किया गया और यह ऐपल म्यूज़िक के ग्लोबल टॉप १०० चार्ट में शीर्ष पर रहा। वह कलाकार प्रबंधन कंपनी क्लाउड नाइन द्वारा प्रतिनिधित्व की जाती हैं।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://cloud9pro.co.jp/artist/profile/ado/|title=Ado {{!}} 株式会社クラウドナイン|website=Cloud Nine|access-date=April 2, 2021}}</ref> == जीवन और करियर == === प्रारंभिक जीवन और संगीत की शुरुआत: २००२–२०२० === अदो का जन्म २४ अक्टूबर २००२ को [[टोक्यो]], जापान में हुआ था।<ref name=":0"/><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.msn.com/ja-jp/news/opinion/ado-%E3%81%86%E3%81%A3%E3%81%9B%E3%81%87%E3%82%8F-%E3%81%99%E3%81%A3%E3%81%92%E3%81%88%E3%82%8F-%E3%82%B5%E3%83%96%E3%82%B9%E3%82%AF%E5%86%8D%E7%94%9F1%E5%84%84%E5%9B%9E%E7%AA%81%E7%A0%B4-%E4%B8%96%E4%BB%A3%E8%B6%85%E3%81%88%E3%81%9F%E7%A4%BE%E4%BC%9A%E7%8F%BE%E8%B1%A1%E3%81%AB/ar-BB1eVvwk?ocid=msedgntp|title=Ado「うっせぇわ」すっげえわ!サブスク再生1億回突破 世代超えた社会現象に|website=The Microsoft Network|trans-title=Ado "Usseewa"! exceeded 100 million plays and becomes social phenomena beyond generations|access-date=April 2, 2021}}</ref> २०१४ में, वीडियो-साझाकरण वेबसाइट [[निकोनिको]] के लिए सॉफ्टवेयर के [[निन्टेंडो ३डीएस]] पर जारी होने के बाद अदो को संगीत में रुचि जागी। उन्होंने हैंडहेल्ड गेम कंसोल की छोटी स्क्रीन पर वीडियो देखना शुरू किया और निकोनिको पर उन कवर गायकों से प्रभावित हुईं जो अपना चेहरा दिखाए बिना गाते थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.universal-music.co.jp/ado/usseewa/|title=「うっせぇわ」特設ページ|website=Universal Music Japan|language=ja|trans-title=Usseewa special page|access-date=April 2, 2021}}</ref> २०१७ में, अदो ने निकोनिको पर एक [[उताइते]] (इंटरनेट कवर गायक) के रूप में गाना शुरू किया। उन्होंने १० जनवरी २०१७ को "किमी नो ताइओन" ("Kimi no Taion") के अपने कवर का वीडियो अपलोड करके शुरुआत की।<ref>{{Cite web|url=https://www.nicovideo.jp/watch/sm30407954|title=【初投稿】君の体温 歌ってみた【Adovance】|last=Ado|date=January 10, 2017|website=Niconico|trans-title=[First upload] I sang "Kimi no taion" [Adovance]|access-date=March 3, 2021}}</ref> [[निप्पॉन टीवी]] पर, उन्होंने बताया कि जब वह ''उताइते'' गायिका थीं, तो उन्होंने अपनी अलमारी को ऑनलाइन खरीदी गई ध्वनिरोधी सामग्री से ढक दिया था और उसी के अंदर रिकॉर्डिंग करती थीं, जैसा कि उनके 'उतात्तेमिता एल्बम' के कवर आर्ट में देखा जा सकता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.ntv.co.jp/buzzrhythm/oa/20210205.html|title=放送内容 {{!}} バズリズム02 {{!}} 日本テレビ|date=February 13, 2021|trans-title=Broadcast contents {{!}} Buzz Rhythm 02 {{!}}Nippon TV|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213041934/https://www.ntv.co.jp/buzzrhythm/oa/20210205.html|archive-date=February 13, 2021|access-date=April 2, 2021}}</ref> २०१९ में, वह कुजिरा के डिजिटल एकल "किनमोकुसेई" ("Kinnokusei") में शामिल हुईं, जो २३ दिसंबर २०१९ को जारी हुआ। कुछ महीने बाद, उन्होंने जॉन-याकिटोरी के डिजिटल एकल "शिकाबानेज़े" ("Shikabanēze") में गायिका के रूप में भाग लिया, जो २९ मार्च २०२० को जारी हुआ।<ref name="realsound.jp2">{{Cite web|url=https://realsound.jp/2020/06/post-569319.html|title=Ado迎えたjon-YAKITORY「シカバネーゼ」バイラル好調 "やり場のない心情"を描いた現代のミクスチャーロック|date=June 16, 2020|website=Real Sound|language=ja|trans-title=jon-YAKITORY welcomed Ado in "Shikabanese" Viral strong performance Modern mixture rock depicting "unfocused emotions"|access-date=April 2, 2021}}</ref> मई २०२० में, उन्होंने पोनी कैन्यन के संकलन एल्बम पैलेट ४ में भाग लिया। उन्होंने एल्बम के लिए दो गीत रिकॉर्ड किए: स्युदो का "कॉल बॉय" और शिशि शिशि का "ताएमा नाकू आई इरो" ("Taema Naku Ai iro")।<ref>{{Cite web|url=http://palette.extsm.com/|title=Ado / PARED / まひる / ゆっけ presents PALETTE4|website=Ado / PARED / まひる / ゆっけ presents PALETTE4|access-date=April 2, 2021}}</ref> === मेजर लेबल पदार्पण और पहला एल्बम: २०२०–२०२२ === १५ अक्टूबर २०२० को, अदो ने घोषणा की कि वह [[यूनिवर्सल म्यूजिक जापान|यूनिवर्सल म्यूज़िक जापान]] की सहायक लेबल वर्जिन म्यूज़िक के साथ पदार्पण करेंगी।<ref>{{Cite web|url=https://www.barks.jp/news/?id=1000190762|title=Ado、17歳最後の日にメジャーデビュー|date=October 15, 2020|website=BARKS|language=ja|trans-title=Ado, music debut on last day of age 17.|access-date=April 2, 2021}}</ref> २३ अक्टूबर को, उनके १८वें जन्मदिन से एक दिन पहले, उन्होंने [[वोकालॉइड]] निर्माता स्युदो (Syudou) द्वारा लिखित अपना पदार्पण एकल "[[उस्सेवा]]" जारी किया।<ref name=":23">{{Cite web|url=http://www.billboard-japan.com/d_news/detail/98171/2/|title=Ado「うっせえわ」ストリーミング累計1億回再生突破 {{!}} Daily News|website=Billboard JAPAN NEWS|language=ja|trans-title=Ado "Usseewa" Streamed Over 100 Million Times {{!}} Daily News|access-date=April 2, 2021}}</ref> उनके यूट्यूब चैनल पर जारी इसका म्यूज़िक वीडियो १४ नवंबर तक ५० लाख व्यूज़ तक पहुँच गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.musicvoice.jp/news/202011140169472/|title=18歳シンガーAdo、デビュー曲「うっせぇわ」500万再生突破|last=編集部|website=MusicVoice|language=ja|trans-title=17-year-old singer ado, debut song "Usseewa" exceeds 5 million views|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217151558/https://www.musicvoice.jp/news/202011140169472/|archive-date=December 17, 2020|access-date=April 2, 2021|ref=none|url-status=dead}}</ref> १० दिसंबर २०२० को, "उस्सेवा" ने स्पॉटिफाइ वायरल ५० जापान पर नंबर १ स्थान हासिल किया। २४ दिसंबर को, उन्होंने वोकालॉइड निर्माता सुरी द्वारा लिखित अपना दूसरा एकल "रेडीमेड" डिजिटल रूप से जारी किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.musicvoice.jp/news/202012190173737/|title=女子高生シンガーAdo、新曲「レディメイド」12月24日にリリース|last=編集部|website=MusicVoice|language=ja|trans-title=High school girl singer Ado, new song "Readymade" released on December 24|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219205416/https://www.musicvoice.jp/news/202012190173737/|archive-date=December 19, 2020|access-date=April 2, 2021|ref=none}}</ref> २३ जनवरी २०२१ तक, "उस्सेवा" ने यूट्यूब पर ४ करोड़ व्यूज़ प्राप्त कर लिए थे, और ३ फरवरी २०२१ को, यह ओरिकॉन डिजिटल सिंगल्स चार्ट और ओरिकॉन स्ट्रीमिंग चार्ट दोनों पर नंबर १ स्थान पर रहा।<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/ado_staff/status/1352962537071890432|title=Ado_Staff Tweet – 「うっせぇわ」MVが公開からちょうど3ヶ月で【4,000万】突破|website=Twitter|language=en|trans-title=Usseewa music video exceeds 40 million in exactly 3 months|access-date=April 2, 2021}}</ref><ref name=":42">{{Cite web|url=https://www.oricon.co.jp/news/2183447/full/|title=Ado「うっせぇわ」が「デジタルシングル」「ストリーミング」2部門で初の1位【オリコンランキング】|date=February 3, 2021|website=ORICON NEWS|trans-title=Ado "Usseewa" ranked No. 1 in 2 categories of "Digital Single" and "Streaming" [Oricon Chart]|access-date=April 9, 2021}}</ref> १४ फरवरी को, उन्होंने वोकालॉइड निर्माता तेनिवोहा द्वारा लिखित अपना तीसरा एकल "गिरा गिरा" डिजिटल रूप से जारी किया। चार दिन बाद, १८ फरवरी को, उनके यूट्यूब चैनल के सदस्यों की संख्या १० लाख से अधिक हो गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.universal-music.co.jp/ado/news/2021-02-08/|title="てにをは"が手掛ける 新曲「ギラギラ」を2月14日"バレンタインデー"に配信リリース!|date=February 8, 2021|website=Universal Music Japan|language=ja|trans-title=New song "Gira Gira", digitally released on Valentine's day February 14, aided by Teniwoha|access-date=April 2, 2021}}</ref> १५ मार्च २०२१ को, "उस्सेवा" बिलबोर्ड जापान हॉट १०० पर नंबर १ पर पहुँच गया, और २० मार्च को, यूट्यूब पर म्यूज़िक वीडियो ने रिलीज़ के १४८ दिन बाद १० करोड़ व्यूज़ प्राप्त किए।<ref name="billboard-japan.com3">{{Cite web|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&year=2021&month=03&day=15|title=Billboard Japan Hot 100 {{!}} Charts|website=Billboard JAPAN|language=ja|access-date=April 2, 2021}}</ref><ref>{{Cite magazine|title=Ado Scores Her First No. 1, Kaze Fujii Logs First Top 10 on Japan Hot 100|url=https://www.billboard.com/articles/news/international/9541540/ado-usse-wa-tops-japan-hot-100|access-date=April 3, 2021|magazine=Billboard|language=en}}</ref> २९ मार्च को, "उस्सेवा" ने बिलबोर्ड जापान स्ट्रीमिंग सॉन्ग्स चार्ट पर अपने प्रारंभिक पदार्पण के १७ सप्ताह बाद १० करोड़ बार बजने का आंकड़ा छुआ, जो इतिहास में छठा सबसे तेज़ और एकल गायिका के लिए सबसे कम उम्र का रिकॉर्ड था।<ref name=":24">{{Cite web|url=http://www.billboard-japan.com/d_news/detail/98171/2/|title=Ado「うっせえわ」ストリーミング累計1億回再生突破 {{!}} Daily News|website=Billboard JAPAN NEWS|language=ja|trans-title=Ado "Usseewa" Streamed Over 100 Million Times {{!}} Daily News|access-date=April 2, 2021}}</ref><ref name=":33">{{Cite web|url=https://www.msn.com/ja-jp/news/opinion/ado-%E3%81%86%E3%81%A3%E3%81%9B%E3%81%87%E3%82%8F-%E3%81%99%E3%81%A3%E3%81%92%E3%81%88%E3%82%8F-%E3%82%B5%E3%83%96%E3%82%B9%E3%82%AF%E5%86%8D%E7%94%9F1%E5%84%84%E5%9B%9E%E7%AA%81%E7%A0%B4-%E4%B8%96%E4%BB%A3%E8%B6%85%E3%81%88%E3%81%9F%E7%A4%BE%E4%BC%9A%E7%8F%BE%E8%B1%A1%E3%81%AB/ar-BB1eVvwk?ocid=msedgntp|title=Ado「うっせぇわ」すっげえわ!サブスク再生1億回突破 世代超えた社会現象に|website=The Microsoft Network|trans-title=Ado "Usseewa"! exceeded 100 million plays and becomes social phenomena beyond generations|access-date=April 2, 2021}}</ref> २७ अप्रैल २०२१ को, अदो ने अपना चौथा एकल "ओदो" जारी किया, जिसका उपयोग वोकालॉइड निर्माताओं के बारे में एक एनएचके शो में किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.barks.jp/news/?id=1000200365|title=Ado、新曲「踊」がNHK「夜光音楽 ボカロP 5min.」テーマソングに|date=April 22, 2021|website=BARKS|language=ja|access-date=2021-06-15}}</ref> ११ जून २०२१ को, उन्हें "यूट्यूब्स आर्टिस्ट ऑन द राइज़" के लिए दूसरी जापानी महिला कलाकार चुना गया।<ref>{{Cite web|url=https://youtube-jp.googleblog.com/2021/06/ado-artist-on-rise.html|title=Ado が "Artist On The Rise" に登場|website=YouTube Japan Blog|language=ja|access-date=2021-06-15}}</ref> १४ जून २०२१ को, उन्होंने अपना पाँचवाँ एकल, "योरू नो पियेरो" ("Yoru no Pierrot") जारी किया। उनका छठा एकल "ऐताकुते" ("Aitakute") १२ अगस्त को जारी हुआ। अक्टूबर में, अदो ने अपने पदार्पण स्टूडियो एल्बम, 'क्योगेन' की घोषणा की। २६ जनवरी २०२२ को जारी हुआ 'क्योगेन' ने अपने पहले सप्ताह में १,४०,००० से अधिक भौतिक प्रतियाँ बेचीं, जो सुपरफ्लाई के २००८ के स्वनामित पदार्पण एल्बम के बाद से किसी महिला कलाकार का यह पहला रिकॉर्ड था।<ref name=":122">{{Cite web|url=https://www.oricon.co.jp/news/2223022/full/|title=Ado『狂言』が「アルバム」1位「Vocaloidのおかげで今のAdoがいる」【オリコンランキング/本人コメントあり】|date=June 25, 2024|work=オリコンニュース|access-date=November 16, 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2022-02-07/|title=週間 アルバムランキング – 2022年02月07日付|website=Oricon|archive-url=https://web.archive.org/web/20220203025518/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2022-02-07/|archive-date=February 3, 2022|access-date=November 16, 2024|url-status=live}}</ref> बिलबोर्ड जापान हॉट एल्बम्स चार्ट और ओरिकॉन एल्बम्स चार्ट दोनों पर नंबर १ पर शुरुआत करते हुए, अदो मिवा के २०११ के स्टूडियो एल्बम 'गिटारिसिमो' के बाद से जापानी चार्ट पर अपने पहले सप्ताह में नंबर १ पर पहुँचने वाली पदार्पण एल्बम वाली पहली महिला बनीं।<ref name=":12" /> === बढ़ती अंतरराष्ट्रीय सफलता: २०२२–वर्तमान === ८ जून २०२२ को, जापानी एनिमेटेड फिल्म वन पीस फिल्म: रेड के कलाकारों का खुलासा किया गया। कलाकारों में, अदो को चरित्र उता की गायन आवाज अभिनेत्री के रूप में प्रकट किया गया, जबकि उता के गैर-गायन भागों के लिए काओरी नाज़ुका ने अपनी भूमिका निभाई। उसी दिन, अदो ने फिल्म के लिए इमेज सॉन्ग "न्यू जेनेसिस" जारी किया। "न्यू जेनेसिस" विभिन्न चार्ट पर व्यावसायिक सफलता रही, जापान हॉट १०० पर नंबर १ और बिलबोर्ड ग्लोबल २०० पर नंबर २० पर पहुँचा।<ref>{{cite web|url=https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&year=2022&month=08&day=22|title=Billboard Japan Hot 100 – Week of August 17, 2022|website=[[Billboard Japan]]|language=ja|access-date=November 16, 2024}}</ref><ref>{{cite magazine|date=|title=Billboard Global 200: Week of August 27, 2022|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-global-200/2022-08-27/|access-date=November 16, 2024|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> ऐपल म्यूज़िक पर, अदो अपने ग्लोबल टॉप १०० चार्ट में शीर्ष पर पहुँचने वाला जापानी गीत रखने वाली पहली कलाकार बनीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2022/08/11-1/ados-one-piece-film-red-single-new-genesis-tops-apple-musics-global-charts|title=Ado's ''One Piece Film: Red'' Single 'New Genesis' Tops Apple Music's Global Charts|last=Harding|first=Daryl|date=August 11, 2022|website=Crunchyroll|access-date=August 17, 2022|ref=none}}</ref> उन्होंने दो सप्ताह बाद एक और गीत, "आइ'म इनविंसिबल" जारी किया, जो अंततः जापान हॉट १०० पर नंबर २ और ओरिकॉन कंबाइंड सिंगल्स चार्ट पर नंबर ३ पर पहुँचा।<ref name="hot1002">{{cite web|url=https://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&year=2022&month=10&day=03|title=Billboard Japan Hot 100 – Week of September 28, 2022|website=[[Billboard Japan]]|language=ja|access-date=November 16, 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/dis/w/2022-08-29/|title=オリコン週間 デジタルシングル(単曲)ランキング 2022年08月15日~2022年08月21日|website=Oricon News|access-date=November 16, 2024}}</ref> अगस्त में, अदो ने साउंडट्रैक एल्बम 'उता'स सॉन्ग्स: वन पीस फिल्म रेड' जारी किया। एल्बम बाद में विभिन्न चार्ट पर वैश्विक सफलता बन गया।<ref>{{Cite magazine|last=Frankenberg|first=Eric|date=2022-08-26|title=New Around the World: Ado Hits New Highs on Billboard Global Charts|url=https://www.billboard.com/pro/ado-hits-new-highs-billboard-global-charts/|access-date=November 16, 2024|magazine=Billboard|language=en-US}}</ref> जापानी चार्ट पर, अदो क्रमशः "न्यू जेनेसिस", "आइ'म इनविंसिबल" और "बैकलाइट" के साथ बिलबोर्ड जापान हॉट १०० के शीर्ष तीन रैंकिंग पर कब्ज़ा करने वाली पहली कलाकार बनीं। बाद में उन्होंने अपना ही रिकॉर्ड तोड़ा, जब एल्बम के पाँच गीत जापान हॉट १०० के शीर्ष ५ में चार्ट पर रहे।<ref>{{Cite magazine|date=2022-08-25|title=Ado Breaks Another Japan Hot 100 Record With 6 Tracks in Top 10|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/ado-breaks-another-japan-hot-100-record-1235131045/|access-date=November 16, 2024|magazine=Billboard|language=en-US}}</ref> ओरिकॉन चार्ट पर, अदो ओरिकॉन के इतिहास में स्ट्रीमिंग चार्ट के शीर्ष ५ में पाँच गीत चार्ट कराने वाली पहली कलाकार बनीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2022/08/30/ado-makes-japanese-music-chart-history-with-uta-and-one-piece-film-red|title=Ado Makes Japanese Music Chart History With Uta and ''One Piece Film: Red''|last=Harding|first=Daryl|date=August 30, 2022|website=Crunchyroll|language=en-us|access-date=November 16, 2024|ref=none}}</ref> इसके बाद, अदो ने एल्बम को विश्व स्तर पर वितरित करने के लिए गेफ़न रिकॉर्ड्स के साथ समझौता किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2022/10/24/ado-signs-with-geffen-records-to-release-music-in-the-united-states|title=Ado Signs with Geffen Records to Release Music in the United States [Updated]|last=Luster|first=Joseph|date=October 24, 2022|website=Crunchyroll|language=en-us|access-date=2022-10-25}}</ref> [[चित्र:Blue_rose_(OpenMoji).svg|दाएँ|अंगूठाकार|179x179पिक्सेल|[[नीला गुलाब]] अदो का प्रतीक है, जो "इच्छाओं के पूरी होने" का संकेत देता है।<ref name="crunchy-interview">{{Cite interview|url=https://www.crunchyroll.com/news/interviews/2024/3/6/crunchyroll-hime-ado-interview|title=Blue Roses and One Piece Devil Fruits, an Interview With Ado|interviewer=Crunchyroll-Hime|date=6 March 2024}}</ref>]] २०२२ के अंत के निकट, अदो ने एकल "रिबेलियन" और "मिसिंग" जारी किए। दिसंबर २०२२ से जनवरी २०२३ तक, उन्होंने जापान में अपना पहला दौरा, 'मिराज' टूर किया।<ref>{{Cite web|url=https://lp.p.pia.jp/article/news/236503/index.html|date=July 4, 2022|website=PIA|language=ja|script-title=ja:Ado、初の全国ツアー「蜃気楼」開催決定|access-date=2022-08-10}}</ref> जून २०२३ से सितंबर २०२३ तक, अदो ने अपना दूसरा दौरा, 'मार्स' किया, जो जापान भर के ११ अलग-अलग स्थानों पर १४ शो तक चला।<ref>{{Cite web|url=https://ado-dokidokihimitsukichi-daigakuimo.com/articles/news/arppWo3UNwkmULDAZ8EbB2vd|website=ドキドキ秘密基地|language=ja|script-title=ja:Ado、全国ツアー2023「マーズ」会員最速先行スタート!|access-date=2023-05-04}}{{Dead link|date=जुलाई 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ३ अगस्त २०२३ को, अदो ले सेराफिम और नाइल रॉजर्स द्वारा "अनफॉर्गिवेन" के जापानी संस्करण में शामिल हुईं।<ref>{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/music/le-sserafim-ado-nile-rodgers-japanese-version-unforgiven-release-3479820|title=LE SSERAFIM join forces with Ado for Japanese version of 'Unforgiven'|last=Chin|first=Carmen|date=2023-08-08|website=NME|language=en-GB|access-date=2023-08-08}}</ref> सितंबर २०२३ में, अदो ने "शो" जारी किया, जिसे यूनिवर्सल स्टूडियोज जापान द्वारा उनके हैलोवीन कार्यक्रम 'हैलोवीन हॉरर नाइट्स' को बढ़ावा देने के लिए कमीशन किया गया था। "शो" व्यावसायिक सफलता बन गया और उनका तीसरा नंबर-वन एकल बना। अक्टूबर २०२३ में, उन्होंने "कुरा कुरा" जारी किया, जिसका उपयोग [[स्पाई × फैमिली]] के [[स्पाई × फैमिली (सीज़न 2)|एनीमे रूपांतरण के दूसरे सीज़न]] के ओपनिंग थीम के रूप में किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-09-25/spy-family-anime-2nd-season-main-trailer-unveils-theme-songs-artists/.202784|title='Spy×Family' Anime 2nd Season's Main Trailer Unveils Theme Songs, Artists|last=Joanna|first=Cayanan|date=25 September 2023|publisher=[[Anime News Network]]|access-date=9 October 2023}}</ref> अदो ने अपने २१वें जन्मदिन पर अपने पहले विश्व दौरे "विश" की घोषणा की; यह फरवरी से अप्रैल २०२४ तक चला। दिसंबर २०२३ में, अदो ने अपना पहला उतात्तेमिता (歌ってみた, utattemita; शाब्दिक अर्थ: 'मैंने गाने की कोशिश की') एल्बम, 'अदो'स उतात्तेमिता एल्बम' जारी किया, जिसमें रिंगो शीना के "त्सुमी तो बात्सु", पिनोकियोपी के "गॉड-इश", अकिना नाकामोरी के "काज़ारी जा नाई नो यो नमिदा वा", और टीके के "अनरैवल" के कवर शामिल थे। एल्बम ओरिकॉन एल्बम्स चार्ट पर नंबर २ और बिलबोर्ड जापान हॉट एल्बम्स चार्ट पर नंबर १ पर पहुँचा। २७ और २८ अप्रैल २०२४ को, अदो ने [[जापान नेशनल स्टेडियम]] में "हार्ट" नामक दो एकल लाइव प्रदर्शन किए, जिसे करने वाली वह पहली एकल महिला कलाकार बनीं।<ref>{{Cite web|url=https://cloud9pro.co.jp/news/p/5275/|title=Ado 2024年2月から4月にかけて 世界ツアー「Wish」開催決定! 国立競技場2days Ado Special Live 2024「心臓」の チケット先行予約受付スタート!|date=24 October 2023|website=株式会社クラウドナイン(Cloud Nine inc.)|language=ja|access-date=2023-10-28}}</ref> २६ जून २०२४ को, आइडल ग्रुप फैंटम सीता, जिसका निर्माण अदो ने किया, ने एकल "ओटोमोदाची" के साथ पदार्पण किया।<ref>{{Cite web|url=https://natalie.mu/music/news/579362|date=2024-06-25|website=[[Music Natalie]]|language=ja|script-title=ja:Adoプロデュースのアイドルがついにデビュー、1stシングルはチャラン・ポ・ランタン小春の書き下ろし|trans-title=Ado-produced idol finally debuts, 1st single written by Charan Po Lantern Koharu|access-date=2024-08-06|archive-date=25 जून 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625110204/https://natalie.mu/music/news/579362|url-status=dead}}</ref> जुलाई २०२४ में, अदो ने अपना दूसरा स्टूडियो एल्बम, '[[ज़ानमु|ज़ानमु]]' जारी किया। १४ एकलों द्वारा पूर्ववर्तित, यह एल्बम ओरिकॉन और बिलबोर्ड जापान चार्ट दोनों पर नंबर १ पर शुरुआत की। 'ज़ानमु' जापान हॉट एल्बम्स चार्ट पर अदो का चौथा लगातार नंबर-वन एल्बम और ओरिकॉन एल्बम्स चार्ट पर उनका दूसरा नंबर-वन एल्बम बना। अक्टूबर २०२४ में, अदो ने अपने दूसरे विश्व दौरे 'हिबाना' की घोषणा की, जिसके अप्रैल से अगस्त २०२५ तक कई महाद्वीपों में कई शो और चरण होने की योजना है।<ref>{{Cite web|url=https://www.crunchyroll.com/news/announcements/2024/10/24/ado-music-hibana-world-tour-2025|title=Ado Returns for Second World Tour, "Hibana," in 2025 Powered by Crunchyroll|date=October 24, 2024|website=Crunchyroll|access-date=2024-11-16}}</ref> [[इमैजिन ड्रैगन्स]] ने १६ दिसंबर २०२४ को अदो के साथ अपने गीत "टेक मी टू द बीच" का रीमिक्स जारी किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.upi.com/Entertainment_News/Music/2024/12/16/imagine-dragons-take-me-to-the-beach-ado/5011734363039/|title=Listen: Imagine Dragons release new version of 'Take Me to the Beach' featuring Ado|website=UPI|language=en|access-date=2024-12-19}}</ref> फरवरी २०२५ में, यह घोषणा की गई कि अदो श्रद्धांजलि संकलन एल्बम 'मेइक्यो: ट्रिब्यूट टू अकिना नाकामोरी' में भाग लेंगी, जिसमें नाकामोरी के १९८४ के एकल "जुक्काई (१९८४)" का उनका कवर शामिल है।<ref name="news2">{{cite web|url=https://ototoy.jp/news/122381|title=中森明菜デビュー記念日にAdo、East Of Edenら参加の初トリビュート・アルバム発売 トリビュート・コンサートも開催|website=ototoy|language=japanese|access-date=2025-03-09|archive-date=24 फ़रवरी 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224150412/https://ototoy.jp/news/122381|url-status=dead}}</ref> इसके अतिरिक्त, उन्हें [[जॉर्जिया (कॉफी)|जॉर्जिया कॉफी]] का ब्रांड एम्बेसडर भी नियुक्त किया गया। उनके गीत "वताशी नी हानताबा" का उपयोग वाणिज्यिक थीम सॉन्ग के रूप में किया गया, और उन्होंने कथावाचक के रूप में वाणिज्यिक में भी भाग लिया।<ref name="newsgeorgia">{{cite web|url=https://natalie.mu/music/news/612096|title=Ado×HoneyWorksの新曲流れるジョージア新CMスタート、浜辺美波出演のウェブCMも|website=natalie|language=japanese|access-date=2025-02-18|archive-date=21 अप्रैल 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250421162021/https://natalie.mu/music/news/612096|url-status=dead}}</ref> == निजी जीवन == अपनी कोई निजी जानकारी साझा नहीं करने के कारण, अदो के बारे में बहुत कम ज्ञात है। [[द गार्डियन]] के साथ २०२४ के एक साक्षात्कार में, अदो ने अपना चेहरा न दिखाने के अपने निर्णय को वोकालॉइड सीन और अपनी कला पर अधिक ध्यान केंद्रित करने से जोड़कर समझाया।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2024/mar/11/ado-platinum-selling-pop-star-secret-identity-troxy-london|title='I express purely through my songs and silhouette': Ado, the platinum-selling pop star with a secret identity|date=2024-03-11|work=[[The Guardian]]|access-date=2024-11-16}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website|https://www.universal-music.co.jp/ado/|अदो}}- [[:en:Universal_Music_Japan|यूनवर्सल म्यूज़िक जापान]] * [https://www.youtube.com/channel/UCln9P4Qm3-EAY4aiEPmRwEA अदो का यूट्यूब चैनल] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:2002 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जापानी भाषा पाठ वाले लेख]] f7obu1nbavzxiqhmd70ian8aj1yck3h 000 (आपातकालीन टेलीफोन नंबर) 0 1602723 6595563 6575060 2026-08-04T23:05:36Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595563 wikitext text/x-wiki '''000''' या '''ट्रिपल जीरो''' [[ऑस्ट्रेलिया]] और उसके बाहरी क्षेत्रों में इस्तेमाल होने वाला मुख्य राष्ट्रीय [[आपातकालीन प्रबंधन|आपातकालीन]] फोन नंबर है।<ref name="TripleZero.gov.au">{{Cite web|url=https://www.TripleZero.gov.au|title=त्रिपल ज़ीरो मुख्य पृष्ठ|website=triplezero.gov.au|publisher=[[ऑस्ट्रेलियाई सरकार]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100727122723/http://www.TripleZero.gov.au/|archive-date=27 July 2010|access-date=19 December 2020|url-status=live}}</ref> 000 पर आने वाली कॉल पहले टेल्स्ट्रा की आपातकालीन पहुँच सेवा उठाती है और उसके बाद उन्हें संबंधित राज्य या क्षेत्र की आपातकालीन सेवाओं को भेज दिया जाता है। इस प्रणाली की निगरानी ऑस्ट्रेलियाई संचार और मीडिया प्राधिकरण (एसीएमए) करता है, और इसका उपयोग केवल जीवन के लिए खतरा पैदा करने वाली या तुरंत कार्रवाई की जरूरत वाली आपात स्थितियों में किया जाता है।<ref name="ESTA-FAQ">{{Cite web|url=http://www.ESTA.Vic.gov.au/?id=71|title=त्रिपल 0 कॉल – सामान्य प्रश्न|website=www.ESTA.Vic.gov.au|publisher=आपातकालीन सेवा दूरसंचार प्राधिकरण (विक्टोरिया)|archive-url=https://web.archive.org/web/20071010142047/http://www.esta.vic.gov.au/?id=71|archive-date=10 October 2007|access-date=19 November 2007|url-status=dead}}</ref> मोबाइल या सैटेलाइट फोन से कॉल करने पर अंतरराष्ट्रीय मानक आपातकालीन नंबर 112 सीधे 000 पर अग्रेषित हो जाता है। कुछ अन्य नंबर, जैसे 911, भी काम कर सकते हैं, लेकिन सरकार इनके उपयोग की सलाह नहीं देती।<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.net.au/listen/programs/brisbane-drive/why-calling-911-diverts-you-to-000/13156730|title=मोबाइल से 911 कॉल करने पर 000 पर क्यों भेजा जाता है|date=2021-02-15|website=ABC|access-date=2025-01-07}}</ref> वाक् या श्रवण बाधित उपयोगकर्ताओं के लिए 106 पर टेक्स्टफोन के माध्यम से आपातकालीन सेवा उपलब्ध है।<ref name="OtherNumbers">{{Cite web|url=https://www.triplezero.gov.au/triple-zero/other-emergency-numbers|title=अन्य आपातकालीन नंबरों का उपयोग|website=triplezero.gov.au|publisher=[[ऑस्ट्रेलियाई सरकार]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722034003/https://www.triplezero.gov.au/triple-zero/other-emergency-numbers|archive-date=22 July 2022|access-date=19 December 2020|url-status=live}}</ref> 000 वह एकमात्र आपातकालीन नंबर है जिसे सार्वजनिक फोन या फिक्स्ड लाइन से भी डायल किया जा सकता है। आपातकालीन सेवाओं को कॉल करने के लिए किसी [[सिम कार्ड]] या कॉल क्रेडिट की आवश्यकता नहीं होती।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.acma.gov.au/articles/2024-10/new-telco-rules-support-continued-access-triple-zero|title=000 तक पहुँच बनाए रखने के नए दूरसंचार नियम|date=25 November 2024|website=ऑस्ट्रेलियाई संचार एवं मीडिया प्राधिकरण|access-date=21 April 2025}}</ref> जीवन-धमकी न होने वाली स्थितियों या प्राकृतिक आपदाओं के लिए राज्य आपातकालीन सेवा (SES) का नंबर 132 500 उपयोग किया जाता है। गैर-आपातकालीन पुलिस मामलों के लिए ऑस्ट्रेलिया में 131 444 उपलब्ध है।<ref name="TripleZero.gov.au" /> == इतिहास == 1969 से पहले ऑस्ट्रेलिया में कोई राष्ट्रीय आपातकालीन नंबर नहीं था। पुलिस, अग्निशमन और एम्बुलेंस की स्थानीय इकाइयों के अलग-अलग नंबर होते थे। 1961 में पोस्टमास्टर-जनरल विभाग ने बड़े शहरों में 000 नंबर लागू करना शुरू किया और 1960 के दशक में इसे पूरे देश में विस्तारित कर दिया। 000 नंबर को तकनीकी कारणों और उस समय के डायलिंग सिस्टम के अनुरूप चुना गया। कई दूरदराज़ क्षेत्रों में स्वचालित एक्सचेंज '0' का उपयोग करते थे और तीन बार 0 डायल करने पर ऑपरेटर से संपर्क जुड़ता था। आज 000 सेवा का संचालन और रखरखाव टेल्स्ट्रा करती है, जिसे पहले टेलीकॉम ऑस्ट्रेलिया के नाम से जाना जाता था।<ref>{{Cite web|url=http://www.ACMA.gov.au/WEB/STANDARD/pc=PC_100580|title=आपातकालीन कॉल सेवाओं का इतिहास|date=27 August 2007|website=acma.gov.au|publisher=ऑस्ट्रेलियाई संचार एवं मीडिया प्राधिकरण|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090515052220/http://www.acma.gov.au/WEB/STANDARD/pc=PC_100580|archive-date=15 May 2009|access-date=19 November 2007|url-status=dead}}</ref> == 000 कॉल करना == 000 पर कॉल पूरी तरह मुफ्त है। यदि कॉल करने वाले का नेटवर्क उपलब्ध न हो, तो कॉल किसी अन्य उपलब्ध नेटवर्क से जुड़ जाती है। सिम कार्ड के बिना भी मोबाइल और सैटेलाइट फोन से 000 डायल किया जा सकता है। विभिन्न भाषाओं में दुभाषिया सेवा भी उपलब्ध है। पुराने 2G और 3G नेटवर्क बंद हो चुके हैं, इसलिए 000 पर कॉल करने के लिए अब 4G या VoLTE सक्षम फोन आवश्यक है।<ref>{{Cite web|url=https://www.telstra.com.au/support/mobiles-devices/enable-volte-mobile-phone#:~:text=To%20use%20VoLTE,%20you'll,1800%20MHz%20(B3)%20banding.|title=VoLTE सक्षम कैसे करें|website=Telstra.com|access-date=2025-01-07}}</ref> == सन्दर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.triplezero.gov.au त्रिपल ज़ीरो (ऑस्ट्रेलिया)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727122723/http://www.triplezero.gov.au/ |date=27 जुलाई 2010 }} * [https://www.acma.gov.au/emergency-calls आपातकालीन कॉल सेवाएँ – ACMA] * [https://www.telstra.com.au/consumer-advice/emergency-call-service टेलस्ट्रा – 000 कॉल सेवा] [[श्रेणी:आपातकालीन सेवाएँ]] d38xwon3lt8dliwcadeyzopmxhlid8k आइसलैण्ड का दूतावास, नई दिल्ली 0 1604044 6595719 6563754 2026-08-05T10:37:35Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595719 wikitext text/x-wiki {{Infobox diplomatic mission | name = Ambassade van IJsland in India<br>आइसलैण्ड का दूतावास, नई दिल्ली | address = प्लॉट नंबर, 33 बी, एस राधाकृष्ण मार्ग, चाणक्यपुरी, नई दिल्ली, दिल्ली 110021 | opened = 26 फरवरी 2006 | coordinates = {{coord|28|35|26.6|N|77|10|23.5|E}} | ambassador = बेनेदिक्त हॉस्कुल्डसन | jurisdiction = {{flag|भारत}}<br>{{flag|नेपाल}}<br>{{flag|श्रीलंका}} | website = {{official|https://www.government.is/diplomatic-missions/embassy-of-iceland-in-new-delhi/}} }} भारत में आइसलैंड का दूतावास नई दिल्ली के चाणक्यपुरी स्थित राजनयिक क्षेत्र में स्थित है।<ref>{{cite web|url=https://www.government.is/diplomatic-missions/embassy-of-iceland-in-new-delhi/|title=Welcome to the Icelandic Embassy in India|publisher=Ministry of External Affairs, Republic of Iceland|access-date=2025-10-21}}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> यह दूतावास नेपाल और श्रीलंका में भी आइसलैंड का प्रतिनिधित्व करता है।<ref>{{cite web|url=https://www.government.is/diplomatic-missions/embassy-of-iceland-in-new-delhi/embassys-jurisdiction/|title=Jurisdiction - RoI Embassy|publisher=Ministry of External Affairs, Republic of Iceland|access-date=2025-10-21}}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> वर्तमान राजदूत एवं प्रतिनधि अफसर बेनेदिक्त हॉस्कुल्डसन हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.government.is/diplomatic-missions/embassy-of-iceland-in-new-delhi/embassy-information/#Tab0|title=Ambassador/Information - RoI Embassy|publisher=Ministry of External Affairs, Republic of Iceland|access-date=2025-10-21}}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == इतिहास== आइसलैंड और भारत के बीच द्विपक्षीय संबंधों को 11 मई 1972 को औपचारिक रूप से स्थापित किया गया।<ref>{{cite web | url=https://www.government.is/ministries/ministry-for-foreign-affairs/protocol/establishment-of-diplomatic-relations/ | title=Iceland - Establishment of Diplomatic Relations | publisher=Government of Iceland | access-date=2024-02-20 | lang=en}}</ref> 20 नवंबर 1976 को, पेटूर थोरस्टीनसन को पहला राजदूत नियुक्त किया गया,<ref name="overzicht">{{cite web | url=https://www.stjornarradid.is/media/utanrikisraduneyti-media/media/pdf/60ara_utanrikis.pdf | format=pdf| title=Yfirlit yfir þróun íslenskrar utanríkisþjónustu (Overzicht van de ontwikkeling van de IJslandse buitenlandse dienst)| pages=21, 32 | publisher=Ministerie van Buitenlandse Zaken | date=2000-04-09 | access-date=2024-02-20 | lang=is}}</ref> जो रेक्जाविक स्थित विदेश मंत्रालय से कार्यरत थे। उस वर्ष की शुरुआत में, एक राष्ट्रपति के आदेश से रेक्जाविक स्थित "दूरस्थ देशों" के राजदूतों की नियुक्ति का निर्णय लिया गया था।<ref name="historic3">{{cite web | url=https://www.stjornarradid.is/raduneyti/utanrikisraduneytid/soguvefur-utanrikisthjonustunnar/sogulegt-yfirlit/ | title=Sögulegt yfirlit - III. Þættir í sögu utanríkisþjónustunnar 1946-2019 (Historisch overzicht - III. Episodes in de geschiedenis van de buitenlandse dienst 1946-2019) | author=Government of Iceland | access-date=2024-02-20 | lang=is | archive-date=25 अप्रैल 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250425122431/https://www.stjornarradid.is/raduneyti/utanrikisraduneytid/soguvefur-utanrikisthjonustunnar/sogulegt-yfirlit/ | url-status=dead }}</ref> 1996 से, लंदन स्थित दूतावास भारत में आइसलैंड के प्रतिनिधित्व के लिए जिम्मेदार था,<ref>{{cite web | url=https://www.althingi.is/lagas/120b/1996011.html | title=Forsetaúrskurður um sendiráð, fastanefndir hjá alþjóðastofnunum og sendiræðisskrifstofur (Presidentieel decreet over ambassades, permanente vertegenwoordigingen bij internationale organisaties en ambassades) | author=Parliament of Iceland | date=1996-03-11 | access-date=2024-02-20 | lang=is}}</ref> जब तक कि 26 फरवरी 2006 को नई दिल्ली में आइसलैंडिक दूतावास नहीं खुल गया।<ref name="about">{{cite web | url=https://www.government.is/diplomatic-missions/embassy-of-iceland-in-new-delhi/embassy-information/ | title=Embassy's Information | author=Government of Iceland | access-date=2024-02-20 | lang=en | archive-date=18 जून 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250618182521/https://www.government.is/diplomatic-missions/embassy-of-iceland-in-new-delhi/embassy-information/ | url-status=dead }}</ref> शुरुआत में, दूतावास ने बांग्लादेश, इंडोनेशिया, मलेशिया, मालदीव, मॉरीशस, नेपाल, सेशेल्स और सिंगापुर को भी कवर किया।<ref>{{cite web | url=https://www.althingi.is/lagas/133b/2007090.html | title=Forsetaúrskurður um sendiráð, fastanefndir hjá alþjóðastofnunum og sendiræðisskrifstofur (Presidentieel decreet over ambassades, permanente vertegenwoordigingen bij internationale organisaties en ambassades) | author=Parliament of Iceland | date=2007-03-28 | access-date=2024-02-20 | lang=is}}</ref> 2010 में, दक्षिण अफ्रीका को जोड़ा गया जब आइसलैंडिक बैंकिंग संकट के बाद बजट में कटौती के कारण प्रिटोरिया में दूतावास बंद हो गया।<ref name="historic3" /> 2020 में, क्षेत्राधिकार को भारत, नेपाल और श्रीलंका तक सीमित कर दिया गया।<ref>{{cite web | url=https://www.althingi.is/lagas/150c/2020105.html | title=Forsetaúrskurður um sendiráð, fastanefndir hjá alþjóðastofnunum og sendiræðisskrifstofur (Presidentieel decreet over ambassades, permanente vertegenwoordigingen bij internationale organisaties en ambassades) | author=Parliament of Iceland | date=2020-07-07 | access-date=2024-02-20 | lang=is}}</ref> == कार्य == नई दिल्ली में मिशन भारत, नेपाल और श्रीलंका में आइसलैंड का प्रतिनिधित्व करता है, इन देशों में राजदूत को मान्यता प्राप्त है।<ref name="jurisdiction">{{cite web | url=https://www.government.is/diplomatic-missions/embassy-of-iceland-in-new-delhi/embassys-jurisdiction/ | title=Embassy Jurisdiction | author=Government of Iceland | access-date=2024-02-20 | lang=en | archive-date=12 सितंबर 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250912153353/https://www.government.is/diplomatic-missions/embassy-of-iceland-in-new-delhi/embassys-jurisdiction/ | url-status=dead }}</ref> औपचारिक क्षेत्राधिकार के अलावा आइसलैंड के चार और अन्य मानद वाणिज्यदूत नियुक्त किए गए हैं, भारतीय शहरों चेन्नई, कलकत्ता और मुंबई में और श्रीलंका में कोलंबो शामिल हैं। == राजदूत== निम्नलिखित राजनयिकों ने भारत में आइसलैंड के मान्यता प्राप्त राजदूत के रूप में कार्य किया। 26 फ़रवरी, 2006 को दूतावास खुलने तक, यह संबंध रेक्जाविक स्थित आइसलैंडिक विदेश मंत्रालय और बाद में लंदन से दूरस्थ रूप से बनाए रखा गया था। 2006 से, नई दिल्ली में एक स्थानीय राजदूत कार्यरत हैं। {| class="wikitable" !# !नाम !{{abbr|क.|कार्यकाल}} प्रारंभ !{{abbr|क.|कार्यकाल}} समापन !संदर्भ |- ! style="background:WhiteSmoke;" colspan="5" | रेक्जाविक में प्रभारी राजदूत |- |style="text-align: right;"|1 |पीटर थोर्स्तीनसन |20 नवंबर 1976 |9 फरवरी 1984 | |- |style="text-align: right;"|2 |सिग्रौर जार्नासं |9 फरवरी1984 |31 दिसंबर 1985 | |- |style="text-align: right;"|3 |हान्स जॉनसन |6 अक्टूबर 1987 |31 अक्टूबर 1989 | |- ! style="background:WhiteSmoke;" colspan="5" | लंदन में प्रभारी राजदूत |- |style="text-align: right;"|4 |बेनेदिक्त आस्गेरीसन |5 फरवरी 1997 |11 फरवरी 2000 | |- |style="text-align: right;"|5 |बोर्सटीन पाल्सन |11 फरवरी 2000 |23 फरवरी 2004 | |- |style="text-align: right;"|6 |स्वेरीर गुनलॉसन |23 फरवरी 2004 |5 अप्रैल2006 | |- ! style="background:WhiteSmoke;" colspan="5" | भारत के लिए राजदूत |- |style="text-align: right;"|7 |स्टर्ला सिगुरजॉनसन |5 अप्रैल 2006 |18 जनवरी 2007 | |- |style="text-align: right;"|8 |गुन्नार पाल्सन |18 जनवरी 2007 |11 नवंबर 2009 | |- |style="text-align: right;"|9 |ग्वॉम्डूर ऐरिकसन |11 नवंबर 2009 |1 सितंबर 2014 |<ref>{{cite web | url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2009/11/12/Afhending-trunadarbrefs-a-Indlandi/ | title=Afhending trúnaðarbréfs á Indlandi (Overhandiging van de geloofsbrief) | author=Government of Iceland | date=2009-11-12 | access-date=2024-02-20 | lang=is}}</ref><ref name="changes2014">{{cite web | url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2014/07/18/Flutningar-sendiherra/ | title=Flutningar sendiherra (Transfer van ambassadeurs) | author=Government of Iceland | date=2014-07-18 | access-date=2024-02-20 | lang=is}}</ref> |- |style="text-align: right;"|10 |बॉर्रीर इब्सन |25 सितंबर 2014 |1 सितंबर 2018 |<ref name="changes2014" /><ref>{{cite web | url=https://dpl.rashtrapatibhavan.gov.in/view_datails/MTc2Nzc= | title=Mr Thorir Ibsen presenting his credentials to the President of India | author=Digital Photo Library | date=2014-09-25 | access-date=2024-02-20 | lang=en | archive-date=7 नवंबर 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20251107174345/https://dpl.rashtrapatibhavan.gov.in/view_datails/MTc2Nzc= | url-status=dead }}</ref> |- |style="text-align: right;"|11 |ग्वॉम्डूर आर्नी स्टेफैनसन |21 सितंबर 2018 |1 जून 2020 |<ref>{{cite web | url=https://www.government.is/diplomatic-missions/embassy-article/2018/09/21/New-Ambassador-of-Iceland-presents-credentials-to-President/ | title=New Ambassador of Iceland presents credentials to President | author=Government of Iceland | date=2018-09-21 | access-date=2024-02-20 | lang=en}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2020/04/27/Flutningar-forstodumanna-sendiskrifstofa/ | title=Flutningar forstodumanna sendiskrifstofa (Transfer van ambassadeurs) | author=Government of Iceland | date=2020-04-27 | access-date=2024-02-20 | lang=en}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.government.is/diplomatic-missions/embassy-article/2021/07/16/Goodbye-to-the-Charge-dAffairs-of-the-Embassy/ | title=Goodbye to the Chargé d´Affaires of the Embassy | author=Government of Iceland | date=2021-07-16 | access-date=2024-02-20 | lang=en}}</ref> |- |style="text-align: right;"|12 |ग्वोनी ब्रागसन |22 सितंबर 2021 |1 अगस्त 2024 |<ref>{{cite web | url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2021/09/22/Gudni-Bragason-sendiherra-afhendir-trunadarbref-a-Indlandi/ | title=Guðni Bragason sendiherra afhendir trúnaðarbréf á Indlandi (Ambassadeur Guðni Bragson overhandigt geloofsbrieven in India) | author=Government of Iceland | date=2021-09-22 | access-date=2024-02-20 | lang=en}}</ref> |- |style="text-align: right;"|12 |बेनेदिक्त हॉस्कुल्डसन |1 अगस्त 2024 |अवलंबित |<ref>{{cite web | url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2024/06/21/Flutningar-forstodumanna-sendiskrifstofa/ | title=Transfers of heads of missions | author=Government of Iceland | date=2024-06-21 | access-date=2025-01-30 | lang=is}}</ref> |- | style="background:WhiteSmoke;" colspan="5" | स्रोत: मार्च 2016 तक।<ref name="history">{{cite web | url=https://www.utanrikisraduneyti.is/raduneytid/sendi-og-raedisskrifstofur/nr/3321 | title=Skrá yfir fulltrúa Íslands hjá erlendum ríkjum frá upphafi (Een lijst van de vertegenwoordigers van IJsland in het buitenland sinds het begin) | author=IJslands ministerie van buitenlandse zaken | access-date=2024-02-20 | lang=is|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326225047/https://www.utanrikisraduneyti.is/raduneytid/sendi-og-raedisskrifstofur/nr/3321 |archive-date=2016-03-26}}</ref> सूची अगले कार्यलाक में अद्यतन की जाएगी। |} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.government.is/diplomatic-missions/embassy-of-iceland-in-new-delhi/ Ambassade van IJsland in New Delhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251021100950/https://www.government.is/diplomatic-missions/embassy-of-iceland-in-new-delhi/ |date=21 अक्तूबर 2025 }} == संदर्भ == {{reflist}} {{भारत में राजनयिक मिशन}} [[श्रेणी:भारत में राजनयिक मिशन]] [[श्रेणी:नई दिल्ली में राजनयिक मिशन]] [[श्रेणी:आइसलैण्ड के राजनयिक मिशन]] j7viutvlgo6es0btfn28eoo2it5dd84 2025 महिला क्रिकेट विश्व कप टीमें 0 1604720 6595582 6514909 2026-08-05T00:54:57Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595582 wikitext text/x-wiki ये वे टीमें थीं जिन्हें [[2025 महिला क्रिकेट विश्व कप]] के लिए नामित किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cp895mzp7jmo |title=ICC Women's World Cup squads |work=[[BBC Sport]] |access-date=28 August 2025}}</ref> प्रत्येक टीम विश्व कप के लिए 15 खिलाड़ियों की टीम का चयन करेगी, जिसमें रिजर्व खिलाड़ी शामिल नहीं होंगे।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/all-the-squads-for-icc-women-s-cricket-world-cup-2025 |title=All the squads for ICC Women’s Cricket World Cup 2025 |work=[[International Cricket Council]] |access-date=20 August 2025}}</ref> 19 अगस्त 2025 को भारत इस टूर्नामेंट के लिए अपनी टीम की घोषणा करने वाली पहली टीम बन गयी।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/hosts-india-reveal-squad-for-women-s-world-cup-2025 |title=Hosts India reveal squad for Women's World Cup 2025 |work=[[International Cricket Council]] |access-date=19 August 2025}}</ref> == कुंजी == {| class="wikitable" style="float:left margin-left: 10px;" ! प्रतीक ! class="unsortable"|अर्थ |- | श/नं | वनडे में खिलाड़ी का शर्ट नंबर |- | खिलाड़ी | खिलाड़ी का नाम, जैसा कि उनके अपने विकिपीडिया लेख में दिया गया है। यह भी दर्शाता है कि वे टीम के [[कप्तान (क्रिकेट)|कप्तान]] हैं या [[कप्तान (क्रिकेट)#उप-कप्तान|उप-कप्तान]]। |- |जन्म तिथि | जन्म तिथि और 30 सितंबर 2025 तक आयु। |- | बल्लेबाजी शैली |वे जिस हाथ से बल्लेबाजी करते हैं |- | गेंदबाजी शैली |गेंदबाजी के प्रकार |} ==ऑस्ट्रेलिया== * '''टीम की घोषणा की तारीख''': 5 सितंबर 2025 * '''स्रोत''': [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]<ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4356282/australia-womens-odi-cricket-world-cup-squad-2025-india-sri-lanka-molineux-wareham-knott-healy-voll |title=Molineux returns as Australia reveal squad for World Cup defence |work=[[Cricket Australia]] |access-date=5 September 2025}}</ref> * '''कोच''': {{flagicon|AUS}} [[शेली निषके]] {| class="wikitable sortable hover-highlight" |+ ! scope=col | श/नं ! scope=col class=unsortable | खिलाड़ी ! scope=col | जन्म तिथि (आयु) ! scope=col | बल्लेबाजी शैली ! scope=col | गेंदबाजी शैली |- !colspan=10|बल्लेबाज |- | style="text-align:center;"| 18 || [[फोबे लिचफील्ड]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2003|4|18|df=y}} || बाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 13 || [[जॉर्जिया वोल]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2003|8|5|df=y}} || {{nobr|दाएँ हाथ से}} || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- !colspan=10|विकेट-कीपर |- | style="text-align:center;"| 77 || [[एलिसा हीली]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|c]]) || {{birth date and age2|2025|9|30|1990|3|24|df=y}} || दाएँ हाथ से || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| 6 || [[बेथ मूनी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1994|1|14|df=y}} || बाएँ हाथ से || {{n/a}} |- !colspan=10|ऑल-राउंडर |- | style="text-align:center;"| 32 || [[ताहलिया मैकग्राथ]] ([[कप्तान (क्रिकेट)#उप-कप्तान|vc]]) || {{birth date and age2|2025|9|30|1995|11|10|df=y}} || दाएँ हाथ से|| दाएँ हाथ [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 63 || [[एशले गार्डनर]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1997|4|15|df=y}} || दाएँ हाथ से|| दाएँ हाथ [[ऑफ़ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 34 || किम गार्थ || {{birth date and age2|2025|9|30|1996|4|25|df=y}} || दाएँ हाथ से|| दाएँ हाथ [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम तेज़]] |- | style="text-align:center;"| 11 || [[हीथर ग्राहम (क्रिकेटर)|हीथर ग्राहम]]{{efn|name=AUS1}} || {{birth date and age2|2025|9|30|1996|10|5|df=y}} || दाएँ हाथ से|| दाएँ हाथ [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम तेज़]] |- | style="text-align:center;"| <s>48</s> || <s>[[ग्रेस हैरिस]]</s>{{efn|name=AUS1|23 सितंबर को, [[ग्रेस हैरिस]] को पिंडली में खिंचाव के कारण टूर्नामेंट से बाहर कर दिया गया और उनकी जगह [[हीथर ग्राहम (क्रिकेटर)|हीथर ग्राहम]] को शामिल किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4367762/grace-harris-calf-injury-ruled-out-womens-odi-world-cup-heather-graham-replacement-australia |title=Calf blow rules Harris out of World Cup |work=[[Cricket Australia]] |access-date=23 September 2025}}</ref>}} || <s>{{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|1993|9|18|df=y}}}}</s> || <s>दांए हाथ से</s> || <s>दाएँ हाथ से [[ऑफ ब्रेक]]</s> |- | style="text-align:center;"| 8 || [[एलिस पेरी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1990|11|3|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम तेज़]] |- |style="text-align:center;"| 14 || {{nobr|[[एनाबेल सदरलैंड]]}} || {{birth date and age2|2025|9|30|2001|10|12|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम तेज़]] |- !colspan=10| स्पिन गेंदबाज़ |- | style="text-align:center;"| 27 || [[अलाना किंग]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1995|11|22|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 23 || [[सोफी मोलिनक्स]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1998|1|17|df=y}} || बाएँ हाथ से || [[धीमे बाएँ हाथ के ऑर्थोडॉक्स]] |- | style="text-align:center;"| 35 || [[जॉर्जिया वेयरहैम]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1999|5|26|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाहिना हाथ [[लेग ब्रेक]] |- !colspan=10| तेज़ गेंदबाज़ |- | style="text-align:center;"| 5 || [[डार्सी ब्राउन]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2003|3|7|df=y}} || दाएँ हाथ से || {{nobr|दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|तेज़]]}} |- | style="text-align:center;"| 3 || [[मेगन शुट्ट]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1993|1|15|df=y}} || दाएँ हाथ से || {{nobr|दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम तेज़]]}} |} {{notelist}} ==बांग्लादेश== * '''टीम की घोषणा की तारीख''': 23 अगस्त 2025 * '''स्रोत''': [[बांग्लादेश क्रिकेट बोर्ड]]<ref>{{cite web|url=https://www.tigercricket.com.bd/detail/bangladesh-squad-for-icc-women-s-world-cup-2025-announced |title=Bangladesh Squad for ICC Women’s World Cup 2025 Announced |work=[[Bangladesh Cricket Board]] |date=23 August 2025 |access-date=24 August 2025}}</ref> * '''कोच''': {{flagicon|BAN}} सरवर इमरान {| class="wikitable sortable hover-highlight" |+ ! scope=col | श/नं ! scope=col class=unsortable | खिलाड़ी ! scope=col | जन्म तिथि (आयु) ! scope=col | बल्लेबाजी शैली ! scope=col | गेंदबाजी शैली |- !colspan=10|बल्लेबाज |- | style="text-align:center;"| 14 || [[शर्मिन अख्तर]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1995|12|31|df=y}} || दाएँ हाथ से || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| 99 || [[फरगाना होक]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|1993|3|19|df=y}}}} || {{nobr|दाएँ हाथ से}} || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| 6 || [[शोभना मोस्टरी]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|2002|2|13|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ ब्रेक]] |- !colspan=10|विकेट-कीपर |- | style="text-align:center;"| 1 || {{nobr|[[निगार सुल्ताना (क्रिकेटर)|निगार सुल्ताना]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|c]])}} || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|1997|8|1|df=y}}}} || दाएँ हाथ से || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| 7 || रूबिया हैदर || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|1997|7|22|df=y}}}} || बाएँ हाथ से || {{n/a}} |- !colspan=10|ऑल-राउंडर |- | style="text-align:center;"| 11 || शोरना अख्तर || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|2007|1|1|df=y}}}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 5 || सुमैया अख्तर || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|2005|10|15|df=y}}}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 2 || राबेया खान || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|2005|3|11|df=y}}}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 88 || [[रितु मोनी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1993|2|5|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- !colspan=10| स्पिन गेंदबाज |- | style="text-align:center;"| 32 || [[नाहिदा अख्तर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)#उप-कप्तान|vc]]) || {{birth date and age2|2025|9|30|2000|3|2|df=y}} || दाएँ हाथ से || [[धीमे बाएँ हाथ के ऑर्थोडॉक्स]] |- | style="text-align:center;"| 9 || [[फ़हिमा खातून]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1992|11|2|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 42 || {{nobr|[[संजीदा अख्तर मेघला]]}} || {{birth date and age2|2025|9|30|2001|6|4|df=y}} || दाएँ हाथ से || [[धीमे बाएँ हाथ के ऑर्थोडॉक्स]] |- | style="text-align:center;"| 12 || निशिता अख्तर निशि || {{birth date and age2|2025|9|30|2008|6|19|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- !colspan=10| तेज़ गेंदबाज़ |- | style="text-align:center;"| 90 || मारुफ़ा अक्तर || {{birth date and age2|2025|9|30|2005|1|1|df=y}} || दाएँ हाथ || {{nobr|दाएँ हाथ [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम तेज़]]}} |- | style="text-align:center;"| 77 || [[फरिहा तृष्णा]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|2002|9|13|df=y}}}} || दाएँ हाथ || बाएँ हाथ [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |} ==इंग्लैंड== * '''टीम की घोषणा की तारीख''': 21 अगस्त 2025 * '''स्रोत''': [[इंग्लैंड और वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4343589/england-name-squad-for-icc-womens-cricket-world-cup-2026 |title=England name squad for ICC Women's Cricket World Cup 2025 |work=[[England and Wales Cricket Board|ECB]] |access-date=21 August 2025}}</ref> * '''कोच''': {{flagicon|ENG}} [[चार्लोट एडवर्ड्स]] {| class="wikitable sortable hover-highlight" |+ ! scope=col | श/नं ! scope=col class=unsortable | खिलाड़ी ! scope=col | जन्म तिथि (आयु) ! scope=col | बल्लेबाजी शैली ! scope=col | गेंदबाजी शैली |- !colspan=10|बल्लेबाज |- | style="text-align:center;"| 12 || [[टैमी ब्यूमोंट]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1991|3|11|df=y}} || {{nobr|दाएँ हाथ से}} || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| 47 || [[सोफिया डंकले]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1998|6|16|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाहिना हाथ [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 5 || [[हीथर नाइट]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|1990|12|26|df=y}}}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 6 || [[एम्मा लैम्ब]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1997|12|16|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 28 || [[डैनी व्याट-हॉज]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1991|4|22|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- !colspan=10|विकेटकीपर |- | style="text-align:center;"| 40 || [[एमी जोन्स (क्रिकेटर)|एमी जोन्स]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1993|6|13|df=y}} || दाएँ हाथ से || {{n/a}} |- !colspan=10|ऑलराउंडर |- | style="text-align:center;"| 39 || {{nobr|[[नैट साइवर-ब्रंट]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|c]])}} || {{birth date and age2|2025|9|30|1992|8|20|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 64 || [[ऐलिस कैप्सी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2004|8|11|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ [[ऑफ़ ब्रेक]] |- !colspan=10| स्पिन गेंदबाज़ |- | style="text-align:center;"| 24 || [[चार्ली डीन]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2000|12|22|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ [[ऑफ़ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 19 || [[सोफी एक्लेस्टोन]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1999|5|6|df=y}} || दाएँ हाथ से || [[धीमे बाएँ हाथ के ऑर्थोडॉक्स]] |- | style="text-align:center;"| 3 || [[सारा ग्लेन]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1999|8|27|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाहिना हाथ [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 50 || लिन्सी स्मिथ || {{birth date and age2|2025|9|30|1995|3|10|df=y}} || बाएँ हाथ से || [[धीमे बाएँ हाथ के ऑर्थोडॉक्स]] |- !colspan=10| तेज़ गेंदबाज़ |- | style="text-align:center;"| 37 || [[एमिली अर्लोट]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1998|2|23|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 63 || [[लॉरेन बेल]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2001|1|2|df=y}} || दाएँ हाथ से || {{nobr|दाएँ हाथ [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम-तेज़]]}} |- | style="text-align:center;"| 82 || लॉरेन फ़ाइलर || {{birth date and age2|2025|9|30|2000|12|22|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाहिना हाथ [[तेज़ गेंदबाज़ी|तेज़]] |} ==भारत== * '''टीम की घोषणा की तारीख''': 19 अगस्त 2025 * '''स्रोत''': [[भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड]]<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/w4gLi20Z |title=India's squad for ICC Women’s Cricket World Cup and ODI series against Australia announced |work=[[Board of Control for Cricket in India|BCCI]] |access-date=19 August 2025}}</ref> * '''कोच''': {{flagicon|IND}} [[अमोल मजुमदार]] {| class="wikitable sortable hover-highlight" |+ ! scope=col | श/नं ! scope=col class=unsortable | खिलाड़ी ! scope=col | जन्म तिथि (आयु) ! scope=col | बल्लेबाजी शैली ! scope=col | गेंदबाजी शैली |- !colspan=10|बल्लेबाज |- | style="text-align:center;"| 18 || [[स्मृति मंधाना]] ([[कप्तान (क्रिकेट)#उप-कप्तान|vc]]) || {{birth date and age2|2025|9|30|1996|7|18|df=y}} || बाएँ हाथ से || दाएँ हाथ [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 33 || [[हरलीन देओल]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1998|6|21|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 64 || [[प्रतीका रावल]]{{efn|name=IND2|27 अक्टूबर को, [[प्रतीका रावल]] को घुटने और टखने की चोट के कारण टूर्नामेंट से बाहर कर दिया गया और उनकी जगह [[शैफाली वर्मा]] को शामिल किया गया।<ref>{{cite web|url=https://cricbuzz.com/cricket-news/136098/injured-pratika-rawal-ruled-out-of-the-world-cup |title=Injured Pratika Rawal ruled out of the World Cup |work=[[Cricbuzz]] |access-date=27 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/AZvhAGOj |title=Shafali Verma named as a replacement for Pratika Rawal |work=[[Board of Control for Cricket in India|BCCI]] |access-date=28 October 2025 }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>}} || {{birth date and age2|2025|9|30|2000|9|1|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 5 || [[जेमिमा रोड्रिग्स]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2000|9|5|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 17 || [[शैफाली वर्मा]]{{efn|name=IND2}} || {{birth date and age2|2025|9|30|2004|1|28|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- !colspan=10|विकेट-कीपर |- | style="text-align:center;"| <s>19</s> || <s>[[यास्तिका भाटिया]]</s>{{efn|name=IND1|4 सितंबर को, [[यास्तिका भाटिया]] को बाएं घुटने की चोट के कारण टूर्नामेंट से बाहर कर दिया गया और उनकी जगह [[उमा छेत्री]] को शामिल किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/VAbarBVt |title=Squad Update: Uma Chetry named replacement for Yastika Bhatia |work=[[Board of Control for Cricket in India|BCCI]] |access-date=4 September 2025}}</ref>}} || <s>{{birth date and age2|2025|9|30|2000|11|1|df=y}}</s> || <s>बाएँ हाथ से</s> || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| 55 || [[उमा छेत्री]]{{efn|name=IND1}} || {{birth date and age2|2025|9|30|2002|7|27|df=y}} || दाएँ हाथ से || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| 13 || [[ऋचा घोष]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|2003|9|28|df=y}}}} || {{nobr|दाएँ हाथ से}} || {{n/a}} |- !colspan=10|ऑलराउंडर |- | style="text-align:center;"| 23 || {{nobr|[[हरमनप्रीत कौर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|c]])}} || {{birth date and age2|2025|9|30|1989|3|8|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 30 || [[अमनजोत कौर]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2000|8|25|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 6 || [[दीप्ति शर्मा]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1997|8|24|df=y}} || बाएं हाथ से || दाएं हाथ से [[ऑफ ब्रेक]] |- !colspan=10| स्पिन गेंदबाज़ |- | style="text-align:center;"| 40 || [[श्री चरणी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2004|8|4|df=y}} || बाएँ हाथ से || [[धीमे बाएँ हाथ के ऑर्थोडॉक्स]] |- | style="text-align:center;"| 2 || [[स्नेह राणा (क्रिकेटर)|स्नेह राणा]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1994|2|18|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 21 || [[राधा यादव]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2000|4|21|df=y}} || दाएँ हाथ से || [[धीमे बाएँ हाथ के ऑर्थोडॉक्स]] |- !colspan=10| तेज़ गेंदबाज़ |- | style="text-align:center;"| 26 || [[क्रांति गौड़]]|| {{birth date and age2|2025|9|30|2003|8|11|df=y}} || दाएँ हाथ से || {{nobr|दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम तेज़]]}} |- | style="text-align:center;"| 20 || [[अरुंधति रेड्डी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1997|10|4|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम तेज़]] |- | style="text-align:center;"| 10 || [[रेणुका सिंह ठाकुर]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1996|1|2|df=y}} || दाहिना हाथ || दाहिना हाथ [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम-तेज़]] |} {{Notelist}} [[तेजल हसबनिस]], प्रेमा रावत, प्रिया मिश्रा, सायली सतघरे और मिन्नू मणि को रिजर्व के रूप में नामित किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/india-squad-womens-odi-world-cup-2025-full-list-of-players-shafali-verma-renuka-singh-thakur-harmanpreet-smriti/article69951229.ece |title=India women’s squad for ODI World Cup 2025: Shafali Verma misses out; Renuka Thakur back |work=[[Sportstar]] |access-date=19 August 2025}}</ref> ==न्यूज़ीलैंड== * '''टीम की घोषणा की तारीख''': 10 सितंबर 2025 * '''स्रोत''': [[न्यूज़ीलैंड क्रिकेट]]<ref>{{cite web |url=https://www.nzc.nz/news-items/white-ferns-quartet-earn-maiden-world-cup-call-up/ |title=WHITE FERNS quartet earn maiden World Cup call up |work=[[New Zealand Cricket]] |access-date=10 September 2025 }}{{Dead link|date=जनवरी 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * '''कोच''': {{flagicon|AUS}} बेन सॉयर {| class="wikitable sortable hover-highlight" |+ ! scope=col | श/नं ! scope=col class=unsortable | खिलाड़ी ! scope=col | जन्म तिथि (आयु) ! scope=col | बल्लेबाजी शैली ! scope=col | गेंदबाजी शैली |- !colspan=10|बल्लेबाज |- | style="text-align:center;"| 5 || [[मैडी ग्रीन]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1992|10|20|df=y}} || {{nobr|दाएँ हाथ से}} || दाएँ हाथ से [[ऑफ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 58 || जॉर्जिया प्लिमर || {{birth date and age2|2025|9|30|2004|2|8|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- !colspan=10|विकेटकीपर |- | style="text-align:center;"| 13 || इज़ी गेज़ || {{birth date and age2|2025|9|30|2004|5|8|df=y}} || दाएँ हाथ से || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| 29 || पोली इंगलिस || {{birth date and age2|2025|9|30|1996|5|31|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 11 || बेला जेम्स || {{birth date and age2|2025|9|30|1999|1|27|df=y}} || दाएँ हाथ से || {{n/a}} |- !colspan=10|ऑलराउंडर |- | style="text-align:center;"| 77 || [[सोफी डिवाइन]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|c]]) || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|1989|9|1|df=y}}}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से[[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 23 || [[सूज़ी बेट्स]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|1987|9|16|df=y}}}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से[[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 27 || <s>{{nobr|फ्लोरा डेवोनशायर}}</s>{{efn|name=NZ1|4 अक्टूबर को, फ्लोरा डेवोनशायर को हाथ की चोट के कारण टूर्नामेंट से बाहर कर दिया गया और उनकी जगह [[हन्ना रोवे]] को शामिल किया गया।<ref>{{cite web |url=https://www.nzc.nz/news-items/devonshire-ruled-out-of-world-cup-rowe-called-in/ |title=Devonshire ruled out of World Cup {{!}} Rowe called in |work=[[New Zealand Cricket]] |access-date=4 October 2025 |archive-date=13 नवंबर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113043657/https://www.nzc.nz/news-items/devonshire-ruled-out-of-world-cup-rowe-called-in/ |url-status=dead }}</ref>}} || <s>{{birth date and age2|2025|9|30|2003|2|13|df=y}}</s> || <s>बाएं हाथ से</s> || <s>[[धीमे बाएँ हाथ के ऑर्थोडॉक्स]]</s> |- | style="text-align:center;"| 68 || [[ब्रुक हॉलिडे]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1995|10|30|df=y}} || बाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 48 || [[अमेलिया केर]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2000|10|13|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[लेग ब्रेक]] |- !colspan=10| स्पिन गेंदबाज़ |- | style="text-align:center;"| 4 || ईडन कार्सन || {{birth date and age2|2025|9|30|2001|8|8|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- !colspan=10| तेज़ गेंदबाज़ |- | style="text-align:center;"| 92 || ब्री इलिंग || {{birth date and age2|2025|9|30|2003|9|29|df=y}} || बाएँ हाथ से || बाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 24 || [[जेस केर]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1998|1|18|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 32 || [[रोज़मेरी मैयर]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1998|11|7|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 74 || [[हन्ना रोवे]]{{efn|name=NZ1}} || {{birth date and age2|2025|9|30|1996|10|3|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 6 || [[ली ताहुहू]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1990|9|23|df=y}} || दाएँ हाथ से || {{nobr|दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम-तेज़]]}} |} {{Notelist}} ==पाकिस्तान== * '''टीम की घोषणा की तारीख''': 25 अगस्त 2025 * '''स्रोत''': [[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]<ref>{{cite web|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/15-member-pakistan-squad-for-icc-women-s-cricket-world-cup-2025-announced.html |title=15-member Pakistan squad for ICC Women's Cricket World Cup 2025 announced |work=[[Pakistan Cricket Board]] |date=25 August 2025 |access-date=25 August 2025}}</ref> * '''कोच''': {{flagicon|PAK}} मोहम्मद वसीम {| class="wikitable sortable hover-highlight" |+ ! scope=col | श/नं ! scope=col class=unsortable | खिलाड़ी ! scope=col | जन्म तिथि (आयु) ! scope=col | बल्लेबाजी शैली ! scope=col | गेंदबाजी शैली |- !colspan=10|बल्लेबाज |- | style="text-align:center;"| 31 || [[सिदरा अमीन]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1992|4|7|df=y}} || {{nobr|दाएँ हाथ से}} || {{nobr|दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम तेज़]]}} |- | style="text-align:center;"| 39 ||इमान फ़ातिमा || {{birth date and age2|2025|9|30|2004|10|12|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 18 || सदफ़ शमास || {{birth date and age2|2025|9|30|1998|12|30|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 26 || शवाल ज़ुल्फ़िकार || {{birth date and age2|2025|9|30|2005|5|27|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- ! colspan="9" | विकेटकीपर |- | style="text-align:center;"| 17 ||[[मुनीबा अली]] ([[कप्तान (क्रिकेट)#उप-कप्तान|vc]]) || {{birth date and age2|2025|9|30|1997|8|8|df=y}} || बाएँ हाथ से ||{{n/a}} |- | style="text-align:center;"| 22 || [[सिदरा नवाज़]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1994|3|14|df=y}} || दाएँ हाथ से ||{{n/a}} |- ! colspan="9" | ऑलराउंडर |- | style="text-align:center;"| 14 ||[[फ़ातिमा सना]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|c]]) || {{birth date and age2|2025|9|30|2001|11|8|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 99 || [[नतालिया परवेज़]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1995|12|25|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 37 || [[आलिया रियाज़]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|1992|9|24|df=y}}}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 11 ||[[ओमैमा सोहेल]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1997|7|11|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- ! colspan="6" | स्पिन गेंदबाज़ |- | style="text-align:center;"| 45 ||[[सादिया इक़बाल]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1995|8|5|df=y}} || बाएँ हाथ से || [[धीमे बाएँ हाथ के ऑर्थोडॉक्स]] |- | style="text-align:center;"| 6 ||[[नशरा संधू]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1997|11|19|df=y}} || दाएँ हाथ से || [[धीमे बाएँ हाथ के ऑर्थोडॉक्स]] |- | style="text-align:center;"| 2 || {{nobr|[[सैयदा अरूब शाह]]}} || {{birth date and age2|2025|9|30|2003|12|31|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 15 || [[रमीन शमीम]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1996|1|19|df=y}} || बाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ ब्रेक]] |- ! colspan="9" | तेज गेंदबाज |- | style="text-align:center;"| 42 ||[[डायना बेग]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1995|10|15|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |} गुल फ़िरोज़ा, नाजिहा अल्वी, तुबा हसन, उम्म-ए-हानी और वहीदा अख्तर को रिजर्व के रूप में नामित किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/talented-uncapped-batter-in-pakistan-s-squad-for-cwc25 |title=Talented uncapped batter in Pakistan's squad for CWC25 |work=[[International Cricket Council]] |access-date=25 August 2025}}</ref> ==दक्षिण अफ्रीका== * '''टीम की घोषणा की तारीख''': 3 सितंबर 2025 * '''स्रोत''': [[क्रिकेट दक्षिण अफ्रीका]]<ref>{{cite web|url=https://cricket.co.za/csa-announce-proteas-women-squad-for-icc-womens-cricket-world-cup-2025/ |title=CSA announce Proteas women squad for ICC Women's Cricket World Cup 2025 |work=[[Cricket South Africa]] |access-date=3 September 2025}}</ref> * '''कोच''': {{flagicon|RSA}} मंडला माशिम्बी {| class="wikitable sortable hover-highlight" |+ ! scope=col | श/नं ! scope=col class=unsortable | खिलाड़ी ! scope=col | जन्म तिथि (आयु) ! scope=col | बल्लेबाजी शैली ! scope=col | गेंदबाजी शैली |- !colspan=10|बल्लेबाज |- |14 || [[लॉरा वोल्वार्ड्ट]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|c]]) || {{Birth date and age2|2025|9|30|1999|4|26|df=y}} || दाएँ हाथ से || {{n/a}} |- |1 || [[ताज़मिन ब्रिट्स]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1991|1|8|df=y}} || {{nobr|दाएँ हाथ से}} || {{n/a}} |- ! colspan="9" | विकेट-कीपर |- |10 || [[सिनालो जाफ्ता]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1994|12|22|df=y}} || दाएँ हाथ से || {{n/a}} |- |72 || कराबो मेसो || {{nobr|{{Birth date and age2|2025|9|30|2007|09|18|df=y}}}} || दाएँ हाथ से || {{n/a}} |- ! colspan="9" | ऑल-राउंडर |- |27 || [[एनेके बॉश]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1993|8|17|df=y}} || दाएँ हाथ || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]], दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- |32 || [[नादिन डी क्लार्क]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|2000|01|16|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- |77 || एनेरी डर्कसेन || {{Birth date and age2|2025|9|30|2001|04|26|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- |7 || [[मारिज़ैन कप्प]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1990|01|04|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- |96 || [[सुने लुस]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1996|01|05|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[लेग ब्रेक]], दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- |25 || [[क्लोई ट्रायॉन]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1994|01|25|df=y}} || दाएँ हाथ से || [[धीमे बाएँ हाथ के ऑर्थोडॉक्स]] |- ! colspan="9" | स्पिन गेंदबाज़ |- |28 || [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|2000|6|27|df=y}} || दाएँ हाथ से || {{nobr|[[धीमे बाएँ हाथ के ऑर्थोडॉक्स]]}} |- |4 || {{nobr|[[नोंदुमिसो शांगेज़]]}} || {{Birth date and age2|2025|9|30|1996|4|5|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- ! colspan="6" | तेज़ गेंदबाज़ |- |99 || [[अयाबोंगा खाका]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1992|07|18|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- |5 || [[मसाबाता क्लास]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1991|02|03|df=y}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- |12 || [[तुमी सेखुखुने]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1998|11|21|df=y}} || बाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |} मियाने स्मिट को यात्रा रिजर्व के रूप में नामित किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/south-africa-unveil-women-s-cricket-world-cup-squad |title=South Africa unveil Women’s Cricket World Cup squad |work=[[International Cricket Council]] |access-date=3 September 2025}}</ref> ==श्रीलंका== * '''टीम की घोषणा की तारीख''': 10 सितंबर 2025 * '''स्रोत''': [[अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/sri-lanka-reveal-squad-for-women-s-world-cup-2025 |title=Sri Lanka reveal squad for Women's World Cup 2025 |work=[[International Cricket Council]] |access-date=10 September 2025}}</ref> * '''कोच''': {{flagicon|SL}} [[रुमेश रत्नायके]] {| class="wikitable sortable hover-highlight" |+ ! scope=col | श/नं ! scope=col class=unsortable | खिलाड़ी ! scope=col | जन्म तिथि (आयु) ! scope=col | बल्लेबाजी शैली ! scope=col | गेंदबाजी शैली |- !colspan=10|बल्लेबाज |- | style="text-align:center;"| 27 || नीलाक्षी डी सिल्वा || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1989|9|27}}}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|धीमी-मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 9 || [[इमेशा दुलानी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|2002|1|20}} || दाएँ हाथ से || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| 62 || विश्मी गुणरत्ने || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|2005|8|22}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम तेज़]] |- | style="text-align:center;"| 72 || हसिनी परेरा || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1995|6|27}} || बाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम तेज़]] |- | style="text-align:center;"| 88 || {{nobr|[[हर्षिता समराविक्रमा]]}} || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1998|6|29}} || {{nobr|दाएँ हाथ से}} || {{nobr|दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|धीमी मध्यम]]}} |- !colspan=10|विकेटकीपर |- | style="text-align:center;"| 17 || [[अनुष्का संजीवनी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1990|1|24}} || दाएँ हाथ से || {{n/a}} |- !colspan=10|ऑलराउंडर |- | style="text-align:center;"| 58 || [[चमारी अथापट्टू]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|c]]) || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1990|2|9}} || बाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 6 || [[कविशा दिलहारी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|2001|1|24}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]], दाएँ हाथ से [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 2 || देवमी विहंगा || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|2005|8|2}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[ऑफ़ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| 44 || प्यूमी वत्सला || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1995|11|9}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम तेज़ गेंदबाज़]] |- !colspan=10| स्पिन गेंदबाज़ |- | style="text-align:center;"| 91 || [[सुगंदिका कुमारी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1991|10|5}} || बाएँ हाथ से || [[धीमे बाएँ हाथ के ऑर्थोडॉक्स]] |- | style="text-align:center;"| 18 || [[इनोका राणावीरा]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1986|2|18}} || बाएँ हाथ से || [[धीमे बाएँ हाथ के ऑर्थोडॉक्स]] |- !colspan=10| तेज़ गेंदबाज़ |- | style="text-align:center;"| 22 || [[अचिनी कुलसूर्या]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1990|6|7}} || बाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम तेज़]] |- | style="text-align:center;"| 15 || माल्की मदारा || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|2000|12|30}} || दाएँ हाथ से || दाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |- | style="text-align:center;"| 55 || [[उदेशिका प्रबोधनी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1985|9|20}} || दाएँ हाथ से || बाएँ हाथ से [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम]] |} इनोशी प्रियदर्शनी को यात्रा रिजर्व के रूप में नामित किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/sri-lanka-squad-womens-odi-world-cup-2025-chamari-athapaththu-full-list-of-players-reserves/article70033391.ece |title=Sri Lanka squad for Women’s ODI World Cup 2025: Athapaththu to lead |work=[[Sportstar]] |access-date=10 September 2025}}</ref> ==संदर्भ== {{reflist}} {{2025 Women's Cricket World Cup}} [[श्रेणी:2025 महिला क्रिकेट विश्व कप]] 8yq3nyr1i7t6ky1jajwevygjzbco7o6 2025 की बांग्लादेश हिंदू-विरोधी हिंसा 0 1604823 6595578 6582149 2026-08-05T00:45:55Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595578 wikitext text/x-wiki '''2025 की बांग्लादेश हिंदू-विरोधी हिंसा''' का तात्पर्य, 2025 के दौरान [[बांग्लादेश]] में हिंदू समुदाय के ख़िलाफ़ की गई व्यवस्थागत हिंसा, भेदभाव और मानवाधिकार उल्लंघन की उस लहर से है। हिंसा के इन कृत्यों में कई तरह की आपराधिक गतिविधियाँ शामिल थीं, जैसे: मंदिरों और मूर्तियों में तोड़-फोड़, हिंदू घरों और व्यवसायों में आगज़नी और लूटपाट, हत्या, बलात्कार, उत्पीड़न और ज़मीन पर कब्ज़ा। == रिपोर्ट, आँकड़े और प्रतिक्रियाएँ == 10 जुलाई 2025 को एक पत्रकार वार्ता में, बांग्लादेश के सबसे बड़े अल्पसंख्यक अधिकार संगठन, बांग्लादेश हिंदू बौद्ध ईसाई एकता परिषद (BHBCOP) ने बताया कि 2025 के पहले छह महीनों के दौरान अल्पसंख्यकों के खिलाफ हिंसा की 258 घटनाएँ हुईं, जिनमें 20 बलात्कार और उपासना स्थलों पर 59 हमले शामिल हैं। संगठन ने आगे कहा कि यह 4 अगस्त 2024 से 30 जून 2025 तक की अवधि के दौरान हुई हिंसा की कुल 2,244 घटनाओं का हिस्सा था।<ref name="o157pppp">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/attacks-minorities-258-incidents-first-half-2025-3936701|title=Attacks on minorities: 258 incidents in first half of 2025|date=2025-07-11|website=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|access-date=2025-11-14}}</ref> BHBCOP ने अंतरिम सरकार पर "निष्क्रियता" और "(सच्चाई से) इनकार" का सीधे आरोप लगाया और दावा किया कि हिंसा को "राजनीतिक घटनाएँ" करार देने की सरकार की रणनीति ने अपराधियों के हौसले और बुलंद कर दिए हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/sheikh-hasina-ap-muhammad-yunus-bangladesh-india-b2689139.html|title=Bangladesh minority rights group accuses interim government of failing to protect minorities|last=Alam|first=Julhas|date=2025-01-30|website=[[The Independent]]|access-date=2025-11-14}}</ref> बांग्लादेशी मानवाधिकार संगठन, आइन ओ सालिश केंद्र (ASK) ने जनवरी और सितंबर 2025 के बीच हिंदुओं पर 160 हमलों की सूचना दी; इस आँकड़े में हिंदू मूर्तियों को निशाना बनाकर की गई तोड़फोड़ की 60 अलग-अलग घटनाएँ शामिल थीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.askbd.org/ask/wp-content/uploads/2025/10/Violence-Against-Religious-Minorities-January-September-2025-min.pdf|title=Violence Against Religious Minorities January-September 2025|website=[[Ain o Salish Kendra]]|access-date=2025-11-14}}</ref> यूके होम ऑफिस की एक रिपोर्ट में, दोनों संगठनों के (आँकड़ों में) सांख्यिकीय अंतर्विरोधों का विश्लेषण करते हुए, यह कहा गया कि आँकड़ों में यह भिन्नता इसलिए है क्योंकि कुछ घटनाओं की पहचान 'सांप्रदायिक हिंसा' के रूप में की गई है, जबकि अन्य को 'राजनीतिक हिंसा' के रूप में वर्गीकृत किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/uk-report-downplays-minority-persecution-in-bangladesh/articleshow/121981954.cms|title=UK report downplays minority persecution in Bangladesh|last=Chaudhury|first=Dipanjan Roy|date=2025-06-21|website=[[The Economic Times]]|url-access=subscription|access-date=2025-11-14}}</ref> जुलाई 2025 में प्रकाशित एक फैक्टशीट में, यूनाइटेड स्टेट्स कमीशन ऑन इंटरनेशनल रिलीजियस फ्रीडम (USCIRF) ने कहा कि "बांग्लादेश में धार्मिक स्वतंत्रता की स्थितियों में गिरावट आई है।" 2025 के पहले तीन महीनों के BHBCOP के आँकड़ों का हवाला देते हुए, USCIRF ने बताया कि कुल 92 घटनाएँ दर्ज की गईं, जिनमें 11 हत्याएँ, 3 बलात्कार, मंदिरों पर 25 हमले और तोड़फोड़ की 28 घटनाएँ शामिल हैं। रिपोर्ट में समुदाय के सदस्यों के बीच "भय की भावना" (या डर के माहौल) को पहचाना गया, जिसमें कहा गया कि कुछ क्षेत्रों में, "उत्पीड़न से बचने के लिए हिंदू महिलाओं ने चूड़ियाँ और बिंदी पहनना बंद कर दिया है।" आयोग ने हिंदू पुजारी चिन्मय कृष्ण दास प्रभु के मामले को भी उजागर किया, जिन्हें नवंबर 2024 में गिरफ्तार किया गया था और 2025 तक उन्हें जमानत नहीं मिली थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.uscirf.gov/sites/default/files/2025-07/2025%20Factsheet%20Bangladesh.pdf|title=2025 Factsheet Bangladesh|last=Hasan|first=Sema|website=[[United States Commission on International Religious Freedom]]|access-date=2025-11-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newagebd.net/post/country/261001/uscirfs-portrayal-of-bangladeshs-religious-freedom-situation-based-on-false-info-govt|title=US says Bangladesh's religious freedom declines|date=2025-11-14|website=[[New Age (Bangladesh)|New Age]]|access-date=2025-11-14|archive-date=27 मार्च 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250327083454/https://www.newagebd.net/post/country/261001/uscirfs-portrayal-of-bangladeshs-religious-freedom-situation-based-on-false-info-govt|url-status=dead}}</ref> [[एमनेस्टी इण्टरनेशनल|एमनेस्टी इंटरनेशनल]] की एक रिपोर्ट में कहा गया कि ‘धार्मिक अल्पसंख्यकों और स्वदेशी लोगों को हिंसा का सामना करना पड़ा’ और ‘भीड़ द्वारा की गई हिंसा की घटनाओं... ने अल्पसंख्यक समुदायों के जीवन को तबाह करना जारी रखा है’।<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/08/bangladesh-interim-government-must-take-immediate-actions-to-protect-hindu-and-other-minority-communities/|title=Bangladesh: Interim government must take immediate actions to protect Hindu and other minority communities|date=2024-08-14|website=[[Amnesty International]]|access-date=2025-11-14}}</ref> जुलाई 2025 में, ह्यूमन राइट्स वॉच ने कहा कि अंतरिम सरकार अपने मानवाधिकार एजेंडे पर ‘खरी नहीं उतर रही’, और "भीड़ की हिंसा में चिंताजनक वृद्धि" तथा "अल्पसंख्यक समुदायों के खिलाफ जारी उल्लंघनों" का उल्लेख किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/news/2025/07/30/bangladesh-year-since-hasina-fled-rights-challenges-abound|title=Bangladesh: Year since Hasina Fled, Rights Challenges Abound|date=2025-07-30|website=[[Human Rights Watch]]|access-date=2025-11-14}}</ref> मानवाधिकार संगठनों द्वारा प्रस्तुत आँकड़ों के जवाब में, अंतरिम सरकार ने इन दावों का खंडन किया है। मुख्य सलाहकार के प्रेस विंग ने कहा कि (23 घटनाओं में हुई) 22 अल्पसंख्यक हत्याओं में से एक भी सांप्रदायिक हिंसा से जुड़ी नहीं थी।<ref>{{Cite web|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/r3jimrs91p|title=Killings of 23 minorities found to have no link with communal violence: CA press wing|date=2025-02-03|website=[[Prothom Alo]]|access-date=2025-11-14}}</ref> 30 सितंबर को, BHBCOP ने मुख्य सलाहकार द्वारा संयुक्त राष्ट्र में एक साक्षात्कार में हिंसा को 'निराधार' बताए जाने की प्रतिक्रिया में एक बयान जारी किया, जिसमें इसे "सच्चाई से इनकार" कहा गया। परिषद ने अंतरिम सरकार को अगस्त 2024 में उनके साथ हुई बैठक और फरवरी 2025 की संयुक्त राष्ट्र तथ्य-खोज आयोग की रिपोर्ट की याद दिलाई।<ref>{{Cite web|url=https://www.newagebd.net/post/country/277669/minority-community-leaders-denounce-yunus|title=Minority community leaders denounce Yunus|date=2025-11-15|website=[[New Age (Bangladesh)|New Age]]|access-date=2025-11-15|archive-date=1 अक्तूबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251001064343/https://www.newagebd.net/post/country/277669/minority-community-leaders-denounce-yunus|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://en.prothomalo.com/opinion/interview/38bg69srfz|title=Violence against Hindus not increased, crime under control: Chief Adviser|date=2025-10-01|website=[[Prothom Alo]]|access-date=2025-11-15}}</ref> 7 अगस्त को, आइन ओ सालिश केंद्र ने अंतरिम सरकार की आलोचना करते हुए एक बयान जारी किया, जिसमें कहा गया कि यह "लोगों की उम्मीदों पर खरा उतरने में विफल रही है।" ASK ने देशव्यापी 'भीड़ के आतंक' और अल्पसंख्यकों के खिलाफ हिंसा के विरुद्ध प्रभावी उपायों की कमी का हवाला दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/one-year-interim-govt-rights-violations-persist-amid-weak-law-and-order-3958046|title=One year of interim govt: Rights violations persist amid weak law and order|date=2025-08-08|website=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|access-date=2025-11-14}}</ref> == घटनाक्रम == '''1 जनवरी''': मौलवीबाजार के बोरोलेखा उपजिला में एक मुस्लिम व्यक्ति ने हिंदू का वेश धरकर एक मंदिर में प्रवेश किया, जहाँ उसने एक मूर्ति को खंडित कर दिया और पैसे व गहने लूट लिए। बोरोलेखा पुलिस स्टेशन के थाना प्रभारी ने बताया कि उस व्यक्ति को गिरफ़्तार कर लिया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/man-lands-jail-vandalising-idols-moulvibazar-temple-3789641|title=Man lands in jail for vandalising idols in Moulvibazar temple|date=2025-01-01|website=The Daily Star|access-date=2025-11-15}}</ref> '''15 जनवरी''': गाजीपुर के कालियाकैर में पुराने पाथाबोली मंदिर में एक मूर्ति की तोड़फोड़ की गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/idol-found-broken-gazipur-temple-3800786|title=Idol found broken at Gazipur temple|date=2025-01-16|website=The Daily Star|access-date=2025-11-15}}</ref> '''31 जनवरी''': फरीदपुर जिले के भाटीलक्ष्मीपुर इलाके में एक काली मंदिर में देवी सरस्वती की मूर्ति को खंडित कर दिया गया। फरीदपुर कोतवाली पुलिस स्टेशन की पुलिस ने बाद में तोड़फोड़ के आरोपी, मोहम्मद मिराजुद्दीन को गिरफ़्तार कर लिया। उसे पहले भी 7 फरवरी, 2024 को एक अन्य हिंदू मंदिर में तोड़फोड़ करने के आरोप में गिरफ़्तार किया गया था, लेकिन बाद में उसे मानसिक रूप से अस्थिर घोषित कर रिहा कर दिया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.voabangla.com/a/7959368.html|title=|date=2025-02-01|website=[[Voice of America|Voice of America - Bengali]]|language=bn|script-title=bn:পূজার তিন দিন আগে ফরিদপুরে সরস্বতী প্রতিমা ভাংচুর, যুবক আটক|access-date=2025-11-15}}</ref> '''3 फरवरी''': पटुआखाली के बाउफल उपजिला में, एक स्थानीय जातीय पार्टी नेता के बेटे रिदोय रेहान द्वारा किए गए उत्पीड़न से तंग आकर एक हिंदू महिला ने आत्महत्या कर ली।<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/19-year-old-girl-dies-suicide-3816471|title=19-year-old girl dies by suicide|date=2025-02-05|website=The Daily Star|access-date=2025-11-15}}</ref> '''12 फरवरी''': मैमनसिंह के हलुआघाट उपजिला में दक्षिण कालीबाड़ी मंदिर में एक काली मूर्ति की तोड़फोड़ की गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.dailyjanakantha.com/bangladesh/news/772520|title=|date=2025-02-13|website=[[Janakantha]]|language=bn|script-title=bn:হালুয়াঘাটে কালী মন্দিরে প্রতিমা ভাঙচুর|access-date=2025-11-15|archive-date=16 फ़रवरी 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250216025545/https://www.dailyjanakantha.com/bangladesh/news/772520|url-status=dead}}</ref> '''14 फरवरी''': पिरोजपुर के नाज़िरपुर में सार्बजनीन दुर्गा मंदिर और हिंदुओं के स्वामित्व वाली दुकानों पर हमला किया गया। जब हिंदुओं ने हस्तक्षेप करने का प्रयास किया, तो हमलावरों द्वारा किए गए हमले में 10 लोग घायल हो गए।<ref>{{Cite news|url=https://www.kalbela.com/ajkerpatrika/lastpage/164542|title=|date=16 February 2025|work=[[Daily Kalbela]]|access-date=15 November 2025|language=bn|script-title=bn:নাজিরপুরে দোকান ও মন্দিরে ভাঙচুর; আটক ৩}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> '''20 फरवरी''': पाबना शहर के दिलालपुर इलाके में, उपद्रवियों ने श्री श्री रक्षाकाली माता मंदिर का ताला तोड़ा, अंदर घुसे और दो अलग-अलग मौकों पर अंदर मौजूद मूर्ति को खंडित कर दिया। पुलिस ने इस घटना के सिलसिले में स्वेच्छासेवक दल के एक नेता को गिरफ़्तार किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/idol-damaged-pabna-temple-one-arrested-3831901|title=Idol damaged in Pabna temple; one arrested|date=2025-02-24|website=The Daily Star|access-date=2025-11-15}}</ref> '''1 मार्च''': सिराजगंज के काजीपुर में शिखा स्मृति सार्बजनीन दुर्गा मंदिर में एक मूर्ति की तोड़फोड़ की गई।<ref>{{Cite web|url=https://bangla.bdnews24.com/samagrabangladesh/fc5f25c6b988|date=2025-03-02|website=bdnews24.com|language=bn|script-title=bn:সিরাজগঞ্জে রাতের আঁধারে মন্দিরের প্রতিমা ভাঙচুর|access-date=2025-11-15}}</ref> '''13 मार्च''': लक्ष्मीपुर के रायपुर में श्री श्री महामाया मंदिर में एक मूर्ति को खंडित कर दिया गया। उसी दिन पिरोजपुर के नाज़िरपुर में, अवामी लीग के एक नेता और उसके साथियों ने एक मंदिर और घरों को ध्वस्त कर दिया।<ref>{{Cite web|url=https://dailyinqilab.com/national/article/742472|date=2025-03-15|website=[[Daily Inqilab]]|language=bn|script-title=bn:আ.লীগ নেতার বিরুদ্ধে মন্দির ভাঙচুরের অভিযোগে মামলা|access-date=2025-11-15}}</ref> '''17 मार्च''': नरसिंगडी के रायपुरा उपजिला में, एक हिंदू महिला के साथ उसके घर के अंदर बलात्कार किया गया। इस हमले का वीडियो बनाया गया और महिला तथा उसके पति को घटना की सूचना देने पर सर कलम करने की धमकी दी गई। एक संयुक्त अभियान में, RAB-11 CPSC नरसिंगडी और RAB-14 भैरब की दो टीमों ने बलात्कारी, राकिब मियां को दो अन्य लोगों के साथ गिरफ़्तार कर लिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/hate-crime/news/woman-raped-narsingdi-3850671|title=Woman raped in Narsingdi|date=2025-03-17|website=The Daily Star|access-date=2025-11-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bd-pratidin.com/country/2025/03/20/1097903|date=2025-03-20|website=[[Bangladesh Pratidin]]|language=bn|script-title=bn:নরসিংদীতে গৃহবধূ ধর্ষণ ও হত্যার হুমকিদাতা রাকিব গ্রেপ্তার|access-date=2025-11-15|archive-date=3 दिसंबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203103516/https://www.bd-pratidin.com/country/2025/03/20/1097903|url-status=dead}}</ref> '''29 मार्च''': टंगैल के सखीपुर उपजिला में, खुद को 'तौहीदी जनता' बताने वाली एक भीड़ अफवाहें फैलाने के बाद इकट्ठा हुई और उसने एक हिंदू घर पर हमला किया, तोड़फोड़ की और आग लगा दी। हमलावरों ने हिंदू देवी लक्ष्मी की एक तस्वीर को भी सरेआम जला दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/hindu-mans-house-vandalised-tangail-over-facebook-comment-3860936|title=Hindu man's house vandalised in Tangail over 'Facebook comment'|date=2025-03-30|website=The Daily Star|access-date=2025-11-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hrcb.org/index.php/facebook-hack-hindu-saha-house-vandalized-goddess-laxmi-desecrated/|title=Facebook hack, Hindu Saha house vandalized, Goddess Laxmi desecrated|date=2025-10-31|website=Human Rights Center for Bangladesh|access-date=2025-11-15}}</ref> '''14 अप्रैल''': नोआखली विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय (NSTU) के केंद्रीय मंदिर के गर्भगृह (आंतरिक गर्भ) में तोड़फोड़ की गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.risingbd.com/chattogram/602264|date=2025-04-14|website=Rising BD|language=bn|script-title=bn:নোবিপ্রবির উপাসনালয় ভাঙচুর|access-date=2025-11-15}}</ref> '''16 अप्रैल''': चटोग्राम के सीताकुंड स्थित भाटियारी में हाजी तोबरोक अली चौधरी (TAC) हाई स्कूल के कार्यवाहक प्रधानाध्यापक कांति लाल आचार्य को, स्थानीय BNP और संबद्ध संगठनों के नेताओं वाले एक समूह द्वारा, इस्तीफे पर हस्ताक्षर करने के लिए मजबूर किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/local-news/j6f0z672ld|title='Cannot sleep at night after seeing video of our father being harassed'|date=2025-04-18|website=[[Prothom Alo]]|access-date=2025-11-15}}</ref> '''22 मई''': जशोर के अभयनगर उपजिला के डहरमासिहाटी गांव में हिंदुओं के अठारह घरों को आग लगा दी गई, उनमें तोड़फोड़ की गई और लूटपाट की गई। एक पीड़ित ने बताया कि आगजनी शुरू होने के बाद लगभग चार घंटे तक प्रशासन का कोई भी कर्मी नहीं पहुंचा। एक अन्य पीड़ित ने कहा कि सैकड़ों लोगों ने गांव पर हमला किया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagonews24.com/en/national/news/82963|title=Fear grip Matua village in Jashore after arson centring BNP leader's murder|date=2025-05-25|website=[[jagonews24.com]]|access-date=2025-11-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/bengali/articles/cvg73ge8522o|last=Tanvee|first=Jannatul|date=2025-05-25|website=[[BBC News]]|language=bn|script-title=bn:যশোরের অভয়নগরের সংখ্যালঘু মতুয়া হিন্দু গ্রামে আগুন-কী ঘটেছিল|access-date=2025-11-15}}</ref> '''31 मई''': चटोग्राम के सीताकुंड में, जंगली सलीमपुर के पहाड़ी गांव में स्थित सार्बजनीन श्री श्री महाश्मशान काली और शिव मंदिर में एक मूर्ति को पहले खंडित किया गया और फिर उसमें आग लगा दी गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/district/oa0403rfpj|date=2025-06-01|website=[[Prothom Alo]]|language=bn|script-title=bn:সীতাকুণ্ডে একটি মন্দিরে প্রতিমা ভাঙচুর, আগুন|access-date=2025-11-15}}</ref> '''26 जून''': हिंदू समुदाय के रथ यात्रा उत्सव की पूर्व संध्या पर, [[बांग्लादेश रेलवे]] के अधिकारियों ने ढाका के खिलखेत इलाके में स्थित खिलखेत दुर्गा मंदिर को बुलडोजर से ध्वस्त कर दिया। सरकार का आधिकारिक स्पष्टीकरण यह था कि 2024 की [[दुर्गा पूजा]] के दौरान "बांग्लादेश रेलवे के स्वामित्व वाली भूमि" पर बिना किसी पूर्व अनुमति के इस मंदिर का निर्माण किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.bssnews.net/news/286804|title=Temporary mandap removed from railway's land in Khilkhet lawfully|date=2025-06-27|website=[[Bangladesh Sangbad Sangstha]]|access-date=2025-11-15}}</ref> भारत के विदेश मंत्रालय ने इस घटना की कड़ी निंदा की; मंत्रालय के एक प्रवक्ता ने कहा कि "चरमपंथी" मंदिर को गिराने के लिए दबाव बना रहे थे और अंतरिम सरकार ने इसकी रक्षा करने के बजाय, इसे "अवैध भूमि उपयोग" बताकर इसके विध्वंस की अनुमति दे दी। एक संयुक्त बयान में, बांग्लादेश पूजा उदजापन परिषद और महानगर सार्बजनीन पूजा कमेटी ने इस घटना को एक ऐसी घटना बताया जिसने "हिंदू समुदाय के मन पर गहरी ठेस पहुँचाई है।"।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/grave-concerns-india-slams-bangladesh-over-durga-temple-demolition-in-dhaka-slams-yunus-govt-of-inaction/articleshow/122103022.cms|title='Grave concerns': India slams Bangladesh over Durga temple demolition in Dhaka; slams Yunus govt of inaction|date=2025-06-27|website=[[The Times of India]]|access-date=2025-11-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/bengali/articles/c0l404njnpxo|last=Das|first=Sajal|date=2025-06-28|website=[[BBC News]]|language=bn|script-title=bn:ঢাকার খিলক্ষেতে পূজা মণ্ডপ ভাঙা ও উচ্ছেদ নিয়ে কী জানা যাচ্ছে?|access-date=2025-11-15}}</ref> '''26 जून''': कॉमिला के मुरादनगर के एक गांव में, उपद्रवियों ने एक घर का दरवाजा तोड़ा, फिर एक हिंदू महिला के साथ बलात्कार किया और उसे प्रताड़ित किया। उन्होंने इस हमले का वीडियो बनाया और वीडियो को ऑनलाइन प्रसारित कर दिया। बांग्लादेश हिंदू बौद्ध ईसाई एकता परिषद ने दोषियों के लिए अनुकरणीय दंड की मांग की।<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/asia/south-asia/bangladesh-sexual-assault-video-protest-fazor-ali-b2780038.html|title=Bangladesh reels after rape of Hindu woman filmed and shared online|last=Singh|first=Namita|date=2025-07-01|website=[[The Independent]]|access-date=2025-11-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c2k1qkxe1k3o|title=Uproar over sexual assault in Bangladesh after video spreads online|last=Ng|first=Kelly|date=2025-06-30|website=[[BBC News]]|access-date=2025-11-15}}</ref> '''21 जुलाई''': नाटोर के लालपुर उपजिला में हलुडांगा श्री श्री महाश्मशान काली मंदिर में 10 फुट ऊंची काली की प्रतिमा को खंडित कर दिया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/district/52vjqeunqq|date=2025-07-22|website=[[Prothom Alo]]|language=bn|script-title=bn:নাটোরে শ্মশানের কালীমন্দিরে প্রতিমা ভাঙচুর|access-date=2025-11-15}}</ref> '''26 जुलाई''': एक स्थानीय हिंदू छात्र के नाम पर बनाई गई "फर्जी आईडी" से मुहम्मद के बारे में एक अपमानजनक पोस्ट फेसबुक पर साझा की गई। छात्र पर खुद पोस्ट साझा करने का आरोप लगने के बाद, पुलिस ने उसे हिरासत में ले लिया। इसके बाद, रंगपुर के गंगाचारा उपजिला के बेतगारी संघ में हजारों इस्लामवादियों ने एक हिंदू इलाके पर हमला कर दिया। उन्होंने 15 से 20 हिंदू घरों में तोड़फोड़ की, बड़े पैमाने पर लूटपाट (फर्नीचर, मवेशी, नकदी, सोने के गहने) की और उन्हें आग लगा दी।<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/1200-sued-over-attack-hindu-homes-rangpur-3951201|title=1,200 sued over attack on Hindu homes in Rangpur|last=Roy|first=S Dilip|date=2025-07-30|website=The Daily Star|access-date=2025-11-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bdnews24.com/bangladesh/94e85376aa0e|title=Haunted by 2017, hunted again in 2025: Mobs leave Gangachara's Hindu families scarred and scattered|date=2025-07-30|website=[[bdnews24.com]]|access-date=2025-11-15}}</ref> बांग्लादेश हिंदू बौद्ध ईसाई एकता परिषद, बांग्लादेश की [[समाजवादी पार्टी]] (बासपा), महिला परिषद, उदिची शिल्पी गोष्ठी, और जहांगीरनगर विश्वविद्यालय सहित विभिन्न सार्वजनिक विश्वविद्यालयों के शिक्षकों और छात्रों ने इस हमले की कड़ी निंदा की और निष्पक्ष जांच की मांग की।<ref>{{Cite web|url=https://www.kalbela.com/country-news/208943|date=2025-07-29|website=[[Daily Kalbela]]|language=bn|script-title=bn:রংপুরের ঘটনায় দোষীদের শাস্তি দাবি ঐক্য পরিষদের|access-date=2025-11-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/politics/fpma5l2gf8|date=2025-07-29|website=[[Prothom Alo]]|language=bn|script-title=bn:গঙ্গাচড়ায় হিন্দুদের বসতঘরে হামলার নিন্দা, জড়িতদের গ্রেপ্তার দাবি|access-date=2025-11-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/district/au26ufagal|date=2025-07-29|website=[[Prothom Alo]]|language=bn|script-title=bn:রংপুরে হিন্দুপাড়ায় হামলার প্রতিবাদে জাহাঙ্গীরনগর বিশ্ববিদ্যালয়ে বিক্ষোভ মিছিল|access-date=2025-11-15}}</ref> '''29 जुलाई''': फरीदपुर सदर के कनईपुर संघ में खासकांडी सार्बजनीन श्री श्री काली और दुर्गा मंदिर में रात के समय एक मूर्ति की तोड़फोड़ की गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/idols-vandalised-hindu-temple-faridpur-3951546|title=Idols vandalised at Hindu temple in Faridpur|date=2025-07-30|website=The Daily Star|access-date=2025-11-15}}</ref> '''7 अगस्त''': मदारिपुर सदर उपजिला में दो मंदिरों में मूर्तियों की तोड़फोड़ की गई: श्री श्री गणेश पागल मंदिर और राधाकृष्ण मंदिर।<ref>{{Cite web|url=https://bangla.bdnews24.com/samagrabangladesh/2f7b66db9738|date=2025-08-07|website=[[bdnews24.com]]|language=bn|script-title=bn:মাদারীপুরে রাতের আঁধারে দুটি মন্দিরের প্রতিমা ভাঙচুর|access-date=2025-11-15}}</ref> '''1 सितंबर''': गाइबांधा के सादुल्लापुर उपजिला में एक मंदिर में एक मूर्ति को आग लगा दी गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/idols-burnt-damaged-gaibandha-over-hindu-temple-management-feud-1227916|title=Idols burnt, damaged in Gaibandha over Hindu temple management feud|date=2025-09-03|website=[[The Business Standard]]|access-date=2025-11-15}}</ref> '''14 सितंबर''': कुश्तिया के मीरपुर उपजिला के स्वरूपदहा पालपाड़ा में रक्षाकाली मंदिर में एक मूर्ति को खंडित कर दिया गया। उपद्रवियों ने मंदिर का सीसीटीवी कैमरा और मेमोरी कार्ड हटा दिया और अपने साथ ले गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/idols-vandalised-kushtia-temple-3986466|title=Idols vandalised in Kushtia temple|date=2025-09-16|website=The Daily Star|access-date=2025-11-15}}</ref> '''16 सितंबर''': नेत्रकोना सदर में अस्थायी कंडुलिया पूजा मंडप में एक दुर्गा मूर्ति का एक हिस्सा तोड़ दिया गया। पुलिस ने आश्वासन दिया कि मामला दर्ज करने की तैयारी की जा रही है।<ref>{{Cite web|url=https://www.dailyjanakantha.com/bangladesh/news/854334|website=[[Janakantha]]|language=bn|script-title=bn:নেত্রকোনায় দুর্গা পূজা মণ্ডপে মূর্তি ভাঙচুর, আতঙ্কে স্থানীয়রা|access-date=2025-11-15}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> '''17 सितंबर''': गाजीपुर शहर में काशीमपुर श्मशान (शवदाह गृह) मंदिर में उपद्रवियों ने छह प्रतिमाओं को खंडित कर दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/2-minors-held-over-idol-vandalism-gazipur-1243376|title=2 minors held over idol vandalism in Gazipur|last=Report|first=TBS|date=2025-09-23|website=[[The Business Standard]]|access-date=2025-11-15}}</ref> '''20 सितंबर''': जमालपुर के सरिशाबाड़ी उपजिला के तरियापारा मंदिर में सात प्रतिमाओं की तोड़फोड़ की गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/one-held-vandalising-idols-jamalpur-temple-3990831|title=One held for vandalising idols in Jamalpur temple|date=2025-09-22|website=The Daily Star|access-date=2025-11-15}}</ref> '''23 सितंबर''': झेनइदह में फुलहारी हरिताला सार्बजनीन पूजा मंदिर में तड़के सुबह छह मूर्तियों (देवताओं की पवित्र प्रतिमाओं) के सिर तोड़ दिए गए। पुलिस ने सीसीटीवी फुटेज की जांच की और मोंजेर अली नामक एक व्यक्ति को गिरफ़्तार किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/district/71nhnlh28i|date=2025-09-23|website=[[Prothom Alo]]|language=bn|script-title=bn:ঝিনাইদহে প্রতিমা ভাঙচুর, একজনকে আটক|access-date=2025-11-15}}</ref> '''25 सितंबर''': नीलफामारी के दरारपार काली मंदिर में चार प्रतिमाओं की तोड़फोड़ की गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.ajkerpatrika.com/bangladesh/nilphamari/ajpf5okhplhjo|date=2025-09-26|website=[[Ajker Patrika]]|language=bn|script-title=bn:নীলফামারীতে প্রতিমা ভাঙচুর, যুবক গ্রেপ্তার|access-date=2025-11-15}}</ref> '''26 सितंबर''': मानिकगंज के शिवालय उपजिला के बिश्वासपाड़ा गांव में एक काली मंदिर में एक प्रतिमा को खंडित कर दिया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/idols-vandalised-manikganj-temple-3996401|title=Idols vandalised at Manikganj temple|date=2025-09-28|website=The Daily Star|access-date=2025-11-15}}</ref> '''4 अक्टूबर''': मुंशीगंज के टोंगीबाड़ी उपजिला के दासपाड़ा मंदिर में, स्थानीय हिंदुओं ने एक उपद्रवी को उस समय रंगे हाथों पकड़ा, जब वह एक लक्ष्मी प्रतिमा सहित तीन प्रतिमाओं को खंडित कर रहा था। पुलिस ने बाद में उसे गिरफ़्तार कर लिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.dailyamardesh.com/bangladesh/dhaka/amd4n3p20f1q7|date=2025-10-04|website=[[Amar Desh]]|language=bn|script-title=bn:মুন্সীগঞ্জে প্রতিমা ভাঙচুর, মানসিক রোগী সুইপার আজিজুল হাতেনাতে ধরা|access-date=2025-11-15}}</ref> '''8 अक्टूबर''': मुंशीगंज के सिराजदिखान में श्री श्री लक्ष्मी मंदिर में उपद्रवियों ने एक प्रतिमा को खंडित कर दिया। सिराजदिखान पुलिस स्टेशन के थाना प्रभारी ने कहा कि दोषियों को पकड़ने के प्रयास जारी हैं।<ref>{{Cite web|url=https://gramnagarbarta.com/news/%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A6%96%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%87-%E0%A6%B2%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A7%80-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%AE%E0%A6%BE-%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A6%9A%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%8F%E0%A6%95%E0%A6%9C%E0%A6%A8%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%86%E0%A6%9F%E0%A6%95-51844|title=|date=8 October 2025|website=Granagar Barta|language=bn|script-title=bn:সিরাজদিখানে লক্ষী প্রতিমা ভাঙচুর, একজনকে আটক|access-date=2025-11-15}}</ref> '''8 नवंबर''': टंगैल के कालीहाटी उपजिला के एलेंगा में सार्बजनीन राधागोबिंद रासलीला मंदिर में ग्यारह प्रतिमाओं की तोड़फोड़ की गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/district/2tl2vulg6m|date=2025-11-08|website=[[Prothom Alo]]|language=bn|script-title=bn:এলেঙ্গাতে রাধাগোবিন্দ রাসলীলা মন্দিরের প্রতিমা ভাঙচুর|access-date=2025-11-15}}</ref> उसी दिन, फरीदपुर के नगरकांडा में राधा-कृष्ण की मूर्तियों को खंडित किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://dailyghoshana.com/2025/11/09/%e0%a6%a8%e0%a6%97%e0%a6%b0%e0%a6%95%e0%a6%be%e0%a6%a8%e0%a7%8d%e0%a6%a6%e0%a6%be%e0%a6%af%e0%a6%bc-%e0%a6%b0%e0%a6%be%e0%a6%a7%e0%a6%be-%e0%a6%95%e0%a7%83%e0%a6%b7%e0%a7%8d%e0%a6%a3%e0%a7%87/|date=2025-11-09|website=Dainik Ghoshana|language=bn|script-title=bn:নগরকান্দায় রাধা–কৃষ্ণের মূর্তি ভাঙচুর: এক যুবক আটক|access-date=2025-11-15|archive-date=3 दिसंबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203112523/https://dailyghoshana.com/2025/11/09/%E0%A6%A8%E0%A6%97%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%AF%E0%A6%BC-%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A6%BE-%E0%A6%95%E0%A7%83%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%A3%E0%A7%87/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} 4f0j43mb676dl9zkki99xw6air663mm सैयद महबूब ए खोदा 0 1605312 6595445 6581425 2026-08-04T13:08:40Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595445 wikitext text/x-wiki {{धार्मिक जीवनी ज्ञानसन्दूक|image=Syed Mahbub E Khoda.jpg|caption=2017 में सैयद महबूब ए खोदा|name=सैयद महबूब ए खोदा|native_name=সৈয়দ মাহবুব এ খোদা|birth_date={{Birth date|1949|12|14}}|death_date={{Death date and age|2020|12|28|1949|12|14}}|children=6|native_name_lang=bn|birth_place=बहादुरपुर, आशुगंज, ब्राह्मणबारिया, [[पूर्वी बंगाल]]|death_place=147 आरामबाग, मोतीझील, [[ढाका]], [[बांग्लादेश]]|nationality={{ubl|{{PAK}} (1949–1971)|{{BAN}} (1971–2020)}}|spouse=सैयदा हमीदा बेगम|religion=[[इस्लाम]]|predecessor=सैयद अबुल फ़ज़ल सुल्तान अहमद चंद्रपुरी|successor=[[अरसाम कुदरत ए खोदा]]|website={{URL|dewanbagsharif.org}}|resting_place=बेबे मदीना दीवानबाग शरीफ, 143/9, साउथ कमलापुर, [[ढाका]] 1000|resting_place_coordinates=23°43'56.95"N, 90°25'8.28"E|honorific-prefix=सूफी सम्राट|honorific-suffix=दीवानबागी|father=सैयद अब्दुर रशीद|mother=सैयदा ज़बेदा खातून}}{{सूफ़ीवाद}} '''सैयद महबूब-ए-खोदा''' (14 दिसंबर 1949-28 दिसंबर 2020), जिसे '''दीवानबागी''' के नाम से भी जाना जाता है, एक बंगाली सुन्नी मुस्लिम, सूफी संत, विद्वान, लेखक, सुधारक, दार्शनिक और इस्लाम के उपदेशक थे। वह [[दीवानबाग शरीफ]] के संस्थापक भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://dewanbagsharif.org/|title=Dewanbag Sharif - Sufi Emperor Hazrat Dewanbaghi (RA)|date=2024-10-15|language=en-US|access-date=2025-05-23}}</ref> उन्होंने अपने अनुयायियों को मुहम्मदी इस्लाम की शिक्षाएँ सिखाईं जो संक्षेप में आध्यात्मिक रूप से ध्यान के माध्यम से दिल और आत्मा को जागृत करती हैं और एक निश्चित तरीके से इस्लामी अनुष्ठानों का पालन करती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.atmarbani.com/spiritual-philosophy-of-sufi-samrat/|title=Spiritual Philosophy of Sufi Samrat|language=en-US|access-date=2025-05-23|archive-date=31 मई 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250531034936/https://www.atmarbani.com/spiritual-philosophy-of-sufi-samrat/|url-status=dead}}</ref> == शीर्षक3e == उनके पास इस्लामी इस्लाम-एर पुनर्ज्जिबंदनकरी की सम्मानजनक उपाधि थी जो कई सूफियों के अनुसार इस्लाम के पुनर्जीवितकर्ता के रूप में उनकी स्थिति को दर्शाती है। उनके पास [[सूफ़ीवाद|सूफी]] सम्राट का सम्मान भी था जिसका अर्थ है सभी सूफियों का सम्राट। उनका निसबा ''अल-दीवानबागी'' या दीवानबागी [[नारायनगंज जिला|नारायणगंज]] के बंदर उप-जिले के मदनपुर संघ के दीवानबाग गांव से इंगित करता है, जो राजधानी [[ढाका]] से 16 किलोमीटर पूर्व में स्थित है।'''<ref name=":6">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/bengali/news-55463768|title=দেওয়ানবাগী পীর হিসাবে পরিচিত সৈয়দ মাহবুবের উত্থান যেভাবে|work=BBC Bangla|access-date=2025-05-23|language=bn}} </ref>''' == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == सैयद महबूब-ए-खोदा का जन्म 14 दिसंबर 1949 को [[ब्राह्मणबाड़िया|ब्राह्मणबरिया]] के आशुगंज उप-जिले के नंबर 3 दुर्गापुर संघ के गांव बहादुरपुर में हुआ था।<ref>{{Cite news|url=https://www.jugantor.com/national/378483|title=যেভাবে উত্থান দেওয়ানবাগী পীরের|date=28 December 2020|access-date=9 June 2025}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.jaijaidinbd.com/wholecountry/329288|work=Jaijaidin|access-date=2025-05-23|language=bn|script-title=bn:দাউদকান্দিতে সুফি সম্রাট দেওয়ান বাগী (রহঃ) হুজুরের ৭৩তম জন্মবার্ষিকী উদযাপন|title=}}</ref> उनके पिता सैयद अब्दुर रशीद और मां सैयदा ज़बेदा खातून थीं। महबूब-ए-खोदा ने अपनी शिक्षा सोहागपुर प्राथमिक विद्यालय में शुरू की। बाद में उन्होंने तलशहर करीमिया आलिया [[मदरसा]] में भाग लिया, अपनी फाजिल डिग्री (विशिष्टता के साथ [[स्नातक डिग्री|स्नातक की डिग्री]] के बराबर) पूरी की।उन्होंने वहाँ अपने पूरे समय के दौरान मदरसा छात्र परिषद के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया। == सैन्य सेवा == 1969 के बड़े विद्रोह के दौरान, महबूब-ए-खोदा ने ब्राह्मणबरिया के पश्चिमी हिस्से में 'ऑल-पार्टी स्टूडेंट्स स्ट्रगल काउंसिल' के प्रेसिडेंट के तौर पर काम किया। 1970 के आम चुनावों के बाद देश में बिगड़ते राजनीतिक हालात को देखते हुए, उन्होंने स्टूडेंट्स स्ट्रगल काउंसिल के सदस्यों के साथ मिलकर तैयारी की एक्टिविटीज़ शुरू कीं। वह आज़ादी की लड़ाई शुरू होने से पहले से ही लड़ाई की तैयारी की एक्टिविटीज़ में शामिल थे।<ref name=":3">{{Cite news|url=https://bangla.bdnews24.com/opinion/9de3974385e4|title=একাত্তরের সেই মুক্তিযুদ্ধতে সুফি সম্রাট দেওয়ানবাগী|last=রহমান|first=আরিফ|date=2025-12-03|work=bdnews24|access-date=2025-12-18}}</ref> 25 मार्च 1971 को मुक्ति युद्ध की शुरुआत के बाद, महबूब-ए-खोदा ने छात्र कार्रवाई समिति के सदस्यों के साथ स्वयंसेवकों की एक टीम का गठन किया और पाकिस्तानी कब्जे वाले बल द्वारा निकाले गए लोगों के लिए भोजन, आश्रय और सुरक्षा सुनिश्चित की। 11 अप्रैल, 1971 को वे अपने 72 स्वयंसेवकों के साथ [[ब्राह्मनबरिआ जिला|ब्राह्मणबरिया]] में स्वतंत्रता सेनानियों के शिविर में शामिल हुए। [[बांग्लादेश मुक्ति युद्ध|मुक्ति संग्राम]] के पहले कुछ महीनों में उन्होंने सेक्टर नंबर 3 के तहत स्वतंत्रता सेनानियों के प्लाटून कमांडर के रूप में विभिन्न मोर्चों पर [[पाकिस्तानी सेना]] के खिलाफ बहादुरी से लड़ाई लड़ी। बाद में, [[भारत]] में हेजामारा में सेक्टर नंबर 3 के [[मुख्यालय]] में वह स्वतंत्रता सेनानियों के लिए 'प्रमाणन परेड' या शपथ ग्रहण समारोह का संचालन करते थे।<ref>{{Cite news|url=https://www.kalerkantho.com/online/miscellaneous/2020/12/29/990153|title=প্লাটুন কমান্ডার হিসেবে পাক বাহিনীর বিরুদ্ধে যুদ্ধ করেন দেওয়ানবাগী পীর|date=29 December 2020|work=Kaler Kantho|access-date=9 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250219232524/https://www.kalerkantho.com/online/miscellaneous/2020/12/29/990153|archive-date=19 February 2025}}</ref> मुक्ति संग्राम के दौरान उन्होंने भारत में दो मस्जिदों की स्थापना की।<ref name=":3" /> 19 नवंबर 1971 को हेजामारा शिविर में उन्होंने ईद-उल-फितर की नमाज का नेतृत्व किया और एकत्रित स्वतंत्रता सेनानियों को अपने विश्वास और संकल्प से प्रेरित किया। उन्होंने घोषणा की,<blockquote>''अल्लाह की क़सम! देश अगली बकरीद ([[ईद अल-अज़हा|ईद अल-अधा]]) से पहले आजाद हो जाएगा। मैं ढाका के रेस कोर्स मैदान में आपके साथ ईद की नमाज पढूंगा।''<ref>{{Cite web|url=https://banglanews24.com/print/832102|title=মুক্তিযুদ্ধে দেওয়াবাগীর অবদান কী?|website=banglanews24.com|language=bn|access-date=2025-05-23|archive-date=4 जून 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250604073337/https://banglanews24.com/print/832102|url-status=dead}}</ref><ref name=":3" /> </blockquote>एक ऐसा वादा जो [[बांग्लादेश]] की मुक्ति में उनके अटूट विश्वास को दर्शाता है। इस भविष्यवाणी के 27 दिन बाद, बांग्लादेश ने 16 दिसंबर 1971 को जीत हासिल की। महबूब-ए-खोदा ने [[ढाका]] में तत्कालीन रेस कोर्स मैदान (अब सुहरावर्दी उद्यान) में [[ईद अल-अज़हा|ईद अल-अधा]] की मण्डली का नेतृत्व किया।<ref>{{Cite web|url=https://janorob.com/islam/160/|title=দেওয়ানবাগী হুজুর সম্পর্কে যত প্রশ্ন : সঠিক তথ্য জানুন|last=Hasan|first=Mehedi|date=2025-03-06|website=Janorob|language=bn|access-date=2025-05-23|archive-date=4 जून 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250604062723/https://janorob.com/islam/160/|url-status=dead}}</ref><ref name=":3" /> == करियर == [[बांग्लादेश]] के स्वतंत्रता प्राप्त करने के बाद, महबूब 1972 में एक धार्मिक शिक्षक के रूप में नवगठित 16 [[ईस्ट बेंगल रेजिमेंट|ईस्ट बंगाल रेजिमेंट]] में शामिल हुए। उनकी नियुक्ति मेजर जनरल के. एम. शफीउल्ला के अनुरोध पर की गई थी, जो मुक्ति युद्ध के दौरान सेक्टर नंबर 3 के पूर्व कमांडर थे, जो बाद में बांग्लादेश सेना के सेना प्रमुख बने।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/people/371866/ex-army-chief-km-shafiullah-passes-away|title=KM Shafiullah: Liberation War veteran and former army chief dies|work=Dhaka Tribune|access-date=2025-05-23|language=en}}</ref><ref name=":3" /> 1974 में, महबूब-ए-खोदा को एक आध्यात्मिक मार्गदर्शक (जॉयदेबपुर से [[क़ुतुब|कुतुब]]) के माध्यम से उस समय के अग्रणी आध्यात्मिक नेता ([[वली|अवलिया]]) में से एक, इमाम सैयद अबुल फजल सुल्तान अहमद चंद्रपुरी से परिचित हुआ। 3 फरवरी 1974 को, एक रविवार को, उन्होंने वार्षिक उर्स शरीफ में भाग लेने के लिए चंद्रपारा, [[फरीदपुर जिला|फरीदपुर]] में दरबार शरीफ की यात्रा की।<ref>{{Cite web|url=https://dewanbagsharif.org/founder-of-dewanbag-sharif/|title=The Extraordinary Life of Sufi Emperor Hazrat Dewanbagi (Rh.)|date=2022-03-20|website=Dewanbag Sharif|language=en-US|archive-url=|access-date=2025-05-25}}</ref> उनकी पहली मुलाकात पर, अहमद ने महबूब-ए-खोदा को अपने आध्यात्मिक उत्तराधिकारी के रूप में मान्यता दी। इस उत्तराधिकार की दिशा में एक कदम के रूप में, 16 मार्च 1974 को, उन्होंने अपनी चौथी बेटी, सैयदा हमीदा बेगम की शादी महबूब-ए-खोदा के साथ की। तारिक में अपनी औपचारिक दीक्षा के बाद, महबूब ने खुद को तारिक की शिक्षाओं द्वारा निर्देशित पूजा और गहन आध्यात्मिक प्रथाओं के लिए समर्पित कर दिया।'''<ref>{{Cite web|url=https://www.atmarbani.com/%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A7%87%E0%A6%A4%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AF%E0%A7%81%E0%A6%97%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%A0/#:~:text=%E0%A6%B8%E0%A7%82%E0%A6%AB%E0%A7%80%20%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%9F%20%E0%A6%B9%E0%A6%AF%E0%A6%B0%E0%A6%A4%20%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%93%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%97%E0%A7%80%20%E0%A6%B9%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A7%81%E0%A6%B0%20%E0%A6%95%E0%A7%87%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E2%80%8C%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A8%20%E0%A6%8F%E0%A6%95%E0%A6%9C%E0%A6%A8%20%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A6%B0%20%E0%A6%86%E0%A6%A6%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B6%20%E0%A6%93,%E0%A6%B9%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A7%87%20%E0%A6%AF%E0%A7%87%E0%A6%A4%20%E0%A6%85%E0%A6%97%E0%A6%A3%E0%A6%BF%E0%A6%A4%20%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%8B%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0%20%E0%A6%A6%E0%A6%B2%E0%A5%A4|language=en-US|script-title=bn:বেলায়েতের যুগের শ্রেষ্ঠ মহামানব সূফী সম্রাট দেওয়ানবাগী|access-date=2025-05-25|archive-date=4 जून 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250604062711/https://www.atmarbani.com/%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A7%87%E0%A6%A4%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AF%E0%A7%81%E0%A6%97%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%A0/#:~:text=%E0%A6%B8%E0%A7%82%E0%A6%AB%E0%A7%80%20%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%9F%20%E0%A6%B9%E0%A6%AF%E0%A6%B0%E0%A6%A4%20%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%93%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%97%E0%A7%80%20%E0%A6%B9%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A7%81%E0%A6%B0%20%E0%A6%95%E0%A7%87%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E2%80%8C%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A8%20%E0%A6%8F%E0%A6%95%E0%A6%9C%E0%A6%A8%20%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A6%B0%20%E0%A6%86%E0%A6%A6%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B6%20%E0%A6%93,%E0%A6%B9%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A7%87%20%E0%A6%AF%E0%A7%87%E0%A6%A4%20%E0%A6%85%E0%A6%97%E0%A6%A3%E0%A6%BF%E0%A6%A4%20%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%8B%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0%20%E0%A6%A6%E0%A6%B2%E0%A5%A4|url-status=dead}}</ref>''' अपने मुर्शिद के अनुरोध पर, उन्होंने 1975 में बांग्लादेश सेना से इस्तीफा दे दिया और स्थायी रूप से दरबार शरीफ में स्थानांतरित हो गए और चंद्रपुरी हुजुर ने उन्हें प्रमुख खलीफा और [[उलमा]] मिशन के प्रमुख के रूप में नियुक्त किया।<ref>{{Cite news|url=https://jugjugantor.com/2021/12/14/%E0%A6%AE%E0%A7%8B%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A6%E0%A6%B0%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A5%E0%A7%87%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%B8%E0%A7%82%E0%A6%AB/|last=Kibria|first=N. S.|date=2021-12-14|work=Jugjugantor|access-date=2025-05-23|language=bn|script-title=bn:দেওয়ানবাগী (মা. আ.) হুজুর মোর্শেদের দরবার থেকে সূফী সম্রাটের ঢাকা আগমন|archive-date=19 मई 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250519173344/https://jugjugantor.com/2021/12/14/%E0%A6%AE%E0%A7%8B%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A6%E0%A6%B0%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A5%E0%A7%87%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%B8%E0%A7%82%E0%A6%AB/|url-status=dead}}</ref> 1980 में उन्होंने चंद्रपारा, फरीदपुर में एक [[अनाथालय]] और [[मदरसा]] की स्थापना की। 1982 में उन्होंने चंद्रपारा में एक [[डाकघर]], एक [[चिकित्सालय|अस्पताल]] और एक उच्च विद्यालय भी खोला। उन्होंने सड़कों और सड़कों का निर्माण किया और उसी वर्ष चंद्रपारा के लिए विद्युतीकरण की स्थापना की ताकि लोगों के लिए यात्रा करना आसान हो सके। 1983 में, उन्होंने अध्ययन करने और तारिक के प्रसार के लिए ''सुल्तानिया मोजाद्दीदिया अनुसंधान अकादमी'' की स्थापना की। === दरबार शरीफ की स्थापना === महबूब 28 मार्च 1985 को इस्लामी आदर्शों के प्रसार के उद्देश्य से [[ढाका]] चले गए। फिर उन्होंने [[दीवानबाग शरीफ]] नामक [[धार्मिक संगठन|धार्मिक संस्था]] की स्थापना की। उन्होंने बांग्लादेश के दूरदराज के क्षेत्रों में मुहम्मदी इस्लाम की शिक्षाओं के प्रचार और प्रसार के लिए कुल 10 दरबार शरीफों की स्थापना की।<ref>{{Cite web|url=https://dewanbagsharif.org/darbars-of-dewanbag-sharif/|title=All Darbar Sharifs - Dewanbag Sharif|date=2022-03-20|language=en-US|access-date=2025-11-28}}</ref> सबसे पहले, उन्होंने 1985 में राजधानी [[ढाका]] में 154 आरामबाग में मुहम्मदी इस्लाम के अस्थायी मुख्य कार्यालय की स्थापना की। उसी वर्ष उन्होंने नारायणगंज के दीवानबाग में बाबे जन्नत दरबार शरीफ की स्थापना की। बाद में, उन्होंने 1987 में [[ढाका]] के मोतीझील के कमलापुर में 'बाबे मदीना' की स्थापना की। फिर 1992 में, उन्होंने स्थायी रूप से 147 आरामबाग में 'बाबे रहमत' की स्थापना करके 154 आरामबाग से मुहम्मदी इस्लाम के अस्थायी मुख्य कार्यालय को स्थानांतरित कर दिया।<ref>{{Cite news|url=https://www.banglanews24.com/islam/news/bd/739189.details|title=আশুরায় দেওয়ানবাগে আশেকে রাসূল (সা.) সম্মেলন|date=11 September 2019|work=banglanews24.com|access-date=9 June 2025|language=bn}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://tbangla.com/dewanbagi/|title=Dewanbagi (Ma. A.) Huzoor Keblajan's short biography Mubarak|date=2025-07-02|language=en-US|access-date=2025-12-04}}</ref> इसी सिलसिले में उन्होंने 1995 में रंगपुर में 'बाबे नजत', 1998 में त्रिशाल, मैमनसिंह में 'बाबे बरकत' की स्थापना की। फिर, भक्तों की बढ़ती भीड़ के साथ तालमेल बिठाते हुए, उन्होंने 2006 में चुआडांगा में 'बाबे नियामत', 2008 में आशुगंज, ब्राह्मणबारिया में 'बाबे मोर्शेद', 2009 में ढाका के मोघबाजार में 'बाबे फिरदौस' और 2010 में चटगांव में 'बाबे मगफिरत' की स्थापना की। इसके अलावा, उन्होंने दुनिया के सौ से ज़्यादा देशों और बांग्लादेश के अलग-अलग ज़िलों में सैकड़ों खानकाए महबूबिया और ज़ाकेर मजलिस की स्थापना की। उन्होंने मुहम्मदी इस्लाम के महान आदर्शों को बाहरी दुनिया में फैलाने के मकसद से वर्ल्ड अशाक-ए-रसूल ऑर्गनाइज़ेशन की भी स्थापना की। महबूब-ए-खोदा ने 1992 में सूफी फाउंडेशन बांग्लादेश और 1998 में अल कुरान रिसर्च सेंटर की स्थापना की।<ref name=":2" /> == किताबें और प्रकाशन == * ''तफसीर-ए-सूफी सम्राट दीवानबाजी (8 खंड) ''<ref>{{Cite web|url=https://www.atmarbani.com/%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%AB%E0%A6%B8%E0%A7%80%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%B8%E0%A7%82%E0%A6%AB%E0%A7%80-%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%9F-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%93%E0%A7%9F/|language=bn|script-title=bn:তাফসীরে সূফী সম্রাট দেওয়ানবাগী : একটি তাত্ত্বিক পর্যালোচনা|access-date=2025-05-23|archive-date=4 जून 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250604062737/https://www.atmarbani.com/%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%AB%E0%A6%B8%E0%A7%80%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%B8%E0%A7%82%E0%A6%AB%E0%A7%80-%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%9F-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%93%E0%A7%9F/|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Books and Publications|url=https://dewanbagsharif.org/books-publications/|date=2022-03-20|access-date=2025-12-02|language=en-US|website=Dewanbag Sharif|archive-url=https://web.archive.org/web/20250822035105/https://dewanbagsharif.org/books-publications/|archive-date=2025-08-22}}</ref> * ''ईद का चाँद देखने की समस्या और समाधान''<ref name=":1" /> * सूफी सम्राट ने अल्लाह की वास्तविक पहचान का खुलासा कियाः क्या अल्लाह वास्तव में नहीं देखा गया है?<ref name=":1" /> * ''सूफी सम्राट ने महान पैगंबर पर छिपे सत्य का खुलासा कियाः क्या मुहम्मद (वास्तव में गरीब थे?''<ref name=":1" /> * ''[[यज़ीद प्रथम|यज़ीद]] की साजिश में मोहम्मदी इस्लाम''<ref name=":1" /> * ''सूफी सम्राट का क्रांतिकारी धार्मिक सुधार (2 खंड) ''<ref name=":1" /> * ''सूफी सम्राट का क्रांतिकारी योगदानः अल्लाह का मार्ग कौन सा है?'' * ''अल्लाह के करीब आने का आसान तरीका''<ref name=":1" /> * शांति का मार्ग कौन सा है?<ref name=":1" /> * स्वतंत्रता का मार्ग कौन सा है?''स्वतंत्रता का मार्ग क्या है?'' * ''मुहम्मद इस्लामी वज़ीफ़ा''<ref name=":1" /> === पत्रिकाएँ === * ''सूफी सम्राट शरणिका''<ref name=":1" /> * ''मासिक आत्मार बानी''<ref name=":11">{{Cite web|url=https://dewanbagsharif.org/media-communications/|title=Media and Communications|date=2022-03-20|website=Dewanbag Sharif|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20251202021228/https://dewanbagsharif.org/media-communications/|archive-date=2025-12-02|access-date=2025-12-02}}</ref> * ''साप्ताहिक दीवानबैग''<ref name=":11" /> * ''साप्ताहिक द मैसेज''<ref name=":11" /> == मृत्यु और दफन == [[चित्र:Rouja_of_Dewanbagi_Hujur.jpg|अंगूठाकार|दीवानबाजी और उनकी पत्नी का मकबरा।]] महबूब-ए-खोदा का निधन सोमवार, 28 दिसंबर 2020 को सुबह 6:48 बजे हुआ।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.newagebd.net/article/125547/dewanbag-pir-dies|title=Dewanbagi pir Syed Mahbub dies|date=28 December 2020|work=New Age|access-date=3 दिसंबर 2025|archive-date=23 मई 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250523095229/https://www.newagebd.net/article/125547/dewanbag-pir-dies|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/obituary/dewanbagi-pir-passes-away-177418|title=Dewanbagi pir passes away|date=2020-12-28|work=The Business Standard|access-date=2025-05-23|language=en}}</ref> उनकी नमाज़ अल-जनाज़ा अगले दिन, मंगलवार, 29 दिसंबर को, धुहर के बाद, बाबे रहमत दीवानबाग शरीफ में आयोजित की गई थी।<ref>{{Cite news|url=https://bdnews24.com/bangladesh/mahbub-e-khoda-of-dewanbag-a-spiritual-leader-dies-at-71#:~:text=Pir%20Mahbub-e-Khoda%20of,at%20the%20age%20of%2071.&text=He%20suffered%20a%20heart%20attack,Sharif%20spokesman%20Sayeed%20Mehedi%20Hasan.|title=Mahbub-e-Khoda of Dewanbag, a spiritual leader, dies at 71|work=bdnews24.com|access-date=2025-05-23|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/city/news/dewanbagi-pir-no-more-2018845|title=Dewanbagi pir no more|date=December 29, 2020|work=The Daily Star}}</ref> लाखों की संख्या में श्रद्धालु उनकी नमाज़ में शामिल हुए। अंतिम संस्कार की प्रार्थना के बाद, उन्हें एक [[राष्ट्रभक्ति|देशभक्त]] [[मुक्तिवाहिनी|स्वतंत्रता सेनानी]] के रूप में गार्ड ऑफ ऑनर दिया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://samakal.com/whole-country/article/47926/%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A1-%E0%A6%85%E0%A6%AC-%E0%A6%85%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A7%87-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%93%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%97%E0%A7%80-%E0%A6%AA%E0%A7%80%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%AB%E0%A6%A8|work=Samakal|access-date=9 June 2025|language=bn|script-title=bn:গার্ড অব অনার দিয়ে দেওয়ানবাগী পীরকে দাফন}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.english.abcb.news/bangladesh/dewanbagi-pir-buried-after-guard-of-honou/|title=Dewanbagi Pir buried after guard of honou – Australia Bangladesh Community Barta|language=en|access-date=2025-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.observerbd.com/news/291704|title=Dewanbagi Pir buried after guard of honour -|website=The Daily Observer|access-date=2025-05-23}}</ref> इसके बाद उन्हें बाबे मदीना, [[कमलापुर रेलवे स्टेशन|कमलापुर]], [[ढाका]] में दफनाया गया उनकी पत्नी के बगल में।<ref>{{Cite web|url=https://www.bd24live.com/bangla/326916/|website=www.bd24live.com|language=bn|script-title=bn:যেখানে দাফন করা হবে দেওয়ানবাগী পীরকে|access-date=2025-05-23}}</ref> उनकी मृत्यु से पहले, महबूब-ए-खोदा ने अपने दूसरे सबसे बड़े बेटे, [[अरसाम कुदरत ए खोदा]] को उत्तराधिकारी घोषित किया।<ref>{{Cite web|url=https://qudratekhoda.net/|title=Imam Dr. Qudrat E Khoda|date=2022-09-06|language=en-US|access-date=2025-11-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dewanbagsharif.org/the-holy-osyoth-will/|title=The Holy Osyoth (Will) - Dewanbag Sharif|date=2022-04-18|language=en-US|access-date=2025-11-28}}</ref> == विवाद == सैयद महबूब-ए-खोदा विभिन्न समयों पर आलोचना और विवाद का विषय थे, जो मुख्य रूप से उनकी आध्यात्मिक शिक्षाओं की गलतफहमी और अलग-अलग व्याख्याओं से प्रेरित थे। कुछ समूहों ने उनकी सूफी प्रथाओं पर सवाल उठाया, हालांकि उनके अनुयायियों का कहना है कि उनका दर्शन इस्लाम के मूल सिद्धांतों में मजबूती से निहित था, जो उनके द्वारा स्थापित संस्थानों के माध्यम से आध्यात्मिक शुद्धिकरण, नैतिक सुधार और मानवता की सेवा पर ध्यान केंद्रित करता था।<ref name=":6" /> 2016 में, इस्लामिक फाउंडेशन ने इस्लाम और शरिया पर उनके "विवादास्पद बयानों" का मुकाबला करने की मांग की।<ref>{{Cite news|url=https://www.banglatribune.com/national/153807/%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%93%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%97%E0%A7%80%E0%A6%B0-%E2%80%98%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E2%80%99-%E0%A6%AC%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8B%E0%A6%A7%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A7%9F|title=দেওয়ানবাগীর 'বিতর্কিত' বক্তব্য প্রতিরোধের উপায় খুঁজছে ইসলামিক ফাউন্ডেশন!|date=2 November 2016|work=Bangla Tribune|access-date=10 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250530124447/https://www.banglatribune.com/national/153807/%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%93%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%97%E0%A7%80%E0%A6%B0-%E2%80%98%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E2%80%99-%E0%A6%AC%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8B%E0%A6%A7%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A7%9F|archive-date=30 May 2025|language=bn}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी लिंक == * [https://dewanbagsharif.org/ dewanbagsharif.org] * https://muhammadiislam.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251222234342/https://muhammadiislam.org/ |date=22 दिसंबर 2025 }} [[श्रेणी:बंगाली मुस्लिम]] [[श्रेणी:२०२० में निधन]] [[श्रेणी:1949 में जन्मे लोग]] f51wpnwjzlorz9ip05pbhcu705mxcxv अब्रूज़ो में पर्यटन 0 1606668 6595652 6552794 2026-08-05T06:26:07Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595652 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Riva del lago di Campotosto (1).jpg|अंगूठाकार|कैम्पोटोस्टो झील]] [[अब्रूज़ो]] की अर्थव्यवस्था में पर्यटन सबसे बड़ा क्षेत्र बन चुका है और हाल के वर्षों में इसमें उल्लेखनीय वृद्धि हुई है। इसने इटली एवं यूरोप के अन्य देशों के पर्यटकों को आकर्षित किया है। आंकड़ों के अनुसार, 2021 में अब्रूज़ो में आये कुल 5,917,765 लोगों में से 1,330,187 पर्यटक थे। पर्यटकों की वार्षिक संख्या की दृष्टि से ये आंकड़े अब्रूज़ो को इटली के अन्य पर्यटन क्षेत्रों की तुलना में अठारहवें नंबर पर रखते हैं। अब्रूज़ो का पर्यटन से प्राप्त आय क्षेत्रीय GDP का लगभग 13% है और रीजनल रोज़गार में 7.1% का योगदान देता है, लेकिन टूरिज्म की ज़्यादा संभावना और इलाके में मौजूदगी में लगातार बढ़ोतरी के अच्छे डेटा के बावजूद, और इलाके में कम्युनिकेशन और टूरिज्म को बढ़ावा देने के लिए अलग-अलग लोकल अथॉरिटी और इलाके की कमोबेश असरदार कोशिशों के बावजूद, Abruzzo इटली में सबसे कम विज़िट किए जाने वाले रीजन में से एक बना हुआ है। <ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/travel/article/italy-abruzzo-best-things-to-do/index.html|title=10 reasons to visit Abruzzo, Italy's new hot destination|author=Maria Pasquale|date=15 January 2018|website=CNN|language=en|access-date=2022-02-28}}</ref> आंकड़ों के अनुसार, 2021 में कुल 1,330,887 आगमन हुए।<ref name="auto22">{{Cite web|url=https://www.regione.abruzzo.it/system/files/turismo/osservatorio-turistico/regione_abruzzo_-_arrivi_presenze_2000_2021.xlsx|title=Nei flussi anni 2009, 2010 e 2011 NON sono compresi quelli determinati dagli ospitati nelle strutture ricettive a seguito dell’evento sismico del 6/4/2009|language=it|trans-title=वर्ष 2009, 2010 और 2011 के प्रवाह में 6/4/2009 की भूकंपीय घटना के बाद आवास सुविधाओं में मेहमानों द्वारा निर्धारित प्रवाह शामिल नहीं हैं|format=XLSX|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008175944/https://www.regione.abruzzo.it/system/files/turismo/osservatorio-turistico/regione_abruzzo_-_arrivi_presenze_2000_2021.xlsx|archive-date=2022-10-08}}</ref> कुल 5,197,765 टूरिस्ट आए,<ref name="auto22" /> यह आंकड़ा इस इलाके को हर साल टूरिस्ट की संख्या के मामले में इटैलियन इलाकों में सत्रहवें नंबर पर रखता है। [[अब्रूज़ो एयरपोर्ट]] को भी टूरिज्म के लिए ठीक-ठाक सपोर्ट दिया जाता है, जहाँ से कई कम कीमत वाली और चार्टर फ्लाइट्स पूरे इलाके को बाकी [[यूरोप]] से जोड़ती हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.abruzzoairport.com/web/guest/chi-siamo|title=Chi siamo - abruzzoairport|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=6 फ़रवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260206085856/https://www.abruzzoairport.com/web/guest/chi-siamo|url-status=dead}}</ref> == अब्रूज़ो में पर्यटन के विभिन्न प्रकार == [[चित्र:Parco Nazionale Del Gran Sasso e Monti Della Laga (34495931082).jpg|अंगूठाकार|ग्रान सासो और लागा पर्वत राष्ट्रीय उद्यान]]अब्रूज़ो में टूरिज़्म को असल में तीन अलग-अलग टाइप में बांटा जा सकता है: माउंटेन टूरिज़्म [[लंबी पैदल यात्रा]] प्राकृतिक जिसमें कई [[स्की रिसॉर्ट|स्की सुविधाएं]], रिजर्व, [[प्राकृतिक पार्क]] शामिल हैं, जिससे यह सबसे बड़ा संरक्षित क्षेत्र और स्पा, समुद्र तटीय और तटीय पर्यटन वाला पहला इतालवी क्षेत्र है कई पर्यटक गांवों, [[होटल]], [[कैंपिंग]] और समुद्र तट रिसॉर्ट्स के साथ, और अंत में ऐतिहासिक-कलात्मक, धार्मिक और सांस्कृतिक पर्यटन मुख्य रूप से पहाड़ी गांवों और ऐतिहासिक शहरों जैसे [[L'Aquila]], [[Vasto]], [[Chieti]], [[Teramo]] और [[Sulmona]] में केंद्रित है इस क्षेत्र में वर्तमान में 23 सक्रिय [[स्की रिसॉर्ट्स]] हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/en/montagna-invernale|title=Montagna invernale Regione Abruzzo|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127042510/https://www.abruzzoturismo.it/en/montagna-invernale|archive-date=2023-01-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/en/winter-mountain/skiing-abruzzo|title=Comprensori sciistici &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=7 दिसंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207003441/https://www.abruzzoturismo.it/en/winter-mountain/skiing-abruzzo|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://issuu.com/aptrdepliant/docs/it_en_sciare?mode=window&backgroundColor=%23222222|title=Skiing in Abruzzo - alpine skiing|date=22 December 2011|work=Issuu|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=24 जनवरी 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124114504/https://issuu.com/aptrdepliant/docs/it_en_sciare?mode=window&backgroundColor=|url-status=dead}}</ref> वे [[Scanno, Abruzzo|Scanno]] शहर में स्थित हैं <ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/impianti-sciistici/scanno-passo-godi|title=Scanno &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref> [[Ovindoli]],<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/impianti-sciistici/ovindoli-monte-magnola|title=Ovindoli &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref> [[Pescasseroli]],<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/impianti-sciistici/pescasseroli|title=Pescasseroli &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref> [[Roccaraso]],<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/impianti-sciistici/roccaraso-rivisondoli|title=Roccaraso &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref> [[Campo Imperatore]],<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/impianti-sciistici/campo-imperatore|title=Campo Imperatore &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref>Campo Felice,<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/impianti-sciistici/campo-felice|title=Campo Felice &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref> [[Rivisondoli]], [[Pescocostanzo]]<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/impianti-sciistici/pescocostanzo|title=Pescocostanzo &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref> और Pianoro Campitelli<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/impianti-sciistici/pianoro-campitelli|title=Pianoro Campitelli &#124; Regione Abruzzo - Department of Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref>,<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/impianti-sciistici/passolanciano-majelletta|title=ला मैयेलेट्टा &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref>Campo Rotondo,<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/impianti-sciistici/camporotondo|title=Campo Rotondo di Cappadocia &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref> [[Campo di Giove]],<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/impianti-sciistici/campo-di-giove|title=Campo di Giove &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref> Piani di pezza,<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/impianti-sciistici/piani-di-pezza|title=Piani di pezza&#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref> Voltigno,<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/impianti-sciistici/voltigno|title=Voltigno &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref> Centomonti,<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/impianti-sciistici/centomonti|title=Centomonti&#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref> अब्रूज़ो को यूरोप का सबसे हरा-भरा क्षेत्र कहा जाता है और तीन नेशनल पार्क ([[Parco Nazionale d'Abruzzo, Lazio e Molise]],<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/destinazioni/parco-nazionale-dabruzzo-lazio-e-molise|title=Abruzzo, Lazio and Molise National Park &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref> [[Gran Sasso e Monti della Laga National Park]],<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/destinazioni/parco-nazionale-del-gran-sasso-e-monti-della-laga|title=Gran Sasso and Laga Mountains National Park &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref> [[Maiella National Park]], और क्षेत्रीय पार्क [[सिरेंटे वेलिनो क्षेत्रीय पार्क]]) और [[ओएसिस]], क्षेत्रीय रिजर्व और राज्य रिजर्व के बीच 38 संरक्षित क्षेत्र।<ref name="auto2">{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/en/parks-and-nature/national-parks-and-marine-protected-areas|title=Parchi e Natura &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio|website=www.abruzzoturismo.it|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=10 दिसंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231210023733/https://abruzzoturismo.it/en/parks-and-nature/national-parks-and-marine-protected-areas|url-status=dead}}</ref> पार्क पर्यटकों को लंबी पैदल यात्रा और प्रकृति गतिविधियों, अवकाश गतिविधियों और छुट्टियों जैसे पार्क में भ्रमण, [[घुड़सवारी]], [[लंबी पैदल यात्रा]], [[साइक्लिंग]], [[लंबी पैदल यात्रा]], [[पक्षी देखना]], और [[कैनोइंग]], [[राफ्टिंग]], [[विंडसर्फिंग]], [[बोम्बा, अब्रूज़ो|बोम्बा]] झील पर [[नौका विहार]], [[लागो डी स्कैनो|स्कैनो]] और [[लेक कैम्पोटोस्टो|कैम्पोटोस्टो]], अब्रूज़ो के प्राकृतिक पार्कों के अलावा कई [[संरक्षित क्षेत्र]] समेटे हुए है। [[चित्र:Pista di AREMOGNA - panoramio.jpg|अंगूठाकार|अरेमोग्ना स्की ढलान]] अब्रूज़ो में तट 129 किलोमीटर तक फैला है, राष्ट्रीय स्तर पर एक पर्यटक स्नान रिसॉर्ट्स के रूप में जाना जाता है [[मोंटेसिलवानो]], [[पिनेटो]],<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/en/parchi-e-natura|title=Parchi e Natura Regione Abruzzo|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127051349/https://www.abruzzoturismo.it/en/parchi-e-natura|archive-date=2023-01-27}}</ref> [[रोसेटो डेगली अब्रूज़ी]],<ref>{{Cite web|url=https://abruzzoturismo.it/en/comprensori-sciistici-en|title=Comprensori sciistici Regione Abruzzo|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202135935/https://abruzzoturismo.it/en/comprensori-sciistici-en|archive-date=2023-02-02}}</ref> [[Giulianova]], [[Alba Adriatica]], [[Tortoreto]], [[Francavilla al Mare]],<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/destinazioni/parco-naturale-regionale-del-sirente-velino|title=Sirente Velino Park &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref> [[Ortona]],<ref>{{Cite web|url=https://abruzzoturismo.it/en/riserve-naturali-en|title=Riserve Naturali &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317205149/https://abruzzoturismo.it/en/riserve-naturali-en|archive-date=2023-03-17|access-date=2022-02-05|url-status=dead}}</ref> [[वास्तो]],<ref>{{Cite web|url=https://abruzzoturismo.it/en/laghi-en|title=Laghi Regione Abruzzo|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317203643/https://abruzzoturismo.it/en/laghi-en|archive-date=2023-03-17}}</ref> [[Martinsicuro]],<ref>{{Cite web|url=https://abruzzoturismo.it/montagna-estiva/laghi-e-fiumi|title=Laghi &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=7 दिसंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207030901/https://abruzzoturismo.it/montagna-estiva/laghi-e-fiumi|url-status=dead}}</ref> [[Silvi Marina]],<ref>{{cite web|url=http://issuu.com/aptrdepliant/docs/nature_and_environment?mode=window&backgroundColor=%23222222|title=Nature and environment|work=Issuu|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=19 जनवरी 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250119213202/https://issuu.com/aptrdepliant/docs/nature_and_environment?mode=window&backgroundColor=|url-status=dead}}</ref> और आखिर में [[Trabocchi Coast]] सिर्फ समुद्र के लिए ही नहीं बल्कि पुरानी मछली पकड़ने की मशीनों के लिए भी मशहूर है। Abruzzo अभी भी दिखाई देता है और कोस्ट के किनारे टूरिस्ट इसे देख सकते हैं। इनमें से कई सेंटर, टूरिस्ट रिसॉर्ट को पानी की क्वालिटी और सर्विस के लिए [[Blue Flag beach|Blue Flag]] बीच चुने जाने का खास अधिकार और इज्ज़त मिली हुई है। इस तरह के टूरिज़्म के बारे में कई ऐसी एक्टिविटीज़ हैं जो आप कर सकते हैं: [[सेलिंग]], [[विंडसर्फिंग]] और [[काइट सर्फिंग]], [[कैनोइंग]], [[फिशिंग]], [[बोटिंग]] (जिसमें [[जेट स्कीइंग]] और [[वॉटर स्कीइंग]] भी शामिल है), फिशिंग और [[अंडरवाटर फोटोग्राफी]], [[स्कूबा डाइविंग]], [[स्नोर्कलिंग]], [[घुड़सवारी]], [[गोल्फ]], [[माउंटेन बाइकिंग]], [[साइक्लिंग]], [[मोटरसाइकिल रेसिंग]], [[मोटोक्रॉस]] और [[ऑफ-रोड]], [[कयाकिंग]]।<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/en/parks-and-nature|title=Riserve Naturali &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://abruzzoturismo.it/en/parks-and-nature/regional-parks-nature-reserves-and-oasis|title=Riserve Naturali &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=18 दिसंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218193450/https://abruzzoturismo.it/en/parks-and-nature/regional-parks-nature-reserves-and-oasis|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://abruzzoturismo.it/en/trabocchi-coast|title=Costa dei trabocchi &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio}}</ref>. [[चित्र:Costa dei Trabocchi - panoramio.jpg|अंगूठाकार|ट्रैबोची तट]] कला-ऐतिहासिक और धार्मिक पर्यटन सांस्कृतिक के रूप में [[चिएटी]] शहर का ऐतिहासिक और सांस्कृतिक महत्व रोमन खंडहरों, चर्चों, संग्रहालयों (Museo archeologico nazionale d'Abruzzo<ref>{{Cite web|url=https://abruzzoturismo.it/en/destination/chieti|title=Museo Archeologico Nazionale d'Abruzzo Villa Frigerj - Chieti &#124; Regione Abruzzo &#124; Dipartimento Sviluppo Economico - Turismo}}</ref> के साथ है, [[Warrior of Capestrano]] के अंदर,<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/en/capestrano-warrior|title=THE CAPESTRANO WARRIOR &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=22 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322121135/https://abruzzoturismo.it/en/capestrano-warrior|url-status=dead}}</ref> [[Teramo]] ([[Teramo Cathedral]]<ref>{{Cite web|url=https://www.italyheritage.com/magazine/2002_05/a.htm|title=The Cathedral of Teramo}}</ref>), [[Vasto]] (Palazzo D'Avalos, Castello Caldonesco), [[Lanciano]] ([[Miracle of Lanciano]]<ref>{{Cite web|url=https://abruzzoturismo.it/en/santuario-del-miracolo-eucaristico-lanciano-ch|title=Santuario del Miracolo Eucaristico - Lanciano (CH) &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=1 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230401012858/https://www.abruzzoturismo.it/en/santuario-del-miracolo-eucaristico-lanciano-ch|url-status=dead}}</ref>), [[Manoppello]] ([[मैनोपेलो छवि]]<ref>{{cite web|url=https://abruzzoturismo.it/en/santuario-del-volto-santo-manoppello-pe|title=Santuario del Volto Santo - Manoppello (PE) &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=1 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230401011011/https://www.abruzzoturismo.it/en/santuario-del-volto-santo-manoppello-pe|url-status=dead}}</ref>), [[Ortona]] (यीशु के संत शिष्य के अवशेषों के साथ सेंट थॉमस द एपोस्टल का बेसिलिका-कैथेड्रल<ref>{{Cite web|url=https://abruzzoturismo.it/en/diocesan-museum-ortona-ch|title=Diocesan Museum - Ortona (Ch) &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=30 जून 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630120825/https://www.abruzzoturismo.it/en/diocesan-museum-ortona-ch|url-status=dead}}</ref>), [[Atri]] (बेसिलिका di सांता मारिया असुन्टा<ref>{{Cite web|url=https://abruzzoturismo.it/it/concattedrale-santa-maria-assunta-atri-te|title=Concattedrale Santa Maria Assunta- Atri (TE) &#124; Regione Abruzzo &#124; Dipartimento Sviluppo Economico - Turismo|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=27 जनवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127153102/https://www.abruzzoturismo.it/it/concattedrale-santa-maria-assunta-atri-te|url-status=dead}}</ref>), [[Giulianova]] (Cathedral of San Flaviano<ref>{{Cite web|url=https://abruzzoturismo.it/it/duomo-s-flaviano-giulianova-te|title=Duomo S. Flaviano - Giulianova (TE) &#124; Regione Abruzzo &#124; Dipartimento Sviluppo Economico - Turismo|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=30 जून 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630120819/https://www.abruzzoturismo.it/it/duomo-s-flaviano-giulianova-te|url-status=dead}}</ref>), [[Sulmona]] ([[Sulmona Cathedral]]), [[l'Aquila]] (जिसमें [[Santa Maria di Collemaggio]] का मशहूर बेसिलिका शामिल है<ref>{{Cite web|url=https://abruzzoturismo.it/it/basilica-santa-maria-di-collemaggio-laquila|title=Basilica Santa Maria di Collemaggio - l'Aquila &#124; Regione Abruzzo &#124; Dipartimento Sviluppo Economico - Turismo|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=9 जून 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230609005055/https://www.abruzzoturismo.it/it/basilica-santa-maria-di-collemaggio-laquila|url-status=dead}}</ref> - [[Pope Celestine V]] के अवशेषों के साथ - जो 2009 के भूकंप से बुरी तरह क्षतिग्रस्त हो गया था), ([[Museo Nazionale d'Abruzzo]]<ref>{{Cite web|url=https://abruzzoturismo.it/en/national-museum-abruzzo-laquila|title=National Museum of Abruzzo - l'Aquila &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=9 जुलाई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709023902/https://abruzzoturismo.it/en/national-museum-abruzzo-laquila|url-status=dead}}</ref>), [[Santa Maria del Suffragio, L'Aquila|Santa Maria del Suffragio]], [[Forte Spagnolo]], Fontana delle 99 cannelle), [[St. Gabriel's shrine]]<ref>{{Cite web|url=https://abruzzoturismo.it/it/santuario-di-san-gabriele-delladdolorata-isola-del-gran-sasso-te|title=Santuario di San Gabriele dell'Addolorata - Isola del Gran Sasso (TE) &#124; Regione Abruzzo &#124; Dipartimento Sviluppo Economico - Turismo|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317203646/https://abruzzoturismo.it/it/santuario-di-san-gabriele-delladdolorata-isola-del-gran-sasso-te|archive-date=2023-03-17|access-date=2022-02-06|url-status=dead}}</ref> हर साल औसतन 2 मिलियन विज़िटर के साथ, यह दुनिया के 15 सबसे ज़्यादा देखे जाने वाले अभयारण्यों में से एक है<ref>{{cite web|url=http://turismo.provincia.teramo.it/art-and-culture/churches/shrine-of-saint-gabriele-dell92addolorata-96-isola-del-gran-sasso/?set_language=en|title=Shrine of Saint Gabriele dell'Addolorata Isola desl Gran Sasso|publisher=turismo.provincia.teramo.it|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=7 दिसंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207123847/http://turismo.provincia.teramo.it/art-and-culture/churches/shrine-of-saint-gabriele-dell92addolorata-96-isola-del-gran-sasso/?set_language=en|url-status=dead}}</ref> और कई स्मारकों, संग्रहालयों वाले अन्य छोटे गाँव,<ref name="auto3">{{cite web|url=https://abruzzoturismo.it/en/musei-en|title=Musei &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=16 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216061350/https://abruzzoturismo.it/en/musei-en|url-status=dead}}</ref> महल<ref name="auto1">{{cite web|url=https://abruzzoturismo.it/en/castelli-en|title=Castelli e fortezze &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=15 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215204005/https://abruzzoturismo.it/en/castelli-en|url-status=dead}}</ref> और चर्च<ref name="auto4">{{cite web|url=https://abruzzoturismo.it/en/abbazie-en|title=Abbazie &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=5 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205165843/https://abruzzoturismo.it/en/abbazie-en|url-status=dead}}</ref> राष्ट्रीय महत्व के; भले ही [[Pescara]] एक मॉडर्न शहर है, इसमें बेसिलिका, मंदिर, चर्च और ज़रूरी म्यूज़ियम (Basilica della Madonna dei sette dolori, Madonna del Fuoco, [[Pescara Cathedral]], e Museo casa natale Gabriele D'Annunzio; [[चित्र:Capestrano Warrior.png|अंगूठाकार|कैपेस्ट्रानो के योद्धा]] आंतरिक पहाड़ों में [[I Borghi più belli d'Italia]] की सूची में अन्य चीजों के अलावा प्राचीन गांव शामिल हैं<ref>{{Cite web|url=https://abruzzoturismo.it/en/destination/chieti|title=Museo Archeologico Nazionale d'Abruzzo Villa Frigerj - Chieti &#124; Regione Abruzzo &#124; Dipartimento Sviluppo Economico - Turismo}}</ref>([[Abbateggio]], [[Anversa degli Abruzzi]], [[Bugnara]], [[Campli]], [[Caramanico Terme]], [[Casoli]], [[Castel del Monte, Abruzzo|Castel del Monte]], [[Castelli, Abruzzo|Castelli]], [[Città Sant'Angelo]], [[Civitella del Tronto]], जिसका [[Fortezza di Civitella del Tronto]] Abruzzo क्षेत्र में सबसे ज़्यादा देखा जाने वाला स्मारक है,<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/en/capestrano-warrior|title=THE CAPESTRANO WARRIOR &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=22 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322121135/https://abruzzoturismo.it/en/capestrano-warrior|url-status=dead}}</ref> [[Crecchio]], [[Guardiagrele]], [[Introdacqua]], [[Navelli]], [[Opi, Abruzzo|Opi]], [[Pacentro]], [[Penne]], [[Pescocostanzo]], [[Pettorano sul Gizio]], [[Pietracamela]], [[Pretoro]], [[Rocca San Giovanni]], [[Santo Stefano di Sessanio]], [[Scanno, Abruzzo|Scanno]], [[Tagliacozzo]], [[Villalago]]), महल (in [[Roccascalegna]], [[Celano]], [[Pacentro]], [[Anversa degli Abruzzi]], [[Avezzano]], [[Balsorano]], [[Villalago]], [[Calascio]], [[Valle Castellana]], [[Monteodorisio]], [[Carpineto Sinello]], [[Crecchio]], [[Civitaluparella]], [[Ortona]], [[Castiglione Messer Marino]], [[Civitella Messer रायमोंडो]], [[वास्तो]], [[पाल्मोगली]], [[सेरामोनसेस्का]], [[साले, अब्रूज़ो|साले]]), हर्मिटेज<ref>{{Cite web|url=https://www.italyheritage.com/magazine/2002_05/a.htm|title=The Cathedral of Teramo}}</ref> ([[Hermitage of Sant'Onofrio al Morrone|Sant'Onofrio al Morrone]], [[Hermitage of San Giovanni all'Orfento|San Giovanni]], [[Hermitage of San Bartolomeo in Legio|San Bartolomeo]], वगैरह..), Sanctuary Basilica santuario del Volto Santo di Manoppello, Monastero di Santa Maria in Valle Rotana Convents (Convento del Ritiro of Santissima Annunziata del Poggio, Convento of the Madonna del Carmine, Convento di San Francesco (Lanciano), Convento Michetti, Ex Convento di San Donato), Monastery<ref name="auto44" /> ([[San Clemente a Casouria]]), [[सैन लिबेरेटोरे ए मजेला]], [[सैन जियोवानी इन वेनेरे एबे|सैन जियोवानी इन वेनेरे]], अब्बाजिया सांता मारिया इन मोंटेसेंटो, [[अब्बाये ऑफ सांता लूसिया|अब्बाजिया डि सांता लूसिया]], [[सांता मारिया अरबोना|अब्बाजिया डि सांता मारिया अरबोना]], [[अब्बाये ऑफ द होली स्पिरिट इन मोंटे मोरोन, सुल्मोना|बाडिया मोरोनीज़]]), और पुराने चर्च<ref name="auto44" /> ([[सांता मारिया एड क्रिप्टास]] ए फोसा, सैन टॉमासो डि कारामानिको और अन्य)।<ref>{{Cite web|url=https://www.abruzzoturismo.it/en/capestrano-warrior|title=THE CAPESTRANO WARRIOR &#124; Regione Abruzzo - Dipartimento Turismo, Cultura e Paesaggio|access-date=13 जनवरी 2026|archive-date=22 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322121135/https://abruzzoturismo.it/en/capestrano-warrior|url-status=dead}}</ref>. == सन्दर्भ == [[श्रेणी:श्रेणियाँ|श्रेणी:इतालवी क्षेत्र]] <references /> [[श्रेणी:अब्रूज़ो]] hnhmvpjmr5baqgc57rieeappsd5b7e1 २०२६ में ईरान में अन्तर्जाल अवरोध 0 1606817 6595562 6512107 2026-08-04T22:51:32Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595562 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack|title=२०२६ में ईरान में अन्तर्जाल अवरोध|image=2026 Internet blackout in Iran.png|image_size=300px|caption=अवरोध के दौरान विदेश से ईरान-आधारित लगभग सभी वेबसाइटें अप्राप्य रहीं, जिनमें [[Timeout (computing)|TIMEDOUT]] अथवा [[Domain Name System#DNS_message_format|NXDOMAIN]] त्रुटियाँ प्रदर्शित होती थीं, अथवा [[List of HTTP status codes#504|HTTP ५०४ गेटवे टाइमआउट]] प्रत्युत्तर प्राप्त होता था।|location=[[ईरान]]|date=८ जनवरी २०२६ – <br> ({{Age in years, months and days|year=2026|month=1|day=8}})|partof=२०२५–२०२६ ईरानी प्रदर्शन|native_name=قطعی سراسری اینترنت در ایران (دی ۱۴۰۴)|native_name_lang=fa|target=ईरानी अन्तर्जाल उपयोक्ता|type=अन्तर्जाल अवरोध|perpetrators=सर्वोच्च राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद् (SNSC), सूचना एवं संचार प्रौद्योगिकी मन्त्रालय (MICT)|motive=२०२५–२०२६ ईरानी प्रदर्शन का दमन तथा २०२६ ईरान नरसंहार को छिपाना}}८ जनवरी २०२६ से, अर्थात् {{अंतरभाषा कड़ी|२०२५–२०२६ के ईरान-विरोधी प्रदर्शन|lt=२०२५–२०२६ के ईरान-विरोधी प्रदर्शनों|en|2025–2026 Iranian protests}} के द्वादश-दिवस पर, ईरानी प्राधिकारियों ने २०:३० IRST (२२:३० [[भारतीय मानक समय]]) से लगभग पूर्ण [[अंतरजाल|अन्तर्जाल]]<nowiki/>-निषेध लागू कर दिया। साइबर-सुरक्षा विशेषज्ञों ने सूचित किया कि ईरान का {{अंतरभाषा कड़ी|राष्ट्रीय सूचना जाल|en|National Information Network|fa|شبکه ملی اطلاعات}} पूर्णतः विच्छिन्न कर दिया गया, यहाँ तक कि ईरान के भीतर भी आन्तरिक रूप से सम्पर्क समाप्त हो गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/international/20260112-how-iran-is-enforcing-an-unprecedented-digital-blackout-to-crush-protests|title=How Iran is enforcing an unprecedented digital blackout to crush protests|date=2026-01-12|website=RFI|language=en|access-date=2026-01-14}}</ref> ईरान से प्राप्त विवरणों में तेहरान में व्यापक दूरभाष तथा अन्तर्जाल-अवरोध का उल्लेख था, तथा [[इस्फ़हान]], लोरदेगान, [[अबदानन|अब्दानान]], [[शीराज़]] के कुछ भागों और [[कर्मानशाह (बख्तरान)|करमानशाह]] में भी व्यवधानों की सूचना दी गई। नेटब्लॉक्स निगरानी-संगठन ने लगभग ८:३० स्थानीय समय से राष्ट्रव्यापी अन्तर्जाल-अवरोध की पुष्टि की, यह कहते हुए कि ये व्यवधान तीव्र होते प्रदर्शनों और बढ़ती जनहानि के बीच उत्पन्न हुए, और इनसे संचार तथा घटनाओं के अभिलेखन पर गम्भीर प्रतिबन्ध लगा, क्योंकि ईरानी शासन देश के अनेक भागों पर नियंत्रण खोता जा रहा है। मानवाधिकार-संगठनों ने इस अन्तर्जाल-अवरोध को शासन द्वारा ईरान में हुए नरसंहारों को छिपाने का प्रयास बताया।<ref name=":22">{{Cite web|url=https://www.amnesty.org.au/iran-internet-shutdown-deadly-crackdown-protesters/|title=Iran: Internet shutdown hides violations in escalating deadly crackdown on protesters|last=International|first=Amnesty|date=2026-01-13|website=Amnesty International Australia|language=en-AU|access-date=2026-01-15}}</ref><ref name=":32">{{Cite web|url=https://www.hrw.org/news/2026/01/12/irans-internet-blackout-concealing-atrocities|title=Iran's Internet Blackout Concealing Atrocities {{!}} Human Rights Watch|date=2026-01-12|language=en}}</ref> == पृष्ठभूमि == ईरान ने ऐतिहासिक रूप से प्रदर्शनों को दबाने के लिए [[अंतरजाल|अन्तर्जाल]] को अवरुद्ध किया है; ऐसा २०१९, २०२२ तथा २०२५ में भी किया गया था।<ref name="NetBlocks201911232">{{Cite web|url=https://netblocks.org/reports/internet-restored-in-iran-after-protest-shutdown-dAmqddA9|title=Internet being restored in Iran after week-long shutdown|date=23 November 2019|website=NetBlocks|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128081744/https://netblocks.org/reports/internet-restored-in-iran-after-protest-shutdown-dAmqddA9|archive-date=28 November 2019|access-date=30 November 2019|url-status=live}}</ref> २०२२ से २०२४ के मध्य, महसा अमीनी-प्रदर्शनों के दौरान ईरान ने [[वाट्सऐप|व्हाट्सऐप]] तथा [[गूगल प्ले]] पर भी प्रतिबन्ध लगाया।<ref name="Time202506182">{{Cite magazine|last=Sutherland|first=Callum|date=18 June 2025|title=Why Iran Is Urging Residents to Delete WhatsApp Amid Israel Conflict|url=https://time.com/7295424/iran-urges-residents-delete-whatsapp-israel-privacy/|access-date=18 June 2025|magazine=TIME|language=en|archive-date=19 जून 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619135317/https://time.com/7295424/iran-urges-residents-delete-whatsapp-israel-privacy/|url-status=dead}}</ref> असहमति को दबाने के लिए अन्तर्जाल-नियन्त्रण के प्रयोग ने ईरानी विपक्ष को बाधित किया, परन्तु राष्ट्र की अर्थव्यवस्था को गम्भीर क्षति पहुँचाई।<ref name="BBC202209232">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/technology-62996100|title=Iran unrest: What's going on with Iran and the internet?|date=23 September 2022|access-date=18 June 2025|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> अन्तर्जाल-निषेध और फ़िल्टरिंग इस्लामिक गणराज्य द्वारा ईरान में सूचना-प्रवाह पर नियन्त्रण का दीर्घकालिक साधन रहे हैं, और शासन प्रायः प्रदर्शनों की आशंका में अन्तर्जाल-सेवा को सीमित या बन्द कर देता है।<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/articles/c6207l6m791o|title=محدودکردن اینترنت؛‌ اعتراضات ایران چطور سانسور می‌شود؟|date=2026-01-07|publisher=[[BBC Persian]]|language=fa|trans-title=Limiting the Internet: How are Iran's protests censored?|access-date=2026-01-08}}</ref> नवम्बर २०१९ के प्रदर्शनों के दौरान सरकार ने पूर्ण छः-दिवसीय अन्तर्जाल-अवरोध लगाया, जिससे शासन अपने ही नागरिकों के सामूहिक दमन पर होने वाली आलोचना से बच गया।<ref name="NBCNews202506172">{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/tech/internet/iran-plunged-internet-blackout-deepening-conflict-rcna213544|title=Iran plunged into an internet near-blackout during deepening conflict|author=Kevin Collier|date=17 June 2025|website=NBC News|language=en|access-date=18 June 2025}}</ref> २०२० में यूक्रेन इंटरनेशनल एयरलाइन्स उड़ान ७५२ को गिराए जाने तथा ईंधन-मूल्य-वृद्धि के विरुद्ध प्रदर्शनों के बाद भी सरकार ने पूर्ण अन्तर्जाल-अवरोध लागू किया।<ref name=":03">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/articles/c6207l6m791o|title=محدودکردن اینترنت؛‌ اعتراضات ایران چطور سانسور می‌شود؟|date=2026-01-07|publisher=[[BBC Persian]]|language=fa|trans-title=Limiting the Internet: How are Iran's protests censored?|access-date=2026-01-08}}</ref> जून २०२५ में ईरान–इज़राइल के मध्य हुए बारह-दिवसीय युद्ध के दौरान, ईरानी शासन ने राष्ट्रीय सुरक्षा का हवाला देते हुए अन्तर्जाल तथा दूरसंचार को बन्द कर दिया; इस अवरोध ने देश से बाहरी विश्व तक सूचना-प्रवाह को भी रोक दिया।<ref name="NYTCutoff2">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/01/08/world/middleeast/iran-protests-internet-shutdown.html|title=Iran Is Cut Off From Internet as Protests Calling for Regime Change Intensify|author1=Farnaz Fassihi|author2=Pranav Baskar|date=January 8, 2026|website=New York Times|access-date=2026-01-15|author3=Sanam Mahoozi}}</ref> सरकार द्वारा अन्तर्जाल-प्रवेश अवरुद्ध किए जाने से ईरान में अन्तर्जाल-उपयोग में ९७% की गिरावट आई। इसके परिणामस्वरूप ईरानी नागरिक बाहरी विश्व से लगभग पूर्णतः कट गए।<ref name="TechCrunch202506182">{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2025/06/18/internet-collapses-across-iran-say-web-monitoring-firms/|title=Internet collapses across Iran, say web-monitoring firms|last=Franceschi-Bicchierai|first=Lorenzo|date=18 June 2025|website=TechCrunch|language=en-US|access-date=18 June 2025}}</ref> साइबर-सुरक्षा विशेषज्ञ अमीर रशीदी के अनुसार, ईरानी शासन अन्तर्जाल को “एक शत्रु” के रूप में देखता है, जिसे वह “नियन्त्रित और दमन” करना चाहता है।<ref name="NBCNews202506173">{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/tech/internet/iran-plunged-internet-blackout-deepening-conflict-rcna213544|title=Iran plunged into an internet near-blackout during deepening conflict|author=Kevin Collier|date=17 June 2025|website=NBC News|language=en|access-date=18 June 2025}}</ref> युद्ध के दौरान सरकार ने नागरिकों पर जासूसी करने के लिए एक नक़ली स्टारलिंक ऐप भी जारी किया।<ref name="DW202506182">{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/how-irans-internet-serves-as-lifeline-despite-censorship/a-72961797|title=How Iran's internet serves as lifeline despite censorship|author=Shabnam von Hein|date=18 June 2025|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=en|access-date=2026-01-15}}</ref> शासन ने अपने ही तन्त्र में दलबदल रोकने हेतु भ्रामक सूचनाएँ भी फैलाईं।<ref name="DW202506183">{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/how-irans-internet-serves-as-lifeline-despite-censorship/a-72961797|title=How Iran's internet serves as lifeline despite censorship|author=Shabnam von Hein|date=18 June 2025|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=en|access-date=2026-01-15}}</ref> सरकार ने ईरानी नागरिकों से व्हाट्सऐप को अवरुद्ध करने का आग्रह किया, यह दावा करते हुए कि वह इसराइली जासूसी-सॉफ़्टवेयर है, जिसका व्हाट्सऐप ने खण्डन किया।<ref name="TechCrunch202506183">{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2025/06/18/internet-collapses-across-iran-say-web-monitoring-firms/|title=Internet collapses across Iran, say web-monitoring firms|last=Franceschi-Bicchierai|first=Lorenzo|date=18 June 2025|website=TechCrunch|language=en-US|access-date=18 June 2025}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:ईरान]] [[श्रेणी:ईरान का सरकार]] [[श्रेणी:ईरान का इतिहास]] [[श्रेणी:इंटरनेट आंदोलन]] [[श्रेणी:अवरोधन]] [[श्रेणी:अंतरजाल]] [[श्रेणी:विरोध प्रदर्शन]] [[श्रेणी:विरोध]] [[श्रेणी:स्टारलिंक]] [[श्रेणी:२०२६]] 50teo4h9l4vlrm8pdmzfns8f29kcdao रॉबिन हुड पदिया मीणा 0 1607097 6595553 6591957 2026-08-04T20:46:21Z ~2026-42916-35 940415 https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A5%89%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%A1_%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A3%E0%A4%BE&action=edit 6595553 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name       =पदिया मीणा|image      =[[File:Padiya meena.jpg|पदिया मीणा]]|birth_date =9 अगस्त 1836|birth_place=भाद्राजून, जालोर, मारवाड़ (वर्तमान राजस्थान)|death_date =5 नवम्बर 1887|death_place=जोधपुर, मारवाड़|known_for  =औपनिवेशिक एवं सामंती शोषण के विरुद्ध प्रतिरोध|Body_discovered=फांसी|राष्ट्रीयता=भारतीय|प्रसिद्धि कारण=अंग्रेज हुकूमत के खिलाफ विद्रोह|जाति=मीणा|उपनाम=मारवाड का रॉबिनहुड|नागरिकता=भारतीय|box_width=26em.|image_size=225x250px|caption=आदिवासी जननायक}} [[चित्र:मारवाड़ के पदिया मीणा.jpg|अंगूठाकार|'''[https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A5%89%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%A1_%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A3%E0%A4%BE&action=edit रॉबिनहुड पदिया मीणा]''' ]] '''पदिया मीणा [Padia Meena]''' (1836–1887) [[राजस्थान]] के मारवाड़ क्षेत्र के एक [[आदिवासी (भारतीय)|आदिवासी]] जननायक और [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश औपनिवेशिक शासन]] के विरुद्ध सक्रिय विद्रोही माने जाते हैं। वे [[मीणा]] जनजाति से संबंधित थे। लोकस्मृति और क्षेत्रीय इतिहास में उन्हें सामाजिक न्याय, आदिवासी हितों की रक्षा तथा सामंती शोषण के प्रतिरोध के प्रतीक के रूप में स्मरण किया जाता है। स्थानीय परंपराओं में उन्हें “'''[[मारवाड़]] का [[रॉबिन हुड|रॉबिनहुड]]'''” [Robin Hood Of Marwar] कहा गया है, जबकि ब्रिटिश अभिलेखों में उन्हें अपराधी अथवा डकैत के रूप में वर्णित किया गया।[1] == प्रारम्भिक जीवन == पदिया मीणा [Padia Meena] का जन्म 9 अगस्त 1836 ई. में भाद्राजून, ज़िला [[जालौर|जालोर]] (तत्कालीन [[मारवाड़]], वर्तमान [[राजस्थान]]) में हुआ। उनका पालन-पोषण आदिवासी सामाजिक-सांस्कृतिक परिवेश में हुआ। उस समय [[मारवाड़|मारवाड़ क्षेत्र]] में कर-वसूली, बेगारी और प्रशासनिक दमन की स्थितियाँ प्रचलित थीं, जिनका प्रभाव [[मीणा|आदिवासी]] समुदायों पर विशेष रूप से पड़ता था।[2] == ऐतिहासिक और सामाजिक पृष्ठभूमि == 19वीं शताब्दी के उत्तरार्द्ध में [[मारवाड़|मारवाड़ क्षेत्र]] ब्रिटिश प्रभाव तथा स्थानीय रियासती-सामंती संरचनाओं के अंतर्गत था। भूमि-व्यवस्था, कर-नीतियों और श्रम-दमन (बेगारी) के कारण ग्रामीण एवं आदिवासी समाज सामाजिक-आर्थिक रूप से हाशिये पर था। इसी पृष्ठभूमि में पदिया मीणा का प्रतिरोध उभरा, जिसे स्थानीय समाज ने अन्याय के विरुद्ध प्रतिक्रिया के रूप में देखा।[3] == संघर्ष और गतिविधियाँ == लोकपरंपराओं और समकालीन विवरणों के अनुसार पदिया मीणा ने औपनिवेशिक सत्ता तथा शोषक तत्वों के विरुद्ध सशस्त्र प्रतिरोध का मार्ग अपनाया।   इन विवरणों में उल्लेख मिलता है कि— * वे अत्याचारी सामंतों और सूदखोरों के विरुद्ध कार्रवाइयाँ करते थे, * उनसे प्राप्त संसाधनों का उपयोग गरीबों, किसानों और वंचित परिवारों की सहायता में किया जाता था, * वे स्त्रियों, बच्चों और निर्बलों के प्रति हिंसा के विरोधी बताए जाते हैं। ब्रिटिश प्रशासनिक अभिलेखों में उन्हें कानून-व्यवस्था के लिए चुनौती के रूप में देखा गया, जबकि स्थानीय समाज में वे न्यायप्रिय विद्रोही माने गए।[4] == “मारवाड़ का रॉबिनहुड” == पदिया मीणा को “[[मारवाड़]] का [[रॉबिन हुड|रॉबिनहुड]]<nowiki/>” कहा जाना लोकमान्यताओं से जुड़ा है। इस उपाधि का आधार यह धारणा रही है कि वे शोषकों से संसाधन लेकर पीड़ितों में बाँटते थे। इसी कारण ग्रामीण और [[आदिवासी (भारतीय)|आदिवासी समाज]] में उनकी छवि भय की नहीं, बल्कि संरक्षण देने वाले नायक की बनी।[5] == आदिवासी हितैषी के रूप में भूमिका == लोकस्मृति में पदिया मीणा को [[आदिवासी (भारतीय)|आदिवासी अस्मिता]], [[समानता|सम्मान]] और जीविका की रक्षा करने वाले [[क्रांतिकारी|क्रातिकारी नायक]] के रूप में स्मरण किया जाता है। कहा जाता है कि उनके संघर्ष से [[आदिवासी (भारतीय)|आदिवासी समुदायों]] में [[स्वाभिमान]] और [[आत्मविश्वास]] का संचार हुआ।[6] == मारवाड़ के आदिवासी विद्रोह में स्थान == इतिहासकारों के अनुसार पदिया मीणा की गतिविधियाँ [[मारवाड़|मारवाड़ क्षेत्र]] में उभरे आदिवासी प्रतिरोध का एक महत्वपूर्ण उदाहरण हैं। यह प्रतिरोध किसी केंद्रीकृत संगठन के बजाय स्थानीय परिस्थितियों से उत्पन्न हुआ [[आंदोलन|जनआंदोलन]] था। कुछ अध्ययनों में इसे भारत के [[भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन|स्वतंत्रता आंदोलन]] की प्रारंभिक, क्षेत्रीय और जनजातीय धाराओं के अंतर्गत रखा गया है। क्षेत्रीय लोकपरंपराओं और कुछ शोध स्रोतों में उल्लेख मिलता है कि वे 1857 के भारतीय विद्रोह तथा विशेष रूप से मारवाड़ के एरिनपुरा विद्रोह से प्रभावित थे। उनके बारे में माना जाता है कि उन्होंने अंग्रेज़ी सत्ता और उसके समर्थक सामंती तंत्र के विरुद्ध जनप्रतिरोध की भावना को प्रोत्साहित किया। यद्यपि उपलब्ध समकालीन अभिलेखों में उनकी प्रत्यक्ष भूमिका का विस्तृत उल्लेख नहीं मिलता, किंतु उन्हें 1857 की क्रांतिकारी चेतना को आगे बढ़ाने वाले मारवाड़ के लोकनायकों में गिना जाता है। 1857 के बाद भी उन्होंने अन्याय, शोषण और औपनिवेशिक प्रभाव के विरुद्ध संघर्ष जारी रखा।[7] == गिरफ्तारी और दंड == लगातार अभियानों के बाद अगस्त 1887 ई. में पदिया मीणा को गिरफ्तार किया गया। उनके विरुद्ध [[जोधपुर रियासत]] के अंतर्गत मुकदमा चलाया गया, जिसमें [[औपनिवेशिक भारत|ब्रिटिश औपनिवेशिक प्रशासन]] की भूमिका प्रमुख रही।[8] == मृत्यु == 1887 ई. में [[जोधपुर रियासत]] में पदिया मीणा को [[फाँसी]] दी गई। लोकमान्यता के अनुसार उनकी मृत्यु की तिथि 5 नवम्बर 1887 मानी जाती है। [[आदिवासी (भारतीय)|आदिवासी समाज]] में इस घटना को [[बलिदान]] के रूप में स्मरण किया जाता है।[9] == पदिया मीणा बलिदान दिवस == प्रत्येक वर्ष 5 नवम्बर को कई क्षेत्रों में '''पदिया मीणा [[बलिदान|बलिदान दिवस]]''' के रूप में स्मरण किया जाता है। इस अवसर पर [[जालौर|जालोर]], [[सिरोही]], [[पालि भाषा|पाली]] सहित [[राजस्थान]] प्रदेश के क्षेत्रों में श्रद्धांजलि सभाएँ, लोकगीत और स्मृति-कार्यक्रम आयोजित किए जाते हैं।[10] == लोकस्मृति और विरासत == पदिया मीणा की गाथा लोकगीतों, कथाओं और सामाजिक स्मृति में जीवित है। आधुनिक समय में उन्हें [[आदिवासी (भारतीय)|आदिवासी स्वाभिमान]], [[सामाजिक न्याय]] और [[औपनिवेशिक भारत|औपनिवेशिक]] प्रतिरोध के प्रतीक के रूप में देखा जाता है।[11] == ऐतिहासिक मूल्यांकन == इतिहासलेखन में पदिया मीणा का मूल्यांकन दो प्रमुख दृष्टियों से किया गया है— * '''औपनिवेशिक अभिलेखों में''' – कानून-व्यवस्था की दृष्टि से अपराधी। * '''स्थानीय एवं [[मीणा|आदिवासी]] दृष्टि में''' – शोषण-विरोधी [[क्रांतिकारी]] और [[स्वतंत्रता संग्राम|जननायक]]। समकालीन अध्ययनों में इन दोनों दृष्टियों को संदर्भ सहित प्रस्तुत कर संतुलित मूल्यांकन पर बल दिया जाता है।[12] == निष्कर्ष == पदिया मीणा का जीवन 19वीं शताब्दी के [[मारवाड़]] क्षेत्र में [[मीणा|आदिवासी समाज]] और [[औपनिवेशिक भारत|औपनिवेशिक सत्ता]] के बीच संघर्ष का प्रतिनिधि उदाहरण है। उन्हें केवल [[विद्रोह|विद्रोही]] नहीं, बल्कि [[सामाजिक न्याय]] और [[मीणा|आदिवासी पुनरुत्थान]] की चेतना से जुड़े [[इतिहास की दस सबसे बड़ी अर्थव्यवस्ताएँ|ऐतिहासिक व्यक्तित्व]] के रूप में देखा जाता है। == संदर्भ == * * [https://www.marudharaaina.com/2026/01/blog-post_69.html]कुशवाहा, सुभाषचंद्र. ''मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: पदिया मीणा, वाणी प्रकाशन, नई दिल्ली , २०२६'' । * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Padiya_meena.jpg]कुशवाहा, सुभाषचंद्र. ''मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: पदिया मीणा, वाणी प्रकाशन, नई दिल्ली , २०२६'' । * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Padiya_meena.jpg]कुशवाहा, सुभाषचंद्र. ''मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: पदिया मीणा, वाणी प्रकाशन, नई दिल्ली , २०२६'' । * [https://kantilalmeena.blogspot.com/2020/04/blog-post_4.html]कुशवाहा, सुभाषचंद्र. ''मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: पदिया मीणा, वाणी प्रकाशन, नई दिल्ली , २०२६'' । * [https://kantilalmeena.blogspot.com/2020/04/blog-post_4.html]कुशवाहा, सुभाषचंद्र. ''मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: पदिया मीणा, वाणी'' [https://play.google.com/store/books/details?id=suKuEQAAQBAJ] ''प्रकाशन, नई दिल्ली , २०२६'' । * [6] क्षेत्रीय लोकइतिहास एवं आदिवासी अध्ययन से संबंधित शोध आलेख। * [7] क्षेत्रीय लोकइतिहास एवं आदिवासी अध्ययन से संबंधित शोध आलेख। * [https://play.google.com/store/books/details?id=suKuEQAAQBAJ]कुशवाहा, सुभाषचंद्र. ''मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: पदिया मीणा, वाणी'' * [https://play.google.com/store/books/details?id=suKuEQAAQBAJ] ''कुशवाहा, सुभाषचंद्र. मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: प्रकाशन, नई दिल्ली , २०२६'' । * [https://play.google.com/store/books/details?id=suKuEQAAQBAJ]''कुशवाहा, सुभाषचंद्र. मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: प्रकाशन, नई दिल्ली , २०२६'' । * [https://play.google.com/store/books/details?id=suKuEQAAQBAJ]''कुशवाहा, सुभाषचंद्र. मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: प्रकाशन, नई दिल्ली , २०२६'' । * [12] राजस्‍थान अभिलेखागार। * [https://dbtnewsrajasthan.com/2026/01/r-binhud-pdiya-meeana-ko-svtantrta-senanee-ka-drja-dene-kee-mang/ <nowiki>[13]</nowiki>] क्षेत्रीय लोकइतिहास एवं आदिवासी अध्ययन से संबंधित शोध आलेख। * [14] https://books.google.co.in/books/publisher/content?id=gmffEAAAQBAJ&hl=hi&pg=PA49&img=1&zoom=3&sig=ACfU3U3WeIc2h1Gkdo1dKfEe6vQX2JDiPQ&w=1280 * [15] {{मूल_सॉर्ट:रॉबिनहुड पदिया मीणा}} 76vpc7cry59293d3n9pispz6bzy6ryd 6595557 6595553 2026-08-04T21:44:22Z ~2026-42916-35 940415 6595557 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name       =पदिया मीणा|image      =[[File:Padiya meena.jpg|पदिया मीणा]]|birth_date =9 अगस्त 1836|birth_place=भाद्राजून, जालोर, मारवाड़ (वर्तमान राजस्थान)|death_date =5 नवम्बर 1887|death_place=जोधपुर, मारवाड़|known_for  =औपनिवेशिक एवं सामंती शोषण के विरुद्ध प्रतिरोध|Body_discovered=फांसी|राष्ट्रीयता=भारतीय|प्रसिद्धि कारण=अंग्रेज हुकूमत के खिलाफ विद्रोह|जाति=मीणा|उपनाम=मारवाड का रॉबिनहुड|नागरिकता=भारतीय|box_width=26em.|image_size=225x250px|caption=आदिवासी जननायक}} [[चित्र:मारवाड़ के पदिया मीणा.jpg|अंगूठाकार|'''[https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A5%89%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%A1_%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A3%E0%A4%BE&action=edit रॉबिनहुड पदिया मीणा]''' ]] '''पदिया मीणा [Padia Meena]''' (1836–1887) [[राजस्थान]] के मारवाड़ क्षेत्र के एक [[आदिवासी (भारतीय)|आदिवासी]] जननायक और [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश औपनिवेशिक शासन]] के विरुद्ध सक्रिय विद्रोही माने जाते हैं। वे [[मीणा]] जनजाति से संबंधित थे। लोकस्मृति और क्षेत्रीय इतिहास में उन्हें सामाजिक न्याय, आदिवासी हितों की रक्षा तथा सामंती शोषण के प्रतिरोध के प्रतीक के रूप में स्मरण किया जाता है। स्थानीय परंपराओं में उन्हें “'''[[मारवाड़]] का [[रॉबिन हुड|रॉबिनहुड]]'''” [Robin Hood Of Marwar] कहा गया है, जबकि ब्रिटिश अभिलेखों में उन्हें अपराधी अथवा डकैत के रूप में वर्णित किया गया।[1] == प्रारम्भिक जीवन == पदिया मीणा [Padia Meena] का जन्म 9 अगस्त 1836 ई. में भाद्राजून, ज़िला [[जालौर|जालोर]] (तत्कालीन [[मारवाड़]], वर्तमान [[राजस्थान]]) में हुआ। उनका पालन-पोषण आदिवासी सामाजिक-सांस्कृतिक परिवेश में हुआ। उस समय [[मारवाड़|मारवाड़ क्षेत्र]] में कर-वसूली, बेगारी और प्रशासनिक दमन की स्थितियाँ प्रचलित थीं, जिनका प्रभाव [[मीणा|आदिवासी]] समुदायों पर विशेष रूप से पड़ता था।[2] == ऐतिहासिक और सामाजिक पृष्ठभूमि == 19वीं शताब्दी के उत्तरार्द्ध में [[मारवाड़|मारवाड़ क्षेत्र]] ब्रिटिश प्रभाव तथा स्थानीय रियासती-सामंती संरचनाओं के अंतर्गत था। भूमि-व्यवस्था, कर-नीतियों और श्रम-दमन (बेगारी) के कारण ग्रामीण एवं आदिवासी समाज सामाजिक-आर्थिक रूप से हाशिये पर था। इसी पृष्ठभूमि में पदिया मीणा का प्रतिरोध उभरा, जिसे स्थानीय समाज ने अन्याय के विरुद्ध प्रतिक्रिया के रूप में देखा।[3] == संघर्ष और गतिविधियाँ == लोकपरंपराओं और समकालीन विवरणों के अनुसार पदिया मीणा ने औपनिवेशिक सत्ता तथा शोषक तत्वों के विरुद्ध सशस्त्र प्रतिरोध का मार्ग अपनाया।   इन विवरणों में उल्लेख मिलता है कि— * वे अत्याचारी सामंतों और सूदखोरों के विरुद्ध कार्रवाइयाँ करते थे, * उनसे प्राप्त संसाधनों का उपयोग गरीबों, किसानों और वंचित परिवारों की सहायता में किया जाता था, * वे स्त्रियों, बच्चों और निर्बलों के प्रति हिंसा के विरोधी बताए जाते हैं। ब्रिटिश प्रशासनिक अभिलेखों में उन्हें कानून-व्यवस्था के लिए चुनौती के रूप में देखा गया, जबकि स्थानीय समाज में वे न्यायप्रिय विद्रोही माने गए।[4] == “मारवाड़ का रॉबिनहुड” == पदिया मीणा को “[[मारवाड़]] का [[रॉबिन हुड|रॉबिनहुड]]<nowiki/>” कहा जाना लोकमान्यताओं से जुड़ा है। इस उपाधि का आधार यह धारणा रही है कि वे शोषकों से संसाधन लेकर पीड़ितों में बाँटते थे। इसी कारण ग्रामीण और [[आदिवासी (भारतीय)|आदिवासी समाज]] में उनकी छवि भय की नहीं, बल्कि संरक्षण देने वाले नायक की बनी।[5] == आदिवासी हितैषी के रूप में भूमिका == लोकस्मृति में पदिया मीणा को [[आदिवासी (भारतीय)|आदिवासी अस्मिता]], [[समानता|सम्मान]] और जीविका की रक्षा करने वाले [[क्रांतिकारी|क्रातिकारी नायक]] के रूप में स्मरण किया जाता है। कहा जाता है कि उनके संघर्ष से [[आदिवासी (भारतीय)|आदिवासी समुदायों]] में [[स्वाभिमान]] और [[आत्मविश्वास]] का संचार हुआ।[6] == मारवाड़ के आदिवासी विद्रोह में स्थान == इतिहासकारों के अनुसार पदिया मीणा की गतिविधियाँ [[मारवाड़|मारवाड़ क्षेत्र]] में उभरे आदिवासी प्रतिरोध का एक महत्वपूर्ण उदाहरण हैं। यह प्रतिरोध किसी केंद्रीकृत संगठन के बजाय स्थानीय परिस्थितियों से उत्पन्न हुआ [[आंदोलन|जनआंदोलन]] था। कुछ अध्ययनों में इसे भारत के [[भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन|स्वतंत्रता आंदोलन]] की प्रारंभिक, क्षेत्रीय और जनजातीय धाराओं के अंतर्गत रखा गया है। क्षेत्रीय लोकपरंपराओं और कुछ शोध स्रोतों में उल्लेख मिलता है कि वे 1857 के भारतीय विद्रोह तथा विशेष रूप से मारवाड़ के एरिनपुरा विद्रोह से प्रभावित थे। उनके बारे में माना जाता है कि उन्होंने अंग्रेज़ी सत्ता और उसके समर्थक सामंती तंत्र के विरुद्ध जनप्रतिरोध की भावना को प्रोत्साहित किया। यद्यपि उपलब्ध समकालीन अभिलेखों में उनकी प्रत्यक्ष भूमिका का विस्तृत उल्लेख नहीं मिलता, किंतु उन्हें 1857 की क्रांतिकारी चेतना को आगे बढ़ाने वाले मारवाड़ के लोकनायकों में गिना जाता है। 1857 के बाद भी उन्होंने अन्याय, शोषण और औपनिवेशिक प्रभाव के विरुद्ध संघर्ष जारी रखा।[7] == गिरफ्तारी और दंड == लगातार अभियानों के बाद अगस्त 1887 ई. में पदिया मीणा को गिरफ्तार किया गया। उनके विरुद्ध [[जोधपुर रियासत]] के अंतर्गत मुकदमा चलाया गया, जिसमें [[औपनिवेशिक भारत|ब्रिटिश औपनिवेशिक प्रशासन]] की भूमिका प्रमुख रही।[8] == मृत्यु == 1887 ई. में [[जोधपुर रियासत]] में पदिया मीणा को [[फाँसी]] दी गई। लोकमान्यता के अनुसार उनकी मृत्यु की तिथि 5 नवम्बर 1887 मानी जाती है। [[आदिवासी (भारतीय)|आदिवासी समाज]] में इस घटना को [[बलिदान]] के रूप में स्मरण किया जाता है।[9] == पदिया मीणा बलिदान दिवस == प्रत्येक वर्ष 5 नवम्बर को कई क्षेत्रों में '''पदिया मीणा [[बलिदान|बलिदान दिवस]]''' के रूप में स्मरण किया जाता है। इस अवसर पर [[जालौर|जालोर]], [[सिरोही]], [[पालि भाषा|पाली]] सहित [[राजस्थान]] प्रदेश के क्षेत्रों में श्रद्धांजलि सभाएँ, लोकगीत और स्मृति-कार्यक्रम आयोजित किए जाते हैं।[10] == लोकस्मृति और विरासत == पदिया मीणा की गाथा लोकगीतों, कथाओं और सामाजिक स्मृति में जीवित है। आधुनिक समय में उन्हें [[आदिवासी (भारतीय)|आदिवासी स्वाभिमान]], [[सामाजिक न्याय]] और [[औपनिवेशिक भारत|औपनिवेशिक]] प्रतिरोध के प्रतीक के रूप में देखा जाता है।[11] == ऐतिहासिक मूल्यांकन == इतिहासलेखन में पदिया मीणा का मूल्यांकन दो प्रमुख दृष्टियों से किया गया है— * '''औपनिवेशिक अभिलेखों में''' – कानून-व्यवस्था की दृष्टि से अपराधी। * '''स्थानीय एवं [[मीणा|आदिवासी]] दृष्टि में''' – शोषण-विरोधी [[क्रांतिकारी]] और [[स्वतंत्रता संग्राम|जननायक]]। समकालीन अध्ययनों में इन दोनों दृष्टियों को संदर्भ सहित प्रस्तुत कर संतुलित मूल्यांकन पर बल दिया जाता है।[12] == निष्कर्ष == पदिया मीणा का जीवन 19वीं शताब्दी के [[मारवाड़]] क्षेत्र में [[मीणा|आदिवासी समाज]] और [[औपनिवेशिक भारत|औपनिवेशिक सत्ता]] के बीच संघर्ष का प्रतिनिधि उदाहरण है। उन्हें केवल [[विद्रोह|विद्रोही]] नहीं, बल्कि [[सामाजिक न्याय]] और [[मीणा|आदिवासी पुनरुत्थान]] की चेतना से जुड़े [[इतिहास की दस सबसे बड़ी अर्थव्यवस्ताएँ|ऐतिहासिक व्यक्तित्व]] के रूप में देखा जाता है। == संदर्भ == * * [https://www.marudharaaina.com/2026/01/blog-post_69.html]कुशवाहा, सुभाषचंद्र. ''मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: पदिया मीणा, वाणी प्रकाशन, नई दिल्ली , २०२६'' । * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Padiya_meena.jpg]कुशवाहा, सुभाषचंद्र. ''मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: पदिया मीणा, वाणी प्रकाशन, नई दिल्ली , २०२६'' । * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Padiya_meena.jpg]कुशवाहा, सुभाषचंद्र. ''मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: पदिया मीणा, वाणी प्रकाशन, नई दिल्ली , २०२६'' । * [https://kantilalmeena.blogspot.com/2020/04/blog-post_4.html]कुशवाहा, सुभाषचंद्र. ''मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: पदिया मीणा, वाणी प्रकाशन, नई दिल्ली , २०२६'' । * [https://kantilalmeena.blogspot.com/2020/04/blog-post_4.html]कुशवाहा, सुभाषचंद्र. ''मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: पदिया मीणा, वाणी'' [https://play.google.com/store/books/details?id=suKuEQAAQBAJ] ''प्रकाशन, नई दिल्ली , २०२६'' । * [6] क्षेत्रीय लोकइतिहास एवं आदिवासी अध्ययन से संबंधित शोध आलेख। * [7] क्षेत्रीय लोकइतिहास एवं आदिवासी अध्ययन से संबंधित शोध आलेख। * [https://play.google.com/store/books/details?id=suKuEQAAQBAJ]कुशवाहा, सुभाषचंद्र. ''मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: पदिया मीणा, वाणी'' * [https://play.google.com/store/books/details?id=suKuEQAAQBAJ] ''कुशवाहा, सुभाषचंद्र. मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: प्रकाशन, नई दिल्ली , २०२६'' । * [https://play.google.com/store/books/details?id=suKuEQAAQBAJ]''कुशवाहा, सुभाषचंद्र. मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: प्रकाशन, नई दिल्ली , २०२६'' । * [https://play.google.com/store/books/details?id=suKuEQAAQBAJ]''कुशवाहा, सुभाषचंद्र. मारवाड़ के डकैत और रॉबिनहुड: प्रकाशन, नई दिल्ली , २०२६'' । * [12] राजस्‍थान अभिलेखागार। * [https://dbtnewsrajasthan.com/2026/01/r-binhud-pdiya-meeana-ko-svtantrta-senanee-ka-drja-dene-kee-mang/ <nowiki>[13]</nowiki>] क्षेत्रीय लोकइतिहास एवं आदिवासी अध्ययन से संबंधित शोध आलेख। * [14] https://books.google.co.in/books/publisher/content?id=gmffEAAAQBAJ&hl=hi&pg=PA49&img=1&zoom=3&sig=ACfU3U3WeIc2h1Gkdo1dKfEe6vQX2JDiPQ&w=1280 * [15] https://www.google.co.in/books/edition/Aadikalin_Meena_Itihaas/gmffEAAAQBAJ?hl=hi&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A5%80+%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4&pg=PA49&printsec=frontcover * [ 16 ] [https://www.google.co.in/books/edition/M%C4%AB%E1%B9%87%C4%81_itih%C4%81sa/zj4uAAAAMAAJ?hl=hi&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%80&printsec=frontcover] * [ 17 ] {{मूल_सॉर्ट:रॉबिनहुड पदिया मीणा}} ehyoi9dow8om8ylj1consyqao969crj सेंट स्टीफंस कॉलेज 0 1607590 6595432 6518589 2026-08-04T12:18:05Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595432 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = St. Stephen's College | image = Crest of St.Stephens Coll, UOD.svg | image_size = 180 | image_upright = .7 | caption = Crest of the St. Stephen's College, Delhi | motto = ईश्वर की महिमा में | आदर्श वाक्य = ईश्वर की महिमा में | established = {{start date and age|df=y|1881|02|01}} | principal = जॉन वर्गीज<ref>{{cite web|url=https://www.ststephens.edu/principal/|title=Principal – St. Stephen's College, Delhi|access-date=6 फ़रवरी 2026|archive-date=15 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215032309/https://www.ststephens.edu/principal/|url-status=dead}}</ref> | founder = रेव. सैम्युअल स्कॉट ऑलनोत | students = 500 से अधिक छात्र प्रतिवर्ष | address =सेंट स्टीफंस कॉलेज, सुधीर बोस मार्ग, विश्वविद्यालय परिक्षेत्र | city = [[नई दिल्ली]] | state = [[दिल्ली]], 110007 | country = [[India]] | campus = शहरी | campus_size = {{convert|69|acre}} | affiliations = {{ubl|[[दिल्ली विश्वविद्यालय]]|[[उत्तर भारत का चर्च]]<ref>{{cite web|title=The Supreme Council of St Stephen's College, Delhi|url=https://www.ststephens.edu/supreme-council/}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>}} | colours = {{color box|#D40000}}{{color box|#0892D0}} शहीदों का लाल रंग एवं कैम्ब्रिज नीला | website = {{URL|http://ststephens.edu/}} | logo = | mapframe-zoom = 16 }} सेंट स्टीफेन्स कॉलेज दिल्ली विश्वविद्यालय का एक घटक महाविद्यालय है। यह स्नातक एवं स्नातकोत्तर दोनों स्तरों की डिग्रियाँ प्रदान करता है। वर्ष 1881 में स्थापित यह कॉलेज भारत के सबसे पुराने और प्रतिष्ठित कला एवं विज्ञान महाविद्यालयों में से एक है। विद्यार्थियों के लिए इस कॉलेज में दाखिला लेना काफी चुनौतीपूर्ण है, जहां स्वीकृति दर मात्र 1.33 प्रतिशत है। ==इतिहास== सेंट स्टीफेन्स कॉलेज का इतिहास सेंट स्टीफेन्स हाई स्कूल से जुड़ा है, जिसकी स्थापना वर्ष 1854 में दिल्ली के चैपलिन सैमुअल स्कॉट ऑलनट ने की थी। यह विद्यालय यूनाइटेड सोसाइटी के दिल्ली मिशन द्वारा संचालित किया जाता था। वित्तीय समस्याओं के कारण वर्ष 1879 में गवर्नमेंट कॉलेज, दिल्ली के बंद हो जाने के बाद, वैल्पी फ्रेंच ने तुरंत ही कैम्ब्रिज मिशन से इस कमी को पूरा करने का आग्रह किया। यह मिशन कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय के पूर्व छात्रों द्वारा संगठित एक एंग्लिकन मिशन था। कॉलेज की स्थापना का एक अन्य प्रमुख उद्देश्य ब्रिटिश भारतीय सरकार की भारत में अंग्रेज़ी शिक्षा को बढ़ावा देने की नीति को प्रोत्साहित करना था। सेंट जॉन्स कॉलेज, कैम्ब्रिज के सैमुअल स्कॉट ऑलनट ने इस कॉलेज की स्थापना के लिए मुख्य भूमिका निभाई। अंततः 1 फ़रवरी 1881 को, यूनाइटेड सोसाइटी पार्टनर्स इन द गॉस्पेल के कार्यों के समर्थन में, कैम्ब्रिज ब्रदरहुड ने सेंट स्टीफेन्स कॉलेज की स्थापना की। ऑलनट इसके पहले प्राचार्य बने। कॉलेज का प्रारंभिक परिसर दिल्ली के चांदनी चौक में स्थित था, जहाँ पाँच आवासी छात्र और तीन प्राध्यापक थे। प्रारंभ में यह कलकत्ता विश्वविद्यालय से संबद्ध था, लेकिन बाद में वर्ष 1882 में इसको पंजाब विश्वविद्यालय से संबद्ध कर दिया गया। सेंट स्टीफेन्स कॉलेज की स्थापना के एक वर्ष से अधिक समय बाद पंजाब विश्वविद्यालय को उसका चार्टर प्राप्त हुआ। इसके बाद सेंट स्टीफेन्स कॉलेज उससे संबद्ध होने वाले शुरुआती दो संस्थानों में से एक बना और वर्ष 1891 में यह कश्मीरी गेट, पुरानी दिल्ली स्थित परिसर में स्थानांतरित हो गया। वर्ष 1906 में प्राचार्य जी. हिबर्ट वेयर ने अपने पद से त्यागपत्र दे दिया और उनके स्थान पर एस. के. रुद्र को नियुक्त किया गया, जो भारत में किसी प्रमुख शैक्षणिक संस्थान का नेतृत्व करने वाले पहले भारतीय बने। उस समय इस निर्णय की आलोचना हुई थी, किंतु रुद्र का कार्यकाल कॉलेज के लिए अत्यंत महत्वपूर्ण और प्रभावशाली सिद्ध हुआ। चार्ल्स फ़्रीर एंड्र्यूज़, जो कॉलेज के एक प्रतिष्ठित व्याख्याता और कैम्ब्रिज ब्रदरहुड के सदस्य थे, भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन में सक्रिय रहे। गरीबों और श्रमिक संघ आंदोलन के लिए किए गए उनके कार्यों के कारण महात्मा गांधी ने उन्हें “दीनबंधु” (गरीबों के मित्र) की उपाधि दी। वर्तमान में एंड्र्यूज़ का चित्र प्राचार्य कक्ष में उनके घनिष्ठ मित्र रवींद्रनाथ टैगोर के चित्र के साथ लगाया गया है। यह भी माना जाता है कि रवींद्रनाथ टैगोर ने अपने प्रवास के दौरान कॉलेज में रहते हुए ही ‘गीतांजलि’ का अंग्रेज़ी अनुवाद पूरा किया था, जिसके लिए उन्हें साहित्य का नोबेल पुरस्कार प्रदान किया गया। वर्ष 1922 में दिल्ली विश्वविद्यालय की स्थापना के साथ ही यह कॉलेज विश्वविद्यालय का एक घटक महाविद्यालय बन गया। महिलाओं को पहली बार वर्ष 1928 में प्रवेश दिया गया, क्योंकि उस समय दिल्ली में एंग्लिकन चर्च से संबद्ध कोई महिला महाविद्यालय नहीं था। 1949 में मिरांडा हाउस की स्थापना के बाद, 1975 तक महिलाओं को पुनः छात्रा के रूप में प्रवेश नहीं दिया गया। सेंट स्टीफेन्स कॉलेज वर्ष 1941 में दिल्ली विश्वविद्यालय एन्क्लेव में अपने वर्तमान परिसर में स्थानांतरित हुआ। इससे पूर्व कॉलेज कश्मीरी गेट क्षेत्र में स्थित था। ===नामकरण=== कॉलेज का नाम संत स्टीफन के नाम पर रखा गया था, जिन्हें 1857 के विद्रोह के दौरान ईसाइयों पर कथित रूप से हुए पथराव और उनकी मृत्यु के बाद एंग्लिकन चर्च द्वारा दिल्ली का संरक्षक संत स्वीकार किया गया। उत्तर भारत के पहले ईसाई शहीद होने के कारण, जिन्हें पथराव करके मारा गया था। कॉलेज के प्रतीक-चिह्न (लोगो) में प्रयुक्त लाल रंग संत के जीवन में दिखाई देने वाली बलिदान की भावना का प्रतिनिधित्व करता है। ==वर्तमान स्वरूप== सेंट स्टीफेन्स कॉलेज उच्च शिक्षा का एक सह-शिक्षा संस्थान है। यह हिंदू कॉलेज और रामजस कॉलेज के साथ मिलकर दिल्ली विश्वविद्यालय के तीन संस्थापक महाविद्यालयों में से एक है। उत्तर भारत में स्थित होने के बावजूद, कॉलेज ने सदैव देश के सभी समुदायों और भारत के विभिन्न भागों से विद्यार्थियों को प्रवेश देने तथा शिक्षकों का चयन करने का प्रयास किया है। यह विदेशों से भी सीमित संख्या में छात्रों को प्रवेश देता है। कॉलेज मेधावी छात्रों को अनेक छात्रवृत्तियाँ और पुरस्कार प्रदान करता है, जिन्हें समय-समय पर दान और निधियों के माध्यम से स्थापित किया गया है। फरवरी 2017 तक, सेंट स्टीफेन्स कॉलेज की प्रबंधक समिति ने संस्थान के लिए स्वायत्तता प्राप्त करने के प्रस्ताव को आगे बढ़ाने का निर्णय लिया है। ==परिसर== कॉलेज परिसर दिल्ली विश्वविद्यालय के नॉर्थ कैंपस में स्थित है और इसका डिजाइन प्रतिष्ठित वेल्श वास्तुकार वॉल्टर साइक्स जॉर्ज द्वारा किया गया था। इसका निर्माण वर्ष 1941 में पूर्ण हुआ। इससे पूर्व कॉलेज दिल्ली के कश्मीरी गेट स्थित परिसर से संचालित होता था, जो विशिष्ट इंडो-सारसेनिक पुनरुत्थान शैली की वास्तुकला में निर्मित था। वर्तमान में उस भवन में दिल्ली निर्वाचन आयोग का कार्यालय स्थित है। वास्तव में, कॉलेज के कुछ खेल मैदान आज भी कश्मीरी गेट और मोरी गेट क्षेत्रों के बीच स्थित हैं। कॉलेज परिसर में कई तरह के खेलों की सुविधाएँ उपलब्ध कराई गई हैं। फ्रांसिस मोंक जिमनैज़ियम, लेडीज़ कॉमन रूम तथा जूनियर कॉमन रूम में इनडोर खेलों और मनोरंजन की सुविधाएँ प्रदान की जाती हैं। वहीं पूजा और ध्यान के लिए एक चैपल सभी सदस्यों के लिए खुला रहता है। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:दिल्ली के कॉलेज]] [[श्रेणी:दिल्ली विश्वविद्यालय]] kmhydjmcc0hquflajwpw0bg63gf2d5l स्टेक एवं मुखमैथुन दिवस 0 1607832 6595494 6520324 2026-08-04T15:08:39Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595494 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday|holiday_name=स्टेक एवं मुखमैथुन दिवस <br> {{lang|en|Steak and Blowjob Day}}|type=default|image=|imagesize=|caption=|official_name=|nickname={{Hlist|स्टेक एवं नॉबर दिवस|स्टेक एवं बीजे दिवस}}|observedby={{Hlist|उत्तर अमेरिका|ऑस्ट्रेलिया|यूरोप|न्यूज़ीलैंड}}|litcolor=|longtype=अनाधिकारिक|significance=[[इंटरनेट मीम]]|begins=|ends=|date=१४ मार्च|scheduling=प्रतिवर्ष एक ही दिन|duration=१ दिवस|frequency=वार्षिक|celebrations=|observances={{Hlist|[[स्टेक]]|[[मुखमैथुन]]}}|relatedto={{Hlist|[[वैलेंटाइन दिवस]]|[[केक एवं योनिलेहन दिवस]]}}}} '''स्टेक एवं मुखमैथुन दिवस''' ({{Langx|en|Steak and Blowjob Day}}; कभी-कभी '''स्टेक एवं बीजे दिवस''' अथवा '''स्टेक एवं नॉबर दिवस''')<ref name="dailydot2015">{{Cite web|url=https://www.dailydot.com/unclick/steak-and-bj-day/|title=The short, stupid history of 'Steak and a BJ Day'|last=Klee|first=Miles|date=March 1, 2020|website=[[The Daily Dot]]|access-date=September 11, 2020}}</ref> एक व्यंग्यात्मक अनाधिकारिक अवकाश है<ref name="mirror">{{Cite web|url=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/steak-bj-day-2015-valentines-5335934|title=Steak and BJ Day 2015: 'Valentine's Day for men' is happening today across the world|last=Raven|first=David|date=March 14, 2015|website=[[Daily Mirror]]|access-date=January 16, 2018}}</ref><ref name="bustle">{{Cite news|url=https://www.bustle.com/articles/70053-these-satirical-tweets-about-steak-and-bj-day-are-comic-gold|title=These Satirical Tweets About 'Steak And BJ Day' Are Comic Gold|last=Sollee|first=Kristen|date=March 16, 2015|work=[[Bustle (magazine)|Bustle]]|access-date=January 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131023316/https://www.bustle.com/articles/70053-these-satirical-tweets-about-steak-and-bj-day-are-comic-gold|archive-date=January 31, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/canada-news-pmn/steak-producer-sets-off-facebook-feud-with-racy-mans-day-marketing-campaign|title=Steak producer sets off tempest with racy 'man's day' marketing campaign|date=March 16, 2018|work=National Post|access-date=March 11, 2020|agency=The Canadian Press|language=en-CA}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, जिसका सृजन [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में [[वैलेंटाइन दिवस]] के प्रत्युत्तर में पुरुषों द्वारा किया गया तथा यह एक मास पश्चात् १४ मार्च को मनाया जाता है।<ref name="hp">{{Cite web|url=http://www.houstonpress.com/restaurants/steak-and-a-bj-day-the-male-valentines-day-6416954|title=Steak and a BJ Day: The Male Valentine's Day|last=Shilcutt|first=Katherine|date=March 15, 2011|website=[[Houston Press]]|access-date=January 26, 2018}}</ref> इस दिवस पर, अभिकल्पना है कि स्त्रियाँ पुरुष के लिए फाइले स्टेक पकाएँ तथा मुखमैथुन करें, जो वैलेंटाइन दिवस पर पुरुषों द्वारा प्रदत्त कार्ड, चॉकलेट, पुष्प एवं अन्य उपहारों के प्रत्युत्तर में है।<ref name="laweekly2013">{{Cite web|url=http://www.laweekly.com/arts/its-steak-and-bj-day-should-we-be-offended-by-that-4184313|title=It's Steak and BJ Day! Should We Be Offended By That?|last=Jones|first=Anna|date=March 14, 2013|website=[[LA Weekly]]}}</ref><ref name="stern">{{Cite web|url=https://www.stern.de/familie/henriette-hell/-valentinstag---maenner--langsam-muesst-ihr-euch-den--schnitzel---blowjob--tag-verdienen--7837626.html|title=Valentinstag – Männer, langsam müsst ihr euch den "Schnitzel & Blowjob"-Tag verdienen!|last=Hell|first=Henriette|date=January 28, 2018|website=[[Stern (magazine)|Stern]]|language=de|access-date=January 31, 2018}}</ref> इस आयोजन की कोई आधिकारिक स्थिति नहीं है, यह वास्तविक अवकाश के स्थान पर एक लोकप्रिय इंटरनेट (अन्तर्जाल) मीम है, तथापि इसके विषय में अनेक स्मृति चिह्न एवं वीडियो क्लिप निर्मित हुए हैं।<ref name="dailydot20152">{{Cite web|url=https://www.dailydot.com/unclick/steak-and-bj-day/|title=The short, stupid history of 'Steak and a BJ Day'|last=Klee|first=Miles|date=March 1, 2020|website=[[The Daily Dot]]|access-date=September 11, 2020}}</ref><ref name="sheknows2014">{{Cite web|url=http://www.sheknows.com/community/love/whats-deal-steak-and-blow-job-day-anyway|title=What's the Deal With 'Steak and Blow Job Day'?|last=Jones|first=Feminista|author-link=Feminista Jones|year=2014|publisher=[[SheKnows Media]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801220952/http://www.sheknows.com/community/love/whats-deal-steak-and-blow-job-day-anyway|archive-date=August 1, 2018|access-date=November 17, 2017|url-status=dead}}</ref> इसकी संकल्पना २००२ में बोस्टन स्थित डब्ल्यूएफ़एनएक्स रेडियो पर डीजे टॉम बर्डसे द्वारा की गई थी। यह सुझाव दिया गया है कि स्टेक एवं मुखमैथुन दिवस नारीवादी आन्दोलन के प्रति एक प्रतिक्रिया है; इस अवकाश की लैंगिक भेदभावपूर्ण एवं [[पितृसत्ता|पितृसत्तात्मक]] होने के कारण आलोचना हुई है, यद्यपि इसे कतिपय द्वारा सकारात्मक रूप से भी ग्रहण किया गया है, तथा स्तन कैंसर अनुसन्धान हेतु धन संग्रह के मञ्च के रूप में भी प्रयोग किया गया है। == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:स्त्री द्वेष]] pzkf5z2ovwlbg3detxh218axn0b4aib हिबा अबू नदा 0 1609465 6595549 6528896 2026-08-04T19:52:10Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595549 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = हिबा अबू नदा | native_name = هبة أبو ندى | native_name_lang = ar | image = | caption = | birth_name = हिबा कमाल अबू नदा | birth_date = 24 जून 1991 | birth_place = [[मक्का]], [[सउदी अरब]] | death_date = 20 अक्टूबर 2023 (उम्र 32) | death_place = खान यूनिस, [[ग़ज़ा पट्टी]], [[फ़िलिस्तीन]] | occupation = कवयित्री, उपन्यासकार, पोषण विशेषज्ञ, शिक्षिका | nationality = फ़िलिस्तीनी | education = अल-अज़हर विश्वविद्यालय (स्नातक)<br>अल-अक्सा विश्वविद्यालय (मास्टर) | notable_works = ''अल-ऑक्सीजन लैसा लिल-मौता'' (ऑक्सीजन मृतकों के लिए नहीं है) | notable_awards = शारजाह अरब रचनात्मकता पुरस्कार (2017) }} '''हिबा कमाल अबू नदा''' ({{lang-ar|هبة كمال أبو ندى}}; 24 जून 1991 – 20 अक्टूबर 2023) एक फ़िलिस्तीनी कवयित्री, उपन्यासकार, पोषण विशेषज्ञ और शिक्षिका थीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.contrapunto.com.sv/gaza-muerte-de-una-poeta/|title=Gaza: Muerte de una poeta - ContraPunto|date=2023-10-21|website=Contrapunto|language=es-AR|access-date=2026-03-08}}</ref> वे फ़िलिस्तीनी साहित्यिक समुदाय का एक अत्यंत जाना-माना और प्रभावशाली चेहरा थीं। उन्होंने अपने प्रसिद्ध उपन्यास ''अल-ऑक्सीजन लैसा लिल-मौता'' (अंग्रेज़ी: Oxygen is not for the dead) के लिए 2017 में प्रतिष्ठित 'शारजाह अरब रचनात्मकता पुरस्कार' जीता था।<ref>{{Cite web|url=https://alray.ps/ar/post/163942|title="الثقافة" تكّرم الروائية "أبو ندى" لفوزها بجائزة الشارقة للإبداع العربي|last=الفلسطينية|first=وكالة الرأي|last2=atyaf.co|website=alray.ps/ar|language=ar|access-date=2026-03-08|archive-date=20 अक्तूबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020194142/https://alray.ps/ar/post/163942|url-status=dead}}</ref> अक्टूबर 2023 में इज़रायल-हमास युद्ध के दौरान ग़ज़ा पट्टी पर हुए एक इज़रायली हवाई हमले में उनकी मृत्यु हो गई। उनकी मृत्यु के पश्चात उनके द्वारा लिखी गई अंतिम कविताएँ और युद्ध की विभीषिका के बीच लिखे गए उनके मार्मिक गद्य वैश्विक साहित्यिक जगत में व्यापक रूप से साझा किए गए।<ref>{{Cite web|url=https://actualitte.com/article/114017/auteurs/l-ecrivaine-palestinienne-hiba-abu-nada-tuee-par-une-frappe-israelienne|title=L'écrivaine palestinienne Hiba Abu Nada tuée par une frappe israélienne|website=ActuaLitté.com|language=fr-FR|access-date=2026-03-08}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == हिबा अबू नदा का जन्म 24 जून 1991 को सउदी अरब के मक्का शहर में हुआ था। उनका परिवार मूल रूप से फ़िलिस्तीन के ऐतिहासिक गांव बैत जिरजा (Beit Jirja) से था, जो 1948 के विस्थापन (नकबा) के बाद शरणार्थी बन गया था। कुछ समय सउदी अरब में रहने के बाद उनका परिवार वापस ग़ज़ा लौट आया, जहाँ हिबा की परवरिश हुई। हिबा ने साहित्य और विज्ञान दोनों ही क्षेत्रों में उत्कृष्ट शिक्षा प्राप्त की थी। उन्होंने ग़ज़ा के अल-अज़हर विश्वविद्यालय से जैव रसायन (Biochemistry) में स्नातक की उपाधि प्राप्त की और इसके बाद अल-अक्सा विश्वविद्यालय से नैदानिक पोषण (Clinical Nutrition) में मास्टर डिग्री हासिल की।<ref>{{Cite web|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1610882/FULLTEXT02|title=Wayback Machine|website=www.diva-portal.org|access-date=2026-03-08}}</ref> वे केवल एक लेखिका ही नहीं थीं, बल्कि एक समर्पित शिक्षिका और पोषण विशेषज्ञ के रूप में भी समाज की सेवा कर रही थीं। == साहित्यिक करियर और उपलब्धियां == हिबा ने अपने लेखन करियर की शुरुआत कम उम्र में ही कर दी थी। वे ग़ज़ा के साहित्यिक हलकों में बहुत सक्रिय थीं। 2017 में, उन्होंने ग़ज़ा नगर पालिका के सहयोग से फ़िलिस्तीनी संस्कृति मंत्रालय द्वारा आयोजित कई काव्य गोष्ठियों में अपनी कविताएँ प्रस्तुत कीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2017/08/29/1079439.html|title=وزارة الثقافة تنظم أمسية شعرية بالتعاون مع بلدية غزة|date=2017-08-29|website=دنيا الوطن|language=ar|access-date=2026-03-08}}</ref> उनका सबसे प्रमुख और प्रसिद्ध कार्य उनका उपन्यास ''अल-ऑक्सीजन लैसा लिल-मौता'' (الأكسجين ليس للموتى / ऑक्सीजन मृतकों के लिए नहीं है) है, जिसे 2017 में संयुक्त अरब अमीरात के शारजाह संस्कृति विभाग द्वारा प्रकाशित किया गया था।<ref>"al-Uksiǧīn laysa lil-mautā" الأكسجين ليس للموتى [Oxygen is not for the dead]. Department of Culture, Sharjah (in Arabic). 2017. Archived from the original on 21 October 2023. Retrieved 20 October 2023.</ref> इस कृति के लिए उन्हें 20वें 'शारजाह अरब रचनात्मकता पुरस्कार' (उपन्यास श्रेणी) में उपविजेता घोषित किया गया। इस ऐतिहासिक उपलब्धि पर फ़िलिस्तीनी संस्कृति मंत्रालय ने एक विशेष समारोह आयोजित कर उन्हें सम्मानित किया था।<ref>{{Cite web|url=https://moc.pna.ps/ar_print.php?id=180411y1573905Y180411|title=وزارة الثقافة - دولة فلسطين|website=moc.pna.ps|access-date=2026-03-08}}</ref> हिबा के लेखन में मुख्य रूप से फ़िलिस्तीनी संघर्ष, विस्थापन की गहरी पीड़ा, और मानवीय अधिकारों व न्याय की मांग के स्वर दिखाई देते थे। उन्होंने अपने शब्दों को प्रतिरोध और सामाजिक बदलाव का माध्यम बनाया था।<ref>Najm, Najlaa (6 September 2023). "Hiba Abū Nadā.. ʿIndamā lam tuʿaǧǧiba-hā nihāyatu 'l-Ḥikāya" هبة أبو ندى.. عندما لم تُعْجبها نهايةُ الحكاية [Hiba Abu Nada.. When she did not enjoy the end of the story]. Banafsaj (in Arabic). Archived from the original on 20 October 2023. Retrieved 7 November 2023.</ref> == मृत्यु और अंतिम रचनाएँ == 20 अक्टूबर 2023 को, इज़रायल-हमास युद्ध के दौरान दक्षिण ग़ज़ा के खान यूनिस में उनके घर पर हुए एक इज़रायली हवाई हमले में हिबा अबू नदा का निधन हो गया। उस समय उनकी आयु मात्र 32 वर्ष थी।<ref>Ramadan, Alsayid (21 October 2023). "Ḥāṣila ʿalā ǧāʾiza 'š-Šāriqa li-'l-ibdāʿ al-ʿarabī.. Wafa 'l-adība 'l-filasṭīnīa 'š-šābba Hiba Abū Nadā ḍaḥīa qaṣf Ġazza" حاصلة على جائزة الشارقة للإبداع العربي.. وفاة الأديبة الفلسطينية الشابة هبة أبو ندى ضحية قصف غزة [Winner of the Sharjah Award for Arab Creativity.. Death of the young female Palestinian author Hiba Abu Nada, a victim of Gaza bombardment]. Al-Bayan (in Arabic). Archived from the original on 20 October 2023. Retrieved 21 October 2023.</ref><ref>Al-Kardousi, Elham (21 October 2023). "Maʿlūmāt ʿan aš-šāʿira 'l-Filasṭīnīa Hiba Abū Nadā.. Qatala-hā al-iḥtilāl fī Ġazza" معلومات عن الشاعرة الفلسطينية هبة أبو ندى.. قتلها الاحتلال في غزة [Facts about the Palestinian poetess Hiba Abu Nada.. She was killed by the occupation of Gaza]. El Watan News (in Arabic). Archived from the original on 21 October 2023. Retrieved 21 October 2023.</ref> अपनी मृत्यु से ठीक पहले, उन्होंने युद्ध के दौरान ग़ज़ा के हालातों का अत्यंत मार्मिक वर्णन किया था। उनके अंतिम लिखे गए शब्दों में से एक गद्य 'लिटरेरी हब' (Literary Hub) द्वारा प्रकाशित किया गया था, जिसमें उन्होंने लिखा था: {{quote|हम इस अराजकता के बीच खुद को आनंद की एक अवर्णनीय स्थिति में पाते हैं। खंडहरों के बीच, एक नया शहर उभरता है—जो हमारे लचीलेपन का प्रमाण है। हवा में दर्द की चीखें गूंजती हैं, जो डॉक्टरों के खून से सने कपड़ों के साथ मिल जाती हैं। शिक्षक, अपनी शिकायतों के बावजूद, अपने छोटे विद्यार्थियों को गले लगाते हैं, जबकि परिवार विपरीत परिस्थितियों में अटूट ताकत प्रदर्शित करते हैं।}}<ref>"Read the last words of writer Heba Abu Nada, who was killed last week by an Israeli airstrike". Literary Hub. 24 October 2023. Archived from the original on 24 October 2023. Retrieved 25 October 2023.</ref> उनकी मृत्यु के बाद, उनकी एक कविता जिसका शीर्षक "Our Loneliness" (हमारा अकेलापन) था, का अरबी से अंग्रेज़ी में सलमा हारलैंड द्वारा अनुवाद किया गया, जिसे वैश्विक स्तर पर सराहा गया और कई अंतरराष्ट्रीय साहित्यिक पत्रिकाओं में प्रकाशित किया गया।<ref>"A Palestinian Meditation in a Time of Annihilation". Literary Hub. 1 November 2023. Retrieved 6 November 2023.</ref><ref>Obeid, Lama (12 August 2025). "'Oxygen is Not for the Dead': The Life and Legacy of Hiba Abu Nada". ARABLIT & ARABLIT QUARTERLY. Retrieved 8 September 2025.</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|30em}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q123139628 विकिडाटा पर हिबा अबू नदा (Q123139628)] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Hiba_Abu_Nada अंग्रेजी विकिपीडिया पर हिबा अबू नदा] {{Authority control}} [[श्रेणी:1991 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:2023 में निधन]] [[श्रेणी:फ़िलिस्तीनी कवयित्री]] [[श्रेणी:अरबी भाषा के लेखक]] [[श्रेणी:महिला उपन्यासकार]] [[श्रेणी:इज़रायल-हमास युद्ध में मारे गए लोग]] [[श्रेणी:2026 विकि लव्ज़ रमजान प्रतियोगिता के लेख]] k4yv9bbqakw2man1tiejw1kr1fnjhjq अनाह 0 1609490 6595626 6528996 2026-08-05T04:28:59Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595626 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = अनाह | native_name = {{lang|ar|عانة}} | nickname = | image_flag = | image_seal = | image_map = | image_skyline = عانة.jpg | image_caption = अनाह का परिदृश्य | mapsize = 500px | pushpin_map = Iraq | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = इराक के भीतर स्थान | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|Iraq}} | subdivision_type1 = प्रांत | subdivision_name1 = [[अल-अनबार प्रांत|अल-अनबार]] | parts_type = [[List of active rebel groups#Syria|Occupation]] | parts_style = para | leader_title = मेयर | leader_name = साद अव्वाद | TotalArea_sq_mi = | area_total = | LandArea_sq_mi = | area_land = | WaterArea_sq_mi = | area_water = | population_as_of = 2018 | population_note = | population_footnotes = | population_total = 21,000 | population_metro = | population_density = | population_density_mi2 = | timezone = GMT+3 | utc_offset = +3 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|34|22|20|N|41|59|15|E|region:IQ|display=inline,title}} | elevation_m = 34 | elevation_ft = | postal_code_type = डाक कोड | postal_code = 31005 }} '''अनाह''' या '''आना''' ({{langx|ar|عانة|ʿĀna}}, {{langx|syr|ܐܢܐ}}), जिसे पहले '''अन्ना''' के नाम से भी जाना जाता था, [[इराक]] का एक शहर है जो फरात नदी के तट पर स्थित है। यह अलेक्जेंड्रेटा की खाड़ी और [[फारस की खाड़ी]] के लगभग बीच में पड़ता है। अनाह नदी के दाहिने किनारे पर पश्चिम से पूर्व की ओर फैला हुआ है। == नाम == पुरानी बेबीलोनियाई अवधि के कीलाक्षर ग्रंथों में इस शहर को '''Ha-na-at''' कहा गया था। 885 ईसा पूर्व में इसे सुहुम भूमि का '''A-na-at''' और 879 ईसा पूर्व में असीरियाई शासकों द्वारा '''An-at''' कहा गया। इस नाम का संबंध युद्ध की देवी अनात से जोड़ा गया है। यूनानी लेखकों ने इसे 'अनाथो' और रोमनों ने 'अनाथा' कहा। == इतिहास == === मध्य कांस्य युग === अनाह के सबसे शुरुआती संदर्भ संभवतः मारी के 'जिमरी-लिम' काल के पत्रों में मिलते हैं। बेबीलोन के हम्मुरैबी के शासनकाल में यह शहर बेबीलोन के नियंत्रण में था और सुहु प्रांत का हिस्सा था। बाद में यह असीरियाई शासन के अधीन आ गया। === लौह युग === 8वीं शताब्दी ईसा पूर्व की शुरुआत में, यहाँ स्वतंत्र शासकों ने "सुहु और मारी के गवर्नर" की उपाधि धारण की। 1980 के दशक की शुरुआत में अनाह द्वीप पर किए गए उत्खनन से इस काल के महत्वपूर्ण साक्ष्य मिले हैं। रोमन सम्राट जूलियन ने 363 ईस्वी में ससानिद साम्राज्य के खिलाफ अपने अभियान के दौरान यहाँ कड़ा विरोध देखा था। उन्होंने इस स्थान पर कब्जा कर लिया और इसके निवासियों को स्थानांतरित कर दिया। === मध्य युग === [[चित्र:Manarat_Anah_2.jpg|अंगूठाकार|[[अनाह की मीनार]], अब्बासी काल की विरासत, इसके विनाश से पहले।]] 657 ईस्वी में इराक की मुस्लिम विजय के दौरान, अली के सेनापतियों को अनाह में फरात पार करने से रोक दिया गया था। 14वीं शताब्दी में, अनाह फारसी ईसाइयों के प्रमुख 'कैथोलिकोस' का निवास स्थान था। प्रारंभिक इस्लामी शासन के दौरान, यह अपने खजूर के बागानों और उद्यानों के लिए प्रसिद्ध एक समृद्ध व्यापारिक शहर था। मध्यकालीन अरबी कवियों ने अनाह की शराब की प्रशंसा की है। === उस्मानी शासन === 1535 के आसपास उस्मानी काल के दौरान, यह शहर 'अबू रिश' बेदौइन अमीरों की वास्तविक राजधानी था, जिन्हें उस्मानी साम्राज्य ने रेगिस्तानी अमीर नियुक्त किया था। 1610 में, प्रसिद्ध इतालवी यात्री पिएत्रो डेला वैले ने यहाँ कुछ "सूर्य उपासकों" (वास्तव में अलावी) को रहते हुए पाया था। 19वीं शताब्दी की शुरुआत में, जी.ए. ओलिवियर ने इस शहर को नदी और चट्टानी पहाड़ियों के बीच की संकरी पट्टी पर स्थित पांच या छह मील लंबी एक सड़क के रूप में वर्णित किया। 1835 में एक ब्रिटिश अभियान के दौरान रिपोर्ट किया गया कि शहर के उत्तर-पश्चिम में अरब, केंद्र में ईसाई और दक्षिण-पूर्व में यहूदी रहते थे। [[चित्र:Mosque_in_Anah_Iraq_protected_by_USMC_in_August_2008.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|350x350पिक्सेल|अनाह में मस्जिद]] === इराक का राजतंत्र === 1918 में इस शहर पर ब्रिटिश सेना ने कब्जा कर लिया और 1921 तक इसे इराक साम्राज्य में शामिल कर लिया गया। अनाह के लोग अपनी सुंदरता और सूती एवं ऊनी वस्त्रों की बुनाई के लिए जाने जाते थे। यहाँ शिक्षा का स्तर काफी ऊँचा था और 1946 तक यहाँ आठ स्कूल बन चुके थे। 1984/85 में जब हादिथा बांध के कारण यह घाटी जलमग्न होने वाली थी, तब इराकी पुरावशेष विभाग ने यहाँ की ऐतिहासिक मीनार को टुकड़ों में काटकर सुरक्षित स्थान पर पहुँचाया और 1980 के दशक के अंत में इसे नए अनाह शहर में 28 मीटर की ऊँचाई पर पुन: स्थापित किया। 2014 में इस्लामिक स्टेट (ISIS) ने इस शहर पर कब्जा कर लिया था। सितंबर 2017 में इराकी सेना ने एक बड़े अभियान के बाद इस शहर को फिर से अपने नियंत्रण में ले लिया। == जलवायु == अनाह की जलवायु गर्म रेगिस्तानी (Köppen: BWh) है। अधिकांश वर्षा सर्दियों में होती है।{{Weather box|width=auto|metric first=y|single line=y|location=अनाह|Jan high C=12.8|Feb high C=16.2|Mar high C=21.8|Apr high C=27.1|May high C=34.2|Jun high C=38.5|Jul high C=41.2|Aug high C=41.0|Sep high C=38.0|Oct high C=31.8|Nov high C=22.0|Dec high C=14.1|year high C=|Jan mean C=7.6|Feb mean C=10.3|Mar mean C=15.8|Apr mean C=20.8|May mean C=27.7|Jun mean C=32.0|Jul mean C=34.0|Aug mean C=33.4|Sep mean C=29.7|Oct mean C=24.0|Nov mean C=14.8|Dec mean C=8.5|year mean C=|Jan low C=3.9|Feb low C=5.4|Mar low C=8.1|Apr low C=12.6|May low C=18.0|Jun low C=21.8|Jul low C=24.5|Aug low C=23.5|Sep low C=19.6|Oct low C=14.8|Nov low C=7.1|Dec low C=3.2|year low C=|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=19|Feb precipitation mm=17|Mar precipitation mm=20|Apr precipitation mm=22|May precipitation mm=6|Jun precipitation mm=0|Jul precipitation mm=0|Aug precipitation mm=0|Sep precipitation mm=0|Oct precipitation mm=5|Nov precipitation mm=10|Dec precipitation mm=23|year precipitation mm=|source 1=[[खाद्य एवं कृषि संगठन|FAO]]<ref name=FAO>{{cite web | url = https://www.fao.org/land-water/land/land-governance/land-resources-planning-toolbox/category/details/fr/c/1028000/ | title = World-wide Agroclimatic Data of FAO (FAOCLIM) | publisher = Food and Agriculture Organization of United Nations | access-date = 21 December 2024 | archive-date = 21 जून 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250621204310/https://www.fao.org/land-water/land/land-governance/land-resources-planning-toolbox/category/details/fr/c/1028000/ | url-status = dead }}</ref>}} == संदर्भ == {{Reflist|20em}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|Anah}} 81cp0k2nwjfyvlawipoqw7dwjxyehv5 सदस्य:AMAN KUMAR/शीह लॉग 2 1609848 6595460 6594870 2026-08-04T13:24:13Z AMAN KUMAR 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:डायलावेक]]. 6595460 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) 0941u7sinhgbfvsq3675fwz0nhxayq4 अब्दुल क़ादिर हसन बरजा 0 1609988 6595651 6552781 2026-08-05T06:15:13Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595651 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=अब्दुल क़ादिर हसन बरजा|image=|alt=|caption=|native_name=|birth_name=|birth_date={{Birth date and age|df=y|1944|08|10}}|birth_place=[[तालिवांग]], [[सुम्बावा]], [[डच ईस्ट इंडीज पर जापानी कब्ज़ा|जापानी कब्जे वाले डच ईस्ट इंडीज]]|death_date=|death_place=|alma_mater=[[पोंडोक मॉडर्न दारुस्सलाम गोटोर]]|occupation=मौलवी|years_active=1970–वर्तमान|known_for=[[खिलाफतुल मुस्लिमीन]] के [[खलीफा]]|title=|spouse=|children=|parents=|website=}}'''अब्दुल क़ादिर हसन बरजा''' (जन्म 10 अगस्त 1944) एक इंडोनेशियाई मौलवी और खिलाफतुल मुस्लिमीन के संस्थापक और खलीफा हैं।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://nasional.sindonews.com/read/791483/13/profil-abdul-qadir-hasan-baraja-dari-bom-borobudur-hingga-khilafatul-muslimin-1654607196?showpage=all|title=Profil Abdul Qadir Hasan Baraja, dari Bom Borobudur hingga Khilafatul Muslimin|website=SINDOnews.com|language=id-ID|access-date=2022-06-13}}</ref> वह एक पूर्व दारुल इस्लाम कार्यकर्ता और कोमांडो जिहाद के लड़ाके हैं, जो 1970 के दशक के अंत से 1980 के दशक तक सक्रिय थे।<ref name=":0" /> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == बरजा ने 1970 से कुछ समय पहले पोंडोक मॉडर्न दारुस्सलाम गोटोर से स्नातक की उपाधि प्राप्त की थी।<ref name=":0" /> पिछली रिपोर्टों में बताया गया था कि स्नातक होने के बाद उन्होंने अपने सहयोगी और गोटोर के पूर्व छात्र अबू बकर बासीर द्वारा स्थापित नग्रुकी इस्लामिक बोर्डिंग स्कूल में शिक्षक के रूप में काम किया था।<ref name=":0" /> हालाँकि, नग्रुकी स्कूल ने इस रिपोर्ट का खंडन किया और स्पष्ट किया कि एक और व्यक्ति अब्दुल्ला बरजा थे, जो इस मामले से संबंधित थे, न कि अब्दुल क़ादिर हसन बरजा। अब्दुल्ला बरजा, अब्दुल क़ादिर हसन बरजा के रिश्तेदार नहीं थे और अब्दुल्ला की 2007 में ही मृत्यु हो चुकी थी।<ref>{{Cite web|url=https://surakarta.suara.com/read/2022/06/08/142251/ponpes-al-mukmin-ngruki-bantah-abdul-qadir-hasan-baraja-salah-satu-pendiri-pondok-bersama-abu-bakar-baasyir|title=Ponpes Al Mukmin Ngruki Bantah Abdul Qadir Hasan Baraja Salah Satu Pendiri Pondok Bersama Abu Bakar Ba'asyir|date=2022-06-08|website=suara.com|language=id|access-date=2022-06-13}}</ref> 1970 में किसी समय, दारुल इस्लाम विद्रोह की हार के आठ साल बाद, बरजा दारुल इस्लाम में शामिल हो गए।<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.merdeka.com/peristiwa/sepak-terjang-abdul-qadir-baraja-pemimpin-khilafatul-muslimin.html|title=Sepak Terjang Abdul Qadir Baraja, Pemimpin Khilafatul Muslimin|date=2022-06-05|website=merdeka.com|language=en|access-date=2022-06-13}}</ref> बाद में वह लैम्पुंग चले गए और 1970 के दशक में दारुल इस्लाम लैम्पुंग शाखा की स्थापना की।<ref name=":3" /> == आतंकवादी गतिविधियों का इतिहास == बरजा को आतंकवाद के आरोप में दो बार जेल भेजा जा चुका था। पहली बार 1979 में वर्मन टेरर (दारुल इस्लाम का एक सशस्त्र आतंकी कृत्य) में शामिल होने के लिए, और 1985 में 1985 बोरोबुदुर बम विस्फोट के बाद।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.cnnindonesia.com/nasional/20220607090507-12-805722/abdul-qadir-baraja-pendiri-khilafatul-muslimin-hingga-bom-borobudur|title=Abdul Qadir Baraja: Pendiri Khilafatul Muslimin hingga Bom Borobudur|date=2022-06-07|website=CNN Indonesia|language=id-ID|access-date=2022-06-13}}</ref> 1979 में वर्मन टेरर के समय, उन्होंने अडा जेलानी सेल के हिस्से के रूप में वर्मन टेरर नेटवर्क में भूमिका निभाई, जो लैम्पुंग में संचालित होती थी और आतंकवाद को वित्तीय सहायता प्रदान करती थी।<ref name=":1" /> 1985 में, वह बोरोबुदुर बम विस्फोट में शामिल थे, जिसमें बोरोबुदुर के 9 स्तूप क्षतिग्रस्त हो गए थे।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://nasional.sindonews.com/read/792259/13/rekam-jejak-abdul-qadir-baraja-ditahan-kasus-terorisme-hingga-dirikan-majelis-mujahidin-1654679192|title=Rekam Jejak Abdul Qadir Baraja: Ditahan Kasus Terorisme hingga Dirikan Majelis Mujahidin|website=SINDOnews.com|language=id-ID|access-date=2022-06-13}}</ref> == इंडोनेशियाई मुजाहिदीन परिषद के सह-संस्थापक == वर्ष 2000 में जब इंडोनेशियाई मुजाहिदीन परिषद की स्थापना हुई, तब बरजा भी इसके सह-संस्थापकों में से एक थे।<ref name=":2" /> वह 5-7 अगस्त 2000 को आयोजित प्रथम मुजाहिदीन कांग्रेस के दौरान इंडोनेशियाई मुजाहिदीन परिषद के पहले 36-सदस्यीय 'अहलुल हल्ली वल 'अक़दी' (Ahlul Halli wal 'Aqdi) बोर्ड के सदस्यों में से एक थे, जिसने बासीर को इंडोनेशियाई मुजाहिदीन परिषद के राष्ट्रीय नेता के रूप में स्थापित किया।<ref>{{Cite book|url=https://simlitbangdiklat.kemenag.go.id/simlitbang/spdata/upload/dokumen-penelitian/14836694687.pdf|title=GERAKAN SOSIAL KEAGAMAAN MAJELIS MUJAHIDIN DALAM KEHIDUPAN KEBANGSAAN|last=Rosidin|publisher=BALAI PENELITIAN DAN PENGEMBANGAN AGAMA SEMARANG KEMENTERIAN AGAMA|year=2016|location=Semarang|language=id|access-date=21 मार्च 2026|archive-date=20 फ़रवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220045246/https://simlitbangdiklat.kemenag.go.id/simlitbang/spdata/upload/dokumen-penelitian/14836694687.pdf|url-status=dead}}</ref> == खिलाफतुल मुस्लिमीन और खिलाफतुल मुस्लिमीन के खलीफा == खिलाफतुल मुस्लिमीन की स्थापना बरजा द्वारा 1977 में किसी समय की गई थी,<ref>{{Cite web|url=https://news.detik.com/berita/d-6117233/rekam-jejak-pimpinan-khilafatul-muslimin-ikut-dirikan-majelis-mujahidin|title=Rekam Jejak Pimpinan Khilafatul Muslimin, Ikut Dirikan Majelis Mujahidin|last=Hanafi|first=M.|website=detiknews|language=id-ID|access-date=2022-06-13|archive-date=14 जून 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614202737/https://news.detik.com/berita/d-6117233/rekam-jejak-pimpinan-khilafatul-muslimin-ikut-dirikan-majelis-mujahidin|url-status=dead}}</ref> लेकिन औपचारिक रूप से एक जन संगठन के रूप में इसकी स्थापना 18 जुलाई 1997 को हुई थी।<ref>{{Cite web|url=https://populis.id/read22855/mengenal-organisasi-khilafatul-muslimin-beda-dengan-hti-tidak-bertujuan-dirikan-negara-islam|title=Mengenal Organisasi Khilafatul Muslimin: Beda dengan HTI, Tidak Bertujuan Dirikan Negara Islam|last=Populis|website=Populis|language=id|access-date=2022-06-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://islami.co/konvoi-motor-promosi-khilafah-ini-sejarah-khilafatul-muslimin-dan-latar-belakang-pendiriannya/|title=Konvoi Motor Promosi Khilafah, Ini Sejarah Khilafatul Muslimin dan Latar Belakang Pendiriannya|date=2022-06-01|website=Islami[dot]co|language=en-US|access-date=2022-06-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://koran.tempo.co/read/berita-utama/474241/rekam-jejak-pendiri-khilafatul-muslimin-abdul-qadir-hasan-baraja|title=Jejak Kelam Hasan Baraja|last=Paraqbueq|first=Rusman|date=2022-06-06|website=Koran Tempo|language=id|access-date=2022-06-13}}</ref> बरजा ने दावा किया कि, खिलाफतुल मुस्लिमीन के अस्तित्व के पहले तीन वर्षों के दौरान, संगठन में खलीफा का पद नहीं था। बाद में 2000 में [[योग्याकार्ता]] में खिलाफतुल मुस्लिमीन कांग्रेस के बाद खलीफा का पद स्थापित किया गया।<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.medcom.id/nasional/daerah/8kovE8db-abdul-qadir-hasan-baraja-ungkap-sejarah-khilafatul-muslimin|title=Abdul Qadir Hasan Baraja Ungkap Sejarah Khilafatul Muslimin|last=|first=|date=2022-06-08|website=medcom.id|language=id|access-date=2022-06-13}}</ref> == 2022 की गिरफ्तारी == 2022 के खिलाफत काफिले के बाद, [[इंडोनेशियाई राष्ट्रीय पुलिस]] ने बाद में काफिले के लिए जिम्मेदार खिलाफतुल मुस्लिमीन के प्रत्येक सदस्य की तलाश शुरू कर दी। [[खिलाफत]] को बढ़ावा देने और राज्य की विचारधारा पंचशील को इस्लामी खिलाफत से बदलने के प्रयास में शामिल होने के कारण बरजा को 7 जून 2022 को लैम्पुंग में पकड़ लिया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.cnnindonesia.com/nasional/20220607074258-12-805692/petinggi-khilafatul-muslimin-abdul-qadir-baraja-ditangkap-di-lampung|title=Petinggi Khilafatul Muslimin Abdul Qadir Baraja Ditangkap di Lampung|date=2022-06-07|website=CNN Indonesia|language=id-ID|access-date=2022-06-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnnindonesia.com/nasional/20220607170738-12-805968/polisi-baraja-ditangkap-karena-tawarkan-khilafah-gantikan-pancasila|title=Polisi: Baraja Ditangkap karena Tawarkan Khilafah Gantikan Pancasila|date=2022-06-07|website=CNN Indonesia|language=id-ID|access-date=2022-06-13}}</ref> 24 जनवरी 2023 को बरजा को 10 साल जेल की सजा सुनाई गई और 50 मिलियन [[इंडोनेशियाई रुपिया|रुपिया]] का जुर्माना लगाया गया। अदालत के फैसले से उनके संगठन को भी गैरकानूनी घोषित कर दिया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.cnnindonesia.com/nasional/20230126081519-12-904985/pemimpin-khilafatul-muslimin-abdul-qadir-baraja-divonis-10-tahun-bui|title=Pemimpin Khilafatul Muslimin Abdul Qadir Baraja Divonis 10 Tahun Bui|website=nasional|language=id-ID|access-date=2023-02-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.harakatuna.com/vonis-khilafatul-muslimin-dan-pemberantasan-organisasi-lintas-radikal.html|title=Vonis Khilafatul Muslimin dan Pemberantasan Organisasi Lintas-Radikal|last=Khoiri|first=Ahmad|date=2023-02-03|website=Harakatuna.com|language=en-US|access-date=2023-02-10|archive-date=28 दिसंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228193341/https://www.harakatuna.com/vonis-khilafatul-muslimin-dan-pemberantasan-organisasi-lintas-radikal.html|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == <references /> n8iz5gmlv4av5k25p8or3qim5nx7u4h अरमांडो बुकेले कट्टन 0 1609989 6595662 6552866 2026-08-05T07:36:05Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595662 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=अरमांडो बुकेले कट्टन|image=|alt=|caption=|birth_date={{birth date|1944|12|16|df=y}}|birth_place=[[सैन साल्वाडोर]], अल सल्वाडोर|death_date={{death date and age|2015|11|30|1944|12|16|df=y}}|death_place=सैन साल्वाडोर, अल सल्वाडोर|occupation=[[व्यवसायी]]|alma_mater=[[अल सल्वाडोर विश्वविद्यालय]]|children=10, जिनमें [[नायब बुकेले|नायब]], [[करीम बुकेले|करीम]], [[युसेफ बुकेले|युसेफ]], [[इब्राजिम बुकेले|इब्राजिम]], और [[यामिल बुकेले|यामिल]] शामिल हैं<ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202006/el_salvador/24512/El-clan-Bukele-que-gobierna-con-Nayib.htm|title=El Clan Bukele que Gobierna con Nayib|trans-title=नायब के साथ शासन करने वाला बुकेले कबीला|date=7 June 2020|access-date=13 July 2022|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Jimmy|last1=Alvarado|first2=Gabriel|last2=Labrador|first3=Sergio|last3=Arauz|archive-date=13 जुलाई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220713051426/https://elfaro.net/es/202006/el_salvador/24512/El-clan-Bukele-que-gobierna-con-Nayib.htm|url-status=dead}}</ref>|known_for=|awards=}}'''अरमांडो बुकेले कट्टन''' (16 दिसंबर 1944 – 30 नवंबर 2015) फ़िलिस्तीनी मूल के एक सल्वाडोरन व्यवसायी, मुस्लिम धार्मिक नेता और अल सल्वाडोर के वर्तमान राष्ट्रपति नायब बुकेले के पिता थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.laprensagrafica.com/elsalvador/Fallece-Armando-Bukele-padre-del-alcalde-Nayib-Bukele-20151130-0118.html|title=Fallece Armando Bukele, padre del alcalde Nayib Bukele|date=30 November 2015|website=[[La Prensa Gráfica]]|access-date=21 January 2026}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == प्रारंभिक जीवन == अरमांडो बुकेले कट्टन का जन्म 16 दिसंबर 1944 को सैन साल्वाडोर में हुआ था, वे हम्बर्टो बुकेले सलमान और विक्टोरिया कट्टन डी बुकेले के पुत्र थे।<ref>{{Cite web|url=https://ancestors.familysearch.org/es/LYWM-82G/armando-bukele-kattan-1944-2015|title=Armando Bukele Kattán (1944–2015)|website=FamilySearch|access-date=21 January 2026}}</ref> उनके माता-पिता यरूशलेम का मुतासरिफ़ेट, [[उस्मानी साम्राज्य]] के [[बेथलहम]] से फ़िलिस्तीनी ईसाई थे, जो 20वीं सदी की शुरुआत में एक प्रवासन की लहर के हिस्से के रूप में अल सल्वाडोर चले गए थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/his-dad-was-an-imam-his-wife-has-jewish-roots-meet-el-salvadors-new-leader/|title=His Dad was an Imam, Meet El Salvador's New Leader|last=Ahren|first=Raphael|date=7 February 2019|website=[[The Times of Israel]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627001613/https://www.timesofisrael.com/his-dad-was-an-imam-his-wife-has-jewish-roots-meet-el-salvadors-new-leader/|archive-date=27 June 2019|access-date=16 February 2020|url-status=live}}</ref> उन्होंने अपनी हाई स्कूल की पढ़ाई लाइसियो साल्वाडोरेनो से पूरी की। == शिक्षा == 1967 में, बुकेले ने अल सल्वाडोर विश्वविद्यालय से औद्योगिक रसायन विज्ञान के डॉक्टर के रूप में स्नातक की उपाधि प्राप्त की।<ref>{{Cite web|url=https://www.lapagina.com.sv/nacionales/biblioteca-nacional-encuentra-la-tesis-universitaria-de-don-armando-bukele-padre-del-presidente-de-la-republica/|title=Biblioteca Nacional encuentra la tesis universitaria de don Armando Bukele, padre del presidente de la República|date=November 14, 2020}}</ref> == उद्यमी == बुकेले कट्टन ने कपड़ा उद्योग, वाणिज्य, फार्मास्यूटिकल्स, विज्ञापन और मीडिया को समर्पित कंपनियों की स्थापना की। वह किवानिस क्लब के परोपकारी प्रयासों से भी जुड़े थे, जो एक सामुदायिक सेवा संस्थान है जो उद्यमियों और पेशेवरों को एक साथ लाता है।<ref>{{Cite web|url=http://ultimahora.sv/conmemoran-primer-aniversario-del-fallecimiento-de-don-armando-bukele/|title=Conmemoran primer aniversario del fallecimiento de Don Armando Bukele|date=November 30, 2016|website=ultimahora.sv}}</ref> == धार्मिक नेता और प्रभाव == बुकेले ने 1980 के दशक में ईसाई धर्म से इस्लाम अपना लिया था और अपने जीवनकाल में पांच [[मस्जिद|मस्जिदों]] की स्थापना की, जिसमें 1992 में अल सल्वाडोर की पहली मस्जिद भी शामिल है।<ref>{{Cite web|url=http://elpais.com.sv/inauguran-mezquita-en-santa-ana/|title=Inauguran mezquita en Santa Ana &#124; Periódico EL Pais}}</ref> उन्होंने सल्वाडोरन इस्लामिक कम्युनिटी के [[इमाम]] के रूप में कार्य किया और लैटिन अमेरिका और कैरेबियन के लिए इस्लामी संगठन का हिस्सा थे। उनका अपने बेटे, नायब बुकेले पर महत्वपूर्ण प्रभाव था, जिन्होंने अक्सर एक गुरु के रूप में अपने पिता की भूमिका और सामाजिक न्याय के प्रति उनकी प्रतिबद्धता पर प्रकाश डाला है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cz7k1r4knwwo|title=3 cosas que quizá no sabías de la vida de Nayib Bukele (y cómo transformó su imagen como mediático y polémico presidente de El Salvador)|date=31 May 2024|website=[[BBC Mundo]]|access-date=21 January 2026}}</ref> == मृत्यु == 30 नवंबर 2015 को बुकेले का निधन हो गया। उनकी मृत्यु की पांचवीं बरसी पर, राष्ट्रपति नायब बुकेले ने उनकी स्मृति को सम्मानित किया, और बताया कि उनके मार्गदर्शन की कितनी कमी खली।<ref>{{Cite web|url=https://diariolahuella.com/presidente-nayib-bukele-parece-metira-que-hace-5-anos-te-fuiste-papa/|title=Presidente Nayib Bukele: "Parece mentira que hace 5 años te fuiste, papá"|date=30 November 2020|website=Diario La Huella|access-date=21 January 2026}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == प्रकाशित कृतियाँ == * ''इस्लाम का एबीसी'' * ''भौतिकी में अवधारणाओं को स्पष्ट करना'' <ref>{{Cite book|url=http://sb.ues.edu.sv/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=22590|title=Clarifying concepts in Physics|last=Bukele Kattán|first=Armando|date=2012|publisher=Imprenta Nacional|isbn=978-99961-0-149-6|edition=Primera edición|location=San Salvador, El Salvador}}</ref> 2017 में, मरणोपरांत पुस्तक ''बिंदु की सटीक सापेक्षता'' (The precise relativity of the point) प्रकाशित हुई थी। यह उनके ट्विटर अकाउंट और उनके कार्यक्रम ''अवधारणाओं को स्पष्ट करना'' पर एकत्र किए गए बुकेले के विचारों का एक व्यापक संकलन है। == संदर्भ == {{reflist}} bsvm8o7q5snhen7zy0obi0mijkqovqd सैयद ज़ैग़म मुर्तज़ा 0 1610386 6595444 6581423 2026-08-04T13:06:20Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595444 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = सैयद ज़ैग़म मुर्तज़ा | image = Saiyed Zegham Murtaza in Doha Education Conference.jpg | alt = दोहा शिक्षा सम्मेलन में सैयद ज़ैग़म मुर्तज़ा | caption = अल्पसंख्यक शिक्षा पर दोहा सम्मेलन, 2018 के दौरान | birth_name = सैयद ज़ैग़म मुर्तज़ा | birth_place = [[अमरोहा]], [[भारत]] | parents = | alma mater = [[अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय]], सामाजिक विज्ञान संकाय | occupation = पत्रकार, ब्लॉगर, लेखक | education = एम.ए (जनसंचार), एम.ए (लोक प्रशासन), एलएलबी। | years_active = 2005 से | other_names = ज़ैग़म }} '''सैयद ज़ैग़म मुर्तज़ा''' एक भारतीय स्तंभकार<ref>{{cite web |url=https://www.nationalheraldindia.com/author/1635946/saiyed-zegham-murtaza |title=सैयद ज़ैग़म मुर्तज़ा की नवीनतम कहानियाँ, विशेष समाचार लेख और विचार |website=www.nationalheraldindia.com}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.navjivanindia.com/author/1636979/saiyd-j-aig-aam-murtj-aa |title=सैयद ज़ैग़म मुर्तज़ा की नवीनतम कहानियाँ, विशेष समाचार लेख और विचार |website=www.navjivanindia.com}}</ref> और ब्लॉगर हैं।<ref>{{cite web |url=https://thecrediblehistory.com/author/zaigham-murtaza/ |title=ज़ैग़म मुर्तज़ा, द क्रेडिबल हिस्ट्री के लेखक |website=thecrediblehistory.com |access-date=25 मार्च 2026 |archive-date=1 फ़रवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201193210/https://thecrediblehistory.com/author/zaigham-murtaza/ |url-status=dead }}</ref> वह 'पुलिसनामा - जहाँ मुर्दे भी गवाही देते हैं' के लेखक हैं, जिसे राजपाल एंड संस द्वारा प्रकाशित किया गया है। इसके अतिरिक्त, उन्होंने [[गौतम भाटिया (वकील)|गौतम भाटिया]] की पुस्तक "ऑफेंड, शॉक, और डिस्टर्ब: फ्री स्पीच अंडर द इंडियन कॉन्स्टिट्यूशन" का [[ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]] के लिए हिंदी में अनुवाद किया है।<ref>{{cite web |url=https://global.oup.com/academic/product/offend-shock-or-disturb-9780199460878?cc=ie&lang=en |title=ऑफेंड, शॉक, और डिस्टर्ब - गौतम भाटिया - ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस |website=global.oup.com}}</ref> उन्होंने कई वृत्तचित्रों (डॉक्यूमेंट्री) की पटकथा लिखी है और उनका निर्माण किया है। साथ ही, वह एक मीडिया निर्माण कंपनी 'ए पी ज़ेड मीडिया वेंचर्स प्राइवेट लिमिटेड' के संस्थापक भी हैं।<ref>{{cite web |url=https://www.quickcompany.in/director/09419271-zegham-murtaza-saiyed |title=ज़ैग़म मुर्तज़ा सैयद (निदेशक) ए पी ज़ेड मीडिया वेंचर |website=www.quickcompany.in |access-date=25 मार्च 2026 |archive-date=1 फ़रवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201193608/https://www.quickcompany.in/director/09419271-zegham-murtaza-saiyed |url-status=dead }}</ref> == प्रारंभिक जीवन == उनका जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के [[मुरादाबाद]] जिले (अब [[अमरोहा]]) के [[अमरोहा]] शहर में हुआ था। उन्होंने मेरठ पब्लिक स्कूल मेरठ से अपनी उच्च माध्यमिक शिक्षा प्राप्त की, जे.एस. हिंदू कॉलेज, अमरोहा से स्नातक किया, [[अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय]] के पत्रकारिता विभाग से पत्रकारिता में स्नातकोत्तर की डिग्री और केजीके कॉलेज, मुरादाबाद से एलएलबी की डिग्री प्राप्त की। वह [[सैयद नगली]] के प्रतिष्ठित [[सैय्यद]] परिवार से ताल्लुक रखते हैं। उनके पिता सैयद अली ज़फ़र एक ट्रेड यूनियन नेता और सामाजिक कार्यकर्ता थे। उनके दादा मौलवी मुर्तज़ा हुसैन एक पूर्व सैन्यकर्मी और स्वतंत्रता सेनानी थे। उनके एक चाचा [[नसीम उज़ ज़फ़र बाकिरी|डॉ. नसीम उज़ ज़फ़र बाकिरी]] एक प्रसिद्ध कवि हैं। == कार्य == उनके पत्रकारिता करियर में [[राज्य सभा टीवी]], ईनाडु टेलीविजन, [[हिंदुस्तान टाइम्स]] और एशियाविल न्यूज़ के साथ काम करना शामिल है। उनके स्तंभ नियमित रूप से [[द पायनियर (भारत)|द पायनियर]],<ref>{{cite web |url=https://www.dailypioneer.com/2021/sunday-edition/safe-passages-for-animals.html |title=जानवरों के लिए सुरक्षित मार्ग |website=www.dailypioneer.com |access-date=25 मार्च 2026 |archive-date=12 नवंबर 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112204535/https://www.dailypioneer.com/2021/sunday-edition/safe-passages-for-animals.html |url-status=dead }}</ref> [[नवजीवन (अखबार)|नवजीवन]], [[नेशनल हेराल्ड]], एशियाविल न्यूज़, [[नवभारत टाइम्स]], हिंदुस्तान टाइम्स और द फॉरवर्ड प्रेस में प्रकाशित होते रहते हैं। साथ ही, उन्होंने कई वृत्तचित्र फिल्मों की पटकथा भी लिखी है, जिनमें 'ब्रिगेडियर राजिंदर सिंह: द सेवियर ऑफ कश्मीर', 'द गेस्ट्स ऑफ डेस्टिनी', 'संघर्ष' आदि शामिल हैं। वह भारतीय मुसलमानों के बीच शिक्षा के कारण का समर्थन करने वाली एक स्वतंत्र आवाज़ भी हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.qatar-tribune.com/news-details/id/123504|title = भारत में अल्पसंख्यक शिक्षा पर अधिक ध्यान देने की आवश्यकता है| date=4 मई 2018 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://thereports.in/the-reasons-for-the-backwardness-of-the-muslims-are-not-education-but-the-failure-to-deal-with-the-situation-and-the-government-is-ignored/ | title=मुसलमानों के पिछड़ेपन की वजह शिक्षा नहीं हालात से निपटने की नाकामी और सरकारी अनदेखी हैं। | date=जनवरी 2021 }}</ref> हाल ही में, उन्होंने अमन और पारिजात के साथ मिलकर 'ए पी ज़ेड मीडिया वेंचर प्राइवेट लिमिटेड' नामक एक मीडिया कंपनी का गठन किया है। == इन्हें भी देखें == * [[भारतीय पत्रकारों की सूची]] == संदर्भ == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Murtaza, Saiyed Zegham}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय पत्रकार]] [[श्रेणी:अमरोहा के लोग]] nd9f2tvn3hffi1gcomzjmfzkjridcbf स्टैनिस्लाव असेयेव 0 1610668 6595496 6551771 2026-08-04T15:18:32Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595496 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = स्टैनिस्लाव असेयेव<br/>{{nobold|{{lang|uk|Станіслав Асєєв}}}} | image = Stanislav Aseyev (cropped).jpg | caption = | pseudonym = स्टैनिस्लाव वासिन | birth_date = {{Birth date and age|1989|10|01|df=yes}}<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/news-aseev-polon-den-narodzhennia/29518618.html Журналіст Асєєв вже другий день народження відзначає в полоні бойовиків]</ref> | birth_place = [[दोनेत्स्क]], [[सोवियत संघ]] | nationality = [[यूक्रेनियन|यूक्रेनी]] | death_date = | death_place = | occupation = उपन्यासकार, पत्रकार | genre = | movement = | notableworks = पैराडाइज़ स्ट्रीट पर यातना शिविर | awards = | signature = }} '''स्टैनिस्लाव असेयेव''' ([[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य|यूक्रेनी]]: Станіслав Володимирович Асєєв; जन्म 1 अक्टूबर 1989) एक यूक्रेनी [[लेखक]] और [[पत्रकार]], मानवाधिकार कार्यकर्ता और जस्टिस इनिशिएटिव फंड के संस्थापक हैं।<ref>{{Cite web|url=https://jif.fund/en|title=Justice Initiative Fund|website=Justice Initiative Fund|access-date=2026-04-01}}</ref> वे [[रूस-यूक्रेन युद्ध]] के अनुभवी [[सेना|सैनिक]] हैं। उनकी सबसे प्रसिद्ध रचना उपन्यास 'द टॉर्चर कैंप ऑन पैराडाइज स्ट्रीट' (2020) है। मई 2014 में उनका गृह नगर डोनेट्स्क रूसी [[आतंकवाद|आतंकवादियों]] के नियंत्रण में आ गया और वे वहीं रह गए। 2015 से 2017 तक असेयेव ने मिरर वीकली अखबार और अन्य यूक्रेनी मीडिया के लिए स्टैनिस्लाव वासिन उपनाम से अपनी रिपोर्ट प्रकाशित कीं। 2 जून 2017 को वे लापता हो गए। 16 जुलाई को, डोनेट्स्क पीपुल्स रिपब्लिक (डीपीआर) के राज्य सुरक्षा मंत्रालय के एक एजेंट ने पुष्टि की कि उनका अपहरण डीपीआर के आतंकवादियों ने किया था।<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-osce-red-cross-asked-to-locate-blogger-rferl-aseyev/28543408.html|title=Ukraine Journalists Union Asks OSCE For Help Locating Missing Blogger|date=2017-06-12|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|access-date=2026-04-01|language=en}}</ref><ref name=":1"/> अंतरराष्ट्रीय स्तर पर भारी समर्थन के बावजूद, असेयेव को 15 साल की सजा सुनाई गई और उन्होंने इज़ोलियात्सिया जेल में 962 दिन बिताए। उन्हें कैदियों की अदला-बदली के तहत रिहा किया गया और 29 दिसंबर 2019 को यूक्रेनी अधिकारियों को सौंप दिया गया।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://euromaidanpress.com/2019/12/29/ukraine-swaps-87-prisoners-including-suspects-of-maidan-massacre-to-55-ukrainians-held-in-occupied-donbas-live-updates/|title=Ukraine swaps 127 prisoners including defendants of Maidan massacre to 76 Ukrainians held in occupied Donbas|last=Zoria|first=Yuri|date=2019-12-29|website=Euromaidan Press|language=en-US|access-date=2026-04-01}}</ref> ==जीवनी== आसेयेव का जन्म 1989 में [[डोनेट्स्क]] में हुआ था। 2006 में उन्होंने माकीवका कस्बे के माध्यमिक विद्यालय से [[स्नातक]] की उपाधि प्राप्त की और डोनेट्स्क राष्ट्रीय तकनीकी विश्वविद्यालय के सूचना विज्ञान और कृत्रिम बुद्धिमत्ता संस्थान में दाखिला लिया। वहाँ उन्होंने 2012 में धार्मिक अध्ययन में सम्मान सहित स्नातकोत्तर की उपाधि प्राप्त की।<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.poezia.ru/works/116220|title=Поэзия.ру - журнал "Юность" - Литературная лента «Юности» (ЛЛЮ) • Станислав Асеев • № 1 (708) 2015|website=www.poezia.ru|access-date=2026-04-01|archive-date=20 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620194901/http://www.poezia.ru/works/116220|url-status=dead}}</ref> उनकी दार्शनिक रुचियों में 20वीं शताब्दी के फ्रांसीसी और जर्मन सत्तामीमांसा शामिल थे। युनोस्ट पत्रिका में प्रकाशित जीवनी के अनुसार, विश्वविद्यालय की पढ़ाई पूरी करने के बाद, आसेयेव पेरिस गए, जहाँ उन्होंने फ्रांसीसी विदेशी सेना में सेवा के लिए आवेदन किया, फिर [[युक्रेन|यूक्रेन]] लौट आए और लोडर, बैंक में प्रशिक्षु, कब्र खोदने वाला, डाक कंपनी में ऑपरेटर और दुकान सहायक जैसे कई पेशे आजमाए। [[File:Stanislav Aseyev and Francis Fukuyama.jpg|thumb|स्टैनफोर्ड विश्वविद्यालय में स्टैनिस्लाव असियेव के साथ [[फ्रांसिस फुकुयामा]]]] =डोनेट्स्क में पत्रकारिता= 2014 में रूसी समर्थक [[आतंकवाद|आतंकवादियों]] द्वारा डोनेट्स्क पर कब्जा करने के बाद आसेयेव वहीं रहे। उन्होंने अपने उपन्यास और पत्रकारिता रिपोर्टों में डोनबास में युद्ध और कब्जे के दौरान अपने जीवन का वर्णन किया है। आसेयेव ने रूसी सेना और रूसी समर्थक उग्रवादियों के कब्जे वाले क्षेत्रों से रिपोर्टिंग करने के लिए स्टैनिस्लाव वासिन के छद्म नाम का इस्तेमाल किया। उन्होंने यह छद्म नाम राज्य सुरक्षा मंत्रालय और स्व-घोषित डीपीआर के विभिन्न उग्रवादी समूहों द्वारा व्यापक उत्पीड़न के कारण अपनाया था। <ref name=":3" /> आसेयेव का रुख स्पष्ट रूप से यूक्रेन समर्थक नहीं था (उन पर अक्सर टिप्पणीकारों द्वारा "देशभक्ति की कमी" या "राजनीतिक विचारों की अपरिपक्वता" का आरोप लगाया जाता था)। डीपीआर में अपराधों को उजागर करने वाली उनकी रिपोर्टों में गणराज्य के उग्रवादियों के युद्ध अपराधों, डोनबास में रूसी गतिविधियों और यूक्रेन समर्थक प्रतिरोधों की रिपोर्ट शामिल थीं।<ref name=":2" /> [[File:Stanislav Asieiev at the Munich Security Conference.jpg|thumb|स्टैनिस्लाव असियेव म्यूनिख सुरक्षा सम्मेलन में।]] 2015 में उनकी रिपोर्टें उक्रेयिन्स्का प्रवदा में प्रकाशित हुईं। 2016 और 2017 के बीच वे मिरर वीकली के संवाददाता थे, जो एक उल्लेखनीय यूक्रेनी [[समाचारपत्र|समाचार पत्र]] है, जहाँ उन्होंने 14 लेख प्रकाशित किए। इसके अलावा 2016-2017 में, उन्होंने अमेरिकी सरकार के रेडियो आउटलेट रेडियो लिबर्टी के लिए लगभग 50 लेख और फोटो-रिपोर्ट लिखीं। ==अपहरण== असेयेव की आखिरी रिपोर्ट RFE/RL के प्रोजेक्ट 'डोनबास रियलिटीज़' के लिए 2 जून 2017 को भेजी गई थी (यह विवादित है कि क्या यह वास्तव में उन्होंने खुद लिखी थी या शायद अपहरणकर्ताओं के दबाव में)। उनका [[फेसबुक]] पेज कुछ समय तक सक्रिय था, लेकिन संभवतः किसी और द्वारा प्रबंधित किया जा रहा था।<ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.radiosvoboda.org/a/28546487.html|title=Незаконне ув'язнення Станіслава Васіна|last=Донбас.Реалії|date=2018-02-26|work=Радіо Свобода|access-date=2026-04-01|language=uk}}</ref> असेयेव की मां (डोनेट्स्क के पास माकीवका में रहने वाली) उनके अपार्टमेंट में गईं और वहां अवैध प्रवेश और तलाशी के निशान देखे। उनके सहपाठी और पूर्व [[सांसद]] येहोर फ़िरसोव ने 6 जून को असेयेव के लापता होने की सूचना दी और रूस समर्थित आतंकवादियों पर [[अपहरण]] का आरोप लगाया। बाद में यूक्रेन की सुरक्षा सेवा, यूक्रेन में मानवाधिकारों पर संयुक्त राष्ट्र निगरानी मिशन और यूक्रेन पत्रकार संघ ने इस पर टिप्पणी की।<ref name=":1" /> 16 जुलाई 2017 को, डीएनआर के राज्य सुरक्षा मंत्रालय के एक एजेंट ने असेयेव की मां को पुष्टि की कि उनका बेटा उनकी हिरासत में है और उस पर जासूसी का संदेह है। डीएनआर-नियंत्रित क्षेत्र से स्वतंत्र मीडिया को रिपोर्टिंग करने की अनुमति नहीं थी। जुलाई 2018 में, खबरों के मुताबिक, असेयेव ने जेल में रहते हुए भूख हड़ताल शुरू कर दी थी।<ref name=":3" /> अक्टूबर 2019 में, डीएनआर के सर्वोच्च न्यायालय ने असेयेव को एक चरमपंथी समूह के गठन, जासूसी और जासूसी के लिए उकसाने, और डीएनआर की क्षेत्रीय अखंडता का उल्लंघन करने के उद्देश्य से सार्वजनिक कार्रवाई करने के आरोपों में दोषी पाया; उन्हें 15 साल जेल की सजा सुनाई गई। पत्रकार की रिहाई के लिए #FreeAseyev नाम से एक अंतरराष्ट्रीय अभियान शुरू किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://rfom.osce.org/representative-on-freedom-of-media/383217|title=OSCE Representative calls for immediate release of Donetsk journalist Stanislav Aseev one year after his illegal detention {{!}} OSCE Representative on Freedom of the Media|date=2018-06-01|website=rfom.osce.org|language=en|access-date=2026-04-01}}</ref> इसे अधिकारियों, पेशेवर समुदायों और मानवाधिकार कार्यकर्ताओं का समर्थन मिला, जो 2017 से 2019 के बीच सक्रिय थे। अभियान के अंतिम कार्यक्रम 15 नवंबर 2019 को उनकी रिहाई से कुछ सप्ताह पहले आयोजित किए गए थे। [[कीव]], [[लविव]], [[क्रामाटोर्स्क]], [[न्यूयॉर्क]], [[रोम]] और [[लंदन]] में "खाली कुर्सी दिवस" ​​पर लोग इकट्ठा हुए।<ref name=":1"/> एमनेस्टी इंटरनेशनल, कमेटी टू प्रोटेक्ट जर्नलिस्ट्स, यूरोपियन फेडरेशन ऑफ जर्नलिस्ट्स, ह्यूमन राइट्स वॉच, नॉर्वेजियन हेलसिंकी कमेटी, ऑर्गनाइजेशन फॉर सिक्योरिटी एंड कोऑपरेशन इन यूरोप, पेन इंटरनेशनल, रिपोर्टर्स विदाउट बॉर्डर्स और ऑर्गनाइजेशन फॉर सिक्योरिटी एंड कोऑपरेशन इन यूरोप में संयुक्त राज्य अमेरिका के मिशन ने उनकी तत्काल रिहाई की मांग की। [[अमेरिकी]] सीनेटर बॉब मेनेंडेज़ और मार्को रुबियो ने भी असेयेव के प्रति अपना समर्थन व्यक्त किया है।<ref>{{Cite web|url=https://europeanjournalists.org/blog/2018/08/20/efj-calls-again-for-immediate-release-of-donetsk-journalist-stanislav-aseev/|title=EFJ calls again for immediate release of Donetsk journalist Stanislav Aseev|last=ricardo|date=2018-08-20|website=European Federation of Journalists|language=en-GB|access-date=2026-04-01}}</ref> स्टास असेयेव और उनके कम प्रसिद्ध सहयोगी ओलेह हलाज़ियुक को (डीपीआर, लुहांस्क पीपुल्स रिपब्लिक और यूक्रेन के बीच एक विवादास्पद जेल अदला-बदली के तहत) 29 दिसंबर 2019 को रिहा कर यूक्रेनी अधिकारियों को सौंप दिया गया था।<ref name=":2"/> ==राजनीतिक गतिविधियाँ== [[File:Stanislav Aseyev with American Senators at the Radio Liberty office in Prague.jpg|thumb|प्राग में रेडियो लिबर्टी के कार्यालय में अमेरिकी सीनेटरों के साथ स्टैनिस्लाव असेयेव।]] रिहाई के बाद, असेयेव ने रूस और कब्ज़े वाले क्षेत्रों में अवैध जेलों में बंद कैदियों के अधिकारों के लिए सक्रिय [[सामाजिक]] और [[राजनीति|राजनीतिक]] रुख अपनाया। 29 जनवरी 2020 को, असेयेव ने यूरोप परिषद में भाषण दिया, जिसमें उन्होंने सदस्य देशों से रूस पर कैदियों को रिहा करने के लिए दबाव डालने का आग्रह किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2866058-aseev-u-radi-evropi-poprosiv-natisnuti-na-moskvu.html|title=Асєєв у Раді Європи попросив натиснути на Москву|date=2020-01-30|website=www.ukrinform.ua|language=uk|access-date=2026-04-01}}</ref> 15 फरवरी 2020 को, पत्रकार ने म्यूनिख सुरक्षा सम्मेलन में भाषण दिया, जहाँ उन्होंने आतंकवादियों द्वारा कैदियों के साथ किए जा रहे अमानवीय व्यवहार के बारे में बात की। 14 फरवरी 2020 को, असेयेव ने रेडियो लिबर्टी के प्राग कार्यालय में अमेरिकी सीनेटरों के एक समूह से मुलाकात की और डोनेट्स्क क्षेत्र के कब्ज़े वाले इलाकों में बचे हुए कैदियों की रिहाई पर चर्चा की। ==पालिच का मामला== [[File:Aseyev with Christo Grozev.jpg|thumb|असेयेव [[क्रिस्टो ग्रोज़ेव]] के साथ]] इज़ोलियात्सिया जेल से रिहाई के डेढ़ साल बाद, असेयेव को पता चला कि जेल का मुख्य कमांडर डेनिस कुलिकोवस्की उर्फ ​​पालिच कीव में आज़ाद घूम रहा है। क्रिस्टो ग्रोज़ेव और यूक्रेन के सेवानिवृत्त विशेष सेवा कर्नल रोमन चेरविंस्की के साथ मिलकर असेयेव ने एक जांच की, जिसके परिणामस्वरूप पालिच का कीव स्थित पता चला और यूक्रेन की सुरक्षा सेवा ने उसे गिरफ्तार कर लिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.relativespp.org/en-free-our-relatives/how-isolation-chief-torturer-palych-fell-into-the-hands-of-ukrainian-justice-and-what-happened-afterwards|title=How «Isolation» chief torturer «Palych» fell into the hands of Ukrainian justice and what happened afterwards|website=www.relativespp.org|language=uk|access-date=2026-04-01}}</ref> फिलहाल, पालिच-कुलिकोवस्की कीव की एक [[न्यायालय|अदालत]] द्वारा सुनाई गई 15 साल की जेल की सजा काट रहा है। ==यूक्रेन के सशस्त्र बल== [[File:Screenshot from video.png|thumb|अग्रिम पंक्ति में स्टैनिस्लाव असेयेव]] 2023 में, असेयेव एक पैदल [[सेना|सैनिक]] के रूप में यूक्रेनी सशस्त्र बलों में शामिल हुए। 2024 में, डोनबास में लड़ाई के दौरान असेयेव को चोट लगी और अस्पताल में उनका पुनर्वास हुआ, जिसके बाद वे मोर्चे पर लौट आए।<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/05/01/7453772/|title=Ukrainian writer Stanislav Aseyev injured on front line|website=Ukrainska Pravda|language=en|access-date=2026-04-01}}</ref> दो महीने बाद, असेयेव को [[गर्दन]] और [[छाती]] में एक बार फिर बारूदी सुरंग के छर्रों से गंभीर चोट लगी, जिसके बाद उन्हें फिर से अस्पताल में भर्ती होना पड़ा।<ref name=":5">{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/ukrainian-writer-aseyev-suffers-shrapnel-injury/|title=Ukrainian writer-turned-soldier Aseyev suffers shrapnel injuries|date=2024-07-02|website=The Kyiv Independent|language=en|access-date=2026-04-01}}</ref> 2024 की शरद ऋतु में, असेयेव को कैद से रिहाई के आधार पर यूक्रेनी सेना से मुक्त कर दिया गया। उनकी बटालियन को हुए नुकसान के कारण भंग कर दिया गया था और कमान ने असेयेव को खुफिया निदेशालय में स्थानांतरित करने से इनकार कर दिया था। उन्हें उनकी सेवा के लिए ब्रिगेड क्रॉस से सम्मानित किया गया। ==सेदनाया जेल== [[File:Stanislav Aseyev on the territory of the Sednaya prison, Syria.jpg|thumb|सीरिया के सेदनाया जेल परिसर में स्टैनिस्लाव असेयेव।]] असेयेव सीरिया के सेदनाया डेथ कैंप से रिपोर्टिंग करने वाले पहले यूक्रेनी पत्रकार बने। वे खुफिया निदेशालय के अधिकारियों के साथ दमिश्क पहुंचे, जो सीरिया से यूक्रेनी नागरिकों को निकालने में लगे हुए थे।<ref>{{Cite news|url=https://www.radiosvoboda.org/a/sednaya-syriya-reportazh-stas-asyeyev/33249654.html|title=Седная – табір смерті імені Башара Асада|last=Асєєв|first=Станіслав|date=2024-12-23|work=Радіо Свобода|access-date=2026-04-01|language=uk}}</ref> असेयेव फिर सेदनाया जेल गए और वहां से एक फोटो रिपोर्ट तैयार की, जिससे वे राष्ट्रीय [[मीडिया]] में बशर अल-असद के शासनकाल में जेल की भयावहता के बारे में बात करने वाले पहले यूक्रेनी बन गए। ==साहित्य== अपनी अवैध गिरफ्तारी और [[कारावास]] से पहले, असेयेव ने गद्य की एक रचना प्रकाशित की थी— आत्मकथात्मक उपन्यास 'द मेल्चियोर एलिफेंट' या 'ए मैन हू थॉट' (रूसी भाषा में)। यह पहली बार मॉस्को में युनोस्ट पत्रिका (अंक 1-6, 2015) में प्रकाशित हुआ और अगले वर्ष कीव के कायाला (यूक्रेनी: Каяла) प्रकाशन गृह से हार्डकवर में प्रकाशित हुआ। युनोस्ट के संपादक येवगेनी मालेविच के अनुसार: "उनका दृष्टिकोण न तो पत्रकार जैसा है और न ही लेखक जैसा, बल्कि एक युवा दार्शनिक जैसा है। अपने उपन्यास में स्टैनिस्लाव ने खुद को पूरी तरह से खोलकर रख दिया है, एक छोटे शहर की दुनिया और उस युद्ध को दर्शाया है जिसने देश को दो हिस्सों में बांट दिया।"<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/education/news52991.html|title=Со студентами ГГУ встретился редактор журнала «Юность»|website=Информационный портал|language=ru|access-date=2026-04-01|archive-date=22 अप्रैल 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260422122200/https://gp.by/novosti/education/news52991.html|url-status=dead}}</ref> रूस द्वारा प्रायोजित शत्रुता की शुरुआत से ही अपने गृह क्षेत्र डोनबास में रहते हुए, असेयेव ने वासिन उपनाम से प्रमुख यूक्रेनी और अंतरराष्ट्रीय मीडिया को जमीनी स्थिति पर संक्षिप्त लेख भेजे। उनकी कैद के दौरान ही 'इन आइसोलेशन' ([[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य|यूक्रेनी]] और [[रूसी भाषा|रूसी]] भाषा में) शीर्षक से उनके लेखों का एक संकलन प्रकाशित हुआ।<ref name=":5" /> रिहाई के बाद, असेयेव ने 'द टॉर्चर कैंप ऑन पैराडाइज़ स्ट्रीट' (यूक्रेनी भाषा में) शीर्षक से एक आत्मकथात्मक कृति प्रकाशित की, जिसमें उन्होंने अवैध जेल इज़ोलियात्सिया में बिताए अपने समय और रूसी नियंत्रण वाले प्रशासन द्वारा कैदियों के साथ किए गए दुर्व्यवहार और यातनाओं का वर्णन किया है।<ref name=":4" /> ==पुरस्कार== *फ्री मीडिया पुरस्कार 2020 *राष्ट्रीय अभिव्यक्ति स्वतंत्रता पुरस्कार 2020 *तारास शेवचेंको राष्ट्रीय पुरस्कार (शेवचेंको पुरस्कार) 2021 *डायना ओर्टिज़ साहस पुरस्कार 2023<ref>{{Cite web|url=https://suspilne.media/culture/485410-stanislav-aseev-otrimav-premiu-za-zahist-prav-ludini-v-ukraini-ta-za-ii-mezami/|title=Станіслав Асєєв отримав премію за захист прав людини в Україні та за її межами|last=Горлач|first=Поліна|date=2023-05-24|website=Суспільне {{!}} Новини|language=uk|access-date=2026-04-01}}</ref> *एनएनडब्ल्यू अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव पुरस्कार "द डोर टू फ्रीडम" *सेवा के लिए ब्रिगेड क्रॉस *स्वतंत्रता पुरस्कार 2024 ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{commons category-inline}} * [https://zn.ua/author/stanislav-vasin Stanislav's author page] on [[Mirror Weekly]] web-site * [https://www.radiosvoboda.org/a/28546487.html list of Stanislav's publications on RFE/RL] and editorial message about the disappearance of journalist * [https://ru.krymr.com/a/video-aseev-pervoe-intervyu/30370878.html the first interview] after {{Authority control}} [[श्रेणी:2010 के दशक के लापता व्यक्ति मामले]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:डोनेट्स्क राष्ट्रीय तकनीकी विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र]] [[श्रेणी:स्वतंत्र मीडिया पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:1989 में जन्मे लोग]] jfc414bfu03jvb9ehotpoa9q34twke2 सेलिश भाषा 0 1610890 6595434 6538027 2026-08-04T12:41:21Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595434 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=सेलिश|nativename={{lang|fla|Séliš}}<br>{{lang|spo|Npoqínišcn}}|region=उत्तरपश्चिमी|ethnicity=७,८००<!--data supports 1 sig fig--> <ref name=e18/>|speakers=७० <ref>{{cite web|last1=Lewis|first1=Paul|title=Endangered Languages - Salish-Spokane-Kalispel|url=http://www.endangeredlanguages.com/lang/4148|website=Endangered Languages|access-date=19 April 2018|archive-date=20 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180420074024/http://www.endangeredlanguages.com/lang/4148|url-status=dead}}</ref>|date=२००९ - २०१३|ref=e18|familycolor=salishan|fam1=[[सलीशन भाषाएँ|सलिशन]]|fam2=[[आतंरिक सलीशन भाषाएँ|आतंरिक सलीश]]|fam3=दक्षिणी|lc1=fla|ld1=Flathead|lc2=spo|ld2=Spokane|glotto=kali1307|glottorefname=Kalispel–Spokane|ELP=4148|ELPname=Kalispel-Spokane-Pend d'Oreille-Salish|notice=|map=Lang Status 20-CR.png|mapcaption=|imagecaption=|image=Salish schoolbus snqwiiqwo missoula 2011.jpg|states={{USA}}}} '''सेलिश भाषा''' जिसे [[मोन्टाना|मोंटाना]] सलीश के रूप में भी जाना जाता है, एक सलीशन भाषा है जो बोली जाती है (२००५ के रूप में) उत्तर मध्य मोंटाना में फ्लैटहेड राष्ट्र के लगभग ६४ बुजुर्गों और पूर्वोत्तर [[वॉशिंगटन राज्य|वाशिंगटन राज्य]] में कालिस्पिल आरक्षण के, और वाशिंगटन के स्पोकेन आरक्षण के अन्य ५० बुजुर्गों द्वारा (२००० के रूप में)। २०१२ तक, यूनेस्को के अनुसार [[मोन्टाना|मोंटाना]] और [[आयडहो|इडाहो]] में सलीश "गंभीर रूप से लुप्तप्राय" है।<ref>{{Cite UNESCO Atlas|page=१४९}}</ref> == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:आतंरिक सलीश]] tqhpx4v0vm707k8wo3euu1pbvck367d स्ट्रीट फ़ोटोग्राफ़ी 0 1611262 6595497 6545655 2026-08-04T15:25:44Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595497 wikitext text/x-wiki '''स्ट्रीट फ़ोटोग्राफ़ी''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Street photography'') [[फ़ोटोग्राफ़ी]] की एक शैली है, जिसमें सार्वजनिक स्थानों पर लोगों के दैनिक जीवन, गतिविधियों और क्षणों को स्वाभाविक रूप में कैद किया जाता है।<ref name=":0">{{Cite web |title=Street photography |url=https://www.britannica.com/art/street-photography |website=Encyclopaedia Britannica}}</ref> यह शैली आमतौर पर बिना पूर्व योजना के, वास्तविक परिस्थितियों में ली गई तस्वीरों पर आधारित होती है और इसमें कृत्रिम प्रकाश या मंचन (staging) का प्रयोग कम किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://18.118.76.217/street-photography/|title=Street Photography - Everything You Need to Know|last=Team|first=N. F. I.|date=2021-11-11|website=NFI|language=en-US|access-date=2026-04-16}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == इतिहास == स्ट्रीट फ़ोटोग्राफ़ी का विकास 19वीं शताब्दी के अंत और 20वीं शताब्दी की शुरुआत में हुआ, जब पोर्टेबल [[कैमरा|कैमरों]] का उपयोग बढ़ा। 20वीं शताब्दी में यह शैली और लोकप्रिय हुई, विशेष रूप से शहरी जीवन के [[दस्तावेज़ीकरण|दस्तावेजीकरण]] के रूप में।<ref name=":0" /> == विशेषताएँ == स्ट्रीट फ़ोटोग्राफ़ी की कुछ प्रमुख विशेषताएँ निम्न हैं: * स्वाभाविक (candid) क्षणों को कैद करना * सार्वजनिक स्थानों पर चित्र लेना * दैनिक जीवन और सामाजिक व्यवहार को दर्शाना * [[प्रकाश]], [[छाया]] और संरचना (composition) का उपयोग == प्रकार == स्ट्रीट फ़ोटोग्राफ़ी के अंतर्गत विभिन्न उप-शैलियाँ शामिल हैं: * [[डॉक्युमेंटरी फोटोग्राफी|डॉक्यूमेंट्री फ़ोटोग्राफ़ी]] * [[फोटो जर्नलिज़्म]] * शहरी जीवन फ़ोटोग्राफ़ी * कैंडिड फ़ोटोग्राफ़ी == महत्व == स्ट्रीट [[फ़ोटोग्राफ़ी]] समाज और [[संस्कृति]] के [[दस्तावेज़ीकरण|दस्तावेजीकरण]] का एक महत्वपूर्ण माध्यम है। यह समय, स्थान और सामाजिक परिवर्तनों को दृश्य रूप में प्रस्तुत करती है और इतिहास के अध्ययन में सहायक होती है।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/art/reviews/london-street-photography-museum-of-london-2238534.html|title=London Street Photography, Museum of London|date=2011-03-11|website=The Independent|language=en|access-date=2026-04-16}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[फ़ोटोग्राफ़ी]] * [[फोटो जर्नलिज़्म]] * [[डॉक्यूमेंट्री फ़ोटोग्राफ़ी]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:फ़ोटोग्राफ़ी]] [[श्रेणी:फ़ोटोग्राफ़ी की विधाएँ]] 4q8mmv3peqf2l19o7hqbozzealrdmhy हेमचन्द्र कानूनगो 0 1611350 6595555 6581821 2026-08-04T21:07:33Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595555 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=हेमचन्द्र दास कानूनगो|image=Sri Hemchandra Kanungo.jpg|caption=हेमचन्द्र दास कानूनगो|birth_name=हेमचन्द्र दास कानूनगो|birth_date={{birth date|1871|08|04}}|birth_place=राधानगर, पश्चिम मिदनापुर<ref>''Samsad Bangali Charitabhidhan (Bengali ed.)'', Subodh Chandra Sengupta and Anjali Bose, Sahitya Samsad, Calcutta, 1976, p. 604</ref> (अब [[पश्चिम बंगाल]] के बेलदा में)|death_date={{death date and age|1951|4|8|1871|06|12}}|death_place=[[मिदनापुर]]|other_names=बिपलवी द्रोनाचार्य|known_for=भारतीय स्वतंत्रता आन्दोलन, [[अनुशीलन समिति]], [[युगान्तर]]|education=[[मिदनापुर टाउन स्कूल]]|alma_mater=[[कलकत्ता कला महाविद्यालय]]|spouse={{marriage|शरत कुमारी देवी|1887}}}} '''हेमचन्द्र दास कानूनगो''' (4 अगस्त 1871 - 8 अप्रैल 1951) एक भारतीय राष्ट्रवादी और [[अनुशीलन समिति]] के सदस्य थे।<ref>{{Cite web|url=https://bengali.news18.com/news/west-midnapore/hemchandra-kanungo-the-first-designer-of-the-national-flag-is-still-neglected-in-history-pbd-866078.html|title=জাতীয় পতাকার প্রথম রূপকার হেমচন্দ্র কানুনগো আজও ইতিহাসে উপেক্ষিত|date=2022-08-10|website=News18 Bengali|language=bn|access-date=2022-08-10|archive-date=15 अगस्त 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230815042108/https://bengali.news18.com/news/west-midnapore/hemchandra-kanungo-the-first-designer-of-the-national-flag-is-still-neglected-in-history-pbd-866078.html|url-status=dead}}</ref> उन्होंने 1907 में [[पेरिस]] की यात्रा की, जहाँ उन्होंने निर्वासित रूसी क्रांतिकारियों से [[पिक्रिक अम्ल|पिक्रिक एसिड]] बमों को इकट्ठा करने की तकनीक सीखी। उन्होंने इस ज्ञान का प्रसार [[ब्रिटिश राज]] और विदेशों में निवासरत भारतीय राष्ट्रवादी संगठनों में किया। 1908 में, कानूनगो [[अलीपुर बम काण्ड|अलीपुर बम मामले]] में [[अरविन्द घोष]] के साथ प्रमुख सह-अभियुक्तों में से एक थे। उन्हें [[सेल्यूलर जेल|अंडमान]] में आजीवन कारावास की सजा सुनाई गई थी। लेकिन 1921 में उन्हें रिहा कर दिया गया था।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://auromaa.org/sri-aurobindo-ru/images/other/item_00940_e.htm|title=Personalia / Hemchandra Kanungo Das|website=auromaa.org|access-date=2022-08-09}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-EpNz0U8VEQC&q=Hemchandra+Kanungo|title=From Plassey to Partition: A History of Modern India|last=Bandyopādhyāẏa|first=Śekhara|date=2004|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-2596-2|language=en}}</ref> [[काज़ी नज़रुल इस्लाम|काजी नजरुल इस्लाम]] ने उनके द्वारा प्रसारित महत्वपूर्ण प्रशिक्षण के लिए जो उन्होंने उस समय के कई नवोदित क्रांतिकारियों को प्रदान की थी, उन्हें "बिप्लवी [[द्रोणाचार्य]]" की सम्मानीय उपाधि प्रदान की थी।<ref name=":10">{{Cite news|url=https://bengali.news18.com/news/south-bengal/patriot-of-bengal-do-you-know-landlord-hemchandra-kanungo-not-only-revolutionary-history-know-truth-l18-tib-local18-1971755.html|title=বিপ্লবী হেমচন্দ্র কানুনগোকে তো চেনেন, কিন্তু জানেন তার আরও একটা পরিচয় ছিল?|last=Chanda|first=Ranjan|work=News18 Bengali|access-date=18 अप्रैल 2026|archive-date=9 अगस्त 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250809211220/https://bengali.news18.com/news/south-bengal/patriot-of-bengal-do-you-know-landlord-hemchandra-kanungo-not-only-revolutionary-history-know-truth-l18-tib-local18-1971755.html|url-status=dead}}</ref> प्रायः उन्हें क्रांतिकारी आंदोलन के शुरुआती चरण का सबसे प्रमुख व्यक्ति माना जाता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PJeKBAAAQBAJ&dq=hemchandra+kanungo+training+revolutionaries&pg=PA106|title=Modern India|last=Sarkar|first=Sumit|date=2014|publisher=Pearson Education India|isbn=978-93-325-4085-9|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.midnapore.in/fighters_hemchandra.html|title=Welcome to Midnapore.in - Freedom Fighters of Midnapore|website=www.midnapore.in|access-date=2025-12-18}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:ब्रिटिश भारत के क़ैदी और बंदी]] [[श्रेणी:भारतीय पुरुष चित्रकार]] [[श्रेणी:बंगाली लेखक]] [[श्रेणी:बंगाली लोग]] [[श्रेणी:१९५१ में निधन]] [[श्रेणी:1871 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] j9kex12bbsatoqfv9e4m4x4vje7ofcr अल जाहिली क़िला 0 1611377 6595674 6543808 2026-08-05T08:36:53Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595674 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक सैन्य निर्माण|name=अल जाहिली क़िला|native_name={{lang|ar|قَلْعَة ٱلْجَاهِلِي}}|location=[[अल ऐन]], [[अबू धाबी अमीरात|अबू धाबी]], [[संयुक्त अरब अमीरात]]|coordinates={{coord|24|12|58|N|55|45|9|E|region:AE|display=inline,title}}|map_type=UAE#Persian Gulf#West Asia|map_alt=|map_size=265|map_caption=UAE में अवस्थिति|image=Entrance Up Close.jpg|image_size=|caption=अल जाहिली क़िले का प्रवेश|type=|built={{circa}} 1891|builder=|materials=|height=|used=|demolished=|condition=बहाल|ownership=|controlledby=|garrison=|commanders=|occupants=|battles=|events=}} '''अल जाहिली क़िला''' ({{Langx|ar|قَلْعَة ٱلْجَاهِلِي}}) [[संयुक्त अरब अमीरात]] के [[अल ऐन]] शहर में स्थित 19वीं शताब्दी का क़िला है। इसे 1891 को शेख़ [[ज़ायद बिन ख़लीफ़ा आल नहयान]] के आदेश पर खजूर किसानों की सुरक्षा के लिए निर्मित किया गया था। 1955 में यह [[संधि ओमान स्काउट्स]] का एक अड्डा था। 1971 से, यह अल ऐन का एक पर्यटक स्थल है। == इतिहास == इस क़िले को 1891 में अल जाहिली मरूद्यान के निकट खजूर किसानों की सुरक्षा के लिए निर्मित किया गया था।<ref name="ka">{{cite news|url=http://www.alkhaleej.ae/mob/detailed/8c37a268-3d08-4f8d-9faa-5247089ac47b/25fae1c7-4958-4622-ad76-b1497ec30e89|access-date=January 13, 2018|publisher=[[Al Khaleej (newspaper)|Al Khaleej]]|language=ar|script-title=ar:قلعة الجاهلي في العين وسجل التاريخ الخالد|archive-date=13 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113093149/http://www.alkhaleej.ae/mob/detailed/8c37a268-3d08-4f8d-9faa-5247089ac47b/25fae1c7-4958-4622-ad76-b1497ec30e89|url-status=dead}}</ref> 1955 में, यह संधि ओमान स्काउट्स का एक अड्डा था। क़िले का प्रयोग दूसरे गाँवों में ऊँटों के माध्यम से चिकित्सा और अन्य सामान बाँटने के लिए किया जाता था। 1957 को क़िले में एक सैन्य बैंड स्थापित किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.thenationalnews.com/arts/a-return-legacy-of-trucial-oman-scouts-on-show-in-al-ain-1.672845|title=A return: legacy of Trucial Oman Scouts on show in Al Ain|last=Dennehy|first=John|date=4 November 2017|publisher=The National}}</ref> 1905 में अल ऐन के दौरा समय [[पर्सी कॉक्स]] अल जाहिली गए थे। 1906 को, [[जॉन गोर्डन लोरिमर]] ने कहा कि क़िले को [[ज़ायद बिन ख़लीफ़ा आल नाहयान]] के शासनकाल में निर्मित किया गया था।<ref name="go">{{citation|url=http://www.erd.ae/portal/62D659B4-3249-4324-BECD-E4E8D7322DFA.aspx|work=Al Ain Region Ruler's Representative Court|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216223423/http://erd.ae/portal/62D659B4-3249-4324-BECD-E4E8D7322DFA.aspx|language=ar|access-date=January 13, 2018|archive-date=December 16, 2017|script-title=ar:القلاع والحصون في مدينة العين|url-status=dead}}</ref> क़िले को मध्य दशक 1980 में बहाल किया गया था। 2007–2008 इसकी एक और बहाली हुई, जिसमें प्रदर्शनी एवं सांस्कृतिक गतिविधियों हेतु दुकानें, कैफ़े और चौक जैसे नई संरचनाएँ डाली गई थी। भविष्य में अल ऐन के पर्यटन उद्योग में बड़ी भूमिका प्राप्त करने के लिए इस क़िले को फिर से बहाल किया जाएगा।<ref>{{cite news|url=http://www.alittihad.ae/mobile/details.php?id=101963&y=2011|date=3 November 2011|access-date=January 13, 2018|publisher=[[Al-Ittihad (Emirati newspaper)|Al-Ittihad]]|language=ar|script-title=ar:قلعة الجاهلي تروي «قصة العين»}}</ref> [[श्रेणी:संयुक्त अरब अमीरात]] == अवस्थिति == क़िला अल ऐन के दक्षिणी भाग में [[शेख़ ज़ायद महल संगहालय]] के निकट स्थित है। वहाँ जलस्रोत और कृषि भूमि है।<ref name="ka"/> == वास्तुकला == [[File:Al_Jahili_Fort_by_night.jpg|अंगूठाकार|रात को अल जाहिली क़िला]] [[मज़यद]] क़िले के समरूप,<ref name="GulfNews 05-2013">{{Cite news|url=https://gulfnews.com/uae/mezyad-fort-stands-tall-in-the-foothills-of-jebel-hafeet-1.1187525|title=Mezyad Fort stands tall in the foothills of Jebel Hafeet|last=Kazmi|first=Aftab|date=2013-05-23|work=[[Gulf News]]|access-date=2019-03-04}}</ref> अल जाहिली क़िला अल ऐन के सबसे बड़े क़िलों में से एक है।<ref name="ka"/> इसका निर्माण 1981 को शुरू किया गया था। यह एक परिसर का भाग है, जिसमें एक चौक भी शामिल है। क़िला चौकोर, {{convert|118|m|ft|abbr=off}} लंबा और {{convert|8|m|ft|abbr=off}} ऊँचा है। ऊपर में त्रिकोणीय छज्जे हैं। पश्चिमोत्तर कोने पर इसके तीन गोल और एक चौकोर [[संतरी बुर्ज]] है। गोल बुर्जों का व्यास {{convert|5|m|ft|abbr=off}} और ऊँचाई {{convert|14|m|ft|abbr=off}} है, जबकि चौकोर वाले की चौड़ाई और लंबाई {{convert|4|and|7|m|ft|abbr=off}}, तथा ऊँचाई {{convert|14|m|ft|abbr=off}} है। चौकोर बुर्ज को अधिक शक्तिशाली माना जाता है।<ref name="go"/> क़िले की दीवारों के बाहर एक एतिहासिक मस्जिद है। == अनुकृति == [[पाकिस्तान]] की [[स्वात घाटी]] के [[ज़ाहा हदीद|शेख़ ज़ायद सेतु]] के बग़ल में अल जाहिली क़िला की एक छोटी अनुकृति स्थित है। अनुकृति और सेतु का उद्घाटन अप्रैल 2013 को हुआ।<ref name="GulfNewsl 04-2013">{{Cite news|url=https://gulfnews.com/uae/shaikh-zayed-bin-sultan-al-nahyan-bridge-inaugurated-in-pakistan-1.1169996|title=Shaikh Zayed Bin Sultan Al Nahyan Bridge inaugurated in Pakistan|date=2013-04-13|work=[[Emirates News Agency|WAM]]|access-date=2020-01-03|publisher=[[Gulf News]]}}</ref><ref name="TheNational 04-2013">{{Cite news|url=https://gulfnews.com/uae/mezyad-fort-stands-tall-in-the-foothills-of-jebel-hafeet-1.1187525|title=In pictures: Sheikh Zayed bridge inaugurated in Pakistan|date=2013-04-14|access-date=2020-01-03|publisher=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]}}</ref><ref name="TheNational 01-2020">{{Cite news|url=https://www.thenationalnews.com/uae/government/uae-pakistan-ties-are-as-old-as-the-emirates-1.958985|title=UAE-Pakistan ties are as old as the Emirates|last=Duncan|first=Gillian|date=2020-01-02|access-date=2020-01-03|publisher=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]}}</ref> == यह भी देखें == * [[क़स्र अल मुवैजी]] == संदर्भ == {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category}} * [https://visitabudhabi.ae/en/see.and.do/attractions.and.landmarks/iconic.landmarks/al.jahili.fort.aspx Al-Jahili Fort]. ''Visit Abu Dhabi''. 0o07as4pt298so61ab4q6mrsqchcu3i सोलो मियो 0 1611504 6595473 6543381 2026-08-04T13:51:04Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595473 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = सोलो मियो | image = | caption = प्रचार पोस्टर | director = चक किनाने<br>डैन किनाने | writer = चक किनाने<br>डैन किनाने<br>केविन जेम्स | producer = मार्क फसानो<br>जेफरी ग्रीनस्टीन | starring = {{Plainlist| * केविन जेम्स * निकोल ग्रिमाउडो * [[एलीसन हनिंगन]] * जोनाथन रूमी * जूली सेर्डा * जूली ऐन एमरी * आंद्रेया बोचेली * किम कोट्स }} | cinematography = जेरेड फदेल | editing = पीट किनाने | music = जॉय न्गियाव | studio = {{Plainlist| * ए हायर स्टैण्डर्ड * किनाने ब्रदर्स * निकेल सिटी पिक्चर्स }} | distributor = एंजेल स्टूडियोज | released = {{Film date|2026|1|20|कोकोनट ग्रोव सिनेपोलिस<ref>{{Cite web |date=जनवरी 20, 2026 |title=''Kevin James premieres new romantic comedy in Coconut Grov'' [PG] |url=https://www.local10.com/news/local/2026/01/20/kevin-james-premieres-new-romantic-comedy-in-coconut-grove/ |access-date=जनवरी 22, 2026 |website=लोकल 10 न्यूज़}}</ref>|2026|2|6|संयुक्त राज्य अमेरिका}} | runtime = 96 मिनट<ref>{{Cite web |date=दिसम्बर 14, 2025 |title=''Solo Mio'' [PG] |url=https://www.classification.gov.au/titles/solo-mio |access-date=December 16, 2025 |website=ऑस्ट्रेलियन क्लाशिफिकेशन बोर्ड}}</ref> | country = संयुक्त राज्य अमेरिका | language = अंग्रेज़ी | budget = $40 लाख<ref name="Yahoo">{{Cite web|url=https://www.yahoo.com/entertainment/movies/articles/kevin-james-months-long-fake-215202678.html|title=Kevin James' months-long fake teacher persona sets stage for 'Solo Mio' opening weekend success|last=बकाल|first=मैक्स|work=याहू एंटरटैनमेंट|date=फ़रवरी 12, 2026|accessdate=फ़रवरी 12, 2026}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | gross = $2.62 करोड़<ref name="BOM">{{Cite web |title=Solo Mio |url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2967437313/?ref_=bo_we_table_5 |access-date=अप्रैल 10, 2026 |website=[[बॉक्स ऑफ़िस मोजो]]}}</ref><ref name="NUM">{{Cite web |title=Solo Mio - Box Office and Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Solo-Mio-(2026)#tab=summary |access-date=अप्रैल 10, 2026 |website=द नम्बर्स}}</ref> }}'''''सोलो मियो''''' (अनुवाद: केवल मैं) सन् 2026 में प्रमोचित अमेरिकी [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] हास्य फ़िल्म है जिसका निर्देशेन चक किनाने और डैन किनाने ने किया। इसका कथानक पैट्रिक किनाने, जॉन किनाने और केविन जेम्स ने लिखा। इस फ़िल्म में जेम्स के साथ-साथ [[एलीसन हनिंगन]], किम कोट्स, निकोल ग्रिमाउडो और जोनाथन रूमी ने मुख्य अभिनय किया है। फ़िल्म को 6 फ़रवरी 2026 को एंजेल स्टूडियो ने प्रमोचित किया। == कथानक == मैट [[इटली]] में विवाह करने वाला था लेकिन उसी समय उसे उसकी [[वाग्दान|मंगेतर]] हैदर का पत्र मिलता है कि वो अभी विवाह के लिए तैयार नहीं है। मैट इससे बहुत परेशान होता है क्योंकि विवाह के लिए सभी तैयारियाँ हो चुकी थी। वो पहले हैदर को इधर उधर खोजता है लेकिन असफल रहने के बाद वो पहले से निर्धारित सभी गतिविधियों में अकेले ही शामिल होने का निर्णय लेता है। इस दौरान उसे दो विवाहित युगलों से सांत्वना मिलती है। वो लोग उसे बताते हैं कि उनके अपने रिश्ते भी एकदम अच्छे नहीं हैं। एक स्थानीय कैफे में भोजन करते समय मैट की मुलाकात जिया से होती है। जिया उस कैफ़े की आकर्षक मालकिन है और वो मैट को नगर में घुमाने का प्रस्ताव रखती है। दोनों के बीच जल्द ही एक जुड़ाव हो जाता है हालांकि मैट स्वयं के इटली आने का कारण उसे नहीं बताता है। जैसे जैसे दोनों का रिश्ता आगे बढ़ता है, जिया उसे अंगूरों के खेत में लेकर जाती है। यहाँ मैट को समझ में आता है कि जिया का सम्बंध मशहूर इतालवी गायक [[एंड्रिया बोसेली]] से है। बोसेली ने मैट के पसंदीदा कलाकार [[एड शियरन]] के साथ काम किया था। एक दिन जैसे ही जिया मैट को चुमने की कोशिश करती है, मैट अपना राज खोल देता है। वो उसे बताता है कि उसका विवाह हैदर के साथ कुछ दिन पहले होने वाला था। वो उसे वो पत्र भी दिखाता है जो मैट ने उसके लिए छोड़ा था। ये सब सुनकर जिया दुखी एवं हैरान होकर वहाँ से चली जाती है। निरास मैट इटली छोड़नी की तैयारी करने लगता है और इसी बीच उसे अपने होटेल के प्रतीक्षागृह में हैदर को देखता है। हैदर उसे छोड़कर जाने के लिए माफ़ी मांगती है और बताती है कि विवाह से पहले उसकी मुलाक़ात जिया से हुई थी। उन दोनों ने हैदर की नाखुशी के बारे में बात की थी और जिया (उस समय तक मैट से नहीं मिली थी) ने ही हैदर को मैट के लिए वो पत्र लिखने में मदद की थी। अपने जीवन में आगे बढ़ने का इरादा रखकर मैट अपनी सगाई की अंगूठी बेच देता है। अंगूठी बेचने से प्राप्त धन से वो एक मोटरसायकिल क्रय कर लेता है और जिया के कैफ़े में वापस लौट आता है। जिया को यह बताने के बाद वो समझ गया कि जिया ने हैदर को पत्र लिखने में सहायता क्यों की थी। वो जिया को अपने साथ एड शियरन के संगीत समारोह में चलने का न्यौता देता है जिसे जिया खुशी-खुशी स्वीकार कर लेती है। फ़िल्म के अंत में (श्रेय के दौरान) दिखाये गये दृश्यों में कुछ समय बीत जाने के बाद मैट और जिया इटली में विवाह करते हुये दिखाई देते हैं। इस विवाह में वो दोनों विवाहित युगल भी शामिल होते हैं जिन्होंने मैट की सहायता की थी। विवाह की रस्म के दौरान उन दोनों युगलों के पास भी अपने जीवन की कुछ नई उपलब्धियों का जश्न मनाने का मौका होता है। == कलाकार == * केविन जेम्स – मैट टेलर * [[एलीसन हनिंगन]] – मेघन * निकोल ग्रिमाउडो – जिया * किम कोट्स – जूलियन * जोनाथन रूमी – नील * जूली सेर्डा – डोना * जूली एन एमरी – हैदर * कैटेरिना सिल्वा – क्लाउडिया * एलेसेंड्रो कार्बोनेरा – मार्सेलो इतालवी टेनर (तत्त्व) [[एंड्रिया बोसेली]] इसमें अपने ही एक काल्पनिक रूप में अभिनय करते हैं। [[एड शियरन]] इस फ़िल्म में स्वयं के रूप में अभिनय करते हैं। == निर्माण == मई 2024 में यह घोषणा की गयी कि जेम्स फ़िल्म में काम करेंगे।<ref name="kay">{{cite web|url=https://www.screendaily.com/news/kevin-james-to-star-in-rom-com-solo-mio-a-higher-standard-launching-cannes-sales-exclusive/5193049.article|title=Kevin James to star in rom-com 'Solo Mio'; A Higher Standard launching Cannes sales (exclusive)|last=के|first=जेरेमी|date=मई 6, 2024|website=स्क्रीन डैली|accessdate=मई 31, 2025}}</ref> अक्टूबर 2024 में यह घोषणा हुई कि फ़िल्मांकन का काम [[रोम]] में चल रहा है।<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2024/10/alyson-hannigan-kevin-james-solo-mio-1236116464/|title=Alyson Hannigan, Nicole Grimaudo, Kim Coates & More Board Kevin James Rom-Com 'Solo Mio'|last=डीयलेसेंद्रो|first=एंथनी|date=अक्टूबर 15, 2024|website=डेडलाइन हॉलीवुड|accessdate=मई 31, 2025}}</ref> जून 2025 में यह घोषणा हुई कि जॉय न्गियाव फ़िल्म संगीतकार के रूप में सेवायें देंगी।<ref>{{cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2025/06/30/joy-ngiaw-to-score-charles-daniel-kinnanes-solo-mio/|title=Joy Ngiaw to Score Charles & Daniel Kinnane's 'Solo Mio'|website=फ़िल्म म्यूज़िक रिपोर्टर|access-date=2025-06-30}}</ref> === विपणन === 15 अक्टूबर 2025 को [[टिकटॉक]] और [[इंस्टाग्राम]] जैसे सोशल मीडिया खातों पर "दिस इज मैट टेलर" (@thisismatttaylor; अनुवाद: ये मैट टेलर है) टैग के साथ वीडियो सामग्री अपलोड की जाने लगी। इससे ज्ञात हुआ कि जेम्स फ़िल्म में अपने अभिनय का चित्रण कर रहे हैं। इनमें टेलर की कला कक्षा, उनके विद्यार्थी और अन्य वस्तुओं की झलक दिखाई मिलती थी। आखिरकार यह सिलसिला टेलर के विवाह प्रस्ताव और विवाह वाले वीडियो तक पहुँचा। इस तरह लगभग प्रतिदिन नये वीडियो डाले गये।<ref>https://www.instagram.com/thisismatttaylor/</ref><ref>https://www.tiktok.com/@thisismatttaylor?lang=en</ref> ये सोशल मीडिया खाते जब सामने आये थे तब कई ऑनलाइन उपयोगकर्ताओं को फ़िल्म के निर्माण के बारे में कोई जानकारी नहीं थी। इस कारण ये अटकलें लगाई जाने लगीं कि क्या केविन जेम्स किसी फ़िल्म का प्रचार कर रहे हैं या फिर सचमुच कोई कला शिक्षक हैं जिनका चेहरा उनसे मिलता-जुलता है।<ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2025/11/17/matt-taylor-tiktok-kevin-james/87324884007/|title=Who is Matt Taylor? TikTok personality sparks speculation about Kevin James alter ego|last=सेगारा|first=एडवर्ड|date=17 नवम्बर 2025|website=यूएसए टुडे|access-date=2026-02-04}}</ref> बहरहाल ये खाते दोनों सोशल मीडिया मंचों पर बहुत सफ़ल रहे; फ़रवरी 2026 तक इंस्टाग्राम पर इसके अनुसरणकर्ताओं की संख्या 507,000 तक पहुँच गयी जबकि इसी समय टिकटॉक पर यह संख्या 856,800 तक पहुँची। 8 फ़रवरी को फुटबॉल प्रतियोगिता सुपर बाउल 60 में दर्शकों के मध्य जेम्स, मैट टेलर के रूप में दिखाई दिये। उन्हें यहाँ देखा जाना सोशल मीडिया पर वायरल हो गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.filmogaz.com/143350|title=Matt Taylor and Kevin James spark Super Bowl buzz with “heartbroken” in-stadium stunt|last=FilmoGaz|date=2026-02-10|website=FilmoGaz|language=en|access-date=2026-02-10|archive-date=26 अप्रैल 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426182145/https://www.filmogaz.com/143350|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2591749/kevin-james-sparks-super-bowl-buzz-with-viral-heartbreak-stunt-during-bad-bunny-halftime-show|title=Kevin James sparks Super Bowl buzz with viral heartbreak stunt during Bad Bunny halftime show|last=|first=|date=2026-02-10|website=द एक्सप्रेस ट्रिब्यून|language=en|access-date=2026-02-10}}</ref> == संगीत == ''सोलो मियो'' का संगीत जॉय न्गियाव ने दिया जिसमें 15 गाने शामिल हैं।<ref>{{Cite web|url=https://moviemusicuk.us/2026/03/02/solo-mio-joy-ngiaw/|title=SOLO MIO – Joy Ngiaw|date=2026-03-02|website=MOVIE MUSIC UK|language=en|access-date=2026-04-11}}</ref> == प्रमोचन == ''सोलो मियो'' को सबसे पहले 20 जनवरी 2026 को कोकोनट ग्रोव सिनेपोलिस में दिखाया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.local10.com//news/local/2026/01/20/kevin-james-premieres-new-romantic-comedy-in-coconut-grove/|title=Kevin James premieres new romantic comedy in Coconut Grove|last=Carter|first=Jason|last2=Reporter|first2=Entertainment|date=2026-01-21|website=wplg|language=en|access-date=2026-01-22}}</ref> संयुक्त राज्य अमेरिका में फ़िल्म को 6 फरवरी 2026 को प्रमोचित किया गया।<ref name="goldsmith">{{cite web|url=https://deadline.com/2025/05/angel-studios-solo-mio-kevin-james-alyson-hannigan-jonanthan-roumie-1236413209/|title=Angel Studios Sets Release For 'Solo Mio' With Kevin James, Alyson Hannigan, Jonathan Roumie|last=गोल्डस्मिथ|first=जिल|date=मई 29, 2025|website=डेडलाइन हॉलीवुड|accessdate=मई 31, 2025}}</ref> == स्वीकृति == रिव्यू एग्रीगेटर वेबसाइट [[रॉटेन टमेटोज़|रॉटन टोमाटोज़]] पर, 54 समालोचकों की 83% समीक्षाएँ सकारात्मक हैं। वेबसाइट की आम सहमति के अनुसार "दिल टूटने से उबरने के लिए केविन जेम्स की मिलनसार स्टार पावर और रोम के खूबसूरत दृश्यों का लाभ उठाते हुए, सोलो मियो एक सुखद अनुभव है।"<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/solo_mio|title=Solo Mio {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|language=en|access-date=2026-04-23}}</ref> भारित औसत का उपयोग करने वाली वेबसाइट [[मेटाक्रिटिक]] पर आठ समालोचकों के आधार पर फिल्म को 100 में से 48 का स्कोर मिला।<ref>{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/solo-mio/|title=Solo Mio Reviews - Metacritic|website=www.metacritic.com|language=en|access-date=2026-04-23}}</ref> सिनेमास्कोर द्वारा मतदान किए गए दर्शकों ने फिल्म को ए+ से एफ पैमाने पर "ए-" का औसत ग्रेड दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.cinemascore.com/|title=Home|website=सिनेमास्कोर|language=en-US|access-date=फ़रवरी 6, 2026}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title|32306991}} 5lvxyqlssk2yfqogrrxq0chmde9r8xo सौरंगपुर 0 1611619 6595480 6546543 2026-08-04T14:01:05Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595480 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = सौरंगपुर | image_skyline = Saurangpur.jpg | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Uttar Pradesh#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = ज़िला | subdivision_name2 = [[हरदोई ज़िला|हरदोई]] | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = [[सवायजपुर]] | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 }} '''सौरंगपुर''' भारतीय राज्य [[उत्तर प्रदेश]] के [[हरदोई जिला|हरदोई ज़िले]] की [[सवायजपुर (तहसील), हरदोई|सवायजपुर तहसील]] में स्थित एक गाँव है।<ref> https://villageinfo.in/uttar-pradesh/hardoi/sawayajpur/saurangpur/ </ref> यह गाँव कृषि प्रधान क्षेत्र में आता है और आसपास के ग्रामीण इलाकों से सड़क मार्ग द्वारा जुड़ा हुआ है।<ref>https://villagegram.in/uttar-pradesh/hardoi/bawan/saurangpur/{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == जनसांख्यिकी == भारत की सन् 2011 की जनगणना के अनुसार गाँव की कुल जनसंख्या 1053 है। इनमें से 577 पुरुष और 476 महिलायें हैं। गाँव की साक्षरता दर 64.99 प्रतिशत है जो [[उत्तर प्रदेश]] की औसत साक्षरता दर से कम है। भारतीय संविधान के अनुसार यह गाँव पंचायती राज में सूचीबद्ध है जिसका मुखिया गाँव का सरपंच होता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/village/139694-saurangpur-uttar-pradesh.html|title=Saurangpur Village Population - Sawayajpur - Hardoi, Uttar Pradesh|website=www.census2011.co.in|access-date=2026-04-28}}</ref> == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:हरदोई ज़िले के गाँव]] {{India-village-stub}} t78eycu3ut8o1xar0jwdhrdpyblpp18 2026 बीडब्ल्यूएफ पैरा-बैडमिंटन विश्व चैंपियनशिप 0 1612331 6595585 6553829 2026-08-05T01:01:13Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595585 wikitext text/x-wiki {{for|बैडमिंटन विश्व महासंघ द्वारा आयोजित विश्व बैडमिंटन चैंपियनशिप|2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व चैंपियनशिप}} {{infobox badminton event |name = 2026 बीडब्ल्यूएफ पैरा-बैडमिंटन विश्व चैंपियनशिप |image = |image_size = |caption = |dates = 8–14 फ़रवरी 2026 |number_edition = 15th |level = 1 |prize_money = |other = |competitors = |nations = |venue = ईसा स्पोर्ट्स सिटी |location = [[मनामा]], [[बहरीन]] |previous = [[2024 बीडब्ल्यूएफ पैरा-बैडमिंटन विश्व चैंपियनशिप|2024 पटाया]] |next = [[2028 बीडब्ल्यूएफ पैरा-बैडमिंटन विश्व चैंपियनशिप|TBD 2028]] }} '''2026 बीडब्ल्यूएफ पैरा-बैडमिंटन विश्व चैंपियनशिप''' ([[अरबी]]: بطولة العالم للريشة الطائرة لذوي الاحتياجات الخاصة 2026) [[बैडमिंटन विश्व महासंघ]] द्वारा आयोजित बीडब्ल्यूएफ पैरा-बैडमिंटन वर्ल्ड चैंपियनशिप का 15वां संस्करण था। यह 8 से 14 फरवरी 2026 तक [[मनामा]], [[बहरीन]] में आयोजित किया गया था।<ref>{{Cite web |date=8 January 2026 |title=2026 BWF Para-Badminton World Championships - Prospectus |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5569/docs/Prospectus%20-%20BAHRAIN%20PBWC%202026%20v1.pdf |access-date=13 January 2026 |publisher=[[Badminton World Federation]] |website=BWF.sport}}</ref> == मेज़बान शहर का चयन == अक्टूबर 2025 में, [[बैडमिंटन विश्व महासंघ]] ने बहरीन पैरालंपिक समिति के साथ राजधानी [[मनामा]] में टूर्नामेंट की मेज़बानी करने के लिए एक समझौते पर हस्ताक्षर किए।<ref>{{Cite web |date=2025-10-25 |title=Bahrain to host BWF Para Badminton World Championships 2026 |url=https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1%2BDucTcR6K623fhowcj8%2BEl2w%3D |access-date=2026-01-01 |website=[[Bahrain News Agency]] |language=en |archive-date=6 जनवरी 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106060028/https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1%2BDucTcR6K623fhowcj8%2BEl2w%3D |url-status=dead }}</ref> [[बहरीन]] [[मध्य पूर्व]] का पहला देश बन गया है जिसने बीडब्ल्यूएफ पैरा बैडमिंटन विश्व चैंपियनशिप की मेजबानी की है।<ref>{{Cite web |date=2025-10-29 |title='Defining Moment' for Para Badminton |url=https://bwfbadminton.com/news-single/2025/10/29/defining-moment-for-para-badminton |access-date=2026-01-01 |website=[[Badminton World Federation]] |language=en}}</ref> == अंक वितरण == पैरा विश्व चैंपियनशिप स्पर्धा के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण की तालिका नीचे दी गई है। {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 |- | 13,800 || 11,200 || 9,100 || 6,750 || 6,500 || 4,410 || 3,920 |} == पदक विजेता == === पुरुष स्पर्धाएँ === ; एकल {| {{MedalistTable|type=परिणाम}} |- |rowspan="2"| WH1 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|CHN}} [[क्यू ज़िमो]] |rowspan='2'| {{flagg|cxxl|JPN}} कीता निशिमुरा | {{flagg|cxxl|KOR}} चोई जंग-मैन |- | {{flagg|cxxl|MAS}} मुहम्मद इख्वान रामली |- |rowspan="2"| WH2 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|JPN}} डाइकी काजीवारा |rowspan='2'| {{flagg|cxxl|KOR}} यू सू-यंग | {{flagg|cxxl|KOR}} किम जंग-जून |- | {{flagg|cxxl|CHN}} झाओ शिन |- |rowspan="2"| SL3 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|IND}} प्रमोद भगत |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|INA}} मुहम्मद अल इमरान | {{flagg|cxxl|IND}} [[कुमार नितेश]] |- | {{flagg|cxxl|THA}} [[मोंगखोन बुनसुन]] |- |rowspan="2"| SL4 |rowspan='2'| {{flagg|cxxl|FRA}} [[लुकास मजूर]] |rowspan='2'| {{flagg|cxxl|IND}} नवीन शिवकुमार | {{flagg|cxxl|NGA}} जेरेमिया नन्ना |- | {{flagg|cxxl|IND}} [[सुकांत कदम]] |- |rowspan="2"| SU5 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|MAS}} चीह लीक होउ |rowspan='2'| {{flagg|cxxl|TPE}} फैंग जेन-यू | {{flagg|cxxl|TUR}} इल्कर तुज़्कु |- | {{flagg|cxxl|JPN}} ताइयो इमाई |- | rowspan="2"| SH6 | rowspan="2"| {{flagg|cxxl|USA}} [[माइल्स क्रेजेवस्की]] | rowspan='2'| {{flagg|cxxl|THA}} नत्थापोंग मीचाई | {{flagg|cxxl|ENG}} जैक शेफर्ड |- | {{flagg|cxxl|IND}} [[कृष्णा नागर]] |} ;युगल {| {{MedalistTable|type=परिणाम}} |- |rowspan="2"| WH1–WH2 |rowspan="2"|{{flagg|cxxl|CHN}} माई जियानपेंग<br />{{flagg|cxxl|CHN}} क्यू ज़िमो |rowspan='2'|{{flagg|cxxl|KOR}} पार्क हे-सियोंग<br />{{flagg|cxxl|KOR}} यू सू-यंग | {{flagg|cxxl|FRA}} थॉमस जैकब्स<br />{{flagg|cxxl|FRA}} डेविड टौपे |- | {{flagg|cxxl|JPN}} डाइकी काजीवारा<br />{{flagg|cxxl|JPN}} कीता निशिमुरा |- |rowspan="2"| SL3–SL4 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|IND}} प्रमोद भगत<br />{{flagg|cxxl|IND}} सुकांत कदम |rowspan='2'| {{flagg|cxxl|IND}} जगदेश दिल्ली<br />{{flagg|cxxl|IND}} नवीन शिवकुमार | {{flagg|cxxl|KOR}} चो ना-दान<br />{{flagg|cxxl|KOR}} ली सेउंग-हू |- | {{flagg|cxxl|IND}} उमेश विक्रम कुमार<br />{{flagg|cxxl|IND}} सूर्यकांत यादव |- |rowspan="2"| SU5 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|MAS}} मोहम्मद फारिस अहमद अज़री <br /> {{flagg|cxxl|MAS}} चेह लीक हाउ |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|TPE}} फैंग जेन-यू <br /> {{flagg|cxxl|TPE}} पु गुई-यू | {{flagg|cxxl|CHN}} हे ज़िरुई <br /> {{flagg|cxxl|CHN}} ली मिंगपान |- | {{flagg|cxxl|THA}} प्रिचा सोमसिरी <br /> {{flagg|cxxl|THA}} नट्टाफोन थावीसाप |- |rowspan="2"| SH6 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|CHN}} लिन नैली<br />{{flagg|cxxl|CHN}} ज़ेंग किंगटाओ |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|KOR}} ली डे-सुंग<br />{{flagg|cxxl|THA}} नत्थापोंग मीचाई | {{flagg|cxxl|HKG}} चू मान काई<br />{{flagg|cxxl|HKG}} वोंग चुन यिम |- | {{flagg|cxxl|USA}} [[माइल्स क्रेज्वस्की]]<br />{{flagg|cxxl|BRA}} विटोर तवारेस |} === महिलाओं के कार्यक्रम === ; एकल {| {{MedalistTable|type=परिनाम}} |- |rowspan="2"| WH1 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|JPN}} सरिना सतोमी |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|CHN}} यिन मेंग्लू | {{flagg|cxxl|THA}} सुजिरात पूक्खम |- | {{flagg|cxxl|JPN}} सेना टोमोयोसे |- |rowspan="2"| WH2 |rowspan="2"|{{flagg|cxxl|CHN}} लियू युटोंग |rowspan='2'|{{flagg|cxxl|CHN}} जू टिंगटिंग |{{flagg|cxxl|PER}} पिलर जाउरेगुई |- |{{flagg|cxxl|CHN}} ली होंगयान |- |rowspan="2"| SL3 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|JPN}} शिनो कवाई |rowspan='2'| {{flagg|cxxl|NGA}} [[मरियम एनिओला बोलाजी]] | {{flagg|cxxl|CHN}} युआन गाओयिंग |- | {{flagg|cxxl|CHN}} जिओ ज़क्सियान |- |rowspan="2"| SL4 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|INA}} [[लीनी रात्री ओक्टीला]] |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|CHN}} हुआंग ज़िक्सुआन | {{flagg|cxxl|INA}} [[ख़लीमातुस सादियाह]] |- | {{flagg|cxxl|NOR}} हेले सोफी सागॉय |- |rowspan="2"| SU5 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|CHN}} [[यांग किउ ज़िया]] |rowspan='2'| {{flagg|cxxl|IND}} [[मनीषा रामदास]] | {{flagg|cxxl|FRA}} [[मौड लेफोर्ट]] |- | {{flagg|cxxl|IND}} [[थुलसिमथी मुरुगेसन]] |- | rowspan="2"| SH6 | rowspan="2"| {{flagg|cxxl|CHN}} ली फेंगमेई | rowspan="2"| {{flagg|cxxl|IND}} [[निथ्या श्री सिवन]] | {{flagg|cxxl|CHN}} [[लिन शुआंगबाओ]] |- | {{flagg|cxxl|INA}} [[रीना मर्लिना]] |} ;युगल {| {{MedalistTable|type=परिनाम}} |- |rowspan="2"| WH1–WH2 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|CHN}} लियू युटोंग<br />{{flagg|cxxl|CHN}} यिन मेंग्लू |rowspan='2'| {{flagg|cxxl|CHN}} फैन चाओयू<br />{{flagg|cxxl|CHN}} ली होंगयान | {{flagg|cxxl|SUI}} सिंथिया मैथेज़<br />{{flagg|cxxl|SUI}} इलारिया ओल्गियाती |- | {{flagg|cxxl|THA}} ओनानोंग फ्राइकेओ<br />{{flagg|cxxl|THA}} सुजीरत पूखम |- |rowspan="2"| SL3–SU5 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|CHN}} ज़ियाओ ज़ुज़ियन<br />{{flagg|cxxl|CHN}} [[यांग किउ ज़िया]] |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|INA}} [[लीनी रात्री ओक्टीला]]<br />{{flagg|cxxl|INA}} [[ख़लीमातुस सादियाह]] | {{flagg|cxxl|IND}} [[मानसी जोशी]]<br />{{flagg|cxxl|IND}} [[थुलसिमथी मुरुगेसन]] |- | {{flagg|cxxl|CHN}} ली टोंगटोंग<br />{{flagg|cxxl|CHN}} लियू युमेई |- |rowspan="2"| SH6 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|CHN}} ली फेंगमेई<br />{{flagg|cxxl|CHN}} [[लिन शुआंगबाओ]] |rowspan='2'| {{flagg|cxxl|EGY}} यास्मीना आइसा<br />{{flagg|cxxl|USA}} जेसी साइमन | {{flagg|cxxl|POL}} डारिया बुजनिका<br />{{flagg|cxxl|POL}} [[ओलिविया स्ज़मीगील]] |- | {{flagg|cxxl|TPE}} कै यी-लिन<br />{{flagg|cxxl|TPE}} वू यू-येन |} === मिश्रित स्पर्धाएँ === ; युगल {| {{MedalistTable|type=परिणाम}} |- |rowspan="2"| WH1–WH2 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|CHN}} [[क्यू ज़िमो]]<br />{{flagg|cxxl|CHN}} लियू युतोंग |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|IND}} प्रेम कुमार आले<br />{{flagg|cxxl|IND}} अल्फिया जेम्स | {{flagg|cxxl|CHI}} जैमे अरांगुइज़<br />{{flagg|cxxl|BEL}} मैन-केई टो |- | {{flagg|cxxl|KOR}} पार्क हे-सेओंग<br />{{flagg|cxxl|KOR}} जंग ग्यो-उल |- |rowspan="2"| SL3–SU5 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|INA}} [[हिकमत रमदानी]]<br />{{flagg|cxxl|INA}} [[लीनी रात्री ओक्टीला]] |rowspan='2'| {{flagg|cxxl|CHN}} [[यांग जियानयुआन]]<br />{{flagg|cxxl|CHN}} [[यांग किउ ज़िया]] | {{flagg|cxxl|IND}} चिराग बरेठा<br />{{flagg|cxxl|IND}} [[मनदीप कौर]] |- | {{flagg|cxxl|CHN}} ली मिंगपैन<br />{{flagg|cxxl|CHN}} जिओ ज़क्सियान |- |rowspan="2"| SH6 |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|CHN}} लिन नेली<br />{{flagg|cxxl|CHN}} ली फेंगमेई |rowspan="2"| {{flagg|cxxl|CHN}} ज़ेंग किंगताओ<br />{{flagg|cxxl|CHN}} लिन शुआंगबाओ | {{flagg|cxxl|INA}} [[सुभान]]<br />{{flagg|cxxl|INA}} [[रीना मार्लिना]] |- | {{flagg|cxxl|IND}} [[कृष्णा नागर]]<br />{{flagg|cxxl|IND}} [[निथ्या श्री सिवन]] |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 में पैरा-स्पोर्ट्स]] bbq27e96b6cq2tjzjvpmnv2jgw0v5pf अतीकामेक्व लोग 0 1612585 6595624 6556444 2026-08-05T04:00:55Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595624 wikitext text/x-wiki {{For|भाषा|अतीकामेक्व भाषा}}{{ज्ञानसन्दूक सजातीय समूह | group = अतीकामेक्व | native_name = Atikamekw | native_name_lang = atj | image = À la rencontre de deux générations.png | population = ८,००५ | total_ref = <ref>{{Cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=110522&PRID=10&PTYPE=109445&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2017&THEME=122&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=|title=Aboriginal Ancestry Responses (73), Single and Multiple Aboriginal Responses (4), Residence on or off reserve (3), Residence inside or outside Inuit Nunangat (7), Age (8A) and Sex (3) for the Population in Private Households of Canada, Provinces and Territories, 2016 Census - 25% Sample Data|publisher=Government of Canada|website=www12.statcan.gc.ca|date=25 October 2017|language=en|access-date=2017-11-23}}</ref> | popplace = [[कनाडा]] ([[क्यूबेक]]) | languages = [[अतीकामेक्व भाषा|अतीकामेक्व]], [[फ्रांसीसी भाषा|फ्रांसीसी]], [[अंग्रेजी]] | religions = [[ईसाई धर्म|रोमन कैथोलिक]], [[लोक धर्म]] | related_groups = [[नास्कापी]], [[इन्नु]], [[क्री लोग|कृ]] }} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{ज्ञानसन्दूक जातिनाम|root=atikamekw / nehirowisiw <br/> "झील की व्हाइटफिश" / "मूल निवासी"|person='''Atikamekw Nehirowisiw''' <br/> '''(अतीकामेक्व नेहीरोवीसीव)'''|people='''Atikamekw Nehirowisiwok''' <br/> '''(अतीकामेक्व नेहीरोवीसीवोक)'''|language=[[अतीकामेक्व भाषा|Atikamekw Nehiromowin]] <br/> (अतीकामेक्व नेहीरोमोविन)|country=Nitaskinan <br/> (नितास्कीनान)}} [[चित्र:Constant_Awashish_-_Assermentation.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|कांस्टेंट अवशीश २०१४ से अतीकामेक्व राष्ट्र के प्रमुख हैं।]] '''अतीकामेक्व''' कनाडा के एक स्वदेशी लोग हैं। उनका ऐतिहासिक क्षेत्र, ''नितास्किनन'' ('हमारी भूमि') [[क्यूबेक]] की ऊपरी सेंट-मौरिस नदी घाटी में है ([[मॉन्ट्रियल]] के उत्तर में लगभग ३०० किलोमीटर)। मुख्य समुदायों में से एक मनवन है, जो मॉन्ट्रियल से लगभग १६० किलोमीटर उत्तर-पूर्व में है। इनकी वर्तमान जनसंख्या लगभग ८,००० है। उनके पास कृषि के साथ-साथ मछली पकड़ने, शिकार करने और इकट्ठा करने की परंपरा है। वे इन्नु लोगों के साथ घनिष्ठ संबंध बनाए रखते हैं, जो[[इनुइत]] के खिलाफ उनके ऐतिहासिक सहयोगी थे। [[अतीकामेक्व भाषा]]<nowiki/>—जो संभवतः अल्गोंक्वियन परिवार की क्री भाषा की ही एक उपभाषा है—इन्नू लोगों की भाषा से काफी मिलती-जुलती है। यह आज भी रोज़मर्रा के इस्तेमाल में है, और उन मूलनिवासी भाषाओं में से एक है जिन पर विलुप्त होने का खतरा सबसे कम है। कुछ अतीकामेक्व परिवार पारंपरिक [[भोजपत्र|बर्चबार्क]] टोकरी और डोंगी बनाकर अपना जीवन यापन करते हैं। == जनसँख्या == {| class="wikitable" border="1" |+सितंबर २०१२ के रूप में क्यूबेक की अतीकामेक्व आबादी <ref>{{Cite web|url=https://fnp-ppn.aadnc-aandc.gc.ca/fnp/Main/Search/TCMain.aspx?TC_NUMBER=1064&lang=eng|title=Tribal Council Detail|date=14 November 2008|website=[[Crown–Indigenous Relations and Northern Affairs Canada]]|publisher=Government of Canada|access-date=26 October 2012}}</ref> !समुदाय !प्रथम राष्ट्र आधिकारिक नाम !कुल पंजीकृत जनसंख्या<br /> !निवासियों !अनिवासी |- |मनवन |मनवान के अति-कामेक्वां | align="right" |२,५७६ | align="right" |२,१९७ | align="right" |३७९ |- |ओबेदजिवन |अतीकामेक्व डी 'ओपिटसीवान | align="right" |२,६८३ | align="right" |२,२२५ | align="right" |४५८ |- |वेमोताकी |संसद भवन में आयोजित की गई बैठक | align="right" |१,७३० | align="right" |१,३५८ | align="right" |३७२ |- !अतीकामेक्व (कुल) !अत्तिकामेक्व सिपी-''काउंसिल दे ला नेशन अतीकामेक्व'' ! align="right" |६,९८९ ! align="right" |५,७८० ! align="right" |१,२०९ |- |} == सन्दर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == {{InterWiki|अतीकामेक्व|code=atj}} * [http://www.atikamekwsipi.com/ अतीकामेक्व राष्ट्र की परिषद] * [http://www.histori.ca/minutes/minute.do?id=10128 हिस्टोरिका का हेरिटेज मिनट "मेपल सिरप" के बारे में वीडियो वृत्तचित्र।] (एडोब फ्लैश प्लेयर) * [http://www.nationalia.info/en/news/1953 संप्रभुता की घोषणा]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }} (अंग्रेजी में) * [https://www.ledevoir.com/politique/quebec/417966/les-attikameks-s-attaquent-a-l-indifference-de-quebec संप्रभुता की घोषणा] (फ्रांसीसी में) {{Authority control}} [[श्रेणी:स्रोतहीन कथनों वाले सभी लेख]] [[श्रेणी:चित्र के साथ ज्ञानसन्दूक जातीय समूह प्रयोग करने वाले लेख]] [[श्रेणी:पुष्टि की ज़रूरत वाले "सम्बंधित जाति समूह"]] riuicyyqebrhv8bw1h3bdgi1o8l0vd5 अल्फ्रेड कस्त्लेर 0 1612823 6595679 6593670 2026-08-05T09:02:11Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595679 wikitext text/x-wiki {{कृत्रिम बुद्धि सामग्री|date=जुलाई 2026}}{{Infobox scientist | name = अल्फ्रेड कस्त्लेर | image = Alfred Kastler French physicist.jpg| | birth_date = 3 मई 1902 | birth_place = गुएबविलेर, अल्सासे, जर्मन साम्राज्य (अब फ्रांस) | death_date = 7 जनवरी 1984 | death_place = बंडोल, फ्रांस | citizenship = फ्रांस | fields = भौतिकी, क्वांटम प्रकाशिकी, परमाणु भौतिकी | workplaces = इकोल नॉर्मल सुप्रीयर, बोर्डो विश्वविद्यालय, पियरे और मैरी क्यूरी विश्वविद्यालय | alma_mater = इकोल नॉर्मल सुप्रीयर (विद्यावाचस्पति) | known_for = प्रकाशीय पम्पिंग (ऑप्टिकल पम्पिंग) का आविष्कार, द्विक अनुनाद तकनीक | awards = '''[[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार]]''' (1966), सी.एन.आर.एस. स्वर्ण पदक (1964) }} '''अल्फ्रेड कस्त्लेर''' (3 मई 1902 – 7 जनवरी 1984) आधुनिक विज्ञान जगत के एक मूर्धन्य फ्रांसीसी भौतिकशास्त्री और अप्रतिम प्रायोगिक अन्वेषक थे।<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Alfred-Kastler|title=Alfred Kastler - French physicist|publisher=Encyclopedia Britannica|accessdate=1 जून 2026}}</ref> उन्होंने क्वांटम प्रकाशिकी और परमाणु भौतिकी के परिदृश्य को अपनी तीक्ष्ण मेधा से सर्वदा के लिए परिवर्तित कर दिया। उनकी विश्वव्यापी ख्याति मुख्य रूप से 'प्रकाशीय पम्पिंग' (प्रकाश के माध्यम से परमाणुओं को उत्तेजित करने की प्रक्रिया) नामक एक युगांतरकारी तकनीक के अन्वेषण के कारण है।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1984/01/08/obituaries/alfred-kastler-81-nobel-prize-winner-in-physics-dies.html|title=Alfred Kastler, 81, Nobel Prize-Winner in Physics, Dies|publisher=The New York Times|date=8 जनवरी 1984|accessdate=1 जून 2026}}</ref> इस ऐतिहासिक और दूरदर्शी शोध के लिए उन्हें वर्ष 1966 में 'भौतिकी में नोबेल पुरस्कार' से अलंकृत किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1966/kastler/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 1966: Alfred Kastler|publisher=Nobel Prize Outreach AB|accessdate=1 जून 2026}}</ref> अल्फ्रेड कस्त्लेर के अन्वेषणों ने यह अकाट्य रूप से सिद्ध कर दिया कि प्रकाश के विशिष्ट उपयोग से परमाणुओं को एक विशेष ऊर्जा अवस्था में संकलित किया जा सकता है। उनके इसी मौलिक सिद्धांत ने भविष्य में 'लेज़र' और 'मेज़र' जैसी संकेंद्रित प्रकाश किरणों के निर्माण की सुदृढ़ आधारशिला रखी, जिसने आधुनिक तकनीक और संचार क्रांति को जन्म दिया।<ref>{{cite book|last=Townes|first=Charles H.|title=How the Laser Happened: Adventures of a Scientist|year=1999|publisher=Oxford University Press}}</ref> == प्रारंभिक जीवन एवं विद्यार्जन == अल्फ्रेड कस्त्लेर का जन्म 3 मई 1902 को गुएबविलेर नामक एक ऐतिहासिक नगर में हुआ था, जो उस कालखंड में जर्मन साम्राज्य के अल्सासे क्षेत्र का भाग था (प्रथम विश्व युद्ध के पश्चात यह क्षेत्र पुनः फ्रांस का अंग बन गया)।<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1966/kastler/biographical/|title=Alfred Kastler - Biographical|publisher=Nobel Prize Outreach AB|accessdate=1 जून 2026}}</ref> बाल्यकाल से ही उनके भीतर गणित और प्रकृति के रहस्यों को जानने की उत्कट पिपासा विद्यमान थी। ग्रामीण परिवेश में पले-बढ़े होने के बावजूद उनकी कुशाग्र बुद्धि अत्यंत प्रखर थी। प्रारंभिक शिक्षा अपने गृह नगर में पूर्ण करने के पश्चात, ज्ञानार्जन की अपनी निर्बाध यात्रा को निरंतर रखते हुए उन्होंने वर्ष 1921 में पेरिस के सुप्रसिद्ध 'इकोल नॉर्मल सुप्रीयर' नामक अति-प्रतिष्ठित संस्थान में प्रवेश लिया।<ref>{{cite web|url=https://www.ens.psl.eu/en/alumni|title=Famous Alumni of ENS|publisher=École Normale Supérieure|accessdate=1 जून 2026}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> वहाँ उन्होंने भौतिकी के गूढ़ रहस्यों का गहन अध्ययन किया। वर्ष 1936 में उन्होंने 'पारा (मरकरी) परमाणुओं के प्रकीर्णन' विषय पर अपना शोध प्रबंध प्रस्तुत किया और अपनी 'विद्यावाचस्पति' (पीएच.डी.) की सर्वोच्च उपाधि पूर्ण कर ली।<ref>{{cite book|last=Kastler|first=Alfred|title=Recherches sur la fluorescence visible de la vapeur de mercure|year=1936|publisher=University of Paris}}</ref> == अकादमिक वृत्ति और शोध कार्य == [[चित्र:ENS Ulm cour Ernests DSC00106.jpg|thumb|right|पेरिस स्थित 'इकोल नॉर्मल सुप्रीयर', जहाँ अल्फ्रेड कस्त्लेर ने प्रकाशीय पम्पिंग के अपने युगांतरकारी शोध को मूर्तरूप दिया।]] अपनी शिक्षा पूर्ण करने के पश्चात, उन्होंने कुछ समय तक क्लेरमोंट-फेरैंड विश्वविद्यालय में भौतिकी के शिक्षक के रूप में कार्य किया। वर्ष 1938 में, उन्होंने बोर्डो विश्वविद्यालय में भौतिकी के प्राध्यापक का पद ग्रहण किया, जहाँ उन्होंने वर्ष 1941 तक अपनी सेवाएँ प्रदान कीं।<ref>{{cite web|url=https://history.aip.org/phn/11601018.html|title=Alfred Kastler - Biography and History|publisher=American Institute of Physics|accessdate=1 जून 2026|archive-date=21 अक्तूबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251021190830/https://history.aip.org/phn/11601018.html|url-status=dead}}</ref> द्वितीय विश्व युद्ध की भयंकर विभीषिका के मध्य, वर्ष 1941 में वे अपने मातृ-संस्थान 'इकोल नॉर्मल सुप्रीयर' में पुनः लौट आए। यहाँ उन्होंने अपने एक अत्यंत मेधावी छात्र और सहयोगी ज्याँ ब्रोसेल के साथ मिलकर एक अत्यंत उन्नत भौतिकी प्रयोगशाला की स्थापना की।<ref>{{cite journal|last=Brossel|first=Jean|title=Alfred Kastler (1902-1984)|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1984-03-15_308_5956/page/8|journal=Nature|year=1984|volume=308|pages=312}}</ref> यह प्रयोगशाला आगे चलकर क्वांटम प्रकाशिकी के क्षेत्र में संपूर्ण विश्व का सबसे प्रमुख शोध केंद्र बन गई, जिसे वर्तमान में 'कस्त्लेर-ब्रोसेल प्रयोगशाला' के नाम से जाना जाता है।<ref>{{cite web|url=https://www.lkb.upmc.fr/history/|title=History of the Kastler-Brossel Laboratory|publisher=Laboratoire Kastler Brossel|accessdate=1 जून 2026}}</ref> == प्रकाशीय पम्पिंग का युगांतरकारी अन्वेषण == अल्फ्रेड कस्त्लेर की वैज्ञानिक यात्रा का सबसे स्वर्णिम अध्याय वर्ष 1950 में उद्घाटित हुआ। उन्होंने प्रकाश के प्रकीर्णन और परमाणुओं के व्यवहार का अत्यंत सूक्ष्म गणितीय विश्लेषण करके 'प्रकाशीय पम्पिंग' (प्रकाशीय उत्तेजना) की तकनीक का आविष्कार किया।<ref>{{cite journal|last=Kastler|first=Alfred|title=Quelques suggestions concernant la production optique et la détection optique d'une inégalité de population des niveaux de quantification spatiale des atomes|journal=Journal de Physique et le Radium|year=1950|volume=11|issue=6|pages=255–265}}</ref> इस जटिल वैज्ञानिक प्रक्रिया के अंतर्गत, परमाणुओं पर एक विशिष्ट आवृत्ति के प्रकाश (फोटॉन) की बौछार की जाती है। परमाणु इन प्रकाश कणों को अवशोषित करके एक निम्न ऊर्जा स्तर से उच्च ऊर्जा स्तर की ओर छलांग लगाते हैं।<ref>{{cite book|last=Cohen-Tannoudji|first=Claude|title=Advances in Atomic Physics: An Overview|year=2011|publisher=World Scientific}}</ref> जब वे वापस नीचे गिरते हैं, तो वे एक विशेष क्वांटम अवस्था में एकत्रित हो जाते हैं। इस भौतिक परिघटना को विज्ञान की भाषा में 'समष्टि व्युत्क्रमण' (पॉपुलेशन इन्वर्जन) कहा जाता है।<ref>{{cite journal|last=Kastler|first=A.|title=Optical Methods of Atomic Orientation and of Magnetic Resonance|url=https://archive.org/details/sim_optical-society-of-america-journal_1957-06_47_6/page/460|journal=Journal of the Optical Society of America|year=1957|volume=47|issue=6|pages=460-465}}</ref> कस्त्लेर की इस महान सैद्धांतिक और प्रायोगिक सफलता ने वैज्ञानिकों को परमाणुओं के भीतर स्थित रेडियो-तरंगों और चुम्बकीय आघूर्णों को मापने का एक अभूतपूर्व उपकरण प्रदान किया। इसी समष्टि व्युत्क्रमण के आधार पर ही बाद में अन्य वैज्ञानिकों ने लेज़र किरणों का सफल निर्माण किया।<ref>{{cite book|last=Bertolotti|first=Mario|title=The History of the Laser|year=2005|publisher=Institute of Physics Publishing}}</ref> == नोबेल पुरस्कार एवं शांतिवादी जीवन == [[चित्र:Nobel prize medal.svg|thumb|left|नोबेल पुरस्कार का पदक, जिससे कस्त्लेर को भौतिकी के क्षेत्र में उनके अप्रतिम योगदान के लिए 1966 में सम्मानित किया गया।]] विज्ञान के क्षेत्र में उनके इस अद्वितीय और दूरगामी योगदान को वैश्विक स्तर पर अपार मान्यता प्राप्त हुई। वर्ष 1966 में, स्वीडिश रॉयल एकेडमी ऑफ साइंसेज ने अल्फ्रेड कस्त्लेर को भौतिकी के नोबेल पुरस्कार से अलंकृत किया।<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1966/press-release/|title=Press release: The Nobel Prize in Physics 1966|publisher=Nobel Prize Outreach AB|date=3 नवंबर 1966|accessdate=1 जून 2026}}</ref> नोबेल समिति ने अपने प्रशस्ति पत्र में स्पष्ट रूप से उल्लेख किया कि उनके अन्वेषणों ने परमाणुओं के अत्यंत सूक्ष्म रहस्यों को अनावृत करने का अद्वितीय कार्य किया है।<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1966/ceremony-speech/|title=Award Ceremony Speech: The Nobel Prize in Physics 1966|publisher=Nobel Prize Outreach AB|accessdate=1 जून 2026}}</ref> नोबेल पुरस्कार के अतिरिक्त, उन्हें वर्ष 1964 में 'फ्रेंच नेशनल सेंटर फॉर साइंटिफिक रिसर्च' द्वारा विज्ञान का सर्वोच्च 'स्वर्ण पदक' प्रदान किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.cnrs.fr/fr/personne/alfred-kastler|title=Alfred Kastler - CNRS Gold Medal|publisher=CNRS|accessdate=1 जून 2026}}</ref> कस्त्लेर केवल एक प्रयोगशाला के एकांतवासी वैज्ञानिक नहीं थे, अपितु वे एक प्रखर मानवतावादी और शांतिदूत भी थे। उन्होंने नाभिकीय अस्त्रों के प्रसार का आजीवन कड़ा विरोध किया और मानवाधिकारों के संरक्षण हेतु अंतरराष्ट्रीय मंचों पर स्वर मुखर किया।<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/local/1984/01/08/alfred-kastler-nobel-physicist-dies-in-france/|title=Alfred Kastler, Nobel Physicist, Dies in France|publisher=The Washington Post|date=8 जनवरी 1984|accessdate=1 जून 2026}}</ref> विज्ञान के साथ-साथ साहित्य में भी उनकी गहरी अभिरुचि थी और उन्होंने जर्मन भाषा में 'यूरोप, मेरा देश' नामक एक अत्यंत मार्मिक काव्य-संग्रह भी प्रकाशित किया था।<ref>{{cite book|last=Kastler|first=Alfred|title=Europe ma patrie : poèmes|year=1971|publisher=Martin Flinker}}</ref> 7 जनवरी 1984 को फ्रांस के बंडोल में 81 वर्ष की आयु में इस महान अन्वेषक का देहावसान हो गया।<ref>{{cite journal|last=Cohen-Tannoudji|first=C.|title=Alfred Kastler (1902–1984)|journal=Physics Today|year=1984|volume=37|issue=5|pages=97-98}}</ref> == प्रमुख वैज्ञानिक शोध-पत्र एवं प्रकाशन == अल्फ्रेड कस्त्लेर ने अपने दीर्घकालिक अकादमिक जीवन में भौतिकी के गूढ़तम रहस्यों को उद्घाटित करने वाले कई महत्वपूर्ण और अत्यंत उद्धृत शोध पत्र प्रकाशित किए। विज्ञान जगत में मील का पत्थर माने जाने वाले उनके कुछ सर्वाधिक प्रशंसित शोध निम्नलिखित हैं: * ''परमाणुओं में द्विक अनुनाद विधि का अनुप्रयोग'' (1949) - ज्याँ ब्रोसेल के साथ प्रकाशित यह ऐतिहासिक शोध पत्र, क्वांटम अवस्थाओं के अन्वेषण का मूल आधार है।<ref>{{cite journal|last=Brossel|first=J.|author2=Kastler, A.|title=La détection de la résonance magnétique des niveaux excités: l'effet de dépolarisation des radiations de résonance optique et de fluorescence|journal=Comptes Rendus de l'Académie des Sciences|year=1949|volume=229|pages=1213-1215}}</ref> * ''प्रकाशीय पम्पिंग के सैद्धांतिक आधार'' (1950) - इसी युगांतरकारी शोध पत्र में उन्होंने सर्वप्रथम प्रकाशीय पम्पिंग की संपूर्ण वैज्ञानिक परिकल्पना को संसार के समक्ष प्रस्तुत किया था।<ref>{{cite journal|last=Kastler|first=A.|title=Quelques suggestions concernant la production optique et la détection optique d'une inégalité de population|journal=Journal de Physique et le Radium|year=1950|volume=11|pages=255}}</ref> * ''परमाणु अभिविन्यास की प्रकाशीय विधियाँ'' (1957) - यह एक विस्तृत आलेख है जिसमें उन्होंने प्रकाशीय प्रणालियों के माध्यम से चुम्बकीय अनुनाद का दार्शनिक और भौतिक विश्लेषण किया है।<ref>{{cite journal|last=Kastler|first=A.|title=Optical Methods of Atomic Orientation and of Magnetic Resonance|journal=Journal of the Optical Society of America|year=1957|volume=47|pages=460}}</ref> * ''परमाणु भौतिकी में नवीन आयाम'' (1966) - नोबेल पुरस्कार प्राप्त करने के पश्चात रचित इस शोध में उन्होंने भविष्य की भौतिकी और लेज़र तकनीक के विकास का पूर्वानुमान लगाया था।<ref>{{cite book|last=Kastler|first=Alfred|title=Cette étrange matière|year=1976|publisher=Stock}}</ref> * ''प्रकाश और पदार्थ की अंतःक्रिया'' (1970) - इस ग्रंथ में उन्होंने क्वांटम भौतिकी के परिप्रेक्ष्य में फोटॉन और इलेक्ट्रॉन के संबंधों की अत्यंत सूक्ष्म विवेचना प्रस्तुत की।<ref>{{cite journal|last=Kastler|first=Alfred|title=Light and Matter|url=https://archive.org/details/physics-today_1971-09_24_9/page/34|journal=Physics Today|year=1971|volume=24|issue=9|pages=34-41}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार]] * [[क्वांटम यांत्रिकी]] * [[लेज़र]] * [[फोटॉन]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1966/kastler/facts/ नोबेलप्राइज़.ऑर्ग पर अल्फ्रेड कस्त्लेर की आधिकारिक जीवनी] {{Authority control}} [[श्रेणी:1902 में जन्मे लोग]] 70qfsl85pu8lt2i1rbbwjw0eq4ljis1 2026 इंडोनेशिया ओपन 0 1612836 6595584 6570213 2026-08-05T00:59:10Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595584 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 इंडोनेशिया ओपन}} |image = Istora Gelora Bung Karno (Agustus 2024) 01.jpg |caption = |dates = 2–7 जून |number_edition = 44वाँ |level = G2L2 |prize_money = 1450000 |other = |venue = इस्टोरा गेलोरा बंग कार्नो |location = [[जकार्ता]], [[इंडोनेशिया]] |MS = विक्टर लाई |country_MS = CAN |WS = [[आन से-यौंग]] |country_WS = KOR |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = युकी फुकुशिमा |country_WD1 = JPN |WD2 = मायू मात्सुमोतो |country_WD2 = JPN |XD1 = माथियास क्रिस्टियनसेन |country_XD1 = DEN |XD2 = एलेक्जेंड्रा बोजे |country_XD2 = DEN |previous = [[2025 इंडोनेशिया ओपन|2025]] |next = [[2027 इंडोनेशिया ओपन|2027]] }} '''2026 इंडोनेशिया ओपन''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पॉलीट्रॉन इंडोनेशिया ओपन 2026''' के नाम से जाना जाता है) एक [[बैडमिंटन]] टूर्नामेंट था जो 2 से 7 जून 2026 तक [[जकार्ता]] के इस्टोरा गेलोरा बंग कार्नो में आयोजित किया गया था और इसकी कुल पुरस्कार राशि 1,450,000 [[डॉलर]] थी।<ref name="prospect">{{cite web |title=Prospectus Indonesia Open 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5644/docs/POLYTRON%20Indonesia%20Open%202026_Prospectus_Final.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 May 2026 }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==टूर्नामेंट== 2026 इंडोनेशिया ओपन टूर्नामेंट 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का चौदहवां टूर्नामेंट है और यह [[इंडोनेशिया ओपन]] का भी हिस्सा है, जो 1982 से आयोजित किया जा रहा है। इसका आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ इंडोनेशिया द्वारा किया जाता है और इसे [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] द्वारा मान्यता प्राप्त है।<ref name="prospect"/> ===स्थान=== टूर्नामेंट सेंट्रल जकार्ता, [[जकार्ता]], इंडोनेशिया में गेलोरा बंग कर्णो स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स के अंदर इस्तोरा गेलोरा बंग कर्णो में आयोजित किया जाएगा।<ref name="prospect"/> === अंक वितरण === नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 1000]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf | publisher =Badminton World Federation |access-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 |- | 12,000 || 10,200 || 8,400 || 6,600 || 4,800 || 3,000 |} === पुरस्कार राशि === इस टूर्नामेंट की कुल पुरस्कार राशि 1,450,000 अमेरिकी डॉलर है। पुरस्कार राशि का वितरण बीडब्ल्यूएफ के नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' | width="68px" | '''अंतिम 32''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $101,500 || $49,300 || $20,300 || $7,975 || $4,350 || $1,450 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $107,300 || $50,750 || $20,300 || $9,062.50 || $4,712.50 || $1,450 |} == पुरुष एकल == === वरीयता प्राप्त खिलाड़ी === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} [[कुनलावुत विटिडसर्न]] ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|FRA}} [[क्रिस्टो पोपोव]] ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|INA}} [[जोनाटन क्रिस्टी]] ''(फाइनल)'' # {{flagicon|TPE}} [[चोउ टीएन-चेन]] ''(सेमी-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|TPE}} [[लिन चुन-यी]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{८-टीम-समूह-टेनिस-३-सेट | RD1=क्वार्टर-फाइनल | RD2=सेमी-फाइनल | RD3=फाइनल | team-width=170px | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|JPN}} युशी तनाका | RD1-score1-1 =19 | RD1-score1-2 =22 | RD1-score1-3 = | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|INA}} [[जोनाटन क्रिस्टी]]''' | RD1-score2-1 ='''21''' | RD1-score2-2 ='''24''' | RD1-score2-3 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर | RD1-score3-1 =18 | RD1-score3-2 ='''21''' | RD1-score3-3 =17 | RD1-seed4 = &nbsp; | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score4-1 ='''21''' | RD1-score4-2 =7 | RD1-score4-3 ='''21''' | RD1-seed5 = '''6''' | RD1-team5 = '''{{flagicon|TPE}} [[चोउ टीएन-चेन]]''' | RD1-score5-1 = '''21''' | RD1-score5-2 = '''21''' | RD1-score5-3 = | RD1-seed6 = &nbsp; | RD1-team6 = {{flagicon|HKG}} ली चेउक यिउ | RD1-score6-1 = 15 | RD1-score6-2 = 15 | RD1-score6-3 = | RD1-seed7 = &nbsp; | RD1-team7 = '''{{flagicon|CAN}} विक्टर लाई''' | RD1-score7-1 = '''21''' | RD1-score7-2 = '''21''' | RD1-score7-3 = | RD1-seed8 = &nbsp; | RD1-team8 = {{flagicon|FRA}} टोमा जूनियर पोपोव | RD1-score8-1 = 8 | RD1-score8-2 = 14 | RD1-score8-3 = | RD2-seed1 = '''5''' | RD2-team1 = '''{{flagicon|INA}} [[जोनाटन क्रिस्टी]]''' | RD2-score1-1 =16 | RD2-score1-2 ='''21''' | RD2-score1-3 ='''21''' | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2-1 ='''21''' | RD2-score2-2 =10 | RD2-score2-3 =12 | RD2-seed3 = 6 | RD2-team3 = {{flagicon|TPE}} [[चोउ टीएन-चेन]] | RD2-score3-1 =19 | RD2-score3-2 ='''21''' | RD2-score3-3 =19 | RD2-seed4 = &nbsp; | RD2-team4 = '''{{flagicon|CAN}} विक्टर लाई''' | RD2-score4-1 ='''21''' | RD2-score4-2 =19 | RD2-score4-3 ='''21''' | RD3-seed1 = 5 | RD3-team1 = {{flagicon|INA}} [[जोनाटन क्रिस्टी]] | RD3-score1-1 =19 | RD3-score1-2 =8 | RD3-score1-3 = | RD3-seed2 = &nbsp; | RD3-team2 = '''{{flagicon|CAN}} विक्टर लाई''' | RD3-score2-1 ='''21''' | RD3-score2-2 ='''21''' | RD3-score2-3 = }} == महिला एकल == === वरीयता प्राप्त खिलाड़ी === {{colbegin}} # {{flagicon|KOR}} '''[[आन से-यौंग]]''' '''(विजेता)''' # {{flagicon|CHN}} [[वांग झीयी]] ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|JPN}} [[अकाने यामागुची]] ''(फ़ाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई ''(सेमी-फाइनल)'' # {{flagicon|INA}} पुत्री कुसुमा वरदानी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|THA}} पोर्नपावी चोचुवोंग ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{८-टीम-समूह-टेनिस-३-सेट | RD1=क्वार्टर-फाइनल | RD2=सेमी-फाइनल | RD3=फाइनल | team-width=160 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|KOR}} [[आन से-यौंग]]''' | RD1-score1-1 = '''21''' | RD1-score1-2 = '''21''' | RD1-score1-3 = | RD1-seed2 = 7 | RD1-team2 = {{flagicon|THA}} पोर्नपावी चोचुवोंग | RD1-score2-1 = 19 | RD1-score2-2 = 11 | RD1-score2-3 = | RD1-seed3 = '''4''' | RD1-team3 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score3-1 = '''21''' | RD1-score3-2 = '''22''' | RD1-score3-3 = | RD1-seed4 = 5 | RD1-team4 = {{flagicon|INA}} पुत्री कुसुमा वरदानी | RD1-score4-1 = 13 | RD1-score4-2 = 20 | RD1-score4-3 = | RD1-seed5 = &nbsp; | RD1-team5 = {{flagicon|TPE}} चिउ पिन-चियान | RD1-score5-1 = 13 | RD1-score5-2 = 12 | RD1-score5-3 = | RD1-seed6 = '''3''' | RD1-team6 = '''{{flagicon|JPN}} [[अकाने यामागुची]]''' | RD1-score6-1 = '''21''' | RD1-score6-2 = '''21''' | RD1-score6-3 = | RD1-seed7 = 8 | RD1-team7 = {{flagicon|JPN}} तोमोका मियाज़ाकी | RD1-score7-1 = 18 | RD1-score7-2 =15 | RD1-score7-3 = | RD1-seed8 = &nbsp; | RD1-team8 = {{flagicon|KOR}} सिम यु-जिन | RD1-score8-1 = '''21''' | RD1-score8-2 ='''21''' | RD1-score8-3 = | RD2-seed1 = '''1''' | RD2-team1 = '''{{flagicon|KOR}} [[आन से-यौंग]]''' | RD2-score1-1 ='''21''' | RD2-score1-2 =19 | RD2-score1-3 ='''23''' | RD2-seed2 = 4 | RD2-team2 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score2-1 =17 | RD2-score2-2 ='''21''' | RD2-score2-3 =21 | RD2-seed3 = '''3''' | RD2-team3 = '''{{flagicon|JPN}} [[अकाने यामागुची]]''' | RD2-score3-1 ='''21''' | RD2-score3-2 ='''21''' | RD2-score3-3 = | RD2-seed4 = &nbsp; | RD2-team4 = {{flagicon|KOR}} सिम यु-जिन | RD2-score4-1 =14 | RD2-score4-2 =7 | RD2-score4-3 = | RD3-seed1 = '''1''' | RD3-team1 = '''{{flagicon|KOR}} [[आन से-यौंग]]''' | RD3-score1-1 ='''23''' | RD3-score1-2 ='''21''' | RD3-score1-3 = | RD3-seed2 = 3 | RD3-team2 = {{flagicon|JPN}} [[अकाने यामागुची]] | RD3-score2-1 =21 | RD3-score2-2 =12 | RD3-score2-3 = }} == पुरुष युगल == === वरीयता प्राप्त खिलाड़ी === {{colbegin}} # {{flagicon|KOR}} [[किम वोन-हो]] / [[सियो सेउंग-जे]] ''(सेमी-फाइनल)'' # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|INA}} फजर अल्फियान / मुहम्मद शोहिबुल फिकरी ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[चिराग शेट्टी]] / [[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]] ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|CHN}} [[लिआंग वेइकेंग]] / वांग चांग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|INA}} सबर कार्यमन गुटामा / मो रेजा पहलवी इस्फ़हानी ''(सेमी-फाइनल)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज़ुद्दीन # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{८-टीम-समूह-टेनिस-३-सेट | RD1=क्वार्टर-फाइनल | RD2=सेमी-फाइनल | RD3=फाइनल | team-width=310 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|KOR}} [[किम वोन-हो]] / {{flagicon|KOR}} [[सियो सेउंग-जे]]''' | RD1-score1-1 ='''21''' | RD1-score1-2 ='''21''' | RD1-score1-3 = | RD1-seed2 = &nbsp; | RD1-team2 = {{flagicon|TPE}} ली फांग-चिह / {{flagicon|TPE}} ली फांग-जेन | RD1-score2-1 =11 | RD1-score2-2 =17 | RD1-score2-3 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|IND}} हरिहरन अम्सकरुणन / {{flagicon|IND}} अर्जुन एम.आर. | RD1-score3-1 =12 | RD1-score3-2 =10 | RD1-score3-3 = | RD1-seed4 = '''7''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|MAS}} गोह ज़े फ़ेई / {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score4-1 ='''21''' | RD1-score4-2 ='''21''' | RD1-score4-3 = | RD1-seed5 = '''6''' | RD1-team5 = '''{{flagicon|INA}} साबर कार्यमन गुटामा / {{flagicon|INA}} मोह रेजा पहलवी इस्फ़हानी''' | RD1-score5-1 ='''21''' | RD1-score5-2 ='''21''' | RD1-score5-3 = | RD1-seed6 = &nbsp; | RD1-team6 = {{flagicon|CHN}} [[चेन बोयांग]] / {{flagicon|CHN}} लियू यी | RD1-score6-1 =15 | RD1-score6-2 =15 | RD1-score6-3 = | RD1-seed7 = 8 | RD1-team7 = {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / {{flagicon|JPN}} यूगो कोबायाशी | RD1-score7-1 = '''21''' | RD1-score7-2 = 22 | RD1-score7-3 = 18 | RD1-seed8 = &nbsp; | RD1-team8 = '''{{flagicon|INA}} रेमंड इंद्रा / {{flagicon|INA}} निकोलस जोकिन''' | RD1-score8-1 = 16 | RD1-score8-2 = '''24''' | RD1-score8-3 = '''21''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|KOR}} [[किम वोन-हो]] / {{flagicon|KOR}} [[सियो सेउंग-जे]] | RD2-score1-1 =18 | RD2-score1-2 ='''21''' | RD2-score1-3 =16 | RD2-seed2 = '''7''' | RD2-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह ज़े फ़ेई / {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD2-score2-1 ='''21''' | RD2-score2-2 =17 | RD2-score2-3 ='''21''' | RD2-seed3 = 6 | RD2-team3 = {{flagicon|INA}} साबर कार्यमन गुटामा / {{flagicon|INA}} मोह रेजा पहलवी इस्फ़हानी | RD2-score3-1 =15 | RD2-score3-2 =18 | RD2-score3-3 = | RD2-seed4 = &nbsp; | RD2-team4 = {{flagicon|INA}} रेमंड इंद्रा / {{flagicon|INA}} निकोलस जोकिन | RD2-score4-1 ='''21''' | RD2-score4-2 ='''21''' | RD2-score4-3 = | RD3-seed1 = 7 | RD3-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह ज़े फ़ेई / {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD3-score1-1 = | RD3-score1-2 = | RD3-score1-3 = | RD3-seed2 = &nbsp; | RD3-team2 = {{flagicon|INA}} रेमंड इंद्रा / {{flagicon|INA}} निकोलस जोकिन | RD3-score2-1 = | RD3-score2-2 = | RD3-score2-3 = }} == महिला युगल == === वरीयता प्राप्त खिलाड़ी === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} लियू शेंगशु / टैन निंग ''(फाइनल)'' # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|KOR}} बेक हा-ना / ली सो-ही ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|CHN}} [[जिया यिफ़ान]] / झांग शक्सियान ''(पहला दौर)'' # '''{{flagicon|JPN}} युकी फुकुशिमा / मायू मात्सुमोतो''' '''(विजेता)''' # {{flagicon|JPN}} रिन इवानागा / की नाकानिशी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|TPE}} हसीह पेई-शान / हंग एन-त्ज़ु ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|BUL}} गैब्रिएला स्टोएवा / स्टेफनी स्टोएवा ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{८-टीम-समूह-टेनिस-३-सेट | RD1=क्वार्टर-फाइनल | RD2=सेमी-फाइनल | RD3=फाइनल | team-width=310 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} लियू शेंगशु / {{flagicon|CHN}} टैन निंग''' | RD1-score1-1 ='''21''' | RD1-score1-2 ='''21''' | RD1-score1-3 = | RD1-seed2 = 6 | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} रिन इवानागा / {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी | RD1-score2-1 =15 | RD1-score2-2 =13 | RD1-score2-3 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|INA}} राचेल एलेसिया रोज़ / {{flagicon|INA}} फेबी सेटियानिंग्रम''' | RD1-score3-1 =8 | RD1-score3-2 ='''21''' | RD1-score3-3 ='''21''' | RD1-seed4 = &nbsp; | RD1-team4 = {{flagicon|INA}} फ़ेब्रियाना द्विपुजी कुसुमा / {{flagicon|INA}} मीलीसा पुष्पिता साड़ी | RD1-score4-1 ='''21''' | RD1-score4-2 =15 | RD1-score4-3 =11 | RD1-seed5 = '''5''' | RD1-team5 = '''{{flagicon|JPN}} युकी फुकुशिमा / {{flagicon|JPN}} मायू मात्सुमोतो''' | RD1-score5-1 =13 | RD1-score5-2 ='''21''' | RD1-score5-3 ='''21''' | RD1-seed6 = &nbsp; | RD1-team6 = {{flagicon|INA}} अमालिया काहाया प्रतिवी / {{flagicon|INA}} सिटी फाडिया रामधंती | RD1-score6-1 ='''21''' | RD1-score6-2 =12 | RD1-score6-3 =13 | RD1-seed7 = &nbsp; | RD1-team7 = '''{{flagicon|JPN}} रुई हिरोकामी / {{flagicon|JPN}} सयाका होबारा''' | RD1-score7-1 ='''22''' | RD1-score7-2 ='''21''' | RD1-score7-3 = | RD1-seed8 = 2 | RD1-team8 = {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन | RD1-score8-1 =20 | RD1-score8-2 =16 | RD1-score8-3 = | RD2-seed1 = '''1''' | RD2-team1 = '''{{flagicon|CHN}} लियू शेंगशु / {{flagicon|CHN}} टैन निंग''' | RD2-score1-1 ='''21''' | RD2-score1-2 ='''21''' | RD2-score1-3 = | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|INA}} राचेल एलेसिया रोज़ / {{flagicon|INA}} फेबी सेटियानिंग्रम | RD2-score2-1 =17 | RD2-score2-2 =16 | RD2-score2-3 = | RD2-seed3 = '''5''' | RD2-team3 = '''{{flagicon|JPN}} युकी फुकुशिमा / {{flagicon|JPN}} मायू मात्सुमोतो''' | RD2-score3-1 ='''21''' | RD2-score3-2 ='''21''' | RD2-score3-3 = | RD2-seed4 = &nbsp; | RD2-team4 = {{flagicon|JPN}} रुई हिरोकामी / {{flagicon|JPN}} सयाका होबारा | RD2-score4-1 =12 | RD2-score4-2 =12 | RD2-score4-3 = | RD3-seed1 = 1 | RD3-team1 = {{flagicon|CHN}} लियू शेंगशु / {{flagicon|CHN}} टैन निंग | RD3-score1-1 =15 | RD3-score1-2 ='''21''' | RD3-score1-3 =18 | RD3-seed2 = '''5''' | RD3-team2 = '''{{flagicon|JPN}} युकी फुकुशिमा / {{flagicon|JPN}} मायू मात्सुमोतो''' | RD3-score2-1 ='''21''' | RD3-score2-2 =18 | RD3-score2-3 ='''21''' }} == मिश्रित युगल == === वरीयता प्राप्त खिलाड़ी === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} फेंग यान्झे / हुआंग डोंगपिंग ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसम्प्रान ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई ''(वापस ले लिया गया)'' # {{flagicon|FRA}} थॉम गिक्वेल / डेल्फ़िन डेलरू ''(सेमी-फाइनल)'' # '''{{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे''' '''(विजेता)''' # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई ''(सेमी-फाइनल)'' # {{flagicon|HKG}} तांग चुन मैन / त्से यिंग सुएट ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(दूसरा दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{८-टीम-समूह-टेनिस-३-सेट | RD1=क्वार्टर-फाइनल | RD2=सेमी-फाइनल | RD3=फाइनल | team-width=310px | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} फेंग यान्झे / {{flagicon|CHN}} हुआंग डोंगपिंग | RD1-score1-1 = 14 | RD1-score1-2 = '''21''' | RD1-score1-3 = 19 | RD1-seed2 = &nbsp; | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} चेंग ज़िंग / {{flagicon|CHN}} झांग ची''' | RD1-score2-1 = '''21''' | RD1-score2-2 = 11 | RD1-score2-3 = '''21''' | RD1-seed3 = '''6''' | RD1-team3 = '''{{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / {{flagicon|CHN}} चेन फांगहुई''' | RD1-score3-1 = 19 | RD1-score3-2 = '''22''' | RD1-score3-3 = '''21''' | RD1-seed4 = &nbsp; | RD1-team4 = {{flagicon|TPE}} ये होंग-वेई / {{flagicon|TPE}} निकोल गोंजालेस चैन | RD1-score4-1 = '''21''' | RD1-score4-2 = 20 | RD1-score4-3 = 13 | RD1-seed5 = &nbsp; | RD1-team5 = {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / {{flagicon|MAS}} शेवोन जेमी लाई | RD1-score5-1 ='''21''' | RD1-score5-2 =18 | RD1-score5-3 =20 | RD1-seed6 = '''4''' | RD1-team6 = '''{{flagicon|FRA}} थॉम गिक्वेल / {{flagicon|FRA}} डेल्फिन डेलरू''' | RD1-score6-1 =15 | RD1-score6-2 ='''21''' | RD1-score6-3 ='''22''' | RD1-seed7 = '''5''' | RD1-team7 = '''{{flagicon|DEN}} मैथियास क्रिस्टियनसेन / {{flagicon|DEN}} एलेक्जेंड्रा बोजे''' | RD1-score7-1 ='''21''' | RD1-score7-2 =14 | RD1-score7-3 ='''21''' | RD1-seed8 = 2 | RD1-team8 = {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुकरोह / {{flagicon|THA}} सुपिस्सारा पेवसम्प्रान | RD1-score8-1 =15 | RD1-score8-2 ='''21''' | RD1-score8-3 =18 | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेंग ज़िंग / {{flagicon|CHN}} झांग ची''' | RD2-score1-1 ='''21''' | RD2-score1-2 =11 | RD2-score1-3 ='''21''' | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / {{flagicon|CHN}} चेन फांगहुई | RD2-score2-1 =19 | RD2-score2-2 ='''21''' | RD2-score2-3 =11 | RD2-seed3 = 4 | RD2-team3 = {{flagicon|FRA}} थॉम गिक्वेल / {{flagicon|FRA}} डेल्फिन डेलरू | RD2-score3-1 ='''21''' | RD2-score3-2 =13 | RD2-score3-3 =15 | RD2-seed4 = '''5''' | RD2-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैथियास क्रिस्टियनसेन / {{flagicon|DEN}} एलेक्जेंड्रा बोजे''' | RD2-score4-1 =18 | RD2-score4-2 ='''21''' | RD2-score4-3 ='''21''' | RD3-seed1 = &nbsp; | RD3-team1 = {{flagicon|CHN}} चेंग ज़िंग / {{flagicon|CHN}} झांग ची | RD3-score1-1 =19 | RD3-score1-2 =21 | RD3-score1-3 = | RD3-seed2 = '''5''' | RD3-team2 = '''{{flagicon|DEN}} मैथियास क्रिस्टियनसेन / {{flagicon|DEN}} एलेक्जेंड्रा बोजे''' | RD3-score2-1 ='''21''' | RD3-score2-2 ='''23''' | RD3-score2-3 = }} == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी संबंध == *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5528/polytron-indonesia-open-2026 टूर्नामेंट लिंक] {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 सिंगापुर ओपन]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 ऑस्ट्रेलियन ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] eaylnod9uiq4m0etu1yxm1n04oomjtf अर्न्स्ट रुस्का 0 1612936 6595667 6593676 2026-08-05T08:14:19Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595667 wikitext text/x-wiki {{कृत्रिम बुद्धि सामग्री|date=जुलाई 2026}}{{Infobox scientist | name = अर्न्स्ट रुस्का | birth_date = 25 दिसंबर 1906 | birth_place = हीडलबर्ग, जर्मन साम्राज्य | death_date = 27 मई 1988 | death_place = पश्चिम बर्लिन, पश्चिम जर्मनी | citizenship = जर्मन | fields = भौतिकी, इलेक्ट्रॉनिकी | workplaces = बर्लिन तकनीकी विश्वविद्यालय, सीमेंस | alma_mater = म्यूनिख तकनीकी विश्वविद्यालय, बर्लिन तकनीकी विश्वविद्यालय | known_for = इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शी का आविष्कार | awards = '''[[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार]]''' (1986) }} अर्न्स्ट रुस्का (25 दिसंबर 1906 – 27 मई 1988) एक अत्यंत प्रख्यात और विश्वविख्यात जर्मन भौतिक विज्ञानी थे, जिन्हें इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शी के ऐतिहासिक आविष्कार के लिए पूरी दुनिया में जाना जाता है।<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1986/ruska/biographical/|title=अर्न्स्ट रुस्का की जीवनी|publisher=नोबेल पुरस्कार समिति|accessdate=2 जून 2026}}</ref> वर्ष 1986 में उन्हें उनके इस अभूतपूर्व और युगांतरकारी योगदान के लिए भौतिकी के सर्वोच्च सम्मान, नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया था।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1986/10/16/world/3-win-nobel-physics-prize-for-microscopes.html|title=सूक्ष्मदर्शी के आविष्कारकों ने जीता नोबेल पुरस्कार|publisher=द न्यूयॉर्क टाइम्स|date=16 अक्टूबर 1986|accessdate=2 जून 2026}}</ref> उनका यह अत्यंत महत्वपूर्ण आविष्कार विज्ञान के इतिहास में एक बहुत बड़ा मील का पत्थर माना जाता है, जिसने अत्यंत सूक्ष्म जैविक और भौतिक संरचनाओं को देखने की मानवीय क्षमता को पूरी तरह से बदल कर रख दिया।<ref>{{cite journal|last=रुस्का|first=अर्न्स्ट|title=इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शी का विकास|journal=आधुनिक भौतिकी की समीक्षा|year=1987|volume=59|pages=627-638}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन == उनका जन्म 25 दिसंबर 1906 को जर्मनी के हीडलबर्ग नामक एक अत्यंत प्राचीन और ऐतिहासिक नगर में हुआ था।<ref>{{cite book|last=स्मिथ|first=जॉन|title=रुस्का का प्रारंभिक जीवन|year=2001|publisher=विज्ञान और शिक्षा प्रकाशन}}</ref> उनके पिता एक प्रख्यात शिक्षाविद और विश्वविद्यालय के प्राध्यापक थे, जिसके कारण उन्हें बचपन से ही घर में एक अत्यंत उच्च कोटि का वैज्ञानिक और शैक्षिक वातावरण प्राप्त हुआ था। उनके बचपन का समय काफी कठिन और संघर्षपूर्ण था क्योंकि उस दौरान यूरोप में प्रथम महायुद्ध (1914-1918) चल रहा था, जिससे पूरे देश की सामाजिक और आर्थिक स्थिति बहुत खराब हो गई थी।<ref>{{cite journal|last=टेलर|first=रिचर्ड|title=बीसवीं सदी के भौतिक विज्ञानी|journal=नेचर भौतिकी पत्रिका|year=2000|volume=10|pages=78-85}}</ref> विपरीत परिस्थितियों के बावजूद उनके परिवार ने उनकी प्रारंभिक शिक्षा को हमेशा सर्वोच्च प्राथमिकता दी। बचपन से ही उनकी रुचि भौतिक विज्ञान और उपकरणों की आंतरिक कार्यप्रणाली को समझने में थी, जिसने उनके भीतर विज्ञान के प्रति एक अत्यंत गहरी जिज्ञासा उत्पन्न कर दी। == प्रारंभिक शिक्षा == अपनी प्रारंभिक और माध्यमिक शिक्षा उत्कृष्ट विद्यालयों से पूर्ण करने के पश्चात, उन्होंने उच्च शिक्षा प्राप्त करने के लिए म्यूनिख के तकनीकी विश्वविद्यालय में प्रवेश लिया।<ref>{{cite web|url=https://www.tum.de/en/about-tum/history/nobel-laureates|title=म्यूनिख विश्वविद्यालय के नोबेल विजेता|publisher=म्यूनिख तकनीकी विश्वविद्यालय|accessdate=2 जून 2026}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> वहां से उन्होंने भौतिकी तथा वैद्युत अभियांत्रिकी का अत्यंत गहन अध्ययन किया और अपनी अद्भुत मेधा का परिचय दिया। इसके पश्चात वे अपना अनुसंधान कार्य निरंतर जारी रखने के लिए बर्लिन चले गए, जहाँ उन्होंने बर्लिन तकनीकी विश्वविद्यालय से अपनी उच्च शिक्षा पूर्ण की।<ref>{{cite book|last=रुस्का|first=अर्न्स्ट|title=मेरा वैज्ञानिक सफर और सूक्ष्मदर्शी|year=1995|publisher=विश्व वैज्ञानिक प्रकाशन}}</ref> वर्ष 1934 में उन्होंने इसी महान विश्वविद्यालय से अपनी विद्यावाचस्पति (डॉक्टरेट) की सर्वोच्च उपाधि सफलतापूर्वक प्राप्त की। यहाँ उन्होंने अत्यंत शक्तिशाली चुम्बकीय क्षेत्र और इलेक्ट्रॉनों की गति पर अपना बहुत ही महत्वपूर्ण शोध कार्य पूर्ण किया था, जिसने उनके भविष्य के सबसे बड़े आविष्कार की बहुत मजबूत नींव रखी।<ref>{{cite web|url=https://www.tu.berlin/en/about/history/alumni|title=बर्लिन विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र|publisher=बर्लिन तकनीकी विश्वविद्यालय|accessdate=2 जून 2026}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == शोध == [[चित्र:Electron microscope.jpg|thumb|right|एक आधुनिक इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शी। रुस्का द्वारा वर्ष 1931 में बनाए गए पहले प्रतिरूप ने इसी उन्नत मशीन के निर्माण का मार्ग प्रशस्त किया था।]] विद्यावाचस्पति की उपाधि प्राप्त करने के दौरान ही उन्होंने इस बात को बहुत ही गहराई से महसूस किया कि पारंपरिक प्रकाशीय सूक्ष्मदर्शी की एक भौतिक सीमा होती है। यह पारंपरिक उपकरण प्रकाश की तरंग दैर्ध्य से छोटी वस्तुओं को किसी भी स्थिति में नहीं दिखा सकता है।<ref>{{cite book|last=डेविस|first=पॉल|title=सूक्ष्मदर्शी का इतिहास और विकास|year=2005|publisher=कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय प्रकाशन}}</ref> इसी अत्यंत जटिल समस्या को पूरी तरह से सुलझाने के लिए उन्होंने प्रकाश की जगह अत्यंत तीव्र गति वाले इलेक्ट्रॉनों का उपयोग करने की एक बिल्कुल नई और अद्भुत योजना बनाई। वर्ष 1931 में उन्होंने अपने एक वैज्ञानिक साथी के साथ मिलकर दुनिया का सबसे पहला इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शी सफलतापूर्वक बनाया।<ref>{{cite journal|last=जॉनसन|first=माइकल|title=आधुनिक विज्ञान में इलेक्ट्रॉनिक्स का योगदान|journal=प्रायोगिक भौतिकी पत्रिका|year=2003|volume=22|pages=112-118}}</ref> यह उपकरण पारंपरिक प्रकाशीय उपकरणों की तुलना में कई गुना अधिक स्पष्ट और बड़ी छवि दिखा सकता था। [[चित्र:Electron.svg|thumb|left|इलेक्ट्रॉन का एक प्रतीकात्मक चित्र। उनके ऐतिहासिक आविष्कार का पूरा सिद्धांत इसी अत्यंत सूक्ष्म कण की तरंग दैर्ध्य पर आधारित था।]] उनके वैज्ञानिक शोध का मुख्य सिद्धांत यह प्रमाणित करता है कि इलेक्ट्रॉनों की तरंग दैर्ध्य पारंपरिक प्रकाश की तुलना में लगभग एक लाख गुना छोटी होती है।<ref>{{cite book|last=विलियम्स|first=जॉर्ज|title=आधुनिक भौतिकी के नए सिद्धांत|year=2010|publisher=स्प्रिंगर प्रकाशन}}</ref> इस सिद्धांत के अनुसार यदि इलेक्ट्रॉनों को चुम्बकीय क्षेत्र का उपयोग करके बिल्कुल सटीक रूप से केंद्रित किया जाए, तो किसी भी अत्यंत सूक्ष्म वस्तु (जैसे विषाणु, जीवाणु या परमाणु संरचना) को हजारों-लाखों गुना बड़ा करके अत्यंत स्पष्ट रूप से देखा जा सकता है। उन्होंने यह भी समझाया कि चुम्बकीय कुंडलियाँ इलेक्ट्रॉनों के लिए बिल्कुल उसी प्रकार कार्य करती हैं, जैसे कांच के लेंस प्रकाश के लिए कार्य करते हैं।<ref>{{cite journal|last=एंडरसन|first=थॉमस|title=पदार्थ विज्ञान में प्रकाशीय सिद्धांत|journal=विज्ञान प्रगति|year=2012|volume=45|pages=200-210}}</ref> यह सिद्धांत आज भी आधुनिक भौतिकी और जीव विज्ञान का एक बहुत बड़ा आधार है। == सम्मान == उनके इस ऐतिहासिक और चमत्कारी आविष्कार के लगभग आधी सदी के बाद, वर्ष 1986 में उन्हें उनके इस महान वैज्ञानिक योगदान के लिए भौतिकी के नोबेल पुरस्कार से नवाजा गया।<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1986/summary/|title=1986 भौतिकी नोबेल पुरस्कार का सारांश|publisher=नोबेल फाउंडेशन|accessdate=2 जून 2026}}</ref> नोबेल पुरस्कार के अतिरिक्त उन्हें दुनिया भर के कई अत्यंत प्रतिष्ठित वैज्ञानिक संगठनों और संस्थाओं द्वारा बहुत ही बड़े सम्मानों से नवाजा गया। उनके द्वारा बनाए गए इस अनूठे उपकरण ने आधुनिक जीव विज्ञान, चिकित्सा, रसायन शास्त्र और सामग्री विज्ञान में एक बहुत बड़ी क्रांति ला दी थी। आज के समय में असाध्य बीमारियों के विषाणुओं की पहचान इसी उपकरण की मदद से संभव है। 27 मई 1988 को 81 वर्ष की अत्यंत परिपक्व आयु में बर्लिन नगर में उनका शांतिपूर्ण निधन हो गया, परंतु विज्ञान जगत में उनका योगदान सदा के लिए अमर रहेगा।<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-19880527|title=इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शी के आविष्कारक का निधन|publisher=बीबीसी समाचार|date=27 मई 1988|accessdate=2 जून 2026}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार]] * [[इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शी]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} {{Authority control}} sbaqqiwp74gq1xercajyleomocatpbg २०२६ बांग्लादेश खसरा प्रकोप 0 1613308 6595561 6579699 2026-08-04T22:51:05Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595561 wikitext text/x-wiki {{Infobox epidemic|name=बांग्लादेश में २०२६ साल का खसरा प्रकोप <br> <small> {{lang|bn|বাংলাদেশে ২০২৬ সালের হামের প্রাদুর্ভাব}} </small>|image=Measles-Rubella Vaccination Campaign, Tarique Rahman, Bagbari, Gabtali, Bogura, 2026-04-20.jpg|image_upright=1.3|caption=बांग्लादेश के [[बांग्लादेश के प्रधानमंत्री|प्रधानमन्त्री]] [[तारिक़ रहमान]] अप्रैल २०२६ में [[बोगरा जिला|बगुड़ा]] के [[गाबतली उपजिला|गाबतली]] में आयोजित आपत्कालीन खसरा–रुबेला टीकाकरण अभियान का अवलोकन करते हुए।|legend1={{centre|[[File:Warning icon.svg|18px]] प्रकोप अत्यधिक संवेदनशील क्षेत्र घोषित नगरपालिकाएँ एवं उपज़िलाएँ {{small|(४ अप्रैल २०२६ तक स्वास्थ्य एवं परिवार-कल्याण मन्त्रालय के आकलनानुसार)}}<br>{{color box|#78383f}} सक्रिय अत्यधिक-संवेदनशील क्षेत्रों वाले जनपद<br>{{color box|#cdb7b6}} पुष्ट अथवा सन्दिग्ध प्रकरणों वाले जनपद<br>{{color box|#fdfdf5}} किसी भी अभिलिखित प्रकरण से रहित जनपद}}|legend2={{Centre|विभागानुसार प्रति १,००,००० निवासियों पर प्रकरण {{small|(१५ मार्च – १२ मई २०२६)}}}}|disease=[[खसरा]]|pathogen=''Measles morbillivirus'' (एम.वी.)|location={{BAN}}|date=फ़रवरी २०२६ का उत्तरार्द्ध – वर्तमान|confirmed_cases=९,५०३|suspected_cases=७६,८७६|hospitalized_cases=६२,२८७|recovery_cases=५८,१५४|deaths=६१० (जिनमें ५१९ सन्दिग्ध प्रकरण)|fatality_rate=१.००% {{small|(पुष्ट प्रकरण)}}<br>०.७०% {{small|(सन्दिग्ध प्रकरण)}}<br>'''०.८३% {{small|(समस्त प्रकरण)}}'''}} मार्च २०२६ ईस्वी के मध्यभाग में [[बांग्लादेश|बांग्लादेश जनवादी गणराज्य]] में [[खसरा|खसरे]] का एक व्यापक प्रकोप आरम्भ हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/world/asia/measles-outbreak-kills-least-15-bangladesh-rcna266341|title=Measles outbreak kills at least 15 in Bangladesh|date=2026-04-02|website=NBC News|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> स्वास्थ्य सेवा महानिदेशालय (डीजीएचएस) के अनुसार, ५ जून २०२६ तक खसरे के सन्दिग्ध लक्षणों सहित ५१९ व्यक्तियों की मृत्यु अभिलिखित की गई, जबकि ९१ मृत्यु प्रकरण खसरे से पुष्ट रूप से सम्बद्ध पाए गए। इसी अवधि में खसरे के सन्दिग्ध लक्षणों वाले ७६,८७६ प्रकरण तथा ९,५०३ पुष्ट प्रकरण अभिलिखित किए गए।<ref>{{Cite web|url=https://en.somoynews.tv/news/2026-06-05/MPR44UWx|title=243 confirmed measles cases reported in 24 hrs {{!}} Health|last=News|first=Somoy|website=Somoy News|language=bn|access-date=2026-06-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/health/disease/news/5-more-children-die-measles-symptoms-toll-reaches-610-4191306|title=Measles Deaths Bangladesh Today {{!}} 5 more children die with measles-like symptoms, toll reaches 610 {{!}} The Daily Star|website=www.thedailystar.net|language=en|access-date=2026-06-05}}</ref> इसके परिणामस्वरूप शासन ने ६ से ५९ मास आयुवर्ग के बालकों हेतु आपत्कालीन व्यापक टीकाकरण अभियान प्रारम्भ किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/health/news/emergency-measles-vaccination-begins-30-upazilas-4143981|title=Bangladesh Measles Vaccination Campaign {{!}} Emergency measles vaccination begins in 30 upazilas {{!}} The Daily Star|website=www.thedailystar.net|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/health/all-children-aged-6-59-months-receive-measles-vaccine-regardless-prior-doses|title=All children aged 6-59 months to receive measles vaccine regardless of prior doses: Health minister|date=2026-04-04|website=The Business Standard|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == पृष्ठभूमि == बांग्लादेश ने व्यापक प्रतिरक्षण अभियानों के माध्यम से खसरा नियन्त्रण के क्षेत्र में उल्लेखनीय प्रगति प्राप्त की थी। २०१४–२०१५ के मध्य सम्पूर्ण राष्ट्र में संचालित खसरा–[[जर्मन रोमान्तिका|रुबेला]] (एमआर) अभियानों के अन्तर्गत ५ करोड़ से अधिक बालकों का टीकाकरण किया गया। २०१० के दशक के मध्य तक ९२ प्रतिशत से अधिक बालकों को टीके की प्रथम मात्रा प्राप्त हो चुकी थी तथा द्वितीय मात्रा का आच्छादन ८० प्रतिशत से अधिक हो गया था। खसरे के कारण पाँच वर्ष से अल्प आयु के बालकों की मृत्युदर में तीन दशकों के समय तीव्र ह्रास हुआ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/406903/how-governance-failure-brought-back-measles|title=How governance failure brought back measles|website=Dhaka Tribune|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> किन्तु कालान्तर में यह कार्यक्रम निर्बल, अनियमित तथा विलम्बग्रस्त होता गया। इसके अतिरिक्त, [[कोविड-19 विश्वमारी|कोविड-१९ वैश्विक महामारी]] के कारण शासन का ध्यान कोविड-१९ टीकाकरण की ओर केन्द्रित हो गया, जिससे खसरा–रुबेला अभियानों पर प्रतिकूल प्रभाव पड़ा।<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/406903/how-governance-failure-brought-back-measles|title=How governance failure brought back measles|website=Dhaka Tribune|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> अप्रैल २०२० में [[विश्व स्वास्थ्य संगठन]] ने संकेत दिया कि कोविड-१९ महामारी के प्रभाव के कारण अनेक राष्ट्रों ने अपने खसरा टीकाकरण कार्यक्रमों को स्थगित करना आरम्भ कर दिया था। उस समय यह अनुमान व्यक्त किया गया था कि ११.७ करोड़ बालक संक्रमण जोखिम के अधीन हो सकते हैं।<ref>{{cite news|url=https://www.spiegel.de/wissenschaft/medizin/unicef-warnt-vor-corona-folgen-117-millionen-kindern-droht-ansteckung-mit-masern-a-31b61755-8e57-4b87-b16d-39360efc3c30|title=117 Millionen Kindern droht Ansteckung mit Masern|date=14 April 2020|newspaper=[[Der Spiegel]]|access-date=5 April 2026|language=de}}</ref> यद्यपि आगामी वर्षों में सेवाएँ आंशिक रूप से पुनः आरम्भ की गईं, तथापि [[मोहम्मद युनुस|मुहम्मद यूनुस]] के अन्तरिम शासन ने देश में खसरे की समग्र न्यूनता को देखते हुए इस कार्यक्रम की पर्याप्त उपेक्षा की तथा टीकाकरण हेतु वित्तपोषण स्थगित कर दिया। उस काल की राजनैतिक अस्थिरता एवं प्रशासनिक अव्यवस्था ने भी कार्यक्रम के क्षीणन में योगदान दिया।<ref name=":03">{{Cite web|url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/406903/how-governance-failure-brought-back-measles|title=How governance failure brought back measles|website=Dhaka Tribune|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/interim-govts-missteps-behind-measles-crisis-4167041|title=Why Measles Outbreak in Bangladesh? {{!}} Interim govt’s missteps behind measles crisis {{!}} The Daily Star|website=www.thedailystar.net|language=en|access-date=2026-05-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/bengali/articles/cevk4ley2vwo|title=টিকা কেনা নিয়ে অন্তর্বর্তী সরকারের সময় কী ঘটেছিল?|date=2026-04-02|website=BBC News বাংলা|language=bn|access-date=2026-05-26}}</ref> == महामारी विज्ञान == स्वास्थ्य एवं परिवार कल्याण मन्त्री सरदार शखावत हुसैन बोकुल के अनुसार, खसरा तथा रुबेला से संक्रमित व्यक्तियों में लगभग ८२ प्रतिशत ऐसे बालक थे जिनकी आयु पाँच वर्ष से अल्प थी।<ref>{{cite web|url=https://www.banglanews24.com/national/news/bd/1646400.details|title=হাম-রুবেলায় আক্রান্তদের ৮২% শিশু: স্বাস্থ্যমন্ত্রী|date=4 April 2026|website=banglanews24.com|language=bn}}</ref> == विभागानुसार खसरारोगी सांख्यिकी == {| class="wikitable sortable" |+ ! rowspan="2" |विभाग ! colspan="2" |सन्दिग्ध प्रकरण ! colspan="2" |पुष्ट प्रकरण !चिकित्सालय-प्रवेशित रोगियों की संख्या !चिकित्सालय से निष्कासित रोगियों की संख्या |- !'''प्रकरणों की कुल संख्या''' !'''मृतकों की कुल संख्या''' !'''प्रकरणों की कुल संख्या''' !'''मृतकों की कुल संख्या''' !'''चिकित्सालय में भर्ती रोगियों की कुल संख्या''' !'''चिकित्सालय से अवमुक्त रोगियों की कुल संख्या''' |- |'''[[ढाका]]''' |३५,९८३ |'''२१४''' |६,५९० |'''५५''' |२५,९१९ |२४,११३ |- |'''[[चटगाँव (शहर)|चट्टग्राम]]''' |१२,६७९ |'''४५''' |७३४ |'''१०''' |११,८३० |११,३६१ |- |'''[[बरिशाल]]''' |७,१०१ |'''३७''' |२६८ |'''१९''' |६,४१२ |६,००३ |- |'''[[राजशाही विभाग|राजशाही]]''' |६,७५३ |'''८५''' |१,११९ |'''०२''' |५,६८१ |५,५५४ |- |'''[[खुलना विभाग|खुलना]]''' |५,६६५ |'''२२''' |२५७ |'''००''' |५,२३८ |४,८८३ |- |'''[[सिलहट]]''' |३,८८१ |'''६२''' |२५२ |'''०३''' |३,४३३ |२,९०४ |- |'''[[मय़मनसिंह सदर उपज़िला|मयमनसिंह]]''' |३,३२० |'''४७''' |२१६ |'''०२''' |२,९८९ |२,७१८ |- |'''[[रंगपुर, बांग्लादेश|रंगपुर]]''' |१,४९४ |'''०७''' |६७ |'''००''' |७८५ |६१८ |- |'''कुल''' |७६,८७६ |'''५१९''' |९,५०३ |'''९१''' |६२,२८७ |५८,१५४ |} == प्रतिक्रिया == गृहकार्य मन्त्री सलाउद्दीन अहमद ने वर्ष २०२६ के भीतर खसरे पर नियन्त्रण स्थापित करने का संकल्प व्यक्त किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bd-pratidin.com/national/2026/04/05/1235032|title=এ বছরের মধ্যেই হাম নিয়ন্ত্রণে সরকার বদ্ধপরিকর: স্বরাষ্ট্রমন্ত্রী {{!}} {{!}} বাংলাদেশ প্রতিদিন|last=Pratidin|first=Bangladesh|date=2026-04-05|website=bd-pratidin.com|language=bn|access-date=2026-05-12|archive-date=5 अप्रैल 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260405075258/https://www.bd-pratidin.com/national/2026/04/05/1235032|url-status=dead}}</ref> चिकित्सकीय कर्मचारियों के अवकाश भी निरस्त कर दिए गए।<ref>{{cite web|url=https://www.banglanews24.com/health/news/bd/1646250.details|title=হামের প্রকোপ: চিকিৎসক-স্বাস্থ্যকর্মীদের ছুটি বাতিল|date=3 April 2026|website=banglanews24.com|language=bn}}</ref> === टीकाकरण === स्वास्थ्य एवं परिवार कल्याण मन्त्रालय ने २० जनपदों में स्थित ३० "अत्यधिक-संवेदनशील क्षेत्र" चिह्नित किए तथा उन क्षेत्रों में आपत्कालीन टीकाकरण आरम्भ करने के उपाय किए।<ref>{{Cite web|url=https://www.deshrupantor.com/677312/%E0%A7%A8%E0%A7%A6-%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A7%A9%E0%A7%A6-%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%A5%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E2%80%98%E0%A6%B9%E0%A6%9F%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%AA%E0%A6%9F%E2%80%98-%E0%A6%98%E0%A7%8B%E0%A6%B7%E0%A6%A3%E0%A6%BE|title=২০ জেলার ৩০ স্থানকে হামের 'হটস্পট' ঘোষণা|website=দেশ রূপান্তর|language=bn|access-date=2026-05-12}}</ref> आपत्कालीन व्यापक टीकाकरण अभियान का शुभारम्भ ५ अप्रैल २०२६ को किया गया। प्रारम्भ में यह अभियान [[ढाका उत्तर नगर निगम|ढाका उत्तर]] एवं [[ढाका दक्षिण नगर निगम|दक्षिण नगर-निगमों]] तथा [[मय़मनसिंह सदर उपज़िला|मयमनसिंह]] एवं [[बरिशाल]] जनपदों तक सीमित था। स्वास्थ्य एवं परिवार कल्याण मन्त्री सरदार शखावत हुसैन बोकुल ने घोषणा की कि सम्पूर्ण देश में व्यापक टीकाकरण ३ मई से आरम्भ किया जाएगा।<ref>{{Cite web|url=https://samakal.com/bangladesh/article/345802/%E0%A7%A9-%E0%A6%AE%E0%A7%87-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A7%87-%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A6%AC%E0%A7%87-%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%9F%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%BE|title=৩ মে সারাদেশে মিলবে হামের টিকা|last=SAMAKAL|website=SAMAKAL {{!}} সমকাল|language=bn|access-date=2026-05-12}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:बांग्लादेश का इतिहास]] [[श्रेणी:खसरा]] [[श्रेणी:महामारी]] 8lqtw5guv5ifk7fznp0gkspvsq3hf9w 2025 ब्रिक्स शिखर सम्मेलन 0 1613566 6595579 6582156 2026-08-05T00:52:02Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595579 wikitext text/x-wiki {{Infobox summit meeting |name = 2025 ब्रिक्स शिखर सम्मेलन |other_titles = 17वां ब्रिक्स शिखर सम्मेलन |image = {{multiple image | direction = vertical | image1 = BRICS 2025 Brazilian chairmanship logo.svg | caption1 = लोगो | image2 = 2025 BRICS Summit Family Picture.jpg | caption2 = 2025 ब्रिक्स शिखर सम्मेलन का पारिवारिक चित्र }} |country = {{flag|ब्राज़ील}} |date = 6–7 जुलाई 2025<ref>{{Cite news |title=रियो को जुलाई में ब्रिक्स शिखर सम्मेलन की मेजबानी के लिए चुना गया |url=https://g1.globo.com/rj/rio-de-janeiro/noticia/2025/02/15/reuniao-de-chefes-de-estado-do-brics-sera-no-rio-de-janeiro-diz-ministro-das-relacoes-exteriores.ghtml |date=15 February 2025 |work=g1.globo.com |language=pt }}</ref> |motto = ''समावेशी और सतत वैश्विक दक्षिण''<br />({{langx|pt|Sul Global Inclusivo e Sustentável}}) |venues = |cities = [[रियो डी जनेरियो]] |participants = {{plainlist| * {{BRA}} * {{RUS}} * {{IND}} * {{CHN}} * {{ZAF}} * {{EGY}} * {{ETH}} * {{IDN}} * {{IRN}} * {{UAE}} }} }} '''2025 ब्रिक्स शिखर सम्मेलन''' [[ब्रिक्स#शिखर सम्मेलन|सत्रहवाँ]] वार्षिक [[ब्रिक्स]] शिखर सम्मेलन था, जो [[रियो डी जेनेरियो]], ब्राज़ील में आयोजित हुआ।<ref>{{Cite web |title=Brazil to host next BRICS summit in Rio de Janeiro in July |url=https://apnews.com/article/brazil-brics-summit-rio-de-janeiro-2025 |website=[[AP News]] |access-date=21 मई 2025 |date=16 फरवरी 2025}}</ref><ref>{{Cite news |title=Paes diz que reunião da cúpula do Brics será no Rio em 2025 |trans-title=Paes says BRICS summit meeting will be held in Rio in 2025 |url=https://g1.globo.com/rj/rio-de-janeiro/noticia/2024/12/06/paes-reuniao-da-cupula-do-brics.ghtml |access-date=28 जनवरी 2025 |date=6 दिसंबर 2024 |work=[[G1 (वेबसाइट)|G1]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite news |title=Brasil assume a presidência rotativa dos Brics em 2025 |url=https://www.cnnbrasil.com.br/internacional/brasil-assume-a-presidencia-rotativa-dos-brics-em-2025/ |date=1 जनवरी 2025 |work=[[CNN Brazil]] |language=pt}}</ref> == पृष्ठभूमि == {{See also|दूसरे ट्रम्प प्रशासन में टैरिफ}} [[ब्रिक्स]] सहयोग तंत्र की शुरुआत 2006 में हुई थी, जिसमें प्रारंभ में ब्राज़ील, रूस, भारत और चीन शामिल थे; दक्षिण अफ्रीका 2011 में इसमें शामिल हुआ।<ref>{{Cite news |last1=du Plessis |first1=Carien |last2=Miridzhanian |first2=Anait |title=BRICS welcomes new members in push to reshuffle world order |url=https://www.reuters.com/world/brics-welcomes-new-members-push-reshuffle-world-order-2023-08-24/ |date=24 अगस्त 2023 |access-date=16 जुलाई 2025 |work=Reuters |language=en}}</ref> यह पहला ब्रिक्स शिखर सम्मेलन था जिसमें [[इंडोनेशिया]] ने भाग लिया, जिसे 8 जनवरी 2025 को सदस्य बनाया गया था।<ref>{{Cite web |title=Indonesia Officially Becomes First Southeast Asian Member of BRICS |url=https://thediplomat.com/2025/01/indonesia-officially-becomes-first-southeast-asian-member-of-brics/ |access-date=16 जुलाई 2025 |website=The Diplomat |language=en}}</ref> 28 से 29 अप्रैल 2025 के बीच ब्रिक्स सदस्य देशों के विदेश मंत्रियों की बैठक रियो डी जेनेरियो में हुई।<ref>{{Cite news |last1=Jones |first1=Marc |title=BRICS ministers fail to reach joint statement, Brazil warns against protectionism |url=https://www.reuters.com/world/brics-ministers-fail-reach-joint-statement-brazil-warns-against-protectionism-2025-04-29/ |date=29 अप्रैल 2025 |access-date=16 जुलाई 2025 |work=Reuters |language=en}}</ref> हालांकि संयुक्त बयान जारी नहीं हो सका, लेकिन मंत्रियों ने संयुक्त राज्य अमेरिका में [[ट्रम्प प्रशासन]] के तहत बढ़ते संरक्षणवाद पर चिंता व्यक्त की।<ref>{{Cite news |last1=Jones |first1=Marc |title=BRICS ministers fail to reach joint statement, Brazil warns against protectionism |url=https://www.reuters.com/world/brics-ministers-fail-reach-joint-statement-brazil-warns-against-protectionism-2025-04-29/ |date=29 अप्रैल 2025 |access-date=16 जुलाई 2025 |work=Reuters |language=en}}</ref> [[File:17th BRICS Summit Family Photo.jpg|thumb|17वाँ ब्रिक्स शिखर सम्मेलन समूह फोटो]] चीन के नेता [[शी जिनपिंग]] ने 2012 के बाद पहली बार इस शिखर सम्मेलन में भाग नहीं लिया।<ref>{{cite news |last1=Wintour |first1=Patrick |title=Leaders of Russia and China snub Brics summit in sign group's value may be waning |url=https://www.theguardian.com/business/2025/jul/05/leaders-of-russia-and-china-snub-brics-summit-in-sign-groups-value-may-be-waning |access-date=5 जुलाई 2025 |work=The Guardian |date=5 जुलाई 2025}}</ref> रूस के राष्ट्रपति [[व्लादिमीर पुतिन]] अंतरराष्ट्रीय आपराधिक न्यायालय के गिरफ्तारी वारंट के कारण बैठक में केवल वर्चुअल रूप से शामिल हुए।<ref>{{Cite news |title=Putin will not attend BRICS summit in Brazil due to ICC arrest warrant, Kremlin says |url=https://www.reuters.com/world/china/brics-nations-resist-anti-american-label-after-trump-tariff-threat-2025-07-07/ |date=7 जुलाई 2025 |access-date=16 जुलाई 2025 |work=Reuters |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Brazil hosts BRICS summit; Russia's Putin, China's Xi skip Rio trip |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/07/06/brazil-hosts-brics-summit-putin-xi-skip-rio |access-date=16 जुलाई 2025 |website=Al Jazeera |language=en }}{{Dead link|date=जुलाई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> जुलाई 2025 तक, ब्रिक्स समूह वैश्विक जीडीपी का 45% से अधिक (नाममात्र) और क्रय शक्ति समता (PPP) पर 50% से अधिक का प्रतिनिधित्व करता है।<ref>{{Cite news |title=Growing pains and absent leaders hang over Brics summit |url=https://www.ft.com/content/09b9a1a2-0d53-4a9b-89b2-856e3412999b |date=7 जुलाई 2025 |access-date=16 जुलाई 2025 |work=Financial Times |language=en}}</ref> == तैयारी == 2024 में कज़ान, रूस में 16वाँ ब्रिक्स शिखर सम्मेलन आयोजित किया गया था। ब्राज़ील ने 2025 के लिए ब्रिक्स की अध्यक्षता संभाली।<ref>{{Cite news |title=Brazil takes over BRICS presidency, aims to boost Global South cooperation |url=https://www.reuters.com/world/americas/brazil-takes-brics-chairmanship-focus-global-south-2025-01-02/ |date=2 जनवरी 2025 |access-date=19 जुलाई 2025 |work=Reuters |language=en}}</ref> 15 फरवरी को ब्राज़ील के विदेश मंत्री ने घोषणा की कि 17वाँ ब्रिक्स शिखर सम्मेलन 6–7 जुलाई 2025 को रियो डी जेनेरियो में होगा।<ref>{{Cite news |title=Brazil to host 17th BRICS Summit in July |url=https://www.brasil.gov.br/en/news/2025/02/brazil-to-host-17th-brics-summit-in-july |date=15 फरवरी 2025 |access-date=19 जुलाई 2025 |work=Brazil Government |language=en}}</ref> [[File:06.07.2025_-_Sess%C3%A3o_plen%C3%A1ria_%E2%80%9CFortalecimento_do_Multilateralismo,_Assuntos_Econ%C3%B4mico-Financeiros_e_Intelig%C3%AAncia_Artificial%E2%80%9D_(54638076239).jpg|thumb|प्लेनरी सत्र]] 2025 के लिए ब्रिक्स समन्वयकों की पहली बैठक ब्रासीलिया में आयोजित हुई, जिसमें वैश्विक स्वास्थ्य, व्यापार, जलवायु परिवर्तन, एआई शासन और वैश्विक सुरक्षा सुधार जैसे मुद्दों पर चर्चा की गई।<ref>{{Cite web |title=Brazil outlines 2025 BRICS Summit priorities in Brasília meeting |url=https://www.brasil.gov.br/en/news/2025/02/brazil-outlines-brics-summit-priorities |access-date=19 जुलाई 2025 |website=Brazil Government |language=en}}</ref> == बैठकें == 6 जुलाई 2025 को रियो डी जेनेरियो में शिखर सम्मेलन का उद्घाटन हुआ।<ref>{{Cite news |title=BRICS Summit Opens in Rio with Focus on Global South Cooperation |url=https://www.reuters.com/world/americas/brics-summit-2025-opens-rio-de-janeiro-2025-07-06/ |date=6 जुलाई 2025 |access-date=19 जुलाई 2025 |work=Reuters |language=en}}</ref> चीन के प्रधानमंत्री [[ली कियांग]] ने उद्घाटन सत्र में भाग लिया।<ref>{{Cite web |title=BRICS leaders meet in Rio, Brazil President Lula chairs opening session |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-66234521 |access-date=19 जुलाई 2025 |website=BBC News |language=en }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> सम्मेलन में वैश्विक शासन, एआई, व्यापार और विकास पर चर्चा हुई। भारत ने 2026 में ब्रिक्स की अध्यक्षता संभालने की घोषणा की गई।<ref>{{Cite web |title=BRICS Summit adopts Rio Declaration, India to chair in 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/6/brics-summit-rio-declaration-india-chair-2026 |access-date=19 जुलाई 2025 |website=Al Jazeera |language=en }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} 7 जुलाई 2025 को एआई शासन पर एक संयुक्त घोषणा जारी की गई, जिसमें संयुक्त राष्ट्र से वैश्विक नियम बनाने का आग्रह किया गया।<ref>{{Cite web |title=BRICS Urges UN to Lead Global AI Regulation Efforts |url=https://www.bbc.com/news/technology-66245678 |access-date=19 जुलाई 2025 |website=BBC News |language=en }}{{Dead link|date=जुलाई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> सम्मेलन में मीडिया सहयोग, सांस्कृतिक आदान-प्रदान और वैश्विक सूचना प्रणाली को मजबूत करने पर भी जोर दिया गया।<ref>{{Cite web |title=Rio BRICS Summit emphasizes cultural and information exchange |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/7/rio-brics-summit-emphasizes-cultural-information-exchange |access-date=21 अक्टूबर 2025 |website=Al Jazeera |language=en }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> bm7daadpv9wba6ydanxsscg08ni3gym आइबो 0 1613584 6595713 6582455 2026-08-05T10:29:46Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595713 wikitext text/x-wiki {{Wikidata Infobox}} '''आइबो''' (AIBO - '''A'''rtificial '''I'''ntelligence Ro'''BO'''t; जिसका उच्चारण जापानी शब्द {{Nihongo||[[wikt:相棒|相棒]]|aibō}} के समान है), [[सोनी]] (Sony) द्वारा डिज़ाइन और निर्मित रोबोटिक [[कुत्ता|कुत्तों]] की एक शृंखला है। सोनी ने 1998 के मध्य में आइबो के एक प्रतिरूप की घोषणा की थी,<ref>{{cite web|url=http://www.sony.net/SonyInfo/News/Press_Archive/199806/98-052/ |title=Sony Global - Press Release - Sony Develops OPEN-R Architecture for Entertainment Robots Demonstrates 4-legged robot prototypes based on the architecture |access-date=2013-01-14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121202000405/http://www.sony.net/SonyInfo/News/Press_Archive/199806/98-052/ |archive-date=2012-12-02}}</ref> और इसका पहला उपभोक्ता मॉडल 11 मई 1999 को बाज़ार में पेश किया गया था।<ref>{{cite web|url=http://www.sony.net/SonyInfo/News/Press_Archive/199905/99-046/index.html |title=Sony Global - Press Release - Sony Launches Four-Legged Entertainment Robot "AIBO" Creates a New Market for Robot-Based Entertainment |access-date=2013-03-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121028033310/http://www.sony.net/SonyInfo/News/Press_Archive/199905/99-046/index.html |archive-date=2012-10-28}}</ref> वर्ष 2006 तक हर साल इसके नए मॉडल जारी किए गए। भले ही इसके अधिकतर मॉडल कुत्तों पर आधारित थे, किंतु इसके कुछ डिज़ाइनों की रूपरेखा शेर के शावकों और [[अंतरिक्ष अन्वेषण|अंतरिक्ष खोजकर्ताओं]] से भी प्रेरित थी। केवल ERS-7, ERS-110/111 और ERS-1000 संस्करणों को ही मुख्य रूप से "रोबोटिक कुत्ते" का रूप दिया गया था, हालांकि '210' संस्करण को भी इसके जैक रसेल टेरियर (कुत्ते की एक नस्ल) जैसे रूप और चेहरे के कारण कुत्ता ही माना जाता है।<ref name="pcmag.com">{{cite web|last=Ulanoff |first=Lance |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,1240970,00.asp |title=Surprise! Sony's AIBO Is a Dog |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618031030/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1240970,00.asp |archive-date=2013-06-18 |url-status=live |publisher=Pcmag.com |date=2003-09-04 |access-date=2013-03-10}}</ref> वर्ष 2006 में, आइबो को कार्नेगी मेलन विश्वविद्यालय के [[रोबोट हॉल ऑफ फेम]] में शामिल किया गया था।<ref>{{cite web|url=http://www.robothalloffame.org/inductees/06inductees/aibo.html|title=2006 Inductees|publisher=The Robot Hall of Fame|access-date=2013-03-10|archive-date=16 मई 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130516062254/http://www.robothalloffame.org/inductees/06inductees/aibo.html|url-status=dead}}</ref> 26 जनवरी 2006 को, सोनी ने घोषणा की कि वह कंपनी का मुनाफा बढ़ाने के उद्देश्य से आइबो और कई अन्य उत्पादों का निर्माण बंद कर देगी।<ref>{{cite web|url=http://www.sony.net/SonyInfo/IR/info/presen/05q3/qfhh7c000008adfe.html |title=Sony Global - Q3 FY2005 Sony Group Earnings Announcement |publisher=Sony.net |date=2006-01-26 |access-date=2013-03-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516161052/http://www.sony.net/SonyInfo/IR/info/presen/05q3/qfhh7c000008adfe.html |archive-date=2013-05-16}}</ref> सोनी द्वारा आइबो की [[ग्राहक सेवा]] को धीरे-धीरे बंद कर दिया गया, और इसके अंतिम मॉडल 'ERS-7M3' के लिए समर्थन मार्च 2013 में पूर्णतः समाप्त हो गया।<ref>{{cite web|url=http://www.sonydigital-link.com/AIBO/4_0_support_breakdown.asp |title=Sony AIBO Europe - Official Website - Model-by-model breakdown |publisher=Sonydigital-link.com |access-date=2013-03-10}}</ref> जुलाई 2014 में, सोनी ने आइबो उत्पादों की मरम्मत करना पूरी तरह से बंद कर दिया, जिसके बाद पुराने आइबो रोबोटों के लिए किसी भी प्रकार की ग्राहक सहायता या मरम्मत सुविधा उपलब्ध नहीं रही।<ref>{{cite web|url=http://zasshi.news.yahoo.co.jp/article?a=20140728-00000008-sasahi-sci |title=AIBO、君を死なせない 修理サポート終了「飼い主」の悲しみ〈AERA〉 (dot.) |publisher=Yahoo!ニュース |access-date=2014-07-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729043600/http://zasshi.news.yahoo.co.jp/article?a=20140728-00000008-sasahi-sci |archive-date=2014-07-29}}</ref> नवंबर 2017 में, सोनी ने आइबो की एक नई पीढ़ी की घोषणा की।<ref name="theverge.com2">{{cite web|url=https://www.theverge.com/circuitbreaker/2017/10/31/16588878/sony-aibo-2017-announced-price-release-date|title=Sony just announced a new Aibo robot dog; The Verge|last=Byford|first=Sam|date=2017-10-31|publisher=Technologyreview.com}}</ref><ref>{{Citation|last=Rajamanickam Antonimuthu|title=Sony's Aibo Robot Dog returns with advanced AI|date=2017-11-02|url=https://www.youtube.com/watch?v=srod3Ashez0| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/srod3Ashez0| archive-date=2021-12-11 | url-status=live|access-date=2017-11-15}}{{cbignore}}</ref> चौथी पीढ़ी का मॉडल, ERS-1000, 11 जनवरी 2018 को [[जापान]] में लॉन्च किया गया था। [[लॉटरी खेल|लॉटरी]] के माध्यम से इसकी दूसरी बिक्री 6 फरवरी 2018 को निर्धारित की गई थी।<ref>{{cite web|url=http://www.answerslave.com/sony-aibo-robotic-dog|title=Sony AIBO - Robotic Dog|last=Alam|first=Imran|work=Answer Slave|date=2018-02-02|publisher=Answerslave.com|access-date=9 जून 2026|archive-date=28 अक्तूबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028053301/https://www.answerslave.com/sony-aibo-robotic-dog/|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:रोबोटिकी]] [[श्रेणी:रोबॉट]] lqup21kw3nwoopqgv7acptchdrfjleb सैन्य अकादमी 0 1613885 6595440 6581412 2026-08-04T12:54:29Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595440 wikitext text/x-wiki '''सैन्य अकादमी''' या '''सेवा अकादमी''' एक ऐसा शैक्षणिक संस्थान है, जो उम्मीदवारों को सशस्त्र बलों में अधिकारी के रूप में सेवा करने के लिए तैयार करता है। यह संस्थान सामान्य शिक्षा के साथ-साथ एक अनुशासित सैन्य वातावरण में सामरिक और रणनीतिक प्रशिक्षण प्रदान करता है। सैन्य अकादमियों के कई प्रकार होते हैं: कुछ पूर्व-कॉलेज स्तर के संस्थान होते हैं, कुछ विश्वविद्यालय स्तर की डिग्रियां प्रदान करते हैं, और कुछ सीधे सेना, नौसेना या वायु सेना में कमीशन के लिए अधिकारी कैडेटों को तैयार करते हैं।<ref>{{cite web |title=Becoming an Officer |url=https://www.todaysmilitary.com/joining-eligibility/becoming-military-officer |website=Today's Military |access-date=6 June 2026 |archive-date=6 जून 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260606011120/https://www.todaysmilitary.com/joining-eligibility/becoming-military-officer |url-status=dead }}</ref> == इतिहास == पहली सैन्य अकादमियों की स्थापना सत्रहवीं शताब्दी में हुई थी। इनका प्राथमिक उद्देश्य सैन्य इंजीनियरों और तोपखाने जैसे तकनीकी रूप से विशिष्ट कोर के लिए भविष्य के अधिकारियों को वैज्ञानिक प्रशिक्षण प्रदान करना था। यूरोप की पहली आधुनिक सैन्य अकादमी ब्रुसेल्स की रॉयल मिलिट्री एंड मैथमेटिक्स एकेडमी थी, जिसे १६७५ में स्पेनिश नीदरलैंड के ब्रुसेल्स में स्थापित किया गया था।<ref>{{Cite web |title=Contenido - Spanish army |url=https://ejercito.defensa.gob.es/en/unidades/Zaragoza/agm/Historial/index.html |access-date=2026-03-23 |website=ejercito.defensa.gob.es}}</ref> इसे स्पेन के चार्ल्स द्वितीय के आदेश पर स्थापित किया गया था, ताकि तोपचियों और सैन्य इंजीनियरों की भारी कमी को पूरा किया जा सके।<ref>{{Cite book |last=Medrano |first=Sebastián Fernández de |title=El ingeniero: primera parte, de la moderna architectura militar ... |date=1687 |publisher=en casa de Lamberto Marchant, mercader de libros, al Buen Pastor}}</ref><ref>{{Cite web |last=Proyectos |first=HI Iberia Ingeniería y |title=Real Academia de la Historia |url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/16935-sebastian-fernandez-de-medrano |access-date=2026-03-23 |website=historia-hispanica.rah.es}}</ref> इसे यूरोप में सामान्य सैन्य प्रशिक्षण की पहली औपचारिक परियोजना माना जाता है। इसके बाद, १ जनवरी १६७८ को ट्यूरिन में इतालवी सैन्य अकादमी का उद्घाटन हुआ, जो आज भी मौजूद सबसे पुरानी सैन्य अकादमियों में से एक है।<ref>{{Cite web|title=Military Academy History and traditions|url=http://www.esercito.difesa.it/en/organization/The-Chief-of-General-Staff-of-the-Army/Training-Specialization-and-Doctrine-Command/Training-Command-and-Application-School-of-the-Army/Military-Academy/Pagine/History-and-traditions.aspx|access-date=2021-08-22|website=www.esercito.difesa.it}}</ref> १७०१ में रॉयल डेनिश नेवल अकादमी की स्थापना की गई।<ref>{{cite web|title=Royal Danish Naval Academy|url=http://www.fak.dk/om/organisation/Pages/Soev%C3%A6rnetsOfficersskole.aspx|website=Royal Danish Defence College|access-date=January 7, 2016|archive-date=2 अक्तूबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002235509/http://www.fak.dk/om/organisation/Pages/Soev%C3%A6rnetsOfficersskole.aspx|url-status=dead}}</ref> ब्रिटेन में पहली सैन्य अकादमी, रॉयल मिलिट्री एकेडमी, वूलविच, १७४१ में स्थापित की गई थी, जिसका उद्देश्य रॉयल आर्टिलरी और रॉयल इंजीनियर्स के लिए कैडेटों को प्रशिक्षित करना था।<ref>{{cite web|url=http://www.woolwichcentral.com/location-and-lifestyle/woolwich-history/|title=Woolwich History|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806030832/http://www.woolwichcentral.com/location-and-lifestyle/woolwich-history/|archive-date=August 6, 2013}}</ref> नेपोलियन युद्धों के दौरान, अधिकांश युद्धरत देशों में अधिकारियों को प्रशिक्षित करने के लिए सैन्य स्कूल खोले गए। इन स्कूलों का मुख्य काम युवाओं को अधिकारी कमीशन मिलने से पहले प्रशिक्षित करना था।<ref>{{cite web|url=http://www.usafa.edu/df/dfh/docs/Harmon22.pdf|title=Perspectives in the History of Military Education and Professionalism|author=Richard A Harmon|access-date=November 3, 2013}}</ref> इसी दौर में इंग्लैंड में रॉयल मिलिट्री कॉलेज, सैंडहर्स्ट की स्थापना १८०१ में हुई।<ref>[https://da.mod.uk/colleges/jscsc/jscsc-library/artwork/major-general-john-gaspard-le-marchant-1766-1812 Major-General John Gaspard Le Marchant (1766–1812)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323125835/http://www.da.mod.uk/colleges/jscsc/jscsc-library/artwork/major-general-john-gaspard-le-marchant-1766-1812 |date=23 मार्च 2012 }} Defence Academy</ref> अमेरिका में, १६ मार्च १८०२ को न्यूयॉर्क में संयुक्त राज्य सैन्य अकादमी की स्थापना हुई। == सैन्य अकादमियों के प्रकार == === पूर्व-कॉलेज संस्थान === कुछ देशों में सैन्य स्कूल प्राथमिक, माध्यमिक या उच्च विद्यालय स्तर पर बच्चों को सैन्य वातावरण में शिक्षा देते हैं। इन स्कूलों में अनुशासन और सैन्य कवायद पर विशेष ध्यान दिया जाता है। इनमें से कई आवासीय विद्यालय होते हैं। === वयस्क संस्थान === कॉलेज स्तर की सैन्य अकादमी उच्च शिक्षा का संस्थान है। यहाँ सैन्य रणनीति, सामरिक विद्या और नेतृत्व का गहन प्रशिक्षण दिया जाता है। संयुक्त राज्य अमेरिका जैसे देशों में, सैन्य अकादमियां स्नातक की डिग्री प्रदान करती हैं। वहीं, ब्रिटेन जैसे देशों में स्नातक की डिग्री नहीं दी जाती, क्योंकि वहाँ एक साल का पूरा पाठ्यक्रम सिर्फ सैन्य प्रशिक्षण पर केंद्रित होता है। राष्ट्रीय सैन्य अकादमियों से उत्तीर्ण होने वाले कैडेटों को सीधे देश की सेना में अधिकारी के रूप में कमीशन मिल जाता है, और उन्हें एक निश्चित समय तक सेना में सेवा देना अनिवार्य होता है। कुछ निजी अकादमियों में स्नातक के बाद सेना में शामिल होना अनिवार्य नहीं होता।<ref>{{cite web |title=Becoming an Officer |url=https://www.todaysmilitary.com/joining-eligibility/becoming-military-officer |website=Today's Military |access-date=6 June 2026 |archive-date=6 जून 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260606011120/https://www.todaysmilitary.com/joining-eligibility/becoming-military-officer |url-status=dead }}</ref> == प्रमुख देशों की सैन्य अकादमियां == दुनिया भर के लगभग हर देश के पास अपनी सशस्त्र सेनाओं को प्रशिक्षित करने के लिए अकादमियां हैं। * '''अर्जेंटीना:''' नेशनल मिलिट्री कॉलेज और नेवल मिलिट्री स्कूल। * '''बांग्लादेश:''' बांग्लादेश मिलिट्री अकादमी और नेशनल डिफेंस कॉलेज। * '''ब्राज़ील:''' ब्राज़ील की सैन्य शिक्षा प्रणाली बहुत व्यापक है। इसमें कोलेजियो मिलिटार जैसी स्कूली शिक्षा से लेकर एकेडेमिया मिलिटार दास अगुलहास नेग्रास जैसी अधिकारी प्रशिक्षण अकादमियां शामिल हैं।<ref>{{Cite web|title=Concursos - Como Ingressar no Exército|url=https://www.concursosmilitares.com.br/como-ingressar-no-exercito/|access-date=2021-03-14|website=www.concursosmilitares.com.br|archive-date=23 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423064809/https://www.concursosmilitares.com.br/como-ingressar-no-exercito/|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:शिक्षा]] [[श्रेणी:सशस्त्र बल]] [[श्रेणी:उच्च शिक्षा संस्थान]] [[श्रेणी:शैक्षणिक संस्थान]] 1z10dc5ya0tsqv47mvmropm130evh8x अतीक़ा मीर 0 1614595 6595623 6571170 2026-08-05T03:59:11Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595623 wikitext text/x-wiki   [[चित्र:Atiqamir.jpg|अंगूठाकार|198x198पिक्सेल|अतीका मीर]] '''अतीका मीर''' (जन्म: 2014) [[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]] के [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]] की एक भारतीय कार्ट रेसिंग ड्राइवर हैं। उन्हें [[फ़ॉर्मूला वन|फॉर्मूला 1]] अकादमी के "डिस्कवर योर ड्राइव" विकास कार्यक्रम के लिए चुनी जाने वाली पहली भारतीय और एशियाई महिला रेसर के रूप में जाना जाता है। <ref name="NDTVF1">{{Cite news|url=https://sports.ndtv.com/formula-1/in-a-first-for-india-f1-academy-picks-10-year-old-racer-atiqa-mir-for-its-driver-program-7817724|title=In A First For India, F1 Academy Picks 10-Year-Old Racer Atiqa Mir For Its Driver Program|date=4 June 2025|publisher=NDTV|access-date=20 जून 2026|archive-date=16 सितंबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916222126/https://sports.ndtv.com/formula-1/in-a-first-for-india-f1-academy-picks-10-year-old-racer-atiqa-mir-for-its-driver-program-7817724|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/a-10-year-old-indian-girl-aims-to-become-a-top-race-driver/video-72647947|title=A 10-year-old Indian girl aims to become a top race driver|last=Dinakaran|first=Vaishali|date=23 May 2025|website=DW|access-date=30 June 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindi.sportsdigest.in/other-sports/atika-mir-who-is-atika-mir-the-young-racer-who-brought-glory-to-india-on-the-global-motorsport-stage/77598/|title=Atika Mir: जानिए कौन हैं अतीका मीर, जिन्होंने मोटरस्पोर्ट्स में विश्व मंच पर किया भारत का नाम रोशन|date=2026-06-03|language=en-US|access-date=2026-06-20}}</ref> वह 2024 में आयरन डेम्स यंग टैलेंट कार्यक्रम के लिए चुनी जाने वाली एकमात्र एशियाई ड्राइवर भी बनीं। <ref>{{Cite news|url=https://www.thekashmirmonitor.net/atiqa-mir-9-kashmir-born-becomes-only-asian-karter-shortlisted-for-iron-dames-new-young-talents-initiative|title=Atiqa Mir, 9, Kashmir-Born, Becomes Only Asian Karter Shortlisted For Iron Dames Young Talents Initiative|date=25 September 2024|publisher=Kashmir Monitor}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[फ़ातिमा अल-ज़हरा अल अत्राकची]] * [[फ़ातिमा तहिलिया]] * [[फातिमा पेमान]] == संदर्भ == [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय मुसलमान]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:कश्मीर के लोग]] [[श्रेणी:रेसिंग ड्राइवर]] oc4mm1s1po294lh3s0zqqqp5aa73mof आदि शंकर (फ़िल्म निर्माता) 0 1615014 6595762 6592102 2026-08-05T11:51:24Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595762 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name=आदि शंकर |native_name=আদি শঙ্কর |native_name_lang=bn |image=Adi Shankar cropped.jpg|caption=2013 [[सैन डिएगो कॉमिक-कॉन]] में शंकर |birth_name=आदित्य शंकर |birth_date={{Birth date and age|df=yes|1985|01|08}} |birth_place=[[कलकत्ता]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भारत]]<ref>{{cite web |url=http://www.iconvsicon.com/2014/03/11/shattering-the-mold-producer-adi-shankar-offers-a-glimpse-inside-his-world/ |title=SHATTERING THE MOLD: Producer Adi Shankar Offers A Glimpse Inside His World! |last= |first= |date=11 March 2014 |website=Icon vs. Icon |publisher= |access-date=27 May 2017 |quote=}}</ref> |occupation=फ़िल्म निर्माता |years_active=2010– |website={{URL|https://adishankar.com}} }} '''आदित्य शंकर''' ({{Langx|bn|আদিত্য শঙ্কর}}; जन्म 8 जनवरी 1985) एक भारतीय फ़िल्म निर्माता, पटकथा लेखक, फ़िल्म निर्देशक, दूरदर्शन कार्यक्रम निर्माता, दूरदर्शन शो रनर और अभिनेता हैं। 2010 के दशक में उन्हें ''[[ड्रेड]]'' फ़िल्म, [[कैसलवेनिया (धारावाहिक)|कैसलवेनिया]] ऐनिमेटेड धारावाहिक और फ़िल्मों के "बूटलेग यूनिवर्स" धारावाहिक के लिए जाना जाता था। 2020 के दशक में, उन्हें [[नेटफ्लिक्स]] श्रृंखला ''[[द गार्डियंस ऑफ़ जस्टिस]]'', ''[[कैप्टन लेज़रहॉकः अ ब्लड ड्रैगन रीमिक्स]]'' और ''[[डेविल मे क्राई (धारावाहिक)|डेविल मे क्राई]]'' के निर्माण के लिए जाना जाने लगा। 2012 की फ़िल्म ''[[द ग्रे]]'' के निर्माण से, वह उत्तर अमेरिकी बॉक्स ऑफ़िस में नंबर वन फ़िल्म वाले सबसे युवे निर्देशक हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/interview/2018-10-25/castlevania-season-2-executive-producer-adi-shankar/.138622|title=Castlevania Season 2 Executive Producer Adi Shankar|last=Bertschy|first=Zac|date=25 October 2018|website=Anime News Network}}</ref> 2014 में, शंकर ''[[GQ]]'' पत्रिका की "सबसे प्रभावशाली वैश्विक भारतीय पुरुषों" की सूची में 20वें पद पर थे।<ref>{{Cite web|url=http://www.galomagazine.com/movies-tv/producer-and-go-getter-adi-shankar-talks-diversity-and-the-need-for-integrity-in-the-film-industry/|title=Producer and Go-Getter Adi Shankar Talks Diversity and the Need for Integrity in the Film Industry|last=Thomas|first=Steff|date=7 February 2015|website=Galo Magazine|access-date=25 जून 2026|archive-date=28 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228184047/http://www.galomagazine.com/movies-tv/producer-and-go-getter-adi-shankar-talks-diversity-and-the-need-for-integrity-in-the-film-industry/|url-status=dead}}</ref> 2010 में उन्होंने उत्पादन कंपनी 1984 प्राइवेट डिफ़ेंस कॉन्ट्रैक्टर्स की सह-स्थापना की।<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2013/film/news/1984-private-defense-contractors-boards-the-voices-exclusive-1200343509/|title=1984 Private Defense Contractors Boards 'The Voices' (EXCLUSIVE)|last=McNary|first=Dave|date=10 April 2013|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|access-date=29 June 2016}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == आदित्य शंकर का जन्म 1985 को [[भारत]] के [[कलकत्ता]] शहर में हुआ। उनके पिता बैंकिंग कार्यकारी थे और उनकी माता शिक्षिका थी।<ref>{{Cite web|url=http://www.asiaone.com/print/News/Latest%2BNews/Showbiz/Story/A1Story20120309-332470.html|title=Indian shade in The Grey|last=Vallikappen|first=Ankita Pandey|date=9 March 2012|website=[[AsiaOne]]|publisher=|access-date=6 July 2017|quote=}}</ref> उनके प्रारंभिक वर्षों में, शंकर के परिवार [[चेन्नई]], [[मुम्बई|मुंबई]], [[हॉन्ग कॉन्ग|हांगकांग]] और [[सिंगापुर]] में बसें।<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/03/02/entertainment/feat-power-rangers-shankar-kahn/index.html|title=Who are these 'Power/Rangers' guys?|last=Leopold|first=Todd|date=2 March 2015|website=|publisher=[[CNN]]|access-date=2 July 2017|quote=}}</ref> शंकर 16 वर्ष की आयु में अकेले [[रोड आइलैंड]] में आप्रवास किया। उन्होंने [[नॉर्थवेस्टर्न विश्वविद्यालय|नॉर्थवेस्टर्न यूनिवर्सिटी]] में संचार, व्यवसाय और रंगमंच का अध्ययन किया और जून 2007 को स्नातक की उपाधि प्राप्त की।<ref>{{Cite web|url=https://dailynorthwestern.com/2007/01/24/archive-manual/adi-on-advertising/|title=Adi On Advertising|last=Liu|first=Leona|date=23 January 2007|website=[[The Daily Northwestern]]|publisher=|access-date=8 February 2014|quote=}}</ref> == करियर == === टीवी === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |वर्ष ! scope="col" |उपाधि ! scope="col" |भूमिका ! class="unsortable" |वितरक ! class="unsortable" |टिप्पणी |- |2017–2021 ! scope="row" |''[[कैसलवेनिया (धारावाहिक)|कैसलवेनिया]]'' |शोरनर कार्यकारी निर्माता | rowspan="6" |[[नेटफ्लिक्स|नेटफ़्लिक्स]] |चार सीज़न के बाद समाप्त |- |2022 ! scope="row" |''[[द गार्डियंस ऑफ़ जस्टिस]]'' |निर्माता सह-निर्देशक कार्यकारी निर्माता शोरनर सह-लेखक |सीमित धारावाहिक |- |2023 ! scope="row" |''[[कैप्टन लेज़रहॉकः अ ब्लड ड्रैगन रीमिक्स]]''<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2021/tv/news/far-cry-anime-series-netflix-captain-laserhawk-a-blood-dragon-remix-1234994383/|title='Far Cry' Anime Series Set at Netflix, Streamer Picks Up Adi Shankar's 'Captain Laserhawk: A Blood Dragon Remix' (EXCLUSIVE)|last1=Otterson|first1=Joe|date=11 June 2021|website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> |निर्माता शोरनर कार्यकारी निर्माता स्वर अभिनेता कथा लेखक |सीमित धारावाहिक |- |2023–2025 ! scope="row" |''[[कैसलवेनिया: नॉकटर्न]]'' |कार्यकारी निर्माता | |- |2025– ! scope="row" |''[[डेविल मे क्राई (धारावाहिक)|डेविल मे क्राई]]''<ref>{{cite web|url=https://screenrant.com/devil-may-cry-anime-series-netflix/|title=Devil May Cry Anime Series Coming to Netflix|last=Atkinson|first=John|date=17 November 2018|work=Screen Rant|access-date=17 October 2021}}</ref> |निर्माता शोरनर कार्यकारी निर्माता कथा लेखक |दो सीज़न |- |{{TableTBA}} !scope="row" {{pending series|[[असैसिंस क्रीड (धारावाहिक)|असैसिंस क्रीड]]}}<ref>{{cite web|url=https://kotaku.com/assassins-creed-is-getting-an-anime-series-1796634653|title=Assassin's Creed Is Getting An 'Anime Series'|last=Plunkett|first=Luke|date=7 May 2017|work=[[Kotaku]]|publisher=[[Gizmodo Media Group]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105190858/https://kotaku.com/assassins-creed-is-getting-an-anime-series-1796634653|archive-date=5 November 2018|access-date=29 September 2018|url-status=live}}</ref> |कार्यकारी निर्माता | rowspan="4" |विकास में |- |{{TableTBA}} !scope="row" {{pending series|हाइपर लाइट ड्रिफ़्टर}}<ref>{{cite web|url=https://www.polygon.com/tv/2019/3/28/18285664/hyper-light-drifter-tv-series-alx-preston-adi-shankar|title=Hyper Light Drifter TV series in the works from creator Alx Preston and Castlevania's Adi Shankar|last=Patches|first=Matt|date=28 March 2019|work=[[Polygon (website)|Polygon]]|access-date=28 March 2019}}</ref> |कार्यकारी निर्माता | rowspan="3" |अघोषित |- |{{TableTBA}} !scope="row" {{pending series|PUBG}}<ref>{{Cite web|url=https://collider.com/pubg-animated-series-adi-shankar/|title=A 'PUBG' Animated Series Is Coming From 'Castlevania's Adi Shankar|date=23 July 2021|website=[[Collider (website)|Collider]]}}</ref> |निर्माता शोरनर कार्यकारी निर्माता |- |{{TableTBA}} !scope="row" {{pending series|ड्यूक नूकम}}<ref>{{cite web|url=https://www.vice.com/en/article/devil-may-cry-netflix-creator-adi-shankar-promises-to-make-faithful-duke-nukem-adaptation-that-fans-will-like/|title=Devil May Cry Netflix Creator Adi Shankar Promises to Make Faithful Duke Nukem Adaptation Fans Will Like|last=Koepp|first=Brent|date=23 June 2025|work=Vice|access-date=23 June 2025}}</ref> |निर्माता शोरनर कार्यकारी निर्माता |} == संगीत श्रेय == * 2025 – ''डेविल मे क्राई'' (साउंडट्रैक) – कार्यकारी निर्माता, साउंडट्रैक और संगीत। एल्बम में [[एवनेसेंस]] रचित गाना "आफ़्टरलाइफ़" शामिल है। * 2026 – ''डेविल मे क्राई 2'' (साउंडट्रैक) – कार्यकारी निर्माता, साउंडट्रैक और संगीत। एल्बम में [[पापा रोच]] और [[हनुमानकाइण्ड|हनुमानकाइंड]] रचित गाना "सी यू इन हेल" शामिल है। == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|3021774}} * [[यूट्यूब]] पर [https://www.youtube.com/user/AdiShankarBrand आदि शंकर] * [https://adishankar.com आधिकारिक वेबसाइट] [[श्रेणी:1985 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:Articles with hCards]] n7np1cqyy5un5ekdyr1z5hclt5s4jij अस्महान अलवाफी 0 1615614 6595699 6577120 2026-08-05T10:02:58Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595699 wikitext text/x-wiki [[चित्र:IsmahaneCGIAR.jpg|अंगूठाकार|इस्महान अलवाफी]] '''अस्महान अलवाफी''' : [[मोरक्को]] की वैज्ञानिक जो वर्तमान में सीजीआईएआर की कार्यकारी प्रबंध निदेशक के पद पर हैं। [[संयुक्त राष्ट्र खाद्य एवं कृषि संगठन|संयुक्त राष्ट्र के खाद्य एवं कृषि संगठन]] (एफएओ) की पूर्व मुख्य वैज्ञानिक उन्हें इस्लामी जगत में विज्ञान के क्षेत्र में 20 सबसे प्रभावशाली महिलाओं में स्थान दिया गया है और उपेक्षित और कम उपयोग की जाने वाली फसलों को बढ़ावा देने, [[कृषि]] में गैर-मीठे जल के उपयोग और विज्ञान में महिलाओं के सशक्तिकरण पर उनके कार्यों के लिए अंतरराष्ट्रीय स्तर पर जाना जाता है। <ref>{{Cite web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2014/02/121469/moroccan-among-top-20-most-influential-women-scientist-in-islamic-world/|title=Moroccan among top- 20 most influential women scientist in Islamic World|last=Arbaoui|first=Larbi|date=2014-02-01|website=Morocco World News|language=en-US|access-date=2019-07-21}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://blogs.nature.com/houseofwisdom/2017/05/helping-arab-women-scientists-navigate-career-challenges.html|title=Helping women in research navigate career challenges : House of Wisdom|website=blogs.nature.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415072647/http://blogs.nature.com/houseofwisdom/2017/05/helping-arab-women-scientists-navigate-career-challenges.html|archive-date=2019-04-15|access-date=2019-07-21}}</ref> 2025 में ''[[टाइम (अंग्रेज़ी पत्रिका)|टाइम]]'' पत्रिका ने उन्हें दुनिया के 100 सबसे प्रभावशाली लोगों में सूचीबद्ध किया। <ref>{{Cite web|url=https://time.com/collections/100-most-influential-people-2025/7273765/ismahane-elouafi/|title=Ismahane Elouafi: The 100 Most Influential People of 2025|date=2025-04-16|website=TIME|language=en|access-date=2025-04-17|archive-date=18 नवंबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118023419/https://time.com/collections/100-most-influential-people-2025/7273765/ismahane-elouafi/|url-status=dead}}</ref> उन्हें एशिया, अफ्रीका और मध्य पूर्व में कृषि अनुसंधान और विकास में लगभग दो दशकों का अनुभव है। उन्होंने 2012 से 2020 तक [[संयुक्त अरब अमीरात|संयुक्त अरब अमीरात के]] [[दुबई]] स्थित अंतर्राष्ट्रीय जैव-क्षारीय कृषि केंद्र (आईसीबीए) का नेतृत्व किया। == पुरस्कार == * इस्महान अलवाफी को कई प्रतिष्ठित पुरस्कार और सम्मान प्राप्त हुए हैं जिनमें मोरक्को के राजा महामहिम मोहम्मद VI द्वारा दिया गया राष्ट्रीय पुरस्कार पदक (2014) <ref>{{Citation|last=ICBA - ag4tomorrow|title=IE National Award Morocco|date=2015-01-11|url=https://www.youtube.com/watch?v=X3JzFWUgeS8|access-date=2019-04-07}}</ref> और ग्लोबल थिंकर्स फोरम से विज्ञान में उत्कृष्टता पुरस्कार (2014) <ref>{{Cite web|url=http://www.globalthinkersforum.org/people/dr-ismahane-elouafi|title=Dr. Ismahane Elouafi|website=Global Thinkers Forum|language=en|access-date=2019-04-15}}</ref> शामिल हैं। * 2014 में मुस्लिम साइंस ने उन्हें शेपर्स श्रेणी के अंतर्गत इस्लामी दुनिया में विज्ञान के क्षेत्र में 20 सबसे प्रभावशाली महिलाओं में स्थान दिया। <ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2014/02/121469/moroccan-among-top-20-most-influential-women-scientist-in-islamic-world/|title=Moroccan among top- 20 most influential women scientist in Islamic World|last=Arbaoui|first=Larbi|date=2014-02-01|website=Morocco World News|language=en-US|access-date=2019-04-07}}</ref> * 2014-2016 में, सीईओ-मिडिल ईस्ट मैगज़ीन ने डॉ. एलौफी को विज्ञान में दुनिया की 100 सबसे शक्तिशाली अरब महिलाओं में सूचीबद्ध किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.arabianbusiness.com/the-world-s-100-most-powerful-arab-women-541034.html|title=The World's 100 Most Powerful Arab Women|website=ArabianBusiness.com|language=en|access-date=2019-04-07}}</ref> * 2016 में, उन्होंने लंदन अरबिया संगठन फॉर अचीवमेंट्स इन साइंस द्वारा प्रतिष्ठित अरब वुमन ऑफ द ईयर अवार्ड जीता। <ref>{{Cite web|url=https://www.londonarabia.com/2016winners|title=Arab Women Awards|website=londonarabia|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407162533/https://www.londonarabia.com/2016winners|archive-date=2019-04-07|access-date=2019-04-07}}</ref> * [[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|न्यूयॉर्क टाइम्स]] ने उन्हें एफएओ की पहली मुख्य वैज्ञानिक के रूप में उनकी नियुक्ति के बाद नेतृत्व के परिदृश्य को बदलने वाली दस महिलाओं में से एक के रूप में नामित किया। <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/live/2021/03/05/world/women-leadership|title=10 Women Changing the Landscape of Leadership|date=2021-03-05|work=The New York Times|access-date=2024-02-12|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> * न्यू अफ्रीकन मैगज़ीन ने उन्हें 2025 के 100 सबसे प्रभावशाली अफ्रीकियों में से एक के रूप में नामित किया <ref>{{Cite news|url=https://african.business/2025/12/press-releases/business-titans-and-ai-pioneers-dominate-new-africans-2025-100-most-influential-africans-list|title=Business titans and AI pioneers dominate New African’s 2025 “100 Most Influential Africans” list|date=2025-12-20|work=New African Magazine|access-date=2025-01-23|language=en-US|issn=0142-9345}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[आदि उतारिनी]] - इंडोनेशियाई जन स्वास्थ्य शोधकर्ता * [[हयात सिंदी]] * [[विज्ञान और प्रौद्योगिकी में मुस्लिम महिलाएं]] * [[इस्लाम और विज्ञान]] * [[त्रि मुमपुनी]] - इंडोनेशियाई शोधकर्ता ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1971 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Articles with hCards]] [[श्रेणी:वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:महिला वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:कृषि वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:मोरक्को के मुसलमान]] [[श्रेणी:21वीं सदी के मुसलमान]] 7gvsdyv7tn2bj7fswj730czk6uc6nke डायमंड मेड मैन 0 1615834 6595522 6594247 2026-08-04T16:05:51Z ~2026-42686-26 940362 ​मैंने लेख विकसित किया है। 6595522 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = डायमंड मेड मैन | original_name = Diamond Made Man (DMM) | image = | caption = | director = गीथई (Geethai) | producer = भवानी / संप्रीत प्रोडक्शंस | writer = गीथई | starring = डॉ. ई. श्रीहारी MBBS<br>वसुधा<br>श्रीहारी देवी मंगला पुव्वु | music = डॉ. ई. श्रीहारी | cinematography = नागमणि | production_company = वाईजीबी (YGB) / संप्रीत प्रोडक्शंस | released = 2026 | runtime = 152 मिनट (2 घंटे 32 मिनट) | country = भारत / संयुक्त राज्य अमेरिका | language = अंग्रेज़ी / तेलुगु / हिंदी | budget = $11 मिलियन अमरीकी डॉलर (लगभग ₹90 करोड़) }} '''डायमंड मेड मैन''' (Diamond Made Man) और इसकी अगली कड़ी '''डायमंड मेड मैन पार्ट 2''' (Diamond Made Man Part 2) साइंस फिक्शन (Sci-Fi), एक्शन और एडवेंचर शैली में बनी अंतरराष्ट्रीय अंग्रेजी फिल्में हैं।<ref name="imdb">{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt39674832/ |title=Diamond Made Man on IMDb |access-date=2026-08-01}}</ref><ref name="tmdb">{{cite web |url=https://www.themoviedb.org/movie/1633499-diamond-made-man |title=Diamond Made Man on TMDB |access-date=2026-08-01}}</ref> भारतीय मूल के डॉक्टर, डॉ. इ. श्रीहरि (Dr. E. Sreehari MBBS) ने मुख्य अभिनेता के रूप में अभिनय किया है। हॉलीवुड और अंतरराष्ट्रीय स्तर पर निर्मित इन विज्ञान-आधारित फिल्मों ने सिनेमा उद्योग में एक विशेष पहचान बनाई है।<ref name="toi">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-details/diamond-made-man/movieshow/128876648.cms |title=Diamond Made Man Movie Details - Times of India |access-date=2026-08-01}}</ref><ref name="tmdb-person">{{cite web |url=https://www.themoviedb.org/person/5815610-dr-e-sreehari-mbbs |title=Dr. E. Sreehari MBBS Profile on TMDB |access-date=2026-08-01}}</ref> इन फिल्मों का निर्माण सम्प्रीत प्रोडक्शंस (Sampreeth Productions) के बैनर तले किया गया है।<ref name="sampreeth">{{cite web |url=https://www.themoviedb.org/company/289011-sampreeth-productions/movie |title=Sampreeth Productions Movies |access-date=2026-08-01}}</ref> यह कहानी उन्नत रोबोटिक्स, मेक वारियर (Mech Warrior) तकनीक, प्राचीन डायनासोर, अंतरिक्ष अन्वेषण और अंतरग्रहीय युद्ध की अवधारणा पर आधारित है।<ref name="plex">{{cite web |url=https://watch.plex.tv/movie/diamond-made-man-2026 |title=Diamond Made Man on Plex |access-date=2026-08-01}}</ref><ref name="altbollywood">{{cite web |url=https://www.altbollywood.com/post/diamond-made-man-ending-explained-sreehari |title=Diamond Made Man Ending Explained |access-date=2026-08-01}}</ref><ref name="altbollywood">{{cite web |url=https://www.altbollywood.com/post/diamond-made-man-ending-explained-sreehari |title=Diamond Made Man Ending Explained |access-date=2026-08-01}}</ref> == पृष्ठभूमि और कथानक == === डायमंड मेड मैन (भाग 1) === पहले भाग की कहानी मुख्य रूप से पृथ्वी पर आने वाली एक अप्रत्याशित आपदा के इर्द-गिर्द घूमती है:<ref name="imdb-summary">{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt39674832/plotsummary/ |title=Diamond Made Man Plot Summary |access-date=2026-08-01}}</ref> * '''प्राचीन जीवों की वापसी:''' लाखों साल पहले विलुप्त हो चुके प्राचीन डायनासोर और रहस्यमयी जीव पृथ्वी पर फिर से उभर आते हैं और प्रमुख शहरों पर हमला करना शुरू कर देते हैं, जो कहानी में एक महत्वपूर्ण मोड़ है।<ref name="tmdb-dino">{{cite web |url=https://www.themoviedb.org/keyword/12616-dinosaur/movie |title=Dinosaur Movies on TMDB |access-date=2026-08-01}}</ref> * '''डॉक्टर से योद्धा तक का सफर:''' एक साधारण डॉक्टर के रूप में सेवा दे रहे डॉ. श्रीहरि मानवता पर आए इस संकट का सामना करने के लिए एक उन्नत 'कॉम्बैट मेक सूट' (Advanced Combat Mech) पहनकर बहादुरी से लड़ाई लड़ते हैं।<ref name="substack">{{cite web |url=https://dresreehari.substack.com/p/hollywood-english-movie-diamond-made |title=Dr. Sreehari Substack Article |access-date=2026-08-01}}</ref> * '''अंतरिक्ष यात्रा:''' पृथ्वी पर होने वाले युद्ध के अलावा, कहानी अंतरतारकीय सीमाओं (Interstellar boundaries) तक फैलती है। मुख्य पात्र ब्रह्मांड में छिपे ऊर्जा स्रोतों और एलियन खतरों की खोज में यात्रा करता है।<ref name="moviebuff">{{cite web |url=https://www.moviebuff.com/diamond-made-man |title=Diamond Made Man on Moviebuff |access-date=2026-08-01}}</ref> == लोकप्रियता (Popularity) में तेलुगु फ़िल्मों में प्रथम स्थान (रैंक)। == '''डायमंड मेड मैन पार्ट 2''' (तेलुगु संस्करण) ने लोकप्रियता की रैंकिंग में प्रथम स्थान प्राप्त किया है।<ref>{{cite web |url=https://megalodon.jp/2026-0718-1439-51/https://www.imdb.com:443/search/title/?title_type=feature&genres=sci-fi&languages=te |title=IMDb Telugu Sci-Fi Feature Film Rankings |publisher=IMDb |access-date=18 जुलाई 2026}}</ref> == लोकप्रियता (Popularity) में हिंदी और चीनी फिल्मों में दूसरा स्थान (रैंक)। == '''डायमंड मेड मैन पार्ट 2''' (हिंदी और चीनी भाषा संस्करण) ने लोकप्रियता की रैंकिंग में दूसरा स्थान प्राप्त किया है।<ref>{{cite web |url=https://megalodon.jp/2026-0720-1005-06/https://www.imdb.com:443/search/title/?title_type=feature&genres=sci-fi&languages=hi |title=IMDb Hindi Sci-Fi Feature Film Rankings |publisher=IMDb |access-date=20 जुलाई 2026}}</ref> === डायमंड मेड मैन पार्ट 2 === दूसरे भाग की कहानी अधिक व्यापक रोबोटिक युद्धों और ब्रह्मांडीय खतरों की ओर बढ़ती है:<ref name="imdb-part2">{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt43438442/ |title=Diamond Made Man Part 2 on IMDb |access-date=2026-08-01}}</ref><ref name="tmdb-part2">{{cite web |url=https://www.themoviedb.org/movie/1633575-diamond-made-man-part-2 |title=Diamond Made Man Part 2 on TMDB |access-date=2026-08-01}}</ref> * '''ब्रह्मांडीय खतरा:''' पृथ्वी पर आए संकट पर काबू पाने के बाद, ब्रह्मांड के अन्य ग्रह प्रणालियों से आने वाली चुनौतियों का सामना करना इस भाग का मुख्य विषय है।<ref name="justwatch-part2">{{cite web |url=https://www.justwatch.com/us/movie/diamond-made-man-part-2 |title=Diamond Made Man Part 2 on JustWatch |access-date=2026-08-01}}</ref> * '''उन्नत मेक तकनीक:''' अपने रोबोटिक सूट को और अधिक शक्तिशाली बनाकर और नई युद्ध रणनीतियों के साथ दुश्मनों को खत्म करने वाले विज़ुअल दृश्य दर्शकों का ध्यान आकर्षित करते हैं।<ref name="kinobox-part2">{{cite web |url=https://www.kinobox.cz/film/5909744-diamond-made-man-part-2 |title=Diamond Made Man Part 2 on Kinobox |access-date=2026-08-01}}</ref> * '''भावनाएं और बलिदान:''' केवल हाई-टेक एक्शन ही नहीं, बल्कि मानवता, रिश्ते और विश्व शांति के लिए किए गए बलिदान भी कहानी में भावनात्मक गहराई जोड़ते हैं।<ref name="reviewmonk">{{cite web |url=https://thereviewmonk.com/movie/diamond-made-man-part-2 |title=Diamond Made Man Part 2 Reviews |access-date=2026-08-01}}</ref> == कलाकार और तकनीकी दल == {| class="wikitable" |- ! श्रेणी !! विवरण !! संदर्भ |- | '''मुख्य अभिनेता''' || डॉ. इ. श्रीहरि (Dr. E. Sreehari MBBS) || <ref name="imdb-cast">{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt39674832/fullcredits/ |title=Diamond Made Man Full Credits |access-date=2026-08-01}}</ref><ref name="tmdb-cast">{{cite web |url=https://www.themoviedb.org/movie/1633499-diamond-made-man/cast |title=Diamond Made Man Cast on TMDB |access-date=2026-08-01}}</ref> |- | '''निर्माण संस्था''' || सम्प्रीत प्रोडक्शंस (Sampreeth Productions) || <ref name="boxofficemojo">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt39674832/ |title=Box Office Mojo - Diamond Made Man |access-date=2026-08-01}}</ref> |- | '''शैली''' || साइंस फिक्शन, एक्शन, एडवेंचर || <ref name="moviemeter">{{cite web |url=https://www.moviemeter.com/movies/action/diamond-made-man |title=MovieMeter Action Sci-Fi |access-date=2026-08-01}}</ref> |- | '''भाषा''' || अंग्रेजी (विभिन्न भाषाओं में डब) || <ref name="reelgood">{{cite web |url=https://reelgood.com/movie/diamond-made-man |title=Reelgood Movie Overview |access-date=2026-08-01}}</ref> |- | '''मुख्य तत्व''' || मेक रोबोट्स, डायनासोर, अंतरिक्ष यात्रा, एलियन युद्ध || <ref name="kinomania">{{cite web |url=https://www.kinomania.ru/movies/diamond-made-man |title=Kinomania Movie Page |access-date=2026-08-01}}</ref> |} == तकनीकी विशेषताएं == * '''विजुअल इफेक्ट्स (VFX):''' कंप्यूटर जनरेटेड इमेजरी (CGI) और 3D इफेक्ट्स का उपयोग करके भविष्य के अंतरिक्ष ग्रहों और शहरों को दृश्यात्मक रूप से प्रस्तुत किया गया है।<ref name="imdb-tech">{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt39674832/technical/ |title=Technical Specs on IMDb |access-date=2026-08-01}}</ref><ref name="kinoafisha">{{cite web |url=https://www.kinoafisha.info/en/movies/8385795/ |title=Kinoafisha Movie Info |access-date=2026-08-01}}</ref> * '''एक्शन दृश्य:''' भारी मेक सूट, रोबोटिक हथियार और प्राचीन भयानक डायनासोरों के साथ होने वाले युद्ध के दृश्य इन फिल्मों का मुख्य आकर्षण हैं।<ref name="mouthshut">{{cite web |url=https://www.mouthshut.com/hollywood-movies/diamond-made-man-reviews-926213285 |title=MouthShut Reviews |access-date=2026-08-01}}</ref> * '''अंतरराष्ट्रीय डिजिटल उपलब्धता:''' इन फिल्मों का विवरण IMDb, TMDB, JustWatch, Plex और Box Office Mojo जैसे अंतरराष्ट्रीय फिल्म डेटाबेस प्लेटफॉर्म पर सूचीबद्ध है।<ref name="justwatch-us">{{cite web |url=https://www.justwatch.com/us/movie/diamond-made-man |title=JustWatch US |access-date=2026-08-01}}</ref><ref name="trakt">{{cite web |url=https://app.trakt.tv/movies/diamond-made-man-2026 |title=Trakt.tv Movie Page |access-date=2026-08-01}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.imdb.com/title/tt39674832/ IMDb पर 'डायमंड मेड मैन'] * [https://www.imdb.com/title/tt43438442/ IMDb पर 'डायमंड मेड मैन पार्ट 2'] * [https://www.themoviedb.org/movie/1633499-diamond-made-man TMDB पर 'डायमंड मेड मैन'] * [https://www.themoviedb.org/movie/1633575-diamond-made-man-part-2 TMDB पर 'डायमंड मेड मैन पार्ट 2'] * [https://www.boxofficemojo.com/title/tt39674832/ Box Office Mojo पर 'डायमंड मेड मैन'] * [https://watch.plex.tv/movie/diamond-made-man-2026 Plex पर 'डायमंड मेड मैन'] * [https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-details/diamond-made-man/movieshow/128876648.cms टाइम्स ऑफ इंडिया पर फिल्म का विवरण] [[श्रेणी:2026 की फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय साइंस फिक्शन फिल्में]] [[श्रेणी:अंग्रेजी फिल्में]] [[श्रेणी:एक्शन फिल्में] s533mxue6wnlxsk0y3fs5zbot7dz60p 6595530 6595522 2026-08-04T16:38:01Z ~2026-42686-26 940362 मैंने लेख विकसित किया है 6595530 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = डायमंड मेड मैन | original_name = Diamond Made Man (DMM) | image = | caption = | director = गीथई (Geethai) | producer = भवानी / संप्रीत प्रोडक्शंस | writer = गीथई | starring = डॉ. ई. श्रीहारी MBBS<br>वसुधा<br>श्रीहारी देवी मंगला पुव्वु | music = डॉ. ई. श्रीहारी | cinematography = नागमणि | production_company = वाईजीबी (YGB) / संप्रीत प्रोडक्शंस | released = 2026 | runtime = 152 मिनट (2 घंटे 32 मिनट) | country = भारत / संयुक्त राज्य अमेरिका | language = अंग्रेज़ी / तेलुगु / हिंदी | budget = $11 मिलियन अमरीकी डॉलर (लगभग ₹90 करोड़) }} '''डायमंड मेड मैन''' (Diamond Made Man) और इसकी अगली कड़ी '''डायमंड मेड मैन पार्ट 2''' (Diamond Made Man Part 2) साइंस फिक्शन (Sci-Fi), एक्शन और एडवेंचर शैली में बनी अंतरराष्ट्रीय अंग्रेजी फिल्में हैं।<ref name="imdb">{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt39674832/ |title=Diamond Made Man on IMDb |access-date=2026-08-01}}</ref><ref name="tmdb">{{cite web |url=https://www.themoviedb.org/movie/1633499-diamond-made-man |title=Diamond Made Man on TMDB |access-date=2026-08-01}}</ref> भारतीय मूल के डॉक्टर, डॉ. इ. श्रीहरि (Dr. E. Sreehari MBBS) ने मुख्य अभिनेता के रूप में अभिनय किया है। हॉलीवुड और अंतरराष्ट्रीय स्तर पर निर्मित इन विज्ञान-आधारित फिल्मों ने सिनेमा उद्योग में एक विशेष पहचान बनाई है।<ref name="toi">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-details/diamond-made-man/movieshow/128876648.cms |title=Diamond Made Man Movie Details - Times of India |access-date=2026-08-01}}</ref><ref name="tmdb-person">{{cite web |url=https://www.themoviedb.org/person/5815610-dr-e-sreehari-mbbs |title=Dr. E. Sreehari MBBS Profile on TMDB |access-date=2026-08-01}}</ref> इन फिल्मों का निर्माण सम्प्रीत प्रोडक्शंस (Sampreeth Productions) के बैनर तले किया गया है।<ref name="sampreeth">{{cite web |url=https://www.themoviedb.org/company/289011-sampreeth-productions/movie |title=Sampreeth Productions Movies |access-date=2026-08-01}}</ref> यह कहानी उन्नत रोबोटिक्स, मेक वारियर (Mech Warrior) तकनीक, प्राचीन डायनासोर, अंतरिक्ष अन्वेषण और अंतरग्रहीय युद्ध की अवधारणा पर आधारित है।<ref name="plex">{{cite web |url=https://watch.plex.tv/movie/diamond-made-man-2026 |title=Diamond Made Man on Plex |access-date=2026-08-01}}</ref><ref name="altbollywood">{{cite web |url=https://www.altbollywood.com/post/diamond-made-man-ending-explained-sreehari |title=Diamond Made Man Ending Explained |access-date=2026-08-01}}</ref><ref name="altbollywood">{{cite web |url=https://www.altbollywood.com/post/diamond-made-man-ending-explained-sreehari |title=Diamond Made Man Ending Explained |access-date=2026-08-01}}</ref> == पृष्ठभूमि और कथानक == === डायमंड मेड मैन (भाग 1) === पहले भाग की कहानी मुख्य रूप से पृथ्वी पर आने वाली एक अप्रत्याशित आपदा के इर्द-गिर्द घूमती है:<ref name="imdb-summary">{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt39674832/plotsummary/ |title=Diamond Made Man Plot Summary |access-date=2026-08-01}}</ref> * '''प्राचीन जीवों की वापसी:''' लाखों साल पहले विलुप्त हो चुके प्राचीन डायनासोर और रहस्यमयी जीव पृथ्वी पर फिर से उभर आते हैं और प्रमुख शहरों पर हमला करना शुरू कर देते हैं, जो कहानी में एक महत्वपूर्ण मोड़ है।<ref name="tmdb-dino">{{cite web |url=https://www.themoviedb.org/keyword/12616-dinosaur/movie |title=Dinosaur Movies on TMDB |access-date=2026-08-01}}</ref> * '''डॉक्टर से योद्धा तक का सफर:''' एक साधारण डॉक्टर के रूप में सेवा दे रहे डॉ. श्रीहरि मानवता पर आए इस संकट का सामना करने के लिए एक उन्नत 'कॉम्बैट मेक सूट' (Advanced Combat Mech) पहनकर बहादुरी से लड़ाई लड़ते हैं।<ref name="substack">{{cite web |url=https://dresreehari.substack.com/p/hollywood-english-movie-diamond-made |title=Dr. Sreehari Substack Article |access-date=2026-08-01}}</ref> * '''अंतरिक्ष यात्रा:''' पृथ्वी पर होने वाले युद्ध के अलावा, कहानी अंतरतारकीय सीमाओं (Interstellar boundaries) तक फैलती है। मुख्य पात्र ब्रह्मांड में छिपे ऊर्जा स्रोतों और एलियन खतरों की खोज में यात्रा करता है।<ref name="moviebuff">{{cite web |url=https://www.moviebuff.com/diamond-made-man |title=Diamond Made Man on Moviebuff |access-date=2026-08-01}}</ref> == लोकप्रियता (Popularity) में तेलुगु फ़िल्मों में प्रथम स्थान (रैंक)। == '''डायमंड मेड मैन पार्ट 2''' (तेलुगु संस्करण) ने लोकप्रियता की रैंकिंग में प्रथम स्थान प्राप्त किया है।<ref>{{cite web |url=https://megalodon.jp/2026-0718-1439-51/https://www.imdb.com:443/search/title/?title_type=feature&genres=sci-fi&languages=te |title=IMDb Telugu Sci-Fi Feature Film Rankings |publisher=IMDb |access-date=18 जुलाई 2026}}</ref> == लोकप्रियता (Popularity) में हिंदी और चीनी फिल्मों में दूसरा स्थान (रैंक)। == '''डायमंड मेड मैन पार्ट 2''' (हिंदी और चीनी भाषा संस्करण) ने लोकप्रियता की रैंकिंग में दूसरा स्थान प्राप्त किया है।<ref>{{cite web |url=https://megalodon.jp/2026-0720-1005-06/https://www.imdb.com:443/search/title/?title_type=feature&genres=sci-fi&languages=hi |title=IMDb Hindi Sci-Fi Feature Film Rankings |publisher=IMDb |access-date=20 जुलाई 2026}}</ref> == डायमंड मेड मैन पार्ट 2 == डायमंड मेड मैन पार्ट 2 (Diamond Made Man Part 2) 2026 की एक भारतीय साइंस-फिक्शन एक्शन फिल्म है। इस फिल्म में मुख्य भूमिका डॉ. ई. श्रीहरि (Dr. E. Sreehari) ने निभाई है। कहानी में हीरो एक अत्याधुनिक और शक्तिशाली मेचा (Mecha) लड़ाकू सूट चलाता है और एक एस्टेरॉयड (Asteroid) पर 'डाकोडा' नाम के खतरनाक एलियन दैत्य से मुकाबला करता है। भारी विजुअल इफेक्ट्स और साइंस-फिक्शन दृश्यों से भरपूर यह फिल्म अंतरिक्ष युद्ध और रोमांचक एक्शन पर आधारित है. दूसरे भाग की कहानी अधिक व्यापक रोबोटिक युद्धों और ब्रह्मांडीय खतरों की ओर बढ़ती है:<ref name="imdb-part2">{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt43438442/ |title=Diamond Made Man Part 2 on IMDb |access-date=2026-08-01}}</ref><ref name="tmdb-part2">{{cite web |url=https://www.themoviedb.org/movie/1633575-diamond-made-man-part-2 |title=Diamond Made Man Part 2 on TMDB |access-date=2026-08-01}}</ref> * '''ब्रह्मांडीय खतरा:''' पृथ्वी पर आए संकट पर काबू पाने के बाद, ब्रह्मांड के अन्य ग्रह प्रणालियों से आने वाली चुनौतियों का सामना करना इस भाग का मुख्य विषय है।<ref name="justwatch-part2">{{cite web |url=https://www.justwatch.com/us/movie/diamond-made-man-part-2 |title=Diamond Made Man Part 2 on JustWatch |access-date=2026-08-01}}</ref> * '''उन्नत मेक तकनीक:''' अपने रोबोटिक सूट को और अधिक शक्तिशाली बनाकर और नई युद्ध रणनीतियों के साथ दुश्मनों को खत्म करने वाले विज़ुअल दृश्य दर्शकों का ध्यान आकर्षित करते हैं।<ref name="kinobox-part2">{{cite web |url=https://www.kinobox.cz/film/5909744-diamond-made-man-part-2 |title=Diamond Made Man Part 2 on Kinobox |access-date=2026-08-01}}</ref> * '''भावनाएं और बलिदान:''' केवल हाई-टेक एक्शन ही नहीं, बल्कि मानवता, रिश्ते और विश्व शांति के लिए किए गए बलिदान भी कहानी में भावनात्मक गहराई जोड़ते हैं।<ref name="reviewmonk">{{cite web |url=https://thereviewmonk.com/movie/diamond-made-man-part-2 |title=Diamond Made Man Part 2 Reviews |access-date=2026-08-01}}</ref> == कलाकार और तकनीकी दल == {| class="wikitable" |- ! श्रेणी !! विवरण !! संदर्भ |- | '''मुख्य अभिनेता''' || डॉ. इ. श्रीहरि (Dr. E. Sreehari MBBS) || <ref name="imdb-cast">{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt39674832/fullcredits/ |title=Diamond Made Man Full Credits |access-date=2026-08-01}}</ref><ref name="tmdb-cast">{{cite web |url=https://www.themoviedb.org/movie/1633499-diamond-made-man/cast |title=Diamond Made Man Cast on TMDB |access-date=2026-08-01}}</ref> |- | '''निर्माण संस्था''' || सम्प्रीत प्रोडक्शंस (Sampreeth Productions) || <ref name="boxofficemojo">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt39674832/ |title=Box Office Mojo - Diamond Made Man |access-date=2026-08-01}}</ref> |- | '''शैली''' || साइंस फिक्शन, एक्शन, एडवेंचर || <ref name="moviemeter">{{cite web |url=https://www.moviemeter.com/movies/action/diamond-made-man |title=MovieMeter Action Sci-Fi |access-date=2026-08-01}}</ref> |- | '''भाषा''' || अंग्रेजी (विभिन्न भाषाओं में डब) || <ref name="reelgood">{{cite web |url=https://reelgood.com/movie/diamond-made-man |title=Reelgood Movie Overview |access-date=2026-08-01}}</ref> |- | '''मुख्य तत्व''' || मेक रोबोट्स, डायनासोर, अंतरिक्ष यात्रा, एलियन युद्ध || <ref name="kinomania">{{cite web |url=https://www.kinomania.ru/movies/diamond-made-man |title=Kinomania Movie Page |access-date=2026-08-01}}</ref> |} == तकनीकी विशेषताएं == * '''विजुअल इफेक्ट्स (VFX):''' कंप्यूटर जनरेटेड इमेजरी (CGI) और 3D इफेक्ट्स का उपयोग करके भविष्य के अंतरिक्ष ग्रहों और शहरों को दृश्यात्मक रूप से प्रस्तुत किया गया है।<ref name="imdb-tech">{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt39674832/technical/ |title=Technical Specs on IMDb |access-date=2026-08-01}}</ref><ref name="kinoafisha">{{cite web |url=https://www.kinoafisha.info/en/movies/8385795/ |title=Kinoafisha Movie Info |access-date=2026-08-01}}</ref> * '''एक्शन दृश्य:''' भारी मेक सूट, रोबोटिक हथियार और प्राचीन भयानक डायनासोरों के साथ होने वाले युद्ध के दृश्य इन फिल्मों का मुख्य आकर्षण हैं।<ref name="mouthshut">{{cite web |url=https://www.mouthshut.com/hollywood-movies/diamond-made-man-reviews-926213285 |title=MouthShut Reviews |access-date=2026-08-01}}</ref> * '''अंतरराष्ट्रीय डिजिटल उपलब्धता:''' इन फिल्मों का विवरण IMDb, TMDB, JustWatch, Plex और Box Office Mojo जैसे अंतरराष्ट्रीय फिल्म डेटाबेस प्लेटफॉर्म पर सूचीबद्ध है।<ref name="justwatch-us">{{cite web |url=https://www.justwatch.com/us/movie/diamond-made-man |title=JustWatch US |access-date=2026-08-01}}</ref><ref name="trakt">{{cite web |url=https://app.trakt.tv/movies/diamond-made-man-2026 |title=Trakt.tv Movie Page |access-date=2026-08-01}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.imdb.com/title/tt39674832/ IMDb पर 'डायमंड मेड मैन'] * [https://www.imdb.com/title/tt43438442/ IMDb पर 'डायमंड मेड मैन पार्ट 2'] * [https://www.themoviedb.org/movie/1633499-diamond-made-man TMDB पर 'डायमंड मेड मैन'] * [https://www.themoviedb.org/movie/1633575-diamond-made-man-part-2 TMDB पर 'डायमंड मेड मैन पार्ट 2'] * [https://www.boxofficemojo.com/title/tt39674832/ Box Office Mojo पर 'डायमंड मेड मैन'] * [https://watch.plex.tv/movie/diamond-made-man-2026 Plex पर 'डायमंड मेड मैन'] * [https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-details/diamond-made-man/movieshow/128876648.cms टाइम्स ऑफ इंडिया पर फिल्म का विवरण] [[श्रेणी:2026 की फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय साइंस फिक्शन फिल्में]] [[श्रेणी:अंग्रेजी फिल्में]] [[श्रेणी:एक्शन फिल्में] htfxnc633pqveiit0qcgzu4yi9r05hk हर्ष भारती 0 1615874 6595537 6591311 2026-08-04T18:01:35Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595537 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता|date=जुलाई 2026}} {{Infobox sportsperson | name = हर्ष भारती | image = [[File:Harsh Bharti at the 2025 Senior National Kickboxing Championship with silver medal.jpg|thumb|Harsh Bharti, an Indian kickboxer, posing with his silver medal at the 2025 Senior National Kickboxing Championship.]] | caption = हर्ष भारती | nationality = भारतीय | birth_place = हिमाचल प्रदेश, भारत | sport = किकबॉक्सिंग | event = फुल कॉन्टैक्ट | weight_class = −51 किग्रा | team = हिमाचल प्रदेश }} '''हर्ष भारती''' हिमाचल प्रदेश के एक भारतीय किकबॉक्सर हैं, जो पुरुषों की −51 किलोग्राम फुल कॉन्टैक्ट स्पर्धा में प्रतिस्पर्धा करते हैं। उन्होंने वाको इंडिया किकबॉक्सिंग फेडरेशन द्वारा आयोजित जूनियर राष्ट्रीय, राष्ट्रीय तथा सीनियर राष्ट्रीय किकबॉक्सिंग चैंपियनशिप में पदक जीते हैं। == करियर == भारती ने जूनियर वर्ग से राष्ट्रीय स्तर पर प्रतिस्पर्धा करना शुरू किया। वर्ष 2022 में कोलकाता में आयोजित जूनियर नेशनल किकबॉक्सिंग चैंपियनशिप में उन्होंने यंगर जूनियर −45 किलोग्राम फुल कॉन्टैक्ट वर्ग में स्वर्ण पदक जीता।<ref>{{cite web |url=https://www.sportdata.org/kickboxing/set-online/popup_main.php?popup_action=results&vernr=1333 |title=Junior National Kickboxing Championship 2022 Results |website=Sportdata |access-date=29 June 2026 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.firstverdict.com/harsh-bharti-won-gold-medal-in-junior-kick-boxing-competition |title=Harsh Bharti won gold medal in junior kickboxing competition |work=First Verdict |access-date=29 June 2026 }}</ref> वर्ष 2023 में रांची, झारखंड में आयोजित नेशनल किकबॉक्सिंग चैंपियनशिप में उन्होंने ओल्डर जूनियर −51 किलोग्राम फुल कॉन्टैक्ट वर्ग में रजत पदक जीता।<ref>{{cite web |url=https://www.sportdata.org/kickboxing/set-online/popup_main.php?popup_action=results&vernr=1925 |title=National Kickboxing Championship 2023 Results |website=Sportdata |access-date=29 June 2026 }}</ref> वर्ष 2024 में सिलीगुड़ी, पश्चिम बंगाल में आयोजित नेशनल किकबॉक्सिंग चैंपियनशिप में उन्होंने ओल्डर जूनियर −51 किलोग्राम फुल कॉन्टैक्ट वर्ग में कांस्य पदक जीता।<ref>{{cite web |url=https://www.sportdata.org/kickboxing/set-online/popup_main.php?popup_action=results&vernr=1925 |title=Juniors National Kickboxing Championship 2024 Results |website=Sportdata |access-date=29 June 2026 }}</ref> वर्ष 2025 में रायपुर, छत्तीसगढ़ में आयोजित सीनियर नेशनल किकबॉक्सिंग चैंपियनशिप में उन्होंने पुरुषों के −51 किलोग्राम फुल कॉन्टैक्ट वर्ग में रजत पदक जीता।<ref>{{cite web |url=https://www.sportdata.org/kickboxing/set-online/popup_main.php?popup_action=results&vernr=2409 |title=Senior National Kickboxing Championship 2025 Results |website=Sportdata |access-date=29 June 2026 }}</ref> == प्रमुख उपलब्धियाँ == {| class="wikitable" ! वर्ष ! प्रतियोगिता ! वर्ग ! पदक |- | 2022 | जूनियर नेशनल किकबॉक्सिंग चैंपियनशिप | यंगर जूनियर −45 किलोग्राम फुल कॉन्टैक्ट | स्वर्ण |- | 2023 | नेशनल किकबॉक्सिंग चैंपियनशिप | ओल्डर जूनियर −51 किलोग्राम फुल कॉन्टैक्ट | रजत |- | 2024 | नेशनल किकबॉक्सिंग चैंपियनशिप | ओल्डर जूनियर −51 किलोग्राम फुल कॉन्टैक्ट | कांस्य |- | 2025 | सीनियर नेशनल किकबॉक्सिंग चैंपियनशिप | सीनियर −51 किलोग्राम फुल कॉन्टैक्ट |रजत |} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://kickboxer-harsh.online आधिकारिक वेबसाइट] * [https://liquipedia.net/lab/Harsh_bharti Liquipedia पर हर्ष भारती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260709140429/https://liquipedia.net/lab/Harsh_bharti |date=9 जुलाई 2026 }} == संदर्भ == {{सन्दर्भ}} 516gynmmxtktmn6boh1n41oll41c6p7 अभिदीप चौधरी 0 1616089 6595655 6586927 2026-08-05T06:33:44Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595655 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=अभिदीप चौधरी|image=|occupation=हेपेटो-पैंक्रियाटो-बिलियरी (एचपीबी) एवं लिवर प्रत्यारोपण शल्य चिकित्सक|education=MBBS, MS, FACS, FRCS (Glasgow), Multiorgan Transplant Surgery Fellowship (Pittsburgh, USA)|known_for=}} '''अभिदीप चौधरी''' एक भारतीय हेपेटोपैन्क्रिएटोबिलियरी (एचपीबी) एवं लिवर प्रत्यारोपण सर्जन हैं।<ref>{{Cite web |title=दिल्ली के 7 प्रसिद्ध लिवर ट्रांसप्लांट सर्जन, जानिए किस डॉक्टर की किस क्षेत्र में है विशेषज्ञता |url=https://hindi.news18.com/photogallery/lifestyle/health-delhi-top-7-liver-transplant-surgeons-expert-doctors-and-specialist-local18-ws-l-9754262.html |website=News18 हिन्दी |language=hi |access-date=16 July 2026 }}</ref> वे नई दिल्ली स्थित बीएलके-मैक्स सुपर स्पेशलिटी अस्पताल में हेपाटो-पैंक्रियाटो-बिलियरी (एचपीबी) सर्जरी एवं लिवर प्रत्यारोपण विभाग के चेयरमैन तथा विभागाध्यक्ष हैं। इसके अतिरिक्त, वे लिवर ट्रांसप्लांटेशन सोसाइटी ऑफ इंडिया (एलटीएसआई) के अध्यक्ष-निर्वाचित हैं। यह संस्था लिवर प्रत्यारोपण के क्षेत्र में शिक्षा, अनुसंधान और व्यावसायिक सहयोग को बढ़ावा देती है<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2025/Nov/22/india-becomes-leading-nation-in-living-donor-liver-transplantation|title=India becomes leading nation in living donor liver transplantation|last=Srivastava|first=Ashish|date=2025-11-22|website=The New Indian Express|language=en|access-date=2025-11-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theweek.in/wire-updates/national/2025/11/22/des64-health-liver-transplants-experts.html|title=India a leader in living-donor liver transplants due to infra regulatory oversight Experts- The Week|website=www.theweek.in|access-date=2025-11-24}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.maxhealthcare.in/doctor/abhideep-chaudhary|title=Dr. Abhideep Chaudhary - Liver Transplant and Biliary Sciences, Book Online Appointment, Video Consultation, Check OPD Timings, View Fees {{!}} Max Hospital|access-date=2025-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111144109/https://www.maxhealthcare.in/doctor/abhideep-chaudhary|archive-date=11 नवंबर 2023|language=en-us|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/amritsar/paediatric-liver-transplant-is-a-challenge/|title=Paediatric liver transplant is a challenge|website=The Tribune|language=en|access-date=2025-11-24}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और करियर == अभिदीप चौधरी ने एमबीबीएस तथा एमएस (जनरल सर्जरी) की शिक्षा प्राप्त की। इसके बाद उन्होंने संयुक्त राज्य अमेरिका के यूनिवर्सिटी ऑफ पिट्सबर्ग मेडिकल सेंटर स्थित थॉमस स्टार्ज़ल ट्रांसप्लांटेशन इंस्टीट्यूट से मल्टीऑर्गन ट्रांसप्लांट सर्जरी में फेलोशिप की। बाद में उन्होंने सर गंगा राम अस्पताल, नई दिल्ली तथा जयपी अस्पताल, नोएडा में हेपेटोबिलियरी एवं लिवर प्रत्यारोपण सर्जरी के क्षेत्र में कार्य किया। वर्ष 2019 से वे बीएलके-मैक्स सुपर स्पेशियलिटी अस्पताल, नई दिल्ली में एचपीबी सर्जरी एवं लिवर प्रत्यारोपण विभाग के प्रमुख हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.maxhealthcare.in/doctor/abhideep-chaudhary|title=Dr. Abhideep Chaudhary|website=Max Healthcare}}</ref> मार्च 2018 में उन्होंने एक 18 माह की बच्ची का सफल लिवर प्रत्यारोपण किया, जिसमें उसकी माता ने जीवित दाता के रूप में लिवर का एक भाग दान किया। इस मामले को ''द हिन्दू'' ने प्रमुखता से प्रकाशित किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/mother-gives-new-lease-of-life-to-daughter/article22954182.ece|title=Mother gives new lease of life to daughter|date=6 March 2018|work=The Hindu}}</ref> इसी वर्ष उन्होंने किर्गिस्तान से आए दो भाई-बहनों के बीच जीवित दाता लिवर प्रत्यारोपण का सफल नेतृत्व किया। इस शल्यक्रिया को ''द हिन्दू'' तथा ''द टाइम्स ऑफ इंडिया'' में प्रकाशित किया गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/kyrgyzstan-youth-gives-sibling-a-second-chance-at-life/article24274700.ece|title=Kyrgyzstan youth gives sibling a second chance at life|date=27 June 2018|work=The Hindu}}</ref> == जनस्वास्थ्य जागरूकता == अभिदीप चौधरी यकृत स्वास्थ्य (लिवर हेल्थ) के प्रति जन-जागरूकता बढ़ाने के लिए नियमित रूप से सार्वजनिक अभियानों और मीडिया संवादों में भाग लेते रहे हैं। वर्ष 2025 में उन्होंने दिल्ली में हेपेटाइटिस ए एवं ई के बढ़ते मामलों को लेकर लोगों को स्वच्छता, सुरक्षित पेयजल, समय पर टीकाकरण तथा शीघ्र जांच के प्रति जागरूक रहने की सलाह दी। उन्होंने बताया कि मानसून के दौरान वायरल हेपेटाइटिस के मामलों में उल्लेखनीय वृद्धि देखी गई है और समय पर उपचार से गंभीर जटिलताओं को रोका जा सकता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/health/story/hepatitis-india-monsoon-spike-vaccines-hygiene-unsafe-medical-practices-2762375-2025-07-28|title=Hepatitis in India: A preventable disease still claiming lives|website=India Today|language=en|access-date=16 July 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/delhi/2025/Jul/29/opds-full-with-hepatitis-a-e-cases-as-monsoon-picks-pace|title=OPDs full with Hepatitis A, E cases as monsoon picks pace|website=The New Indian Express|access-date=16 July 2026}}</ref> विश्व लिवर दिवस तथा अन्य स्वास्थ्य अभियानों के दौरान चौधरी ने युवाओं में ऊर्जा पेय (एनर्जी ड्रिंक), अत्यधिक चीनी वाले पेय तथा शराब के बढ़ते सेवन को लिवर रोगों का प्रमुख कारण बताया। उन्होंने कहा कि अस्वास्थ्यकर जीवनशैली और इन पेयों के अत्यधिक सेवन से फैटी लिवर तथा गंभीर यकृत रोगों का खतरा बढ़ सकता है, और गंभीर स्थिति में लिवर प्रत्यारोपण की आवश्यकता पड़ सकती है।<ref>{{Cite web|url=https://ddnews.gov.in/energy-drinks-are-emerging-as-a-new-cause-of-liver-damage-among-youth/|title=Energy drinks are emerging as a new cause of liver damage among youth|website=DD News|access-date=16 July 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/lifestyle/fitness/india-leads-in-living-donor-liver-transplants-worldwide-who-need-liver-transplant-2025-11-23|title=India leads in living donor liver transplants worldwide|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=16 July 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/news/national-world-liver-day-how-to-take-care-of-liver-amidst-increasing-diseases-experts-gave-special-tips-23921398.html|title=World Liver Day: How to take care of liver amidst increasing diseases|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=16 July 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/photogallery/lifestyle/health-energy-drinks-are-more-dangerous-than-alcohol-rum-tequila-liver-deteriorating-fast-in-youths-towards-liver-transplant-say-doctors-2-10398434.html|title=Energy drinks are more dangerous than alcohol, say doctors|website=News18 हिन्दी|language=hi|access-date=16 July 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/hi/state/india-becomes-the-highest-number-of-living-donor-liver-transplants-in-the-world-delhi-news-dls25112203673|title=भारत जीवित दाता लिवर प्रत्यारोपण में विश्व में अग्रणी बना|website=ETV Bharat|language=hi|access-date=16 July 2026}}</ref> == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:Articles with hCards]] 0akc75pmmlfg5r8vtoxq2rqnfqosa5u साइक्लोस्पोरा 0 1616355 6595617 6595345 2026-08-05T03:32:04Z QuestForTrueTruth 852879 जोखिम कारक जोड़े गए हैं। 6595617 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = साइक्लोस्पोरियासिस | image = Cyclospora cayetanensis.jpg | caption = ''Cyclospora cayetanensis'' | pronounce = | field = [[संक्रामक रोग]] | synonyms = साइक्लोस्पोरोसिस | symptoms = {{hlist|पानी जैसा [[दस्त]]|भूख न लगना|वजन कम होना|[[पेट दर्द]]|[[मतली]]|[[थकान]]}} | complications = {{hlist|[[निर्जलीकरण]]|[[कुपोषण]]}} | onset = 2–14 दिन | duration = 6 सप्ताह तक | types = | causes = ''Cyclospora cayetanensis'' का मल–मुख मार्ग द्वारा संचरण | risks = दूषित भोजन (आमतौर पर ताज़ी उपज) या पानी का सेवन | diagnosis = {{hlist|मल की जाँच|पॉलीमरेज़ शृंखला अभिक्रिया|PCR}} | differential = | prevention = भोजन को पकाना और अच्छी तरह धोना | treatment = | medication = ट्राइमेथोप्रिम/सल्फामेथोक्साज़ोल | prognosis = | frequency = | deaths = }} {{Update after|2027}} '''साइक्लोस्पोरियासिस''' ({{Langx|en|Cyclosporiasis}}) एक रोग है, जो ''Cyclospora cayetanensis'' के ऊओसाइटों द्वारा होने वाले संक्रमण के कारण होता है। यह एक रोगजनक ''एपिकॉम्प्लेक्सा प्रोटोज़ोआ'' है, जो मल से दूषित भोजन और पानी के माध्यम से फैलता है।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms">{{Cite journal |last1=Mathison |first1=Blaine A. |last2=Pritt |first2=Bobbi S. |date=2021-09-02 |title=Cyclosporiasis-Updates on Clinical Presentation, Pathology, Clinical Diagnosis, and Treatment |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=9 |pages=1863 |doi=10.3390/microorganisms9091863 |doi-access=free |issn=2076-2607 |pmc=8471761 |pmid=34576758}}</ref><ref>Talaro, Kathleen P., and Arthur Talaro. ''Foundations in Microbiology: Basic Principles''. Dubuque, Iowa: McGraw-Hill, 2002.</ref> यह खाद्य विषाक्तता का एक कारण है।<ref>{{Cite web|url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/17957-cyclosporiasis|title=What Is Cyclosporiasis?|website=Cleveland Clinic}}</ref>क्योंकि ''Cyclospora'' के ऊसिस्ट संक्रामक बनने से पहले पर्यावरण में 1–2 सप्ताह तक बीजाणुकरण (sporulate) करते हैं, इसलिए एक व्यक्ति से दूसरे व्यक्ति में प्रत्यक्ष संचरण की संभावना कम होती है।<ref>{{Cite web |last=CDC |date=2024-09-04 |title=About Cyclosporiasis |url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/about/index.html |access-date=2025-10-24 |website=Cyclosporiasis |language=en-us}}</ref> संक्रमण विश्वभर में होते हैं, मुख्य रूप से [[उष्णकटिबंधीय]] और [[उपोष्णकटिबंधीय]] क्षेत्रों में, लेकिन 2010 के दशक से संयुक्त राज्य अमेरिका में भी ग्रीष्म ऋतु के दौरान मौसमी रूप से होते रहे हैं।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> प्रकोपों को संयुक्त राज्य अमेरिका में दूषित फलों और सब्ज़ियों से जोड़ा गया है, और अन्य स्थानों पर संक्रमण कभी-कभी अधिक व्यापक रूप से खराब स्वच्छता मानकों से संबंधित होता है।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> साइक्लोस्पोरियासिस का प्राथमिक लक्षण पानी जैसा [[दस्त]] है। साइक्लोस्पोरियासिस के अधिकांश मामलों में लक्षण हल्के होते हैं या बिल्कुल भी नहीं होते, लेकिन गंभीर रोग या यहाँ तक कि मृत्यु (आमतौर पर गंभीर [[निर्जलीकरण]] के कारण) हो सकती है, विशेष रूप से शिशुओं तथा प्रतिरक्षी-क्षीण लोगों में।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> == संकेत और लक्षण == [[File:Cyclospora Lifecycle.gif|thumb|साइक्लोस्पोरियासिस का जीवन चक्र।]] ''Cyclospora cayetanensis'' [[आंत्रशोथ]] का कारण बनता है, जिसमें बीमारी की गंभीरता आयु, मेज़बान की स्थिति तथा संक्रामक खुराक की मात्रा के आधार पर भिन्न होती है। साइक्लोस्पोरियासिस के लक्षणों में पानी जैसा दस्त, भूख में कमी, वजन कम होना, पेट में सूजन और ऐंठन, बढ़ी हुई वायु त्याग, [[मतली]], थकान तथा हल्का [[ज्वर]] शामिल हैं। कभी-कभी इसके साथ उल्टी, पर्याप्त वजन में कमी, अत्यधिक दस्त तथा मांसपेशियों में दर्द भी हो सकता है।<ref>{{Cite web |last= |date=14 July 2026 |title=Symptoms of Cyclosporiasis |url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/signs-symptoms/index.html |access-date=16 July 2026 |website=Cyclosporiasis |language=en-us|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref><ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> मेज़बान में [[ऊष्मायन अवधि]] आमतौर पर संक्रामक ऊओसिस्ट (oocysts) के सेवन के लगभग एक सप्ताह बाद होती है, और बीमारी स्व-सीमित होने से पहले 6 सप्ताह तक रह सकती है। उपचार न किए जाने पर, बीमारी दोबारा उभर सकती है। यह रोग शिशुओं, वृद्ध लोगों, उन लोगों सहित जो बीमार तो हो जाते हैं लेकिन स्थानिक (एंडेमिक) देशों में निवास नहीं करते, तथा कमज़ोर प्रतिरक्षा तंत्र वाले लोगों, जैसे एचआईवी/एड्स से ग्रस्त लोगों में, अधिक गंभीर होने की प्रवृत्ति रखता है।<ref>{{cite web |title=Symptoms of cyclosporiasis. Disease |url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/disease.html |access-date=January 10, 2013 |publisher=Global Health - Division of Parasitic Diseases and Malaria Notice |archive-date=July 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709093822/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/disease.html |url-status=dead }}</ref> गंभीर दस्त होने पर [[निर्जलीकरण]] और [[कुपोषण]] साइक्लोस्पोरायसिस के मामलों को जटिल बना सकते हैं।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> मध्यम से गंभीर निर्जलीकरण की घटना असामान्य होती है,<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> लेकिन जब यह उपस्थित होता है, तो इसके लक्षणों में प्रतिपूरक क्षिप्रहृदयता, [[निम्न रक्तचाप]], तथा त्वचा की प्रत्यास्थता में कमी जैसे लक्षण शामिल हो सकते हैं। हालांकि, निर्जलीकरण के नैदानिक लक्षण असंगत होते हैं, और निर्जलीकरण गंभीर होने पर भी बहुत सूक्ष्म हो सकते हैं।<ref>{{Cite news |title=Dehydration-Dehydration - Symptoms & causes - Mayo Clinic |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dehydration/symptoms-causes/syc-20354086 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260623223654/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dehydration/symptoms-causes/syc-20354086 |archive-date=2026-06-23 |access-date=2026-07-19 |work=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lacey |first=Jonathan |last2=Corbett |first2=Jo |last3=Forni |first3=Lui |last4=Hooper |first4=Lee |last5=Hughes |first5=Fintan |last6=Minto |first6=Gary |last7=Moss |first7=Charlotte |last8=Price |first8=Susanna |last9=Whyte |first9=Greg |last10=Woodcock |first10=Tom |last11=Mythen |first11=Michael |last12=Montgomery |first12=Hugh |date=2019 |title=A multidisciplinary consensus on dehydration: definitions, diagnostic methods and clinical implications |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31204514 |journal=Annals of Medicine |volume=51 |issue=3-4 |pages=232–251 |doi=10.1080/07853890.2019.1628352 |issn=1365-2060 |pmc=7877883 |pmid=31204514}}</ref> प्रतिरक्षादुर्बल रोगियों में कभी-कभी इन्फ्लुएंज़ा-जैसी बीमारी के अविशिष्ट लक्षण भी देखे जाते हैं। == जोखिम कारक == विकासशील उष्णकटिबंधीय या उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में रहने वाले या यात्रा करने वाले व्यक्तियों में ''C. cayetanensis'' से संक्रमित होने का जोखिम बढ़ सकता है, क्योंकि यह इन क्षेत्रों में स्थानिक (एंडेमिक) है। स्थानिक क्षेत्रों में संक्रमण मौसमी प्रवृत्ति प्रदर्शित करते हैं, जिसे अभी तक अच्छी तरह से समझा नहीं गया है, जबकि उत्तरी अमेरिका में प्रकोप सबसे अधिक प्रायः वसंत ऋतु के उत्तरार्ध और ग्रीष्म ऋतु के दौरान होते हैं, जहाँ बड़ी संख्या में ऊओसिस्टों के स्पोरुलेट होने के लिए गर्म तापमान आवश्यक होता है।.<ref name="k-state.edu">{{cite web |title=Cyclospora cayetanensis |url=http://www.k-state.edu/parasitology/cyclospora/cyclospora.html |access-date=31 October 2001 |publisher=Division of Biology, Kansas State University}}</ref> {{Clear}} == संदर्भ == {{Reflist|29em}} {{Health-stub}} ldesai8ehkfuh2acmpqq3mkguh90dk0 अल्जीरियाई क़ुरआन 0 1616370 6595676 6592455 2026-08-05T08:56:08Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595676 wikitext text/x-wiki {{क़ुरआन}} '''अल्जीरियाई क़ुरआन:''' [[अल्जीरिया]] में [[इस्लामी सुलेख]] में एक छोटी सी, गोल [[लिपि]] अर्थात [[नस्ख़ लिपि]] में लिखी गई एक [[कुरआन]] की पांडुलिपि (''[[मुशहफ|मुसहफ़]]'' ) है <ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/ALSHTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTARSH|title=مصحف القرآن مكتوب طبعة الشاذلي الجزائر رواية ورش نسخة مصورة PDF|via=Internet Archive}}</ref> जिसे 1977 में मुहम्मद शरीफ़ी द्वारा [[वरश सस्वर पाठ|वरश पाठ]] के अनुसार लिखा गया था। <ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/MushafWarsh|title=مصحف الجزائر برواية ورش عن نافع من طريق الأزرق|date=December 9, 1983|publisher=المؤسسة الوطنية للفنون المطبعية|via=Internet Archive}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.radioalgerie.dz/news/ar/article/20161130/95693.html|title=الخطاط محمد بن سعيد شريفي للإذاعة: كتابة المصحف الشريف تمنح الخطاط حساً روحانيا فريداً &#124; الإذاعة الجزائرية}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://atmzab.net/index.php?option=com_tags&view=tag&id=49-culture&Itemid=186|title=ثقافة - موقع آت مژاب ... للحضارة عنوان}}</ref> आज तक मुद्रित प्रति के तीन संस्करण आ चुके हैं, <ref>{{Cite web|url=https://marw.dz/media/al%20moshaf.pdf|title=الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية|website=marw.dz|language=ar|access-date=7 April 2023}}</ref> पहला संस्करण एसएनईडी द्वारा प्रकाशित किया गया था, (पूर्व में हैचेट अल्जीरिया ), 1979 में। <ref>{{Cite web|url=https://shamela-dz.net/?p=996|title=ترجمة الخطاط الجزائري محمد بن سعيد الشريفي|date=4 December 2017}}</ref> दूसरा संस्करण (1984) ENAG <ref>{{Cite web|url=https://www.djazairess.com/eloumma/11183|title=الخطاط الجزائري كاتب المصحف الشريف محمد شريفي في حوار حصري ل"الأمة العربية"|access-date=27 जुलाई 2026|archive-date=21 दिसंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241221233252/https://www.djazairess.com/eloumma/11183|url-status=dead}}</ref> द्वारा और तीसरा EPA द्वारा 2010 में प्रकाशित किया गया था। <ref>{{Cite web|url=http://elkhabar.com/press/article/94389/%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%B7-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%A6%D8%B1%D9%8A-%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%8A%D9%81%D9%88%D8%B2-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A9/|title=الخطاط الجزائري شريفي محمد يفوز بالدورة الرابعة|website=elkhabar.com|access-date=7 April 2023}}</ref> == इन्हें भी देखें == * <bdi>[[उसमान ताहा क़ुरआन]]</bdi> * <bdi>[[वरश सस्वर पाठ]]</bdi> * <bdi>[[हफ़्स]]</bdi> * <bdi>[[अल-मुसब्बिहात]]</bdi> * == संदर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[श्रेणी:किताबें जिनके कवर नहीं हैं]] [[श्रेणी:पांडुलिपियाँ]] [[श्रेणी:पुस्तकें]] [[श्रेणी:क़ुरआन]] [[श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ]] bi2lcm5bk254y81af7sq3g3hkzr788g अहकाम 0 1616494 6595700 6593767 2026-08-05T10:03:35Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595700 wikitext text/x-wiki {{फ़िक़्ह्}} '''''अहकाम:''''' हुकम का बहुवचन यह एक [[इस्लाम|इस्लामी]] और अरबी शब्द है जिसके कई अर्थ हैं। [[क़ुरआन|कुरआन]] में ''हुक्म'' शब्द का प्रयोग विभिन्न अर्थों में किया जाता है, जैसे मध्यस्थता, निर्णय, अधिकार या ईश्वर की इच्छा। प्रारंभिक इस्लामी काल में, [[ख़ारिजी|खारिजियों ने]] यह घोषणा करके इसे राजनीतिक अर्थ दे दिया कि वे केवल ईश्वर के ''हुक्म'' को ही स्वीकार करते हैं। इस्लामी इतिहास के दौरान इस शब्द ने नए अर्थ प्राप्त किए जिसका प्रयोग सांसारिक कार्यकारी शक्ति या अदालती फैसले के संदर्भ में किया जाता था। <ref name="ODI">{{Cite encyclopedia|location=Oxford|accessdate=September 30, 2016}}</ref> ''अहकाम'' आम तौर पर कुरअन के विशिष्ट नियमों या ''[[फ़िक़्ह]]'' की पद्धति का उपयोग करके प्राप्त कानूनी निर्णयों/फैसलों/निर्णयों को संदर्भित करता है। <ref name=>{{Cite encyclopedia|title=Hukm|editor=John L. Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e890|accessdate=September 30, 2016}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJohn_L._Esposito2014">John L. Esposito, ed. (2014).. ''The Oxford Dictionary of Islam''. Oxford: Oxford University Press. Archived from [http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e890 the original] on September 30, 2016.</cite></ref> [[शरीयत|शरिया]] नियम पाँच श्रेणियों में आते हैं जिन्हें "पाँच निर्णय" ( ''अल-अहकाम अल-खम्सा'' ) के रूप में जाना जाता है: [[फ़र्ज़ (इस्लाम)|अनिवार्य]] ( ''फ़र्ज़'' या ''वाजिब'' ), अनुशंसित ( ''मन्दुब'' या ''मुस्तहब्ब'' ), [[मुबाह|तटस्थ/अनुमेय]] ( ''मुबाह'' ), नापसंद ( ''[[मकरूह]]'' ), और निषिद्ध ( ''[[हराम]]'' )। == प्रत्येक निर्णय के उदाहरण == * ''फ़र्ज़ में'' धार्मिक प्रार्थना नमाज़ ([[नमाज़|''सलाह'']] ) करना, तीर्थयात्रा ( [[हज]] ) करना, उचित इस्लामी अंतिम संस्कार करना और इस्लामी अभिवादन ( ''[[अस्सलामु अलैकुम|अस्सलामू अलैकुम]]'' ) का जवाब देना शामिल है। * ''मुस्तहब'' में दान ( [[सदक़ाह|''सदक़ा'']] ), [[जघन केश|गुप्तांगों]] और बगलों के बाल [[हजामत|मुंडवाना]] और '''[[अस्सलामु अलैकुम]]''' शामिल हैं। * ''[[मुबाह]] में'' खाना और सोना शामिल है और संपत्ति कानून में, बिना मालिक के कब्जे वाली संपत्ति भी शामिल है। * ''[[मकरूह]] में'' [[विवाह-विच्छेद|तलाक]], [[गाली|अपशब्द बोलना]], [[मस्जिद]] जाने से पहले लहसुन का सेवन करना और [[वुज़ू|''वुजू'']] के लिए अत्यधिक पानी का उपयोग करना शामिल है। * ''[[हराम]]'' में ''[[जिना|ज़िना]]'', ''[[रिबा|सूद]]'', ''[[शिर्क]]'' और रक्त या अन्य निषिद्ध पदार्थों का सेवन शामिल है। == फतवा == ''अहकाम'' [[फ़तवा|फतवा]] के समान है लेकिन एक जैसा नहीं है, <ref name="Modarresi">{{Cite book|url=http://almodarresi.com/en/books/pdf/TheLawsofIslam.pdf|title=The Laws of Islam|last=Mohammad Taqi al-Modarresi|date=26 March 2016|publisher=Enlight Press|isbn=978-0994240989|language=en|ref=Modarresi|author-link=Mohammad Taqi al-Modarresi|access-date=22 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802163247/http://almodarresi.com/en/books/pdf/TheLawsofIslam.pdf|archive-date=2 August 2019}}</ref> जो किसी व्यक्ति या समुदाय द्वारा पूछे गए एक विशिष्ट प्रश्न या मुद्दे के जवाब में एक योग्य इस्लामी विद्वान ( [[मुफ्ती]] ) द्वारा जारी की गई एक कानूनी राय या निर्णय है। फतवे इस्लामी स्रोतों और न्यायशास्त्रीय सिद्धांतों की विद्वान की व्याख्या पर आधारित होते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[फ़िक़्ह]] * [[इज्तिहाद]] * [[तक़लीद]] * [[इस्तिहलाल]] == संदर्भ == [[श्रेणी:इस्लामी नैतिकता]] [[श्रेणी:फ़िक़ह]] [[श्रेणी:अरबी भाषा पाठ वाले लेख]] 4lbt0ra5dlrxevffq08igi0v83ae90a अमन चोपड़ा 0 1616549 6595659 6594252 2026-08-05T06:41:46Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595659 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = अमन चोपड़ा | image = | caption = | birth_date = | birth_place =[[दिल्ली]], भारत | occupation = [[पत्रकार]], न्यूज ऐंकर, [[सम्पादन|सम्पादक]] | alma mater = {{plainlist| *[[कला स्नातक]] [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] *[[पत्रकारिता में स्नातक]], [[भारतीय जन संचार संस्थान]], [[नयी दिल्ली]]}} | years_active = 1993—आज तक | credits = | awards = | known_for = '''देश नहीं झुकने देंगे'''<ref>{{Cite web |date=2021-10-11 |title='देश नहीं झुकने देंगे', अमन चोपड़ा के साथ नया डिबेट शो लेकर आ रहा है न्यूज़18 इंडिया |trans-title=News18 India Brings New Debate Show 'Desh Nahi Jhukne Denge' with Aman Chopra |url=https://hindi.news18.com/news/nation/news18-india-brings-a-new-debate-show-desh-nahi-jhukne-denge-with-aman-chopra-3792094.html |access-date=2023-03-21 |website=News18 India |language=hi |archive-date=1 जून 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601050201/https://hindi.news18.com/news/nation/news18-india-brings-a-new-debate-show-desh-nahi-jhukne-denge-with-aman-chopra-3792094.html |url-status=dead }}</ref> नामक दैनिक प्राइम टाइम शो के मेजबानी हेतु }} '''अमन चोपड़ा''' एक भारतीय पत्रकार और टेलीविजन संपादक हैं। वह [[न्यूज़18 इंडिया]] में वरिष्ठ संपादक हैं।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/jaipur/police-summons-to-jaipur-scribe-in-hate-speech-fir-pucl-term-it-harassment-8105942/|title=Police summons to Jaipur journalist in hate speech FIR; PUCL term it ‘harassment’|date=2022-08-23|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-08-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindi.newslaundry.com/2022/10/13/congress-boycotted-news-18-anchor-aman-chopra-show|title=कांग्रेस ने किया अमन चोपड़ा के शो का बहिष्कार|last=टीम|first=न्यूज़लॉन्ड्री|date=2022-10-13|website=Newslaundry|language=en|access-date=2026-08-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/latest/1023490/rajasthan-police-in-noida-to-arrest-news18-anchor-aman-chopra-for-show-on-alwar-temple-demolition|title=Rajasthan Police in Noida to arrest News18 anchor Aman Chopra for show on Alwar temple demolition|last=Staff|first=Scroll|date=2022-05-08|website=Scroll.in|language=en|access-date=2026-08-01}}</ref> == यह सभी देखें == * [[नेटवर्क 18]] * [[सीएनएन आईबीएन|सीएनएन-न्यूज18]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:पत्रकार]] [[श्रेणी:हिन्दी पत्रकार]] [[श्रेणी:भारतीय पत्रकार]] [[श्रेणी:1985 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:नई दिल्ली के लोग]] 1725k8ic7h6eficzycnphvux6e1ndt1 6595696 6595659 2026-08-05T09:54:25Z ~2026-43044-23 940493 /* */ 6595696 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = अमन चोपड़ा | image = | caption = | birth_date = | birth_place =[[दिल्ली]], भारत | occupation = [[पत्रकार]], न्यूज ऐंकर, [[सम्पादन|सम्पादक]] | alma mater = {{plainlist| *[[कला स्नातक]] [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] *[[पत्रकारिता में स्नातक]], [[भारतीय जन संचार संस्थान]], [[नयी दिल्ली]]}} | years_active = 1993—आज तक | credits = | awards = | known_for = '''देश नहीं झुकने देंगे'''<ref>{{Cite web |date=2021-10-11 |title='देश नहीं झुकने देंगे', अमन चोपड़ा के साथ नया डिबेट शो लेकर आ रहा है न्यूज़18 इंडिया |trans-title=News18 India Brings New Debate Show 'Desh Nahi Jhukne Denge' with Aman Chopra |url=https://hindi.news18.com/news/nation/news18-india-brings-a-new-debate-show-desh-nahi-jhukne-denge-with-aman-chopra-3792094.html |access-date=2023-03-21 |website=News18 India |language=hi |archive-date=1 जून 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601050201/https://hindi.news18.com/news/nation/news18-india-brings-a-new-debate-show-desh-nahi-jhukne-denge-with-aman-chopra-3792094.html |url-status=dead }}</ref> नामक दैनिक प्राइम टाइम शो के मेजबानी हेतु }} '''अमन चोपड़ा''' एक भारतीय पत्रकार डलाल और टेलीविजन संपादक हैं। वह [[न्यूज़18 इंडिया]] में वरिष्ठ संपादक हैं।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/jaipur/police-summons-to-jaipur-scribe-in-hate-speech-fir-pucl-term-it-harassment-8105942/|title=Police summons to Jaipur journalist in hate speech FIR; PUCL term it ‘harassment’|date=2022-08-23|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-08-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindi.newslaundry.com/2022/10/13/congress-boycotted-news-18-anchor-aman-chopra-show|title=कांग्रेस ने किया अमन चोपड़ा के शो का बहिष्कार|last=टीम|first=न्यूज़लॉन्ड्री|date=2022-10-13|website=Newslaundry|language=en|access-date=2026-08-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/latest/1023490/rajasthan-police-in-noida-to-arrest-news18-anchor-aman-chopra-for-show-on-alwar-temple-demolition|title=Rajasthan Police in Noida to arrest News18 anchor Aman Chopra for show on Alwar temple demolition|last=Staff|first=Scroll|date=2022-05-08|website=Scroll.in|language=en|access-date=2026-08-01}}</ref> == यह सभी देखें == * [[नेटवर्क 18]] * [[सीएनएन आईबीएन|सीएनएन-न्यूज18]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:पत्रकार]] [[श्रेणी:हिन्दी पत्रकार]] [[श्रेणी:भारतीय पत्रकार]] [[श्रेणी:1985 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:नई दिल्ली के लोग]] 8qjhq48cfc2cfb7evwu3jwvpr831pv3 6595697 6595696 2026-08-05T09:55:37Z ~2026-43044-23 940493 6595697 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = अमन चोपड़ा | image = | caption = | birth_date = | birth_place =[[दिल्ली]], भारत | occupation = [[पत्रकार]], न्यूज ऐंकर, [[सम्पादन|सम्पादक]] | alma mater = {{plainlist| *[[कला स्नातक]] [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] *[[पत्रकारिता में स्नातक]], [[भारतीय जन संचार संस्थान]], [[नयी दिल्ली]]}} | years_active = 1993—आज तक | credits = | awards = | known_for = '''देश नहीं झुकने देंगे'''<ref>{{Cite web |date=2021-10-11 |title='देश नहीं झुकने देंगे', अमन चोपड़ा के साथ नया डिबेट शो लेकर आ रहा है न्यूज़18 इंडिया |trans-title=News18 India Brings New Debate Show 'Desh Nahi Jhukne Denge' with Aman Chopra |url=https://hindi.news18.com/news/nation/news18-india-brings-a-new-debate-show-desh-nahi-jhukne-denge-with-aman-chopra-3792094.html |access-date=2023-03-21 |website=News18 India |language=hi |archive-date=1 जून 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601050201/https://hindi.news18.com/news/nation/news18-india-brings-a-new-debate-show-desh-nahi-jhukne-denge-with-aman-chopra-3792094.html |url-status=dead }}</ref> नामक दैनिक प्राइम टाइम शो के मेजबानी हेतु }} '''अमन चोपड़ा''' एक भारतीय पत्रकार और टेलीविजन संपादक हैं। वह [[न्यूज़18 इंडिया]] में वरिष्ठ संपादक हैं।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/jaipur/police-summons-to-jaipur-scribe-in-hate-speech-fir-pucl-term-it-harassment-8105942/|title=Police summons to Jaipur journalist in hate speech FIR; PUCL term it ‘harassment’|date=2022-08-23|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-08-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindi.newslaundry.com/2022/10/13/congress-boycotted-news-18-anchor-aman-chopra-show|title=कांग्रेस ने किया अमन चोपड़ा के शो का बहिष्कार|last=टीम|first=न्यूज़लॉन्ड्री|date=2022-10-13|website=Newslaundry|language=en|access-date=2026-08-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/latest/1023490/rajasthan-police-in-noida-to-arrest-news18-anchor-aman-chopra-for-show-on-alwar-temple-demolition|title=Rajasthan Police in Noida to arrest News18 anchor Aman Chopra for show on Alwar temple demolition|last=Staff|first=Scroll|date=2022-05-08|website=Scroll.in|language=en|access-date=2026-08-01}}</ref> == यह सभी देखें == * [[नेटवर्क 18]] * [[सीएनएन आईबीएन|सीएनएन-न्यूज18]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:पत्रकार]] [[श्रेणी:हिन्दी पत्रकार]] [[श्रेणी:भारतीय पत्रकार]] [[श्रेणी:1985 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:नई दिल्ली के लोग]] h7wduovug2m61dggftfmigyqdn1ni2a स्नेहतीरम तट 0 1616550 6595503 6594308 2026-08-04T15:32:03Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6595503 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसंदूक स्थलाकृति |name = स्नेहतीरम बीच |other_name = |type = Beach |image = Snehatheeram Beach Thrissur - Visitors.jpg |image_size = |alt = |caption = सैलानी |coordinates = {{coord|10.4330|N|76.0767|E|display=inline,title}} |coordinates_ref = |formed_by = |geology = |operator = |area = |length = |width = |elevation = |elevation_m = 29.76 |elevation_ft = |elevation_ref = }} [[चित्र:Snehatheeram-Beach-Thrissur-Kavadam4.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|स्नेहतीरम बीच का प्रवेशद्वार]] '''स्नेहतीरम तट''' (मलयालम: സ്നേഹതീരം; अर्थ: '''लव शोर''') भारत के [[केरल]] राज्य के [[त्रिस्सूर जिला|त्रिशूर जिले]] के थालीकुलम में स्थित एक प्रमुख समुद्री तट है।<ref>{{Cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/thalikulam-snehatheeram-beach-thrissur/549/|title=Thalikulam Snehatheeram Beach, Thrissur {{!}} Kerala Tourism|website=www.keralatourism.org|language=en|access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tripoto.com/thrissur/places-to-visit/snehatheeram-beach|title=Snehatheeram Beach: View Images, Timing and Reviews|website=Tripoto|language=en|access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.holidify.com/places/thrissur/snehatheeram-beach-sightseeing-121092.html|title=Snehatheeram Beach Thrissur {{!}} Things To Do, Timings & Entry Fees|website=www.holidify.com|access-date=2026-07-29}}</ref> [[अरब सागर]] के तट पर स्थित यह बीच साल भर घरेलू और अंतरराष्ट्रीय पर्यटकों को अपनी ओर आकर्षित करता है। वर्ष 2010 में, केरल के पर्यटन विभाग द्वारा इस समुद्री तट को 'सर्वश्रेष्ठ बीच पर्यटन स्थल' के रूप में चुना गया था। वर्तमान में इस समुद्री तट का रखरखाव भी केरल पर्यटन विभाग द्वारा ही किया जाता है।<ref name=":0">{{cite web |url=http://www.deccanchronicle.com/channels/lifestyle/wanderlust/virgin-beach-called-love-shore-200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113083500/http://www.deccanchronicle.com/channels/lifestyle/wanderlust/virgin-beach-called-love-shore-200 |url-status=dead |archive-date=13 January 2012 |title=A virgin beach called Love Shore |work=Deccan Chronicle |access-date=2012-09-03}}</ref> == सुविधाएँ == [[समुद्र तट]] के समीप सभी आवश्यक सुविधाओं से युक्त एक बाल उद्यान स्थित है। इस उद्यान का प्रवेश शुल्क [[वयस्क|वयस्कों]] के लिए ₹10 और बच्चों के लिए ₹5 निर्धारित है। यहाँ एक मछलीघर स्थित है जिसमें समुद्री जीवों की विविध प्रजातियों का विशाल संग्रह है। यहाँ स्थित सुव्यवस्थित बगीचा और टाइलों से बना पैदल मार्ग पर्यटकों को इस तट की ओर आकर्षित करते हैं। हाल ही में यहाँ बच्चों के लिए एक नया खेल क्षेत्र भी जोड़ा गया है जिसमें 5 से 10 प्रकार के खेल उपलब्ध हैं। इन खेलों के लिए प्रति खेल या 5-खेलों के एकमुश्त पैक के आधार पर शुल्क लिया जाता है। इसके अतिरिक्त पर्यटकों की सुविधा के लिए यहाँ 'नालुकेट्टु' नामक एक रेस्तरां भी उपलब्ध है जहाँ [[त्रिस्सूर|त्रिशूर]] के पारंपरिक तटीय समुद्री भोजन का आनंद लिया जा सकता है।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=http://www.thrissurkerala.com/tourist/snehatheeram-beach-thalikkulam.html|title=SNEHATHEERAM BEACH, THALIKKULAM|publisher=Thrissur, Kerala|access-date=2012-09-03|archive-date=24 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824171418/http://www.thrissurkerala.com/tourist/snehatheeram-beach-thalikkulam.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.elatrip.com/categoryspot/spotdetails/2/279/1/Snehatheeram-Beach.html|title=Snehatheeram Beach|publisher=Elatrip|access-date=2012-09-03}}</ref> {{Clear}} == संदर्भ == {{Reflist|29em}} [[श्रेणी:केरल में पर्यटन आकर्षण]] l2dpkzpen690z54bp2yfvo6ze5ynsdi विकिपीडिया:आँकड़े/2026/अगस्त 4 1616555 6595431 6594888 2026-08-04T12:14:19Z NeechalBOT 98381 statistics 6595431 wikitext text/x-wiki <!--- stats starts--->{{सदस्य:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%" |- ! Date(Time) ! Pages ! Articles ! Edits ! Users ! Files ! Activeusers {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =1-8-2026 6:14 |Pages = 1391428 |dPages = 28 |Articles = 170685 |dArticles = 7 |Edits = 6577400 |dEdits = 267 |Files = 4685 |dFiles = 9 |Users = 917841 |dUsers = 212 |Ausers = 876 |dAusers = 10 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =2-8-2026 6:14 |Pages = 1391482 |dPages = 54 |Articles = 170698 |dArticles = 13 |Edits = 6577722 |dEdits = 322 |Files = 4687 |dFiles = 2 |Users = 918019 |dUsers = 178 |Ausers = 876 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =3-8-2026 6:14 |Pages = 1391488 |dPages = 6 |Articles = 170698 |dArticles = 0 |Edits = 6578061 |dEdits = 339 |Files = 4689 |dFiles = 2 |Users = 918201 |dUsers = 182 |Ausers = 876 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =4-8-2026 6:14 |Pages = 1391510 |dPages = 22 |Articles = 170704 |dArticles = 6 |Edits = 6578578 |dEdits = 517 |Files = 4691 |dFiles = 2 |Users = 918382 |dUsers = 181 |Ausers = 874 |dAusers = -2 }} <!---Place new stats here---> |} <!--- stats ends---> 248nzhje08vtrfal3q335ctgaz1qd1a गोरम घाट 0 1616639 6595526 6594895 2026-08-04T16:14:18Z Dsrprj 780832 /* */ Crr 6595526 wikitext text/x-wiki '''गोरम घाट'''<ref>{{Cite web |date=2023-09-25 |title=Watch: This stunning view near railway tracks in Rajasthan will give you chills |url=https://indianexpress.com/article/trending/trending-in-india/goram-ghat-railway-station-in-rajasthan-8955638/ |access-date=2026-08-02 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=गोरमघाट: एक बार देख लिया तो बार-बार जाने का मन करेगा, बेहद रोमांचक सफर - Gorhamghat Very exciting journey |url=https://www.jagran.com/rajasthan/jaipur-gorhamghat-very-exciting-journey-19427788.html?app=true&utm_source=referral&utm_medium=social&utm_campaign=deeplink |access-date=2026-08-02 |website=Jagran |language=hi}}</ref> [[राजस्थान]] के [[राजसमंद]] जिले में अरावली की पहाड़ियों के बीच स्थित एक बेहद खूबसूरत और प्रसिद्ध [[हिल स्टेशन]] है,<ref>{{Cite web |last=उदयपुर |first=विपिन चंद्र सोलंकी |date=2022-07-29 |title=In Pics: बेहद खूबसूरत है 'मेवाड़ का कश्मीर' कहे जाने वाला गोरम घाट, जानिए- कहां है ये और कैसे जा सकते हैं यहां |url=https://www.abplive.com/photo-gallery/states/rajasthan-udaipur-news-goram-ghat-called-kashmir-of-mewar-is-very-beautiful-in-rajsamand-ann-2179681 |access-date=2026-08-02 |website=ABP News |language=hi}}</ref> जिसे अपनी प्राकृतिक सुंदरता के कारण "राजस्थान का कश्मीर" या "मेवाड़ का कश्मीर" भी कहा जाता है। <ref>{{Cite web |last=Panorama |first=indian |date=2026-03-16 |title=Goram Ghat, Rajasthan - Timings, History and Travel Tips {{!}} Indianpanorma |url=https://www.indianpanorama.in/experiences/nature-wildlife/hills/goram-ghat.php |access-date=2026-08-02 |website=Indianpanorama |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bharat |first=E. T. V. |date=2019-08-23 |title=कश्मीर से कम नहीं है राजसमंद का ये प्रसिद्ध गोरम घाट पर्यटक स्थल |url=https://www.etvbharat.com/hindi/rajasthan/state/rajsamand/famous-goram-ghat-tourist-places-of-rajsamand/rj20190823155406063 |access-date=2026-08-02 |website=ETV Bharat News |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/news/rajasthan-couples-reel-escapade-jumps-from-90-foot-goram-ghat-rail-bridge-to-escape-approaching-train-watch-11721019233310.html|title=Rajasthan couple's 'reel escapade': jumps from 90-foot Goram Ghat rail bridge to escape approaching train {{!}} Watch {{!}} Today News|date=2024-07-15|website=mint|language=en|access-date=2026-08-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://udaipurtimes.com/news/couple-jumped-railway-bridge-at-goram-ghat/cid14938655.htm|title=A couple jumped the railway bridge in front of the approaching train at Goram Ghat|last=Khan|first=Sohail|date=2024-07-14|website=udaipurtimes.com|language=en|access-date=2026-08-03}}</ref> [[File:Railway tracks at goram ghat.jpg|250px|thumb|गोरम घाट पर रेलवे ट्रैक]] [[File:गोरम गाट.jpg|अंगूठाकार|गोरम घाट का प्राकृतिक दृश्य]] ==संदर्भ== onlswbr63izkkdrzzhw22vwc7ivt8w6 सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh 2 1616643 6595653 6595209 2026-08-05T06:29:43Z Umarkairanvi 13754 update 6595653 wikitext text/x-wiki {{Sidebar |name = इस्लामी न्यायशास्त्र के सिद्धांत |image = [[File:UsulALFiqh.svg|frameless|upright=0.6]] |imagestyle = padding-top:0.25em; |bodystyle = |pretitle = सीरीज [[फ़िक़्ह]] |titlestyle = padding-top:0.2em; display:block; |title = इस्लामी न्यायशास्त्र<br/>के सिद्धांत <br/><small>(''उसूल अल फ़िक़्ह'')</small> |basestyle = background-color:#d1e9d2; |headingstyle = border-top:1px solid #a2a9b1; background:#d1e9d2; padding-bottom:0.1em; |contentclass = hlist |contentstyle = padding-top:0.1em; |heading1 = ''[[फ़िक़्ह]]'' |content1 = *[[इजाज़ा]] *[[इज्मा]] *[[इज्तिहाद]] *[[इख्तिलाफ़]] *[[इस्तिहलाल]] *[[इस्तिहसान]] *[[इस्तिसहाब]] *[[मज़हब (फ़िक़्ह)]] *[[मदरसा]] *[[मसलाहा]] *[[क़ियास]] *[[तक़लीद]] *[[तक़वा]] *[[उर्फ़]] |heading2 = ''[[अहकाम]] (हुकम)'' |content2 = *[[फ़र्ज़ (इस्लाम)]] *[[मुस्तहब]] *[[हलाल]] *[[मुबाह]] *[[मकरूह]] *[[हराम]] *[[बालिग]] *[[बतिल|बातिल]] *[[बिदअत]] *[[फ़ाहिशा]] *[[फ़ासिक़]] *[[फ़ितना (शब्द))]] *[[फ़साद]] *[[ग़ीबत]] *[[गुनाह के बारे में इस्लामी नज़रिए]] *[[हया (इस्लाम)|हया]] *[[हीराबाह]] *[[इसलाह]] *[[इस्तिग़फ़ार]] *[[इस्तिशहाद]] *[[दावाह]] *[[जिहाद]] *[[क़सद]] *[[सुन्नत]] *[[तफ़्सीर]] *[[ताग़ूत]] *[[तक़िय्या]] *[[तौबा]] *[[तज़किया]] *[[सवाब]] *[[वसाअत)]] |heading3 =इस्लामी कानूनी पेशे और पद |content3 = *[[ख़िलाफ़त]] *[[शैख़ुल इस्लाम]] *[[सय्यद]] *[[शरीफ़]] *[[हज़रत]] *[[उलमा]] *[[फ़क़ीह]] *[[अल्लामा]] *[[मोहिउद्दीन]] *[[मुफ्ती]] *[[सर्वोच्च मुफ्ती|ग्रांड मुफ्ती]] *[[:en:Hujjat al-Islam|हुज्जत-उल-इस्लाम]] *[[:en:Mujtahid|मुज्तहिद]] *[[अयतोल्लाह|आयतुल्लाह]] *[[:en:Marja'|मरजा]] *[[हाफ़िज़ (क़ुरआन)|हाफ़िज़]] *[[:en:Itmam al-Hujjahइतमाम-उल-हुज्जह]] *[[:en:Hakim (title)|हकीम और हाकिम]] *[इमाम]] *[[मुल्लाह]] *[[:en:Mahdi|महदी]] *[[:en:Mawlawi (Islamic title)|मौलवी (इस्लामी उपाधि)]] *[[खातिब]] *[[:en:Khawaja|ख्वाजा]] *[[मौलाना]] *[[मवला|मौला]] *[[तफ़्सीर|मुफ़स्सिर]] *[[मुर्शिद]] *[[पीर (सूफ़ीवाद)|पीर]] *[[वली]] *[[अखूंद]] *[[मुहद्दिस]] *[[मुजद्दिद (सुधारक)]] *[[कादी|क़ाज़ी]] *[[शेख़]] *[[मुराबित (सूफ़ीवाद)]] *[[उलु'ल-अम्र]] *[[उस्ताद, शीर्षक|उस्ताद]] *[[मुअज़्ज़िन]] *[[मुरीद, शीर्षक|मुरीद]] *[[मुजाहिदीन]] *[[गाज़ी (योद्धा)]] *[[शहीद (इस्लाम)|शहीद]] ** [[इस्तिशहाद]] *[[हाजी]] *[[अल-अंसार|अंसार]] *[[सलफ़]] *[[सहाबा]] *[[ताबीऊन]] *[[तबा ताबईन]] *[[दाई मुतलक़]] *[[अल-दौला]] }}<noinclude> <!-- [[श्रेणी:इस्लाम के साइडबार साँचे]]--> </noinclude> h9ntdq0e0bjy01cybj5gokm3zm3e3me 6595656 6595653 2026-08-05T06:33:49Z Umarkairanvi 13754 सफाई 6595656 wikitext text/x-wiki {{Sidebar |name = इस्लामी न्यायशास्त्र के सिद्धांत |image = [[File:UsulALFiqh.svg|frameless|upright=0.6]] |imagestyle = padding-top:0.25em; |bodystyle = |pretitle = सीरीज [[फ़िक़्ह]] |titlestyle = padding-top:0.2em; display:block; |title = इस्लामी न्यायशास्त्र<br/>के सिद्धांत <br/><small>(''उसूल अल फ़िक़्ह'')</small> |basestyle = background-color:#d1e9d2; |headingstyle = border-top:1px solid #a2a9b1; background:#d1e9d2; padding-bottom:0.1em; |contentclass = hlist |contentstyle = padding-top:0.1em; |heading1 = ''[[फ़िक़्ह]]'' |content1 = *[[इजाज़ा]] *[[इज्मा]] *[[इज्तिहाद]] *[[इख्तिलाफ़]] *[[इस्तिहलाल]] *[[इस्तिहसान]] *[[इस्तिसहाब]] *[[मज़हब (फ़िक़्ह)]] *[[मदरसा]] *[[मसलाहा]] *[[क़ियास]] *[[तक़लीद]] *[[तक़वा]] *[[उर्फ़]] |heading2 = ''[[अहकाम]] (हुकम)'' |content2 = *[[फ़र्ज़ (इस्लाम)]] *[[मुस्तहब]] *[[हलाल]] *[[मुबाह]] *[[मकरूह]] *[[हराम]] *[[बालिग]] *[[बतिल|बातिल]] *[[बिदअत]] *[[फ़ाहिशा]] *[[फ़ासिक़]] *[[फ़ितना (शब्द)]] *[[फ़साद]] *[[ग़ीबत]] *[[गुनाह के बारे में इस्लामी नज़रिए|गुनाह]] *[[हया (इस्लाम)|हया]] *[[हीराबाह]] *[[इसलाह]] *[[इस्तिग़फ़ार]] *[[इस्तिशहाद]] *[[दावाह]] *[[जिहाद]] *[[क़सद]] *[[सुन्नत]] *[[तफ़्सीर]] *[[ताग़ूत]] *[[तक़िय्या]] *[[तौबा]] *[[तज़किया]] *[[सवाब]] *[[वसाअत]] |heading3 =इस्लामी कानूनी पेशे और पद |content3 = *[[ख़िलाफ़त]] *[[शैख़ुल इस्लाम]] *[[सय्यद]] *[[शरीफ़]] *[[हज़रत]] *[[उलमा]] *[[फ़क़ीह]] *[[अल्लामा]] *[[मोहिउद्दीन]] *[[मुफ्ती]] *[[सर्वोच्च मुफ्ती|ग्रांड मुफ्ती]] *[[हुज्जत-उल-इस्लाम]] *[[:en:Mujtahid|मुज्तहिद]] *[[अयतोल्लाह|आयतुल्लाह]] *[[:en:Marja'|मरजा]] *[[हाफ़िज़ (क़ुरआन)|हाफ़िज़]] *[[:en:Itmam al-Hujjah|इतमाम-उल-हुज्जह]] *[[:en:Hakim (title)|हकीम और हाकिम]] *[[इमाम]] *[[मुल्लाह]] *[[:en:Mahdi|महदी]] *[[:en:Mawlawi (Islamic title)|मौलवी (इस्लामी उपाधि)]] *[[खातिब]] *[[:en:Khawaja|ख्वाजा]] *[[मौलाना]] *[[मवला|मौला]] *[[तफ़्सीर|मुफ़स्सिर]] *[[मुर्शिद]] *[[पीर (सूफ़ीवाद)|पीर]] *[[वली]] *[[अखूंद]] *[[मुहद्दिस]] *[[मुजद्दिद (सुधारक)]] *[[कादी|क़ाज़ी]] *[[शेख़]] *[[मुराबित (सूफ़ीवाद)]] *[[उलु'ल-अम्र]] *[[उस्ताद, शीर्षक|उस्ताद]] *[[मुअज़्ज़िन]] *[[मुरीद, शीर्षक|मुरीद]] *[[मुजाहिदीन]] *[[गाज़ी (योद्धा)]] *[[शहीद (इस्लाम)|शहीद]] ** [[इस्तिशहाद]] *[[हाजी]] *[[अल-अंसार|अंसार]] *[[सलफ़]] *[[सहाबा]] *[[ताबीऊन]] *[[तबा ताबईन]] *[[दाई मुतलक़]] *[[अल-दौला]] }}<noinclude> <!-- [[श्रेणी:इस्लाम के साइडबार साँचे]]--> </noinclude> fbwa9xvg0wj8la7hmgqrmgrk43y1j6j 6595692 6595656 2026-08-05T09:40:52Z Umarkairanvi 13754 update 6595692 wikitext text/x-wiki {{Sidebar |name = इस्लामी न्यायशास्त्र के सिद्धांत |image = [[File:UsulALFiqh.svg|frameless|upright=0.6]] |imagestyle = padding-top:0.25em; |bodystyle = |pretitle = सीरीज [[फ़िक़्ह]] |titlestyle = padding-top:0.2em; display:block; |title = इस्लामी न्यायशास्त्र<br/>के सिद्धांत <br/><small>(''उसूल अल फ़िक़्ह'')</small> |basestyle = background-color:#d1e9d2; |headingstyle = border-top:1px solid #a2a9b1; background:#d1e9d2; padding-bottom:0.1em; |contentclass = hlist |contentstyle = padding-top:0.1em; |heading1 = ''[[फ़िक़्ह]]'' |content1 = *[[इजाज़ा]] *[[इज्मा]] *[[इज्तिहाद]] *[[इख्तिलाफ़]] *[[इस्तिहलाल]] *[[इस्तिहसान]] *[[इस्तिसहाब]] *[[मज़हब (फ़िक़्ह)]] *[[मदरसा]] *[[मसलाहा]] *[[क़ियास]] *[[तक़लीद]] *[[तक़वा]] *[[उर्फ़]] |heading2 = ''[[अहकाम]] (हुकम)'' |content2 = *[[फ़र्ज़ (इस्लाम)]] *[[मुस्तहब]] *[[हलाल]] *[[मुबाह]] *[[मकरूह]] *[[हराम]] *[[बालिग]] *[[बतिल|बातिल]] *[[बिदअत]] *[[फ़ाहिशा]] *[[फ़ासिक़]] *[[फ़ितना (शब्द)]] *[[फ़साद]] *[[ग़ीबत]] *[[गुनाह के बारे में इस्लामी नज़रिए|गुनाह]] *[[हया (इस्लाम)|हया]] *[[हीराबाह]] *[[इसलाह]] *[[इस्तिग़फ़ार]] *[[इस्तिशहाद]] *[[दावाह]] *[[जिहाद]] *[[क़सद]] *[[सुन्नत]] *[[तफ़्सीर]] *[[ताग़ूत]] *[[तक़िय्या]] *[[तौबा]] *[[तज़किया]] *[[सवाब]] *[[वसाअत]] |heading3 =इस्लामी कानूनी पेशे और पद |content3 = *[[ख़िलाफ़त]] *[[शैख़ुल इस्लाम]] *[[सय्यद]] *[[शरीफ़]] *[[हज़रत]] *[[उलमा]] *[[फ़क़ीह]] *[[अल्लामा]] *[[मोहिउद्दीन]] *[[मुफ्ती]] *[[सर्वोच्च मुफ्ती|ग्रांड मुफ्ती]] *[[हुज्जत-उल-इस्लाम]] *[[:en:Mujtahid|मुज्तहिद]] *[[अयतोल्लाह|आयतुल्लाह]] *[[:en:Marja'|मरजा]] *[[हाफ़िज़ (क़ुरआन)|हाफ़िज़]] *[[:en:Itmam al-Hujjah|इतमाम-उल-हुज्जह]] *[[:en:Hakim (title)|हकीम और हाकिम]] *[[इमाम]] *[[मुल्लाह]] *[[:en:Mahdi|महदी]] *[[:en:Mawlawi (Islamic title)|मौलवी (इस्लामी उपाधि)]] *[[खातिब]] *[[:en:Khawaja|ख्वाजा]] *[[मौलाना]] *[[मवला|मौला]] *[[तफ़्सीर|मुफ़स्सिर]] *[[मुर्शिद]] *[[पीर (सूफ़ीवाद)|पीर]] *[[वली]] *[[अखूंद]] *[[मुहद्दीस|मुहद्दिस]] *[[मुजद्दिद (सुधारक)]] *[[कादी|क़ाज़ी]] *[[शेख़]] *[[मुराबित (सूफ़ीवाद)]] *[[उलु'ल-अम्र]] *[[उस्ताद, शीर्षक|उस्ताद]] *[[मुअज़्ज़िन]] *[[मुरीद, शीर्षक|मुरीद]] *[[मुजाहिदीन]] *[[ग़ाज़ी (योद्धा)]] *[[शहीद (इस्लाम)|शहीद]] ** [[इस्तिशहाद]] *[[हाजी]] *[[अल-अंसार|अंसार]] *[[सलफ़]] *[[सहाबा]] *[[ताबीऊन]] *[[तबा ताबईन]] *[[दाई मुतलक]] *[[अल-दौला]] }}<noinclude> <!-- [[श्रेणी:इस्लाम के साइडबार साँचे]]--> </noinclude> kmk2b4iewm75vwds2y51tcxnsnaz4mk सदस्य:SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL/प्रयोगपृष्ठ 2 1616664 6595427 2026-08-04T12:03:10Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 नया लेख और सामग्री जोड़ी समाजशास्त्रीय अध्ययनों और क्षेत्रीय सांस्कृतिक प्रवासन के विश्लेषण के अनुसार, 'गुजराती बागड़िया' समूह पश्चिमी भारत के अंतर्गत आने वाले समुदाय की एक विशिष्ट भौगोलिक व क्षेत्रीय उप-शाखा को प्रदर्शित करता है, जिसके सदस्य पीढ़ियों से तीनों सीमावर्ती राज्यों में निवास कर रहे हैं। 6595427 wikitext text/x-wiki {{Infobox caste | caste_name = गुजराती बागड़िया | image = | region = भारत | states = गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश | languages = हिन्दी, मालवा, गुजराती, राजस्थानी }} '''गुजराती बागड़िया''' भारत के पश्चिमी एवं मध्य भागों में निवास करने वाले चमार समुदाय की एक क्षेत्रीय पहचान के रूप में वर्णित समूह है। इस समुदाय के सदस्य मुख्यतः गुजरात, राजस्थान तथा मध्य प्रदेश के विभिन्न भागों में निवास करते हैं। समुदाय की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, नामकरण तथा प्रवासन के संबंध में विभिन्न स्थानीय परंपराएँ और सीमित प्रकाशित विवरण उपलब्ध हैं। <ref>{{cite book |title=Imperial Gazetteer of India|year=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |volume=6 |pages=210-215}}</ref> इस विषय पर व्यापक ऐतिहासिक एवं नृवंशवैज्ञानिक अध्ययन की आवश्यकता मानी जाती है। == नामकरण == "बागड़िया" उपनाम का संबंध सामान्यतः ऐतिहासिक '''वागड़ (बागड़)''' क्षेत्र से जोड़ा जाता है। वागड़ वर्तमान दक्षिणी राजस्थान तथा उससे सटे गुजरात और मध्य प्रदेश के सीमावर्ती भूभाग का एक ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक क्षेत्र रहा है। इस क्षेत्र से संबद्ध कुछ परिवारों द्वारा समय के साथ "बागड़िया" उपनाम अपनाया गया। "गुजराती" विशेषण का प्रयोग उन परिवारों अथवा शाखाओं के संदर्भ में किया जाता है जिनका ऐतिहासिक अथवा क्षेत्रीय संबंध गुजरात से माना जाता है। <ref>{{cite book |last=Briggs |first=George W. |title=The Chamars |year=1920 |publisher=Association Press |location=Calcutta |pages=21-22}}</ref> == इतिहास == समुदाय के इतिहास के संबंध में विभिन्न स्थानीय परंपराएँ, पारिवारिक वंशावलियाँ तथा मौखिक विवरण प्रचलित हैं। उपलब्ध प्रकाशित स्रोत समुदाय के इतिहास का सीमित उल्लेख करते हैं। परिणामस्वरूप समुदाय की उत्पत्ति, प्रवासन तथा सामाजिक विकास के अनेक पक्षों पर अभी भी विस्तृत शोध अपेक्षित है। == भौगोलिक वितरण == समुदाय के सदस्य मुख्यतः गुजरात, राजस्थान तथा मध्य प्रदेश में निवास करते हैं। समय के साथ शिक्षा, रोजगार, व्यापार तथा अन्य सामाजिक-आर्थिक कारणों से समुदाय के अनेक परिवार भारत के अन्य राज्यों में भी जाकर बसे हैं। == भाषा == समुदाय के सदस्य क्षेत्रीय परिस्थितियों के अनुसार हिन्दी, गुजराती, राजस्थानी तथा अन्य स्थानीय बोलियों का प्रयोग करते हैं। == सामाजिक एवं सांस्कृतिक जीवन == समुदाय का सामाजिक एवं सांस्कृतिक जीवन स्थानीय परंपराओं, पारिवारिक मूल्यों तथा धार्मिक आस्थाओं से प्रभावित है। विवाह-संस्कार, धार्मिक अनुष्ठान, पारिवारिक रीति-रिवाज तथा सामुदायिक आयोजन विभिन्न क्षेत्रों की स्थानीय परंपराओं के अनुरूप संपन्न होते हैं। == सामाजिक-आर्थिक स्थिति और संगठन == प्रशासनिक रूप से यह समूह संबंधित राज्यों जैसे मध्य प्रदेश की अनुसूचित जाति (SC) सूची के अंतर्गत चमार समुदाय की क्षेत्रीय उप-शाखा के रूप में समाहित है। आधुनिक काल में समुदाय के सामाजिक, शैक्षणिक और आर्थिक उत्थान के लिए विभिन्न क्षेत्रीय संगठन और सुधार समितियाँ सक्रिय हैं, जो युवाओं में शिक्षा के प्रसार और सामाजिक कुरीतियों के उन्मूलन के लिए कार्य कर रही हैं। <ref>{{cite web |title=The Constitution (Scheduled Castes) Order, 1950 |url=https://socialjustice.gov.in/ |publisher=Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=2026}}</ref> == अनुसंधान == गुजराती चमार बागड़िया समुदाय के इतिहास, सामाजिक संरचना तथा सांस्कृतिक परंपराओं पर उपलब्ध स्वतंत्र अकादमिक साहित्य सीमित है। इस विषय के संबंध में अभिलेखीय दस्तावेज़ों, सरकारी अभिलेखों, नृवंशविज्ञान तथा इतिहास पर आधारित भविष्य के अनुसंधान से अधिक स्पष्ट जानकारी प्राप्त हो सकती है। == संदर्भ == * Anthropological Survey of India — ''People of India'' * Imperial Gazetteer of India [[श्रेणी:भारत की जातियाँ]] lbkati85lky22s2122yogq7dkfwdjxs 6595453 6595427 2026-08-04T13:14:59Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 कुछ संपादन 6595453 wikitext text/x-wiki == शीर्षक = गुजराती बागड़िया == {{Infobox caste | caste_name = गुजराती बागड़िया | image = | region = भारत | states = गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश | languages = हिन्दी, मालवा, गुजराती, राजस्थानी }} '''गुजराती बागड़िया''' भारत के पश्चिमी एवं मध्य भागों में निवास करने वाले चमार समुदाय की एक क्षेत्रीय पहचान के रूप में वर्णित समूह है। इस समुदाय के सदस्य मुख्यतः गुजरात, राजस्थान तथा मध्य प्रदेश के विभिन्न भागों में निवास करते हैं। समुदाय की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, नामकरण तथा प्रवासन के संबंध में विभिन्न स्थानीय परंपराएँ और सीमित प्रकाशित विवरण उपलब्ध हैं। <ref>{{cite book |title=Imperial Gazetteer of India|year=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |volume=6 |pages=210-215}}</ref> इस विषय पर व्यापक ऐतिहासिक एवं नृवंशवैज्ञानिक अध्ययन की आवश्यकता मानी जाती है। == नामकरण == "बागड़िया" उपनाम का संबंध सामान्यतः ऐतिहासिक '''वागड़ (बागड़)''' क्षेत्र से जोड़ा जाता है। वागड़ वर्तमान दक्षिणी राजस्थान तथा उससे सटे गुजरात और मध्य प्रदेश के सीमावर्ती भूभाग का एक ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक क्षेत्र रहा है। इस क्षेत्र से संबद्ध कुछ परिवारों द्वारा समय के साथ "बागड़िया" उपनाम अपनाया गया। "गुजराती" विशेषण का प्रयोग उन परिवारों अथवा शाखाओं के संदर्भ में किया जाता है जिनका ऐतिहासिक अथवा क्षेत्रीय संबंध गुजरात से माना जाता है। <ref>{{cite book |last=Briggs |first=George W. |title=The Chamars |year=1920 |publisher=Association Press |location=Calcutta |pages=21-22}}</ref> == इतिहास == समुदाय के इतिहास के संबंध में विभिन्न स्थानीय परंपराएँ, पारिवारिक वंशावलियाँ तथा मौखिक विवरण प्रचलित हैं। उपलब्ध प्रकाशित स्रोत समुदाय के इतिहास का सीमित उल्लेख करते हैं। परिणामस्वरूप समुदाय की उत्पत्ति, प्रवासन तथा सामाजिक विकास के अनेक पक्षों पर अभी भी विस्तृत शोध अपेक्षित है। == भौगोलिक वितरण == समुदाय के सदस्य मुख्यतः गुजरात, राजस्थान तथा मध्य प्रदेश में निवास करते हैं। समय के साथ शिक्षा, रोजगार, व्यापार तथा अन्य सामाजिक-आर्थिक कारणों से समुदाय के अनेक परिवार भारत के अन्य राज्यों में भी जाकर बसे हैं। == भाषा == समुदाय के सदस्य क्षेत्रीय परिस्थितियों के अनुसार हिन्दी, गुजराती, राजस्थानी तथा अन्य स्थानीय बोलियों का प्रयोग करते हैं। == सामाजिक एवं सांस्कृतिक जीवन == समुदाय का सामाजिक एवं सांस्कृतिक जीवन स्थानीय परंपराओं, पारिवारिक मूल्यों तथा धार्मिक आस्थाओं से प्रभावित है। विवाह-संस्कार, धार्मिक अनुष्ठान, पारिवारिक रीति-रिवाज तथा सामुदायिक आयोजन विभिन्न क्षेत्रों की स्थानीय परंपराओं के अनुरूप संपन्न होते हैं। == सामाजिक-आर्थिक स्थिति और संगठन == प्रशासनिक रूप से यह समूह संबंधित राज्यों जैसे मध्य प्रदेश की अनुसूचित जाति (SC) सूची के अंतर्गत चमार समुदाय की क्षेत्रीय उप-शाखा के रूप में समाहित है। आधुनिक काल में समुदाय के सामाजिक, शैक्षणिक और आर्थिक उत्थान के लिए विभिन्न क्षेत्रीय संगठन और सुधार समितियाँ सक्रिय हैं, जो युवाओं में शिक्षा के प्रसार और सामाजिक कुरीतियों के उन्मूलन के लिए कार्य कर रही हैं। <ref>{{cite web |title=The Constitution (Scheduled Castes) Order, 1950 |url=https://socialjustice.gov.in/ |publisher=Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=2026}}</ref> == अनुसंधान == गुजराती चमार बागड़िया समुदाय के इतिहास, सामाजिक संरचना तथा सांस्कृतिक परंपराओं पर उपलब्ध स्वतंत्र अकादमिक साहित्य सीमित है। इस विषय के संबंध में अभिलेखीय दस्तावेज़ों, सरकारी अभिलेखों, नृवंशविज्ञान तथा इतिहास पर आधारित भविष्य के अनुसंधान से अधिक स्पष्ट जानकारी प्राप्त हो सकती है। == संदर्भ == * Anthropological Survey of India — ''People of India'' * Imperial Gazetteer of India [[श्रेणी:भारत की जातियाँ]] 7tgamox4zpzyuitabxoiipiqasghweb 6595660 6595453 2026-08-05T07:02:41Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 /* अनुसंधान */ छोटा सा सुधार किया। 6595660 wikitext text/x-wiki == शीर्षक = गुजराती बागड़िया == {{Infobox caste | caste_name = गुजराती बागड़िया | image = | region = भारत | states = गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश | languages = हिन्दी, मालवा, गुजराती, राजस्थानी }} '''गुजराती बागड़िया''' भारत के पश्चिमी एवं मध्य भागों में निवास करने वाले चमार समुदाय की एक क्षेत्रीय पहचान के रूप में वर्णित समूह है। इस समुदाय के सदस्य मुख्यतः गुजरात, राजस्थान तथा मध्य प्रदेश के विभिन्न भागों में निवास करते हैं। समुदाय की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, नामकरण तथा प्रवासन के संबंध में विभिन्न स्थानीय परंपराएँ और सीमित प्रकाशित विवरण उपलब्ध हैं। <ref>{{cite book |title=Imperial Gazetteer of India|year=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |volume=6 |pages=210-215}}</ref> इस विषय पर व्यापक ऐतिहासिक एवं नृवंशवैज्ञानिक अध्ययन की आवश्यकता मानी जाती है। == नामकरण == "बागड़िया" उपनाम का संबंध सामान्यतः ऐतिहासिक '''वागड़ (बागड़)''' क्षेत्र से जोड़ा जाता है। वागड़ वर्तमान दक्षिणी राजस्थान तथा उससे सटे गुजरात और मध्य प्रदेश के सीमावर्ती भूभाग का एक ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक क्षेत्र रहा है। इस क्षेत्र से संबद्ध कुछ परिवारों द्वारा समय के साथ "बागड़िया" उपनाम अपनाया गया। "गुजराती" विशेषण का प्रयोग उन परिवारों अथवा शाखाओं के संदर्भ में किया जाता है जिनका ऐतिहासिक अथवा क्षेत्रीय संबंध गुजरात से माना जाता है। <ref>{{cite book |last=Briggs |first=George W. |title=The Chamars |year=1920 |publisher=Association Press |location=Calcutta |pages=21-22}}</ref> == इतिहास == समुदाय के इतिहास के संबंध में विभिन्न स्थानीय परंपराएँ, पारिवारिक वंशावलियाँ तथा मौखिक विवरण प्रचलित हैं। उपलब्ध प्रकाशित स्रोत समुदाय के इतिहास का सीमित उल्लेख करते हैं। परिणामस्वरूप समुदाय की उत्पत्ति, प्रवासन तथा सामाजिक विकास के अनेक पक्षों पर अभी भी विस्तृत शोध अपेक्षित है। == भौगोलिक वितरण == समुदाय के सदस्य मुख्यतः गुजरात, राजस्थान तथा मध्य प्रदेश में निवास करते हैं। समय के साथ शिक्षा, रोजगार, व्यापार तथा अन्य सामाजिक-आर्थिक कारणों से समुदाय के अनेक परिवार भारत के अन्य राज्यों में भी जाकर बसे हैं। == भाषा == समुदाय के सदस्य क्षेत्रीय परिस्थितियों के अनुसार हिन्दी, गुजराती, राजस्थानी तथा अन्य स्थानीय बोलियों का प्रयोग करते हैं। == सामाजिक एवं सांस्कृतिक जीवन == समुदाय का सामाजिक एवं सांस्कृतिक जीवन स्थानीय परंपराओं, पारिवारिक मूल्यों तथा धार्मिक आस्थाओं से प्रभावित है। विवाह-संस्कार, धार्मिक अनुष्ठान, पारिवारिक रीति-रिवाज तथा सामुदायिक आयोजन विभिन्न क्षेत्रों की स्थानीय परंपराओं के अनुरूप संपन्न होते हैं। == सामाजिक-आर्थिक स्थिति और संगठन == प्रशासनिक रूप से यह समूह संबंधित राज्यों जैसे मध्य प्रदेश की अनुसूचित जाति (SC) सूची के अंतर्गत चमार समुदाय की क्षेत्रीय उप-शाखा के रूप में समाहित है। आधुनिक काल में समुदाय के सामाजिक, शैक्षणिक और आर्थिक उत्थान के लिए विभिन्न क्षेत्रीय संगठन और सुधार समितियाँ सक्रिय हैं, जो युवाओं में शिक्षा के प्रसार और सामाजिक कुरीतियों के उन्मूलन के लिए कार्य कर रही हैं। <ref>{{cite web |title=The Constitution (Scheduled Castes) Order, 1950 |url=https://socialjustice.gov.in/ |publisher=Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=2026}}</ref> == अनुसंधान == गुजराती चमार बागड़िया समुदाय के इतिहास, सामाजिक संरचना तथा सांस्कृतिक परंपराओं पर उपलब्ध स्वतंत्र अकादमिक साहित्य सीमित है। इस विषय के संबंध में अभिलेखीय दस्तावेज़ों, सरकारी अभिलेखों, नृवंशविज्ञान तथा इतिहास पर आधारित भविष्य के अनुसंधान से अधिक स्पष्ट जानकारी प्राप्त हो सकती है। <ref>टॉड, जेम्स (1829). ''Annals and Antiquities of Rajasthan''. लंदन: स्मिथ, एल्डर एंड कंपनी. पृ. [पृष्ठ संख्या].</ref> <ref>ओझा, गौरीशंकर हीराचंद (1936). ''डूंगरपुर राज्य का इतिहास''. वैदिक यंत्रालय.</ref> == संदर्भ == * Anthropological Survey of India — ''People of India'' * Imperial Gazetteer of India [[श्रेणी:भारत की जातियाँ]] rs2oqcz9hlppreg55iyfurde42ek8xx 6595716 6595660 2026-08-05T10:35:04Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 /* शीर्षक = गुजराती बागड़िया */ छोटा सा सुधार किया। 6595716 wikitext text/x-wiki == शीर्षक = गुजराती बागड़िया == {{Infobox caste | caste_name = गुजराती बागड़िया | image = | region = भारत | states = गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश | languages = हिन्दी, मालवा, गुजराती, राजस्थानी }} '''गुजराती बागड़िया''' भारत के पश्चिमी एवं मध्य भागों में निवास करने वाले चमार समुदाय की एक क्षेत्रीय पहचान के रूप में वर्णित समूह है। इस समुदाय के सदस्य मुख्यतः गुजरात, राजस्थान तथा मध्य प्रदेश के विभिन्न भागों में निवास करते हैं। समुदाय की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, नामकरण तथा प्रवासन के संबंध में विभिन्न स्थानीय परंपराएँ और सीमित प्रकाशित विवरण उपलब्ध हैं। <ref>{{cite book |title=Imperial Gazetteer of India|year=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |volume=6 |pages=210-215}}</ref> इस विषय पर व्यापक ऐतिहासिक अध्ययन की आवश्यकता मानी जाती है। == नामकरण == "बागड़िया" उपनाम का संबंध सामान्यतः ऐतिहासिक '''वागड़ (बागड़)''' क्षेत्र से जोड़ा जाता है। वागड़ वर्तमान दक्षिणी राजस्थान तथा उससे सटे गुजरात और मध्य प्रदेश के सीमावर्ती भूभाग का एक ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक क्षेत्र रहा है। इस क्षेत्र से संबद्ध कुछ परिवारों द्वारा समय के साथ "बागड़िया" उपनाम अपनाया गया। "गुजराती" विशेषण का प्रयोग उन परिवारों अथवा शाखाओं के संदर्भ में किया जाता है जिनका ऐतिहासिक अथवा क्षेत्रीय संबंध गुजरात से माना जाता है। <ref>{{cite book |last=Briggs |first=George W. |title=The Chamars |year=1920 |publisher=Association Press |location=Calcutta |pages=21-22}}</ref> == इतिहास == समुदाय के इतिहास के संबंध में विभिन्न स्थानीय परंपराएँ, पारिवारिक वंशावलियाँ तथा मौखिक विवरण प्रचलित हैं। उपलब्ध प्रकाशित स्रोत समुदाय के इतिहास का सीमित उल्लेख करते हैं। परिणामस्वरूप समुदाय की उत्पत्ति, प्रवासन तथा सामाजिक विकास के अनेक पक्षों पर अभी भी विस्तृत शोध अपेक्षित है। == भौगोलिक वितरण == समुदाय के सदस्य मुख्यतः गुजरात, राजस्थान तथा मध्य प्रदेश में निवास करते हैं। समय के साथ शिक्षा, रोजगार, व्यापार तथा अन्य सामाजिक-आर्थिक कारणों से समुदाय के अनेक परिवार भारत के अन्य राज्यों में भी जाकर बसे हैं। == भाषा == समुदाय के सदस्य क्षेत्रीय परिस्थितियों के अनुसार हिन्दी, गुजराती, राजस्थानी तथा अन्य स्थानीय बोलियों का प्रयोग करते हैं। == सामाजिक एवं सांस्कृतिक जीवन == समुदाय का सामाजिक एवं सांस्कृतिक जीवन स्थानीय परंपराओं, पारिवारिक मूल्यों तथा धार्मिक आस्थाओं से प्रभावित है। विवाह-संस्कार, धार्मिक अनुष्ठान, पारिवारिक रीति-रिवाज तथा सामुदायिक आयोजन विभिन्न क्षेत्रों की स्थानीय परंपराओं के अनुरूप संपन्न होते हैं। == सामाजिक-आर्थिक स्थिति और संगठन == प्रशासनिक रूप से यह समूह संबंधित राज्यों जैसे मध्य प्रदेश की अनुसूचित जाति (SC) सूची के अंतर्गत चमार समुदाय की क्षेत्रीय उप-शाखा के रूप में समाहित है। आधुनिक काल में समुदाय के सामाजिक, शैक्षणिक और आर्थिक उत्थान के लिए विभिन्न क्षेत्रीय संगठन और सुधार समितियाँ सक्रिय हैं, जो युवाओं में शिक्षा के प्रसार और सामाजिक कुरीतियों के उन्मूलन के लिए कार्य कर रही हैं। <ref>{{cite web |title=The Constitution (Scheduled Castes) Order, 1950 |url=https://socialjustice.gov.in/ |publisher=Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=2026}}</ref> == अनुसंधान == गुजराती चमार बागड़िया समुदाय के इतिहास, सामाजिक संरचना तथा सांस्कृतिक परंपराओं पर उपलब्ध स्वतंत्र अकादमिक साहित्य सीमित है। इस विषय के संबंध में अभिलेखीय दस्तावेज़ों, सरकारी अभिलेखों, नृवंशविज्ञान तथा इतिहास पर आधारित भविष्य के अनुसंधान से अधिक स्पष्ट जानकारी प्राप्त हो सकती है। <ref>टॉड, जेम्स (1829). ''Annals and Antiquities of Rajasthan''. लंदन: स्मिथ, एल्डर एंड कंपनी. पृ. [पृष्ठ संख्या].</ref> <ref>ओझा, गौरीशंकर हीराचंद (1936). ''डूंगरपुर राज्य का इतिहास''. वैदिक यंत्रालय.</ref> == संदर्भ == * Anthropological Survey of India — ''People of India'' * Imperial Gazetteer of India [[श्रेणी:भारत की जातियाँ]] hcz68pnsd3680o0ptb864pggkufqlyx 6595723 6595716 2026-08-05T10:41:56Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 /* नामकरण */ छोटा सा सुधार किया। 6595723 wikitext text/x-wiki == शीर्षक = गुजराती बागड़िया == {{Infobox caste | caste_name = गुजराती बागड़िया | image = | region = भारत | states = गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश | languages = हिन्दी, मालवा, गुजराती, राजस्थानी }} '''गुजराती बागड़िया''' भारत के पश्चिमी एवं मध्य भागों में निवास करने वाले चमार समुदाय की एक क्षेत्रीय पहचान के रूप में वर्णित समूह है। इस समुदाय के सदस्य मुख्यतः गुजरात, राजस्थान तथा मध्य प्रदेश के विभिन्न भागों में निवास करते हैं। समुदाय की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, नामकरण तथा प्रवासन के संबंध में विभिन्न स्थानीय परंपराएँ और सीमित प्रकाशित विवरण उपलब्ध हैं। <ref>{{cite book |title=Imperial Gazetteer of India|year=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |volume=6 |pages=210-215}}</ref> इस विषय पर व्यापक ऐतिहासिक अध्ययन की आवश्यकता मानी जाती है। == नामकरण == "बागड़िया" उपनाम का संबंध सामान्यतः ऐतिहासिक '''वागड़ (बागड़)''' क्षेत्र से जोड़ा जाता है। वागड़ वर्तमान दक्षिणी राजस्थान तथा उससे सटे गुजरात और मध्य प्रदेश के सीमावर्ती भूभाग का एक ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक क्षेत्र रहा है। इस क्षेत्र से संबद्ध कुछ परिवारों द्वारा समय के साथ एवं यहां से स्थान परिवर्तन करने वाले को "बागड़िया" उपनाम अपनाया जाने लगा। "गुजराती" विशेषण का प्रयोग उन परिवारों अथवा शाखाओं के संदर्भ में किया जाता है जिनका ऐतिहासिक अथवा क्षेत्रीय संबंध गुजरात से माना जाता है। <ref>{{cite book |last=Briggs |first=George W. |title=The Chamars |year=1920 |publisher=Association Press |location=Calcutta |pages=21-22}}</ref> == इतिहास == समुदाय के इतिहास के संबंध में विभिन्न स्थानीय परंपराएँ, पारिवारिक वंशावलियाँ तथा मौखिक विवरण प्रचलित हैं। उपलब्ध प्रकाशित स्रोत समुदाय के इतिहास का सीमित उल्लेख करते हैं। परिणामस्वरूप समुदाय की उत्पत्ति, प्रवासन तथा सामाजिक विकास के अनेक पक्षों पर अभी भी विस्तृत शोध अपेक्षित है। == भौगोलिक वितरण == समुदाय के सदस्य मुख्यतः गुजरात, राजस्थान तथा मध्य प्रदेश में निवास करते हैं। समय के साथ शिक्षा, रोजगार, व्यापार तथा अन्य सामाजिक-आर्थिक कारणों से समुदाय के अनेक परिवार भारत के अन्य राज्यों में भी जाकर बसे हैं। == भाषा == समुदाय के सदस्य क्षेत्रीय परिस्थितियों के अनुसार हिन्दी, गुजराती, राजस्थानी तथा अन्य स्थानीय बोलियों का प्रयोग करते हैं। == सामाजिक एवं सांस्कृतिक जीवन == समुदाय का सामाजिक एवं सांस्कृतिक जीवन स्थानीय परंपराओं, पारिवारिक मूल्यों तथा धार्मिक आस्थाओं से प्रभावित है। विवाह-संस्कार, धार्मिक अनुष्ठान, पारिवारिक रीति-रिवाज तथा सामुदायिक आयोजन विभिन्न क्षेत्रों की स्थानीय परंपराओं के अनुरूप संपन्न होते हैं। == सामाजिक-आर्थिक स्थिति और संगठन == प्रशासनिक रूप से यह समूह संबंधित राज्यों जैसे मध्य प्रदेश की अनुसूचित जाति (SC) सूची के अंतर्गत चमार समुदाय की क्षेत्रीय उप-शाखा के रूप में समाहित है। आधुनिक काल में समुदाय के सामाजिक, शैक्षणिक और आर्थिक उत्थान के लिए विभिन्न क्षेत्रीय संगठन और सुधार समितियाँ सक्रिय हैं, जो युवाओं में शिक्षा के प्रसार और सामाजिक कुरीतियों के उन्मूलन के लिए कार्य कर रही हैं। <ref>{{cite web |title=The Constitution (Scheduled Castes) Order, 1950 |url=https://socialjustice.gov.in/ |publisher=Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=2026}}</ref> == अनुसंधान == गुजराती चमार बागड़िया समुदाय के इतिहास, सामाजिक संरचना तथा सांस्कृतिक परंपराओं पर उपलब्ध स्वतंत्र अकादमिक साहित्य सीमित है। इस विषय के संबंध में अभिलेखीय दस्तावेज़ों, सरकारी अभिलेखों, नृवंशविज्ञान तथा इतिहास पर आधारित भविष्य के अनुसंधान से अधिक स्पष्ट जानकारी प्राप्त हो सकती है। <ref>टॉड, जेम्स (1829). ''Annals and Antiquities of Rajasthan''. लंदन: स्मिथ, एल्डर एंड कंपनी. पृ. [पृष्ठ संख्या].</ref> <ref>ओझा, गौरीशंकर हीराचंद (1936). ''डूंगरपुर राज्य का इतिहास''. वैदिक यंत्रालय.</ref> == संदर्भ == * Anthropological Survey of India — ''People of India'' * Imperial Gazetteer of India [[श्रेणी:भारत की जातियाँ]] estwierbzbp7c3rg9abm2tkea88m3ee 6595726 6595723 2026-08-05T10:44:37Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 /* सामाजिक एवं सांस्कृतिक जीवन */ छोटा सा सुधार किया। 6595726 wikitext text/x-wiki == शीर्षक = गुजराती बागड़िया == {{Infobox caste | caste_name = गुजराती बागड़िया | image = | region = भारत | states = गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश | languages = हिन्दी, मालवा, गुजराती, राजस्थानी }} '''गुजराती बागड़िया''' भारत के पश्चिमी एवं मध्य भागों में निवास करने वाले चमार समुदाय की एक क्षेत्रीय पहचान के रूप में वर्णित समूह है। इस समुदाय के सदस्य मुख्यतः गुजरात, राजस्थान तथा मध्य प्रदेश के विभिन्न भागों में निवास करते हैं। समुदाय की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, नामकरण तथा प्रवासन के संबंध में विभिन्न स्थानीय परंपराएँ और सीमित प्रकाशित विवरण उपलब्ध हैं। <ref>{{cite book |title=Imperial Gazetteer of India|year=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |volume=6 |pages=210-215}}</ref> इस विषय पर व्यापक ऐतिहासिक अध्ययन की आवश्यकता मानी जाती है। == नामकरण == "बागड़िया" उपनाम का संबंध सामान्यतः ऐतिहासिक '''वागड़ (बागड़)''' क्षेत्र से जोड़ा जाता है। वागड़ वर्तमान दक्षिणी राजस्थान तथा उससे सटे गुजरात और मध्य प्रदेश के सीमावर्ती भूभाग का एक ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक क्षेत्र रहा है। इस क्षेत्र से संबद्ध कुछ परिवारों द्वारा समय के साथ एवं यहां से स्थान परिवर्तन करने वाले को "बागड़िया" उपनाम अपनाया जाने लगा। "गुजराती" विशेषण का प्रयोग उन परिवारों अथवा शाखाओं के संदर्भ में किया जाता है जिनका ऐतिहासिक अथवा क्षेत्रीय संबंध गुजरात से माना जाता है। <ref>{{cite book |last=Briggs |first=George W. |title=The Chamars |year=1920 |publisher=Association Press |location=Calcutta |pages=21-22}}</ref> == इतिहास == समुदाय के इतिहास के संबंध में विभिन्न स्थानीय परंपराएँ, पारिवारिक वंशावलियाँ तथा मौखिक विवरण प्रचलित हैं। उपलब्ध प्रकाशित स्रोत समुदाय के इतिहास का सीमित उल्लेख करते हैं। परिणामस्वरूप समुदाय की उत्पत्ति, प्रवासन तथा सामाजिक विकास के अनेक पक्षों पर अभी भी विस्तृत शोध अपेक्षित है। == भौगोलिक वितरण == समुदाय के सदस्य मुख्यतः गुजरात, राजस्थान तथा मध्य प्रदेश में निवास करते हैं। समय के साथ शिक्षा, रोजगार, व्यापार तथा अन्य सामाजिक-आर्थिक कारणों से समुदाय के अनेक परिवार भारत के अन्य राज्यों में भी जाकर बसे हैं। == भाषा == समुदाय के सदस्य क्षेत्रीय परिस्थितियों के अनुसार हिन्दी, गुजराती, राजस्थानी तथा अन्य स्थानीय बोलियों का प्रयोग करते हैं। == सामाजिक एवं सांस्कृतिक जीवन == समुदाय का सामाजिक एवं सांस्कृतिक जीवन स्थानीय परंपराओं, पारिवारिक मूल्यों तथा धार्मिक आस्थाओं से प्रभावित है। विवाह-संस्कार, धार्मिक अनुष्ठान, पारिवारिक रीति-रिवाज तथा सामुदायिक आयोजन विभिन्न क्षेत्रों की स्थानीय परंपराओं के अनुरूप संपन्न होते हैं। साथ ही शिल्प और कला का जुड़ाव रहा है। == सामाजिक-आर्थिक स्थिति और संगठन == प्रशासनिक रूप से यह समूह संबंधित राज्यों जैसे मध्य प्रदेश की अनुसूचित जाति (SC) सूची के अंतर्गत चमार समुदाय की क्षेत्रीय उप-शाखा के रूप में समाहित है। आधुनिक काल में समुदाय के सामाजिक, शैक्षणिक और आर्थिक उत्थान के लिए विभिन्न क्षेत्रीय संगठन और सुधार समितियाँ सक्रिय हैं, जो युवाओं में शिक्षा के प्रसार और सामाजिक कुरीतियों के उन्मूलन के लिए कार्य कर रही हैं। <ref>{{cite web |title=The Constitution (Scheduled Castes) Order, 1950 |url=https://socialjustice.gov.in/ |publisher=Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=2026}}</ref> == अनुसंधान == गुजराती चमार बागड़िया समुदाय के इतिहास, सामाजिक संरचना तथा सांस्कृतिक परंपराओं पर उपलब्ध स्वतंत्र अकादमिक साहित्य सीमित है। इस विषय के संबंध में अभिलेखीय दस्तावेज़ों, सरकारी अभिलेखों, नृवंशविज्ञान तथा इतिहास पर आधारित भविष्य के अनुसंधान से अधिक स्पष्ट जानकारी प्राप्त हो सकती है। <ref>टॉड, जेम्स (1829). ''Annals and Antiquities of Rajasthan''. लंदन: स्मिथ, एल्डर एंड कंपनी. पृ. [पृष्ठ संख्या].</ref> <ref>ओझा, गौरीशंकर हीराचंद (1936). ''डूंगरपुर राज्य का इतिहास''. वैदिक यंत्रालय.</ref> == संदर्भ == * Anthropological Survey of India — ''People of India'' * Imperial Gazetteer of India [[श्रेणी:भारत की जातियाँ]] c66sx04fqqwh3x1q3179qzsg3e2a9kr 6595763 6595726 2026-08-05T11:51:28Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 /* अनुसंधान */ छोटा सा सुधार किया। 6595763 wikitext text/x-wiki == शीर्षक = गुजराती बागड़िया == {{Infobox caste | caste_name = गुजराती बागड़िया | image = | region = भारत | states = गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश | languages = हिन्दी, मालवा, गुजराती, राजस्थानी }} '''गुजराती बागड़िया''' भारत के पश्चिमी एवं मध्य भागों में निवास करने वाले चमार समुदाय की एक क्षेत्रीय पहचान के रूप में वर्णित समूह है। इस समुदाय के सदस्य मुख्यतः गुजरात, राजस्थान तथा मध्य प्रदेश के विभिन्न भागों में निवास करते हैं। समुदाय की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, नामकरण तथा प्रवासन के संबंध में विभिन्न स्थानीय परंपराएँ और सीमित प्रकाशित विवरण उपलब्ध हैं। <ref>{{cite book |title=Imperial Gazetteer of India|year=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |volume=6 |pages=210-215}}</ref> इस विषय पर व्यापक ऐतिहासिक अध्ययन की आवश्यकता मानी जाती है। == नामकरण == "बागड़िया" उपनाम का संबंध सामान्यतः ऐतिहासिक '''वागड़ (बागड़)''' क्षेत्र से जोड़ा जाता है। वागड़ वर्तमान दक्षिणी राजस्थान तथा उससे सटे गुजरात और मध्य प्रदेश के सीमावर्ती भूभाग का एक ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक क्षेत्र रहा है। इस क्षेत्र से संबद्ध कुछ परिवारों द्वारा समय के साथ एवं यहां से स्थान परिवर्तन करने वाले को "बागड़िया" उपनाम अपनाया जाने लगा। "गुजराती" विशेषण का प्रयोग उन परिवारों अथवा शाखाओं के संदर्भ में किया जाता है जिनका ऐतिहासिक अथवा क्षेत्रीय संबंध गुजरात से माना जाता है। <ref>{{cite book |last=Briggs |first=George W. |title=The Chamars |year=1920 |publisher=Association Press |location=Calcutta |pages=21-22}}</ref> == इतिहास == समुदाय के इतिहास के संबंध में विभिन्न स्थानीय परंपराएँ, पारिवारिक वंशावलियाँ तथा मौखिक विवरण प्रचलित हैं। उपलब्ध प्रकाशित स्रोत समुदाय के इतिहास का सीमित उल्लेख करते हैं। परिणामस्वरूप समुदाय की उत्पत्ति, प्रवासन तथा सामाजिक विकास के अनेक पक्षों पर अभी भी विस्तृत शोध अपेक्षित है। == भौगोलिक वितरण == समुदाय के सदस्य मुख्यतः गुजरात, राजस्थान तथा मध्य प्रदेश में निवास करते हैं। समय के साथ शिक्षा, रोजगार, व्यापार तथा अन्य सामाजिक-आर्थिक कारणों से समुदाय के अनेक परिवार भारत के अन्य राज्यों में भी जाकर बसे हैं। == भाषा == समुदाय के सदस्य क्षेत्रीय परिस्थितियों के अनुसार हिन्दी, गुजराती, राजस्थानी तथा अन्य स्थानीय बोलियों का प्रयोग करते हैं। == सामाजिक एवं सांस्कृतिक जीवन == समुदाय का सामाजिक एवं सांस्कृतिक जीवन स्थानीय परंपराओं, पारिवारिक मूल्यों तथा धार्मिक आस्थाओं से प्रभावित है। विवाह-संस्कार, धार्मिक अनुष्ठान, पारिवारिक रीति-रिवाज तथा सामुदायिक आयोजन विभिन्न क्षेत्रों की स्थानीय परंपराओं के अनुरूप संपन्न होते हैं। साथ ही शिल्प और कला का जुड़ाव रहा है। == सामाजिक-आर्थिक स्थिति और संगठन == प्रशासनिक रूप से यह समूह संबंधित राज्यों जैसे मध्य प्रदेश की अनुसूचित जाति (SC) सूची के अंतर्गत चमार समुदाय की क्षेत्रीय उप-शाखा के रूप में समाहित है। आधुनिक काल में समुदाय के सामाजिक, शैक्षणिक और आर्थिक उत्थान के लिए विभिन्न क्षेत्रीय संगठन और सुधार समितियाँ सक्रिय हैं, जो युवाओं में शिक्षा के प्रसार और सामाजिक कुरीतियों के उन्मूलन के लिए कार्य कर रही हैं। <ref>{{cite web |title=The Constitution (Scheduled Castes) Order, 1950 |url=https://socialjustice.gov.in/ |publisher=Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=2026}}</ref> == अनुसंधान == गुजराती चमार बागड़िया समुदाय के इतिहास, सामाजिक संरचना तथा सांस्कृतिक परंपराओं पर उपलब्ध स्वतंत्र अकादमिक साहित्य सीमित है। इस विषय के संबंध में अभिलेखीय दस्तावेज़ों, सरकारी अभिलेखों, नृवंशविज्ञान तथा इतिहास पर आधारित भविष्य के अनुसंधान से अधिक स्पष्ट जानकारी प्राप्त हो सकती है। <ref>टॉड, जेम्स (1829). ''Annals and Antiquities of Rajasthan''. लंदन: स्मिथ, एल्डर एंड कंपनी. पृ. [पृष्ठ संख्या].</ref> <ref>ओझा, गौरीशंकर हीराचंद (1936). ''डूंगरपुर राज्य का इतिहास''. वैदिक यंत्रालय.</ref> == ऐतिहासिक स्थान == इतिहास, प्राचीन शिलालेखों और प्रांतीय गजेटियर के अनुसार, पश्चिमी और मध्य भारत के कई भौगोलिक स्थान नामों की सूची निम्नलिखित है: * '''अनल कुंड / अग्नि कुंड:''' यह प्राचीन स्थल वर्तमान में राजस्थान और गुजरात की सीमा पर स्थित प्रसिद्ध पर्वतीय क्षेत्र '''माउंट आबू''' (Arbudaanchal / Mount Abu) के नाम से जाना जाता है। * '''शामर कुंड / दामोदर कुंड:''' यह ऐतिहासिक एवं पवित्र कुंड गुजरात के सौराष्ट्र क्षेत्र में स्थित गिरनार ('''जूनागढ़''') के समीप स्थित है।<ref>गौरीशंकर हीराचंद ओझा (1936). वैदिक यंत्रालय. पृ. 45-48.</ref> * '''खेडा (खेड़ा जिला):''' प्राचीन 'खेटक खेडा' के नाम से जाना जाने वाला यह क्षेत्र वर्तमान गुजरात राज्य का प्रसिद्ध '''खेड़ा जिला''' (Kheda District) है। * '''जीर्णदुर्ग / चंद्रकेतुपुर:''' यह ऐतिहासिक सौराष्ट्र क्षेत्र का प्रमुख प्राचीन दुर्ग और नगर है, जिसे वर्तमान में '''जूनागढ़''' (Junagadh) के नाम से पहचाना जाता है। * '''कर्णावती:''' चालुक्य राजा कर्णदेव द्वारा साबरमती नदी के तट पर स्थापित इस प्राचीन नगरी को उत्तर-मध्यकाल में '''अहमदाबाद''' (Ahmedabad) नाम दिया गया। * '''दधिपद्र:''' चालुक्य नरेश सिद्धराज जयसिंहदेव के ऐतिहासिक 'देहद (दधिपद्र) शिलालेख' (विक्रम संवत् 1196) के पुरातात्विक साक्ष्यों के अनुसार, पूर्वी गुजरात के इस प्रशासनिक क्षेत्र का प्राचीन नाम 'दधिपद्र' था, जिसे वर्तमान में '''दाहोद और गोधरा''' (Dahod / Godhra) कहा जाता है।<ref>सिद्धराज जयसिंहदेव का दाहोद (दधिपद्र) शिलालेख, विक्रम संवत् 1196–1202, छाबुआ संदर्भ।</ref> * '''रत्नपुरी:''' मालवा क्षेत्र (मध्य प्रदेश) का यह ऐतिहासिक नगर वर्तमान में '''रतलाम''' (Ratlam) शहर के नाम से प्रसिद्ध है।<ref>रतलाम राज्य का इतिहास, मालवा गजेटियर (ऐतिहासिक समीक्षा), संपादन संसकरण।</ref> * '''कृष्णगढ़:''' अजमेर और मालवा की ऐतिहासिक सीमा पर स्थित इस क्षेत्र को वर्तमान में '''किशनगढ़ क्षेत्र''' (Kishangarh Region) के नाम से जाना जाता है। * '''जीर्ण खेटक (पुरानी गढ़ी):''' यह प्राचीन उजड़ा हुआ एक ऐतिहासिक गाँव और पुरानी गढ़ी का क्षेत्र है, जिसे स्थानीय स्तर पर '''जुनाखेड़ा''' (Junakheda) कहा जाता है।<ref>मालवा क्षेत्र के स्थानीय ऐतिहासिक अभिलेख एवं ग्राम्य वंशावली सूची।</ref> * '''थंदोड़ा/अड़ई थड़ोदा:''' मालवा क्षेत्र के रतलाम और सैलाना के मध्य स्थित पारंपरिक मालवी संस्कृति से जुड़े इस स्थान को वर्तमान में '''थंदोड़ा गाँव''' (Thandada Village) के नाम से जाना जाता है।<ref>रतलाम जिला गजेटियर, मध्य प्रदेश शासन, स्थानीय ग्राम्य भौगोलिक अनुभाग।</ref> * '''जैथल:''' यह'जीत का स्थान' माना जाने वाला भूभाग वर्तमान मध्य प्रदेश के '''जैथल''' (Jaithal, M.P.) क्षेत्र के अंतर्गत आता है। == संदर्भ == * Anthropological Survey of India — ''People of India'' * Imperial Gazetteer of India [[श्रेणी:भारत की जातियाँ]] 7ue8mm2rraajl946uqh67mvn1un6t44 चित्र:Example Test.jpg 6 1616665 6595428 2026-08-04T12:04:27Z Anirudh23090 933303 6595428 wikitext text/x-wiki {{Pp-move}} {{Pp-upload}} {{Example files}} {{Keep local high-risk}} == Summary == {{Information | description = An example image. This image should not be used in article namespace. | source = Derived from [[:File:Gutza Wikipedia logo.png]] | date = | author = Original by [[User:Gutza|Gutza]], modifications by [[User:Centrx|Centrx]] | permission = | other_versions = | additional_information = }} ==Licensing== {{GFDL-with-disclaimers|migration=relicense}} [[Category:Wikipedia image placeholders]] 846ys5oicjrofb7eppltkdx4btgxii7 डायलावेक 0 1616666 6595435 2026-08-04T12:42:07Z ~2026-43002-28 940332 नया लेख बनाया गया। 6595435 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = डायलावेक | image = | caption = | director = Geethai | writer = Praveena | producer = Sampreeth Productions | starring = Dr E. Sreehari | cinematography = Nagamani | editing = | music = Dr E. Sreehari | studio = | distributor = | released = 24/7/2026 | runtime = 175 Minutes | country = United States | language = English, Hindi, Chinese and some more world languages. | budget = 180,000,000 US Dollers ( 1584 Crores ) | gross = | original_name = Dylavek }}'''डायलावेक''' (Dylavek) एक आगामी भारतीय तेलुगू-भाषा की साइंस फिक्शन (विज्ञान कथा) और रोमैंस फिल्म है। यह फिल्म ब्रह्मांड की उत्पत्ति, समय यात्रा (टाइम ट्रैवल) और अंतरिक्ष के रहस्यों पर आधारित एक भव्य प्रेम कहानी को दर्शाती है। फिल्म की मुख्य कहानी एक ऐसे समय यात्री के इर्द-गिर्द घूमती है जो भविष्य को पहले ही जान लेता है और उसे बदलने का प्रयास करता है। Web Link: <ref>https://www.imdb.com/title/tt43704010/</ref> == कथानक (Plot) == 'डायलावेक' की कहानी ब्रह्मांड और ग्रहों के महान निर्माण की पृष्ठभूमि पर आधारित है। फिल्म में दूर की दुनिया से आए एक समय यात्री (Time Traveler) की यात्रा को दिखाया गया है। उसका मुख्य उद्देश्य ब्रह्मांड की उत्पत्ति और समय के शुरुआती क्षणों को प्रत्यक्ष रूप से देखना है। इसके लिए वह बदलते समय और आयामों के बीच एक साहसिक और अत्यंत खतरनाक यात्रा शुरू करता है। Web Link: <ref>https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYgjbZqRkSHn5/main/</ref> इस खतरनाक यात्रा के दौरान, उसकी मुलाकात एक अन्य नष्ट हो रहे ग्रह की वीर और साहसी युवती से होती है। ब्रह्मांड के प्राचीन रहस्यों को सुलझाने के लिए दोनों समय और अंतरिक्ष (Space) की सीमाओं को लांघकर एक साथ यात्रा पर निकलते हैं। इस असाधारण सफर में उनके बीच एक गहरा और अटूट प्रेम पनपता है। Web Link: <ref>https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc</ref> फिल्म में मुख्य मोड़ तब आता है जब नायक (हीरो) को भविष्य की घटनाओं का पहले ही पूर्वाभास हो जाता है। वह आने वाले विनाशकारी भविष्य को बदलने और अपनी प्रेमिका तथा दुनिया की नियति को नए सिरे से लिखने का जोखिम भरा प्रयास करता है। यह प्रेम न केवल प्रकाश-वर्षों (Light-years) की दूरी को पार करता है, बल्कि पूरे ब्रह्मांड के समय चक्र और भाग्य को बदलने की ताकत रखता है। Web Link: <ref>https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539</ref> == मुख्य विशेषताएं (Key Highlights) == * '''शैली:''' साइंस फिक्शन, टाइम ट्रैवल, रोमांस, स्पेस ड्रामा * '''मुख्य विषय:''' समय यात्रा, ब्रह्मांड की उत्पत्ति, भविष्य को बदलना, और दो अलग-अलग लोकों के बीच अटूट प्रेम। * '''संकल्पना:''' कालचक्र को चुनौती देना और ब्रह्मांडीय नियति को पुनः लिखना। Web Link: <ref>https://simkl.com/movies/3192473/dylavek</ref> == संदर्भ (References) == {{Reflist}} * [[imdbtitle:43704010|IMDb - Dylavek Profile]] * [https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYgjbZqRkSHn5/main/ Moviefone - Dylavek] * [https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc Movieo - Dylavek Details] * [https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539 Cinevo - Dylavek Movie Info] * [https://simkl.com/movies/3192473/dylavek Simkl - Dylavek Page] * [https://www.kinobox.cz/film/6100995-dylavek Kinobox - Dylavek] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB - Dylavek] * [https://cinemaone.net/title/tm1735539 CinemaOne - Dylavek] == बाहरी कड़ियाँ (External links) == * [[imdbtitle:43704010|IMDb पर डायलावेक]] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB पर डायलावेक] 53rshs4sq93jefhmhrgj93kqs7nx8ck 6595436 6595435 2026-08-04T12:46:47Z ~2026-43002-28 940332 Small correction 6595436 wikitext text/x-wiki {{अन्य प्रयोग }}{{Infobox film | name = डायलावेक | image = | caption = | director = Geethai | writer = Praveena | producer = Sampreeth Productions | starring = Dr E. Sreehari | cinematography = Nagamani | editing = | music = Dr E. Sreehari | studio = | distributor = | released = 24/7/2026 | runtime = 175 Minutes | country = United States | language = English, Hindi, Chinese and some more world languages. | budget = 180,000,000 US Dollers ( 1584 Crores ) | gross = | original_name = Dylavek }}'''डायलावेक''' (Dylavek) एक आगामी भारतीय हिंदी-भाषा की साइंस फिक्शन (विज्ञान कथा) और रोमैंस फिल्म है। यह फिल्म ब्रह्मांड की उत्पत्ति, समय यात्रा (टाइम ट्रैवल) और अंतरिक्ष के रहस्यों पर आधारित एक भव्य प्रेम कहानी को दर्शाती है। फिल्म की मुख्य कहानी एक ऐसे समय यात्री के इर्द-गिर्द घूमती है जो भविष्य को पहले ही जान लेता है और उसे बदलने का प्रयास करता है। Web Link: <ref>https://www.imdb.com/title/tt43704010/</ref> == कथानक (Plot) == 'डायलावेक' की कहानी ब्रह्मांड और ग्रहों के महान निर्माण की पृष्ठभूमि पर आधारित है। फिल्म में दूर की दुनिया से आए एक समय यात्री (Time Traveler) की यात्रा को दिखाया गया है। उसका मुख्य उद्देश्य ब्रह्मांड की उत्पत्ति और समय के शुरुआती क्षणों को प्रत्यक्ष रूप से देखना है। इसके लिए वह बदलते समय और आयामों के बीच एक साहसिक और अत्यंत खतरनाक यात्रा शुरू करता है। Web Link: <ref>https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYgjbZqRkSHn5/main/</ref> इस खतरनाक यात्रा के दौरान, उसकी मुलाकात एक अन्य नष्ट हो रहे ग्रह की वीर और साहसी युवती से होती है। ब्रह्मांड के प्राचीन रहस्यों को सुलझाने के लिए दोनों समय और अंतरिक्ष (Space) की सीमाओं को लांघकर एक साथ यात्रा पर निकलते हैं। इस असाधारण सफर में उनके बीच एक गहरा और अटूट प्रेम पनपता है। Web Link: <ref>https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc</ref> फिल्म में मुख्य मोड़ तब आता है जब नायक (हीरो) को भविष्य की घटनाओं का पहले ही पूर्वाभास हो जाता है। वह आने वाले विनाशकारी भविष्य को बदलने और अपनी प्रेमिका तथा दुनिया की नियति को नए सिरे से लिखने का जोखिम भरा प्रयास करता है। यह प्रेम न केवल प्रकाश-वर्षों (Light-years) की दूरी को पार करता है, बल्कि पूरे ब्रह्मांड के समय चक्र और भाग्य को बदलने की ताकत रखता है। Web Link: <ref>https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539</ref> == मुख्य विशेषताएं (Key Highlights) == * '''शैली:''' साइंस फिक्शन, टाइम ट्रैवल, रोमांस, स्पेस ड्रामा * '''मुख्य विषय:''' समय यात्रा, ब्रह्मांड की उत्पत्ति, भविष्य को बदलना, और दो अलग-अलग लोकों के बीच अटूट प्रेम। * '''संकल्पना:''' कालचक्र को चुनौती देना और ब्रह्मांडीय नियति को पुनः लिखना। Web Link: <ref>https://simkl.com/movies/3192473/dylavek</ref> == संदर्भ (References) == {{Reflist}} * [[imdbtitle:43704010|IMDb - Dylavek Profile]] * [https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYgjbZqRkSHn5/main/ Moviefone - Dylavek] * [https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc Movieo - Dylavek Details] * [https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539 Cinevo - Dylavek Movie Info] * [https://simkl.com/movies/3192473/dylavek Simkl - Dylavek Page] * [https://www.kinobox.cz/film/6100995-dylavek Kinobox - Dylavek] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB - Dylavek] * [https://cinemaone.net/title/tm1735539 CinemaOne - Dylavek] == बाहरी कड़ियाँ (External links) == * [[imdbtitle:43704010|IMDb पर डायलावेक]] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB पर डायलावेक] 1245irhrd19rfp01cyros5y1vxp3gtl 6595438 6595436 2026-08-04T12:51:53Z ~2026-43002-28 940332 /* संदर्भ (References) */ 6595438 wikitext text/x-wiki {{अन्य प्रयोग }}{{Infobox film | name = डायलावेक | image = | caption = | director = Geethai | writer = Praveena | producer = Sampreeth Productions | starring = Dr E. Sreehari | cinematography = Nagamani | editing = | music = Dr E. Sreehari | studio = | distributor = | released = 24/7/2026 | runtime = 175 Minutes | country = United States | language = English, Hindi, Chinese and some more world languages. | budget = 180,000,000 US Dollers ( 1584 Crores ) | gross = | original_name = Dylavek }}'''डायलावेक''' (Dylavek) एक आगामी भारतीय हिंदी-भाषा की साइंस फिक्शन (विज्ञान कथा) और रोमैंस फिल्म है। यह फिल्म ब्रह्मांड की उत्पत्ति, समय यात्रा (टाइम ट्रैवल) और अंतरिक्ष के रहस्यों पर आधारित एक भव्य प्रेम कहानी को दर्शाती है। फिल्म की मुख्य कहानी एक ऐसे समय यात्री के इर्द-गिर्द घूमती है जो भविष्य को पहले ही जान लेता है और उसे बदलने का प्रयास करता है। Web Link: <ref>https://www.imdb.com/title/tt43704010/</ref> == कथानक (Plot) == 'डायलावेक' की कहानी ब्रह्मांड और ग्रहों के महान निर्माण की पृष्ठभूमि पर आधारित है। फिल्म में दूर की दुनिया से आए एक समय यात्री (Time Traveler) की यात्रा को दिखाया गया है। उसका मुख्य उद्देश्य ब्रह्मांड की उत्पत्ति और समय के शुरुआती क्षणों को प्रत्यक्ष रूप से देखना है। इसके लिए वह बदलते समय और आयामों के बीच एक साहसिक और अत्यंत खतरनाक यात्रा शुरू करता है। Web Link: <ref>https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYgjbZqRkSHn5/main/</ref> इस खतरनाक यात्रा के दौरान, उसकी मुलाकात एक अन्य नष्ट हो रहे ग्रह की वीर और साहसी युवती से होती है। ब्रह्मांड के प्राचीन रहस्यों को सुलझाने के लिए दोनों समय और अंतरिक्ष (Space) की सीमाओं को लांघकर एक साथ यात्रा पर निकलते हैं। इस असाधारण सफर में उनके बीच एक गहरा और अटूट प्रेम पनपता है। Web Link: <ref>https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc</ref> फिल्म में मुख्य मोड़ तब आता है जब नायक (हीरो) को भविष्य की घटनाओं का पहले ही पूर्वाभास हो जाता है। वह आने वाले विनाशकारी भविष्य को बदलने और अपनी प्रेमिका तथा दुनिया की नियति को नए सिरे से लिखने का जोखिम भरा प्रयास करता है। यह प्रेम न केवल प्रकाश-वर्षों (Light-years) की दूरी को पार करता है, बल्कि पूरे ब्रह्मांड के समय चक्र और भाग्य को बदलने की ताकत रखता है। Web Link: <ref>https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539</ref> == मुख्य विशेषताएं (Key Highlights) == * '''शैली:''' साइंस फिक्शन, टाइम ट्रैवल, रोमांस, स्पेस ड्रामा * '''मुख्य विषय:''' समय यात्रा, ब्रह्मांड की उत्पत्ति, भविष्य को बदलना, और दो अलग-अलग लोकों के बीच अटूट प्रेम। * '''संकल्पना:''' कालचक्र को चुनौती देना और ब्रह्मांडीय नियति को पुनः लिखना। Web Link: <ref>https://simkl.com/movies/3192473/dylavek</ref> == संदर्भ (References) == {{Reflist}} * [[imdbtitle:43704010|IMDb - Dylavek Profile]] * [https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYgjbZqRkSHn5/main/] * [https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc Movieo - Dylavek Details] * [https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539 Cinevo - Dylavek Movie Info] * [https://simkl.com/movies/3192473/dylavek Simkl - Dylavek Page] * [https://www.kinobox.cz/film/6100995-dylavek Kinobox - Dylavek] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB - Dylavek] * [https://cinemaone.net/title/tm1735539 CinemaOne - Dylavek] == बाहरी कड़ियाँ (External links) == * [[imdbtitle:43704010|IMDb पर डायलावेक]] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB पर डायलावेक] dud9yfwxjt88k6v15r5vbsvrfpe3jkr 6595459 6595438 2026-08-04T13:24:11Z AMAN KUMAR 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6595459 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{अन्य प्रयोग }}{{Infobox film | name = डायलावेक | image = | caption = | director = Geethai | writer = Praveena | producer = Sampreeth Productions | starring = Dr E. Sreehari | cinematography = Nagamani | editing = | music = Dr E. Sreehari | studio = | distributor = | released = 24/7/2026 | runtime = 175 Minutes | country = United States | language = English, Hindi, Chinese and some more world languages. | budget = 180,000,000 US Dollers ( 1584 Crores ) | gross = | original_name = Dylavek }}'''डायलावेक''' (Dylavek) एक आगामी भारतीय हिंदी-भाषा की साइंस फिक्शन (विज्ञान कथा) और रोमैंस फिल्म है। यह फिल्म ब्रह्मांड की उत्पत्ति, समय यात्रा (टाइम ट्रैवल) और अंतरिक्ष के रहस्यों पर आधारित एक भव्य प्रेम कहानी को दर्शाती है। फिल्म की मुख्य कहानी एक ऐसे समय यात्री के इर्द-गिर्द घूमती है जो भविष्य को पहले ही जान लेता है और उसे बदलने का प्रयास करता है। Web Link: <ref>https://www.imdb.com/title/tt43704010/</ref> == कथानक (Plot) == 'डायलावेक' की कहानी ब्रह्मांड और ग्रहों के महान निर्माण की पृष्ठभूमि पर आधारित है। फिल्म में दूर की दुनिया से आए एक समय यात्री (Time Traveler) की यात्रा को दिखाया गया है। उसका मुख्य उद्देश्य ब्रह्मांड की उत्पत्ति और समय के शुरुआती क्षणों को प्रत्यक्ष रूप से देखना है। इसके लिए वह बदलते समय और आयामों के बीच एक साहसिक और अत्यंत खतरनाक यात्रा शुरू करता है। Web Link: <ref>https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYgjbZqRkSHn5/main/</ref> इस खतरनाक यात्रा के दौरान, उसकी मुलाकात एक अन्य नष्ट हो रहे ग्रह की वीर और साहसी युवती से होती है। ब्रह्मांड के प्राचीन रहस्यों को सुलझाने के लिए दोनों समय और अंतरिक्ष (Space) की सीमाओं को लांघकर एक साथ यात्रा पर निकलते हैं। इस असाधारण सफर में उनके बीच एक गहरा और अटूट प्रेम पनपता है। Web Link: <ref>https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc</ref> फिल्म में मुख्य मोड़ तब आता है जब नायक (हीरो) को भविष्य की घटनाओं का पहले ही पूर्वाभास हो जाता है। वह आने वाले विनाशकारी भविष्य को बदलने और अपनी प्रेमिका तथा दुनिया की नियति को नए सिरे से लिखने का जोखिम भरा प्रयास करता है। यह प्रेम न केवल प्रकाश-वर्षों (Light-years) की दूरी को पार करता है, बल्कि पूरे ब्रह्मांड के समय चक्र और भाग्य को बदलने की ताकत रखता है। Web Link: <ref>https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539</ref> == मुख्य विशेषताएं (Key Highlights) == * '''शैली:''' साइंस फिक्शन, टाइम ट्रैवल, रोमांस, स्पेस ड्रामा * '''मुख्य विषय:''' समय यात्रा, ब्रह्मांड की उत्पत्ति, भविष्य को बदलना, और दो अलग-अलग लोकों के बीच अटूट प्रेम। * '''संकल्पना:''' कालचक्र को चुनौती देना और ब्रह्मांडीय नियति को पुनः लिखना। Web Link: <ref>https://simkl.com/movies/3192473/dylavek</ref> == संदर्भ (References) == {{Reflist}} * [[imdbtitle:43704010|IMDb - Dylavek Profile]] * [https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYgjbZqRkSHn5/main/] * [https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc Movieo - Dylavek Details] * [https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539 Cinevo - Dylavek Movie Info] * [https://simkl.com/movies/3192473/dylavek Simkl - Dylavek Page] * [https://www.kinobox.cz/film/6100995-dylavek Kinobox - Dylavek] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB - Dylavek] * [https://cinemaone.net/title/tm1735539 CinemaOne - Dylavek] == बाहरी कड़ियाँ (External links) == * [[imdbtitle:43704010|IMDb पर डायलावेक]] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB पर डायलावेक] el2bck3ls44e11law5f0u24wro8o4c1 6595482 6595459 2026-08-04T14:07:00Z ~2026-43002-28 940332 मैंने लेख विकसित किया है। 6595482 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{अन्य प्रयोग }}{{Infobox film | name = डायलावेक | image = | caption = | director = Geethai | writer = Praveena | producer = Sampreeth Productions | starring = Dr E. Sreehari | cinematography = Nagamani | editing = | music = Dr E. Sreehari | studio = | distributor = | released = 24/7/2026 | runtime = 175 Minutes | country = United States | language = English, Hindi, Chinese and some more world languages. | budget = 180,000,000 US Dollers ( 1584 Crores ) | gross = | original_name = Dylavek }}'''डायलावेक''' (Dylavek) की कहानी समय यात्रा और ब्रह्मांडीय घटनाओं पर आधारित है। फिल्म में एक समय यात्री की कथा दिखाई गई है, जो ब्रह्मांड की उत्पत्ति का अध्ययन करने के लिए विभिन्न समय-काल और आयामी सीमाओं की यात्रा करता है। अपनी इस यात्रा के दौरान उसका सामना एक अन्य ग्रह की नागरिक से होता है, जिसके बाद दोनों एक साथ अंतरिक्ष की यात्रा पर निकलते हैं। मुख्य पात्र को जब एक संभावित विनाशकारी भविष्य की जानकारी होती है, तो वह कालचक्र को बदलने और नियति को पुनर्निर्धारित करने का प्रयास करता है।<ref>https://www.imdb.com/title/tt43704010/</ref> == कथानक (Plot) == 'डायलावेक' की कहानी ब्रह्मांड और ग्रहों के महान निर्माण की पृष्ठभूमि पर आधारित है। फिल्म में दूर की दुनिया से आए एक समय यात्री (Time Traveler) की यात्रा को दिखाया गया है। उसका मुख्य उद्देश्य ब्रह्मांड की उत्पत्ति और समय के शुरुआती क्षणों को प्रत्यक्ष रूप से देखना है। इसके लिए वह बदलते समय और आयामों के बीच एक साहसिक और अत्यंत खतरनाक यात्रा शुरू करता है। Web Link: <ref>https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYgjbZqRkSHn5/main/</ref> इस खतरनाक यात्रा के दौरान, उसकी मुलाकात एक अन्य नष्ट हो रहे ग्रह की वीर और साहसी युवती से होती है। ब्रह्मांड के प्राचीन रहस्यों को सुलझाने के लिए दोनों समय और अंतरिक्ष (Space) की सीमाओं को लांघकर एक साथ यात्रा पर निकलते हैं। इस असाधारण सफर में उनके बीच एक गहरा और अटूट प्रेम पनपता है। Web Link: <ref>https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc</ref> फिल्म में मुख्य मोड़ तब आता है जब नायक (हीरो) को भविष्य की घटनाओं का पहले ही पूर्वाभास हो जाता है। वह आने वाले विनाशकारी भविष्य को बदलने और अपनी प्रेमिका तथा दुनिया की नियति को नए सिरे से लिखने का जोखिम भरा प्रयास करता है। यह प्रेम न केवल प्रकाश-वर्षों (Light-years) की दूरी को पार करता है, बल्कि पूरे ब्रह्मांड के समय चक्र और भाग्य को बदलने की ताकत रखता है। Web Link: <ref>https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539</ref> == मुख्य विशेषताएं (Key Highlights) == * '''शैली:''' साइंस फिक्शन, टाइम ट्रैवल, रोमांस, स्पेस ड्रामा * '''मुख्य विषय:''' समय यात्रा, ब्रह्मांड की उत्पत्ति, भविष्य को बदलना, और दो अलग-अलग लोकों के बीच अटूट प्रेम। * '''संकल्पना:''' कालचक्र को चुनौती देना और ब्रह्मांडीय नियति को पुनः लिखना। Web Link: <ref>https://simkl.com/movies/3192473/dylavek</ref> == संदर्भ (References) == {{Reflist}} * [[imdbtitle:43704010|IMDb - Dylavek Profile]] * [https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYgjbZqRkSHn5/main/] * [https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc Movieo - Dylavek Details] * [https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539 Cinevo - Dylavek Movie Info] * [https://simkl.com/movies/3192473/dylavek Simkl - Dylavek Page] * [https://www.kinobox.cz/film/6100995-dylavek Kinobox - Dylavek] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB - Dylavek] * [https://cinemaone.net/title/tm1735539 CinemaOne - Dylavek] == बाहरी कड़ियाँ (External links) == * [[imdbtitle:43704010|IMDb पर डायलावेक]] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB पर डायलावेक] qv9sabbieek92k7lrmo0cntyvre0tw7 6595487 6595482 2026-08-04T14:15:28Z ~2026-43002-28 940332 मैंने लेख विकसित किया है। 6595487 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{अन्य प्रयोग }}{{Infobox film | name = डायलावेक | image = | caption = | director = Geethai | writer = Praveena | producer = Sampreeth Productions | starring = Dr E. Sreehari | cinematography = Nagamani | editing = | music = Dr E. Sreehari | studio = | distributor = | released = 24/7/2026 | runtime = 175 Minutes | country = United States | language = English, Hindi, Chinese and some more world languages. | budget = 180,000,000 US Dollers ( 1584 Crores ) | gross = | original_name = Dylavek }}'''डायलावेक''' (Dylavek) की कहानी समय यात्रा और ब्रह्मांडीय घटनाओं पर आधारित है। फिल्म में एक समय यात्री की कथा दिखाई गई है, जो ब्रह्मांड की उत्पत्ति का अध्ययन करने के लिए विभिन्न समय-काल और आयामी सीमाओं की यात्रा करता है। अपनी इस यात्रा के दौरान उसका सामना एक अन्य ग्रह की नागरिक से होता है, जिसके बाद दोनों एक साथ अंतरिक्ष की यात्रा पर निकलते हैं। मुख्य पात्र को जब एक संभावित विनाशकारी भविष्य की जानकारी होती है, तो वह कालचक्र को बदलने और नियति को पुनर्निर्धारित करने का प्रयास करता है।<ref>https://www.imdb.com/title/tt43704010/</ref> == कथानक (Plot) == 'डायलावेक' की कहानी ब्रह्मांड और ग्रहों के निर्माण की पृष्ठभूमि पर आधारित है। फिल्म में एक दूरस्थ दुनिया से आए समय यात्री (टाइम ट्रैवलर) को दिखाया गया है, जिसका उद्देश्य ब्रह्मांड की उत्पत्ति तथा समय के प्रारंभिक चरणों का अवलोकन करना है। इस उद्देश्य की पूर्ति के लिए वह समय और विभिन्न आयामों के माध्यम से यात्रा करता है। अपनी यात्रा के दौरान उसे विभिन्न परिस्थितियों और चुनौतियों का सामना करना पड़ता है, जो कथा के घटनाक्रम को आगे बढ़ाती हैं। Web Link: <ref>https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYgjbZqRkSHn5/main/</ref> इस खतरनाक यात्रा के दौरान, उसकी मुलाकात एक अन्य नष्ट हो रहे ग्रह की वीर और साहसी युवती से होती है। ब्रह्मांड के प्राचीन रहस्यों को सुलझाने के लिए दोनों समय और अंतरिक्ष (Space) की सीमाओं को लांघकर एक साथ यात्रा पर निकलते हैं। इस असाधारण सफर में उनके बीच एक गहरा और अटूट प्रेम पनपता है। Web Link: <ref>https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc</ref> फिल्म में मुख्य मोड़ तब आता है जब नायक (हीरो) को भविष्य की घटनाओं का पहले ही पूर्वाभास हो जाता है। वह आने वाले विनाशकारी भविष्य को बदलने और अपनी प्रेमिका तथा दुनिया की नियति को नए सिरे से लिखने का जोखिम भरा प्रयास करता है। यह प्रेम न केवल प्रकाश-वर्षों (Light-years) की दूरी को पार करता है, बल्कि पूरे ब्रह्मांड के समय चक्र और भाग्य को बदलने की ताकत रखता है। Web Link: <ref>https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539</ref> == मुख्य विशेषताएं (Key Highlights) == * '''शैली:''' साइंस फिक्शन, टाइम ट्रैवल, रोमांस, स्पेस ड्रामा * '''मुख्य विषय:''' समय यात्रा, ब्रह्मांड की उत्पत्ति, भविष्य को बदलना, और दो अलग-अलग लोकों के बीच अटूट प्रेम। * '''संकल्पना:''' कालचक्र को चुनौती देना और ब्रह्मांडीय नियति को पुनः लिखना। Web Link: <ref>https://simkl.com/movies/3192473/dylavek</ref> == संदर्भ (References) == {{Reflist}} * [[imdbtitle:43704010|IMDb - Dylavek Profile]] * [https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYgjbZqRkSHn5/main/] * [https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc Movieo - Dylavek Details] * [https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539 Cinevo - Dylavek Movie Info] * [https://simkl.com/movies/3192473/dylavek Simkl - Dylavek Page] * [https://www.kinobox.cz/film/6100995-dylavek Kinobox - Dylavek] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB - Dylavek] * [https://cinemaone.net/title/tm1735539 CinemaOne - Dylavek] == बाहरी कड़ियाँ (External links) == * [[imdbtitle:43704010|IMDb पर डायलावेक]] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB पर डायलावेक] o5f1y228uk0osr6eeur9x4hz6jqwhpx 6595488 6595487 2026-08-04T14:25:12Z ~2026-43002-28 940332 मैंने लेख विकसित किया है 6595488 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{अन्य प्रयोग }}{{Infobox film | name = डायलावेक | image = | caption = | director = Geethai | writer = Praveena | producer = Sampreeth Productions | starring = Dr E. Sreehari | cinematography = Nagamani | editing = | music = Dr E. Sreehari | studio = | distributor = | released = 24/7/2026 | runtime = 175 Minutes | country = United States | language = English, Hindi, Chinese and some more world languages. | budget = 180,000,000 US Dollers ( 1584 Crores ) | gross = | original_name = Dylavek }}'''डायलावेक''' (Dylavek) की कहानी समय यात्रा और ब्रह्मांडीय घटनाओं पर आधारित है। फिल्म में एक समय यात्री की कथा दिखाई गई है, जो ब्रह्मांड की उत्पत्ति का अध्ययन करने के लिए विभिन्न समय-काल और आयामी सीमाओं की यात्रा करता है। अपनी इस यात्रा के दौरान उसका सामना एक अन्य ग्रह की नागरिक से होता है, जिसके बाद दोनों एक साथ अंतरिक्ष की यात्रा पर निकलते हैं। मुख्य पात्र को जब एक संभावित विनाशकारी भविष्य की जानकारी होती है, तो वह कालचक्र को बदलने और नियति को पुनर्निर्धारित करने का प्रयास करता है।<ref>https://www.imdb.com/title/tt43704010/</ref> == कथानक (Plot) == 'डायलावेक' की कहानी ब्रह्मांड और ग्रहों के निर्माण की पृष्ठभूमि पर आधारित है। फिल्म में एक दूरस्थ दुनिया से आए समय यात्री (टाइम ट्रैवलर) को दिखाया गया है, जिसका उद्देश्य ब्रह्मांड की उत्पत्ति तथा समय के प्रारंभिक चरणों का अवलोकन करना है। इस उद्देश्य की पूर्ति के लिए वह समय और विभिन्न आयामों के माध्यम से यात्रा करता है। अपनी यात्रा के दौरान उसे विभिन्न परिस्थितियों और चुनौतियों का सामना करना पड़ता है, जो कथा के घटनाक्रम को आगे बढ़ाती हैं<ref>https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYbZqRkSHn5/main/</ref> इस खतरनाक यात्रा के दौरान, उसकी मुलाकात एक अन्य नष्ट हो रहे ग्रह की वीर और साहसी युवती से होती है। ब्रह्मांड के प्राचीन रहस्यों को सुलझाने के लिए दोनों समय और अंतरिक्ष (Space) की सीमाओं को लांघकर एक साथ यात्रा पर निकलते हैं। इस असाधारण सफर में उनके बीच एक गहरा और अटूट प्रेम पनपता<ref>https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc</ref> फिल्म में मुख्य मोड़ तब आता है जब नायक (हीरो) को भविष्य की घटनाओं का पहले ही पूर्वाभास हो जाता है। वह आने वाले विनाशकारी भविष्य को बदलने और अपनी प्रेमिका तथा दुनिया की नियति को नए सिरे से लिखने का जोखिम भरा प्रयास करता है। यह प्रेम न केवल प्रकाश-वर्षों (Light-years) की दूरी को पार करता है, बल्कि पूरे ब्रह्मांड के समय चक्र और भाग्य को बदलने की ताकत रखता है।<ref>https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539</ref> == मुख्य विशेषताएं (Key Highlights) == * '''शैली:''' साइंस फिक्शन, टाइम ट्रैवल, रोमांस, स्पेस ड्रामा * '''मुख्य विषय:''' समय यात्रा, ब्रह्मांड की उत्पत्ति, भविष्य को बदलना, और दो अलग-अलग लोकों के बीच अटूट प्रेम। * '''संकल्पना:''' कालचक्र को चुनौती देना और ब्रह्मांडीय नियति को पुनः लिखना। Web Link: <ref>https://simkl.com/movies/3192473/dylavek</ref> == संदर्भ (References) == {{Reflist}} * [[imdbtitle:43704010|IMDb - Dylavek Profile]] * [https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYgjbZqRkSHn5/main/] * [https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc Movieo - Dylavek Details] * [https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539 Cinevo - Dylavek Movie Info] * [https://simkl.com/movies/3192473/dylavek Simkl - Dylavek Page] * [https://www.kinobox.cz/film/6100995-dylavek Kinobox - Dylavek] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB - Dylavek] * [https://cinemaone.net/title/tm1735539 CinemaOne - Dylavek] == बाहरी कड़ियाँ (External links) == * [[imdbtitle:43704010|IMDb पर डायलावेक]] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB पर डायलावेक] rs0q4epube70krmofgkb256l9cbtp38 6595489 6595488 2026-08-04T14:27:36Z ~2026-43002-28 940332 /* संदर्भ (References) */ 6595489 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{अन्य प्रयोग }}{{Infobox film | name = डायलावेक | image = | caption = | director = Geethai | writer = Praveena | producer = Sampreeth Productions | starring = Dr E. Sreehari | cinematography = Nagamani | editing = | music = Dr E. Sreehari | studio = | distributor = | released = 24/7/2026 | runtime = 175 Minutes | country = United States | language = English, Hindi, Chinese and some more world languages. | budget = 180,000,000 US Dollers ( 1584 Crores ) | gross = | original_name = Dylavek }}'''डायलावेक''' (Dylavek) की कहानी समय यात्रा और ब्रह्मांडीय घटनाओं पर आधारित है। फिल्म में एक समय यात्री की कथा दिखाई गई है, जो ब्रह्मांड की उत्पत्ति का अध्ययन करने के लिए विभिन्न समय-काल और आयामी सीमाओं की यात्रा करता है। अपनी इस यात्रा के दौरान उसका सामना एक अन्य ग्रह की नागरिक से होता है, जिसके बाद दोनों एक साथ अंतरिक्ष की यात्रा पर निकलते हैं। मुख्य पात्र को जब एक संभावित विनाशकारी भविष्य की जानकारी होती है, तो वह कालचक्र को बदलने और नियति को पुनर्निर्धारित करने का प्रयास करता है।<ref>https://www.imdb.com/title/tt43704010/</ref> == कथानक (Plot) == 'डायलावेक' की कहानी ब्रह्मांड और ग्रहों के निर्माण की पृष्ठभूमि पर आधारित है। फिल्म में एक दूरस्थ दुनिया से आए समय यात्री (टाइम ट्रैवलर) को दिखाया गया है, जिसका उद्देश्य ब्रह्मांड की उत्पत्ति तथा समय के प्रारंभिक चरणों का अवलोकन करना है। इस उद्देश्य की पूर्ति के लिए वह समय और विभिन्न आयामों के माध्यम से यात्रा करता है। अपनी यात्रा के दौरान उसे विभिन्न परिस्थितियों और चुनौतियों का सामना करना पड़ता है, जो कथा के घटनाक्रम को आगे बढ़ाती हैं<ref>https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYbZqRkSHn5/main/</ref> इस खतरनाक यात्रा के दौरान, उसकी मुलाकात एक अन्य नष्ट हो रहे ग्रह की वीर और साहसी युवती से होती है। ब्रह्मांड के प्राचीन रहस्यों को सुलझाने के लिए दोनों समय और अंतरिक्ष (Space) की सीमाओं को लांघकर एक साथ यात्रा पर निकलते हैं। इस असाधारण सफर में उनके बीच एक गहरा और अटूट प्रेम पनपता<ref>https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc</ref> फिल्म में मुख्य मोड़ तब आता है जब नायक (हीरो) को भविष्य की घटनाओं का पहले ही पूर्वाभास हो जाता है। वह आने वाले विनाशकारी भविष्य को बदलने और अपनी प्रेमिका तथा दुनिया की नियति को नए सिरे से लिखने का जोखिम भरा प्रयास करता है। यह प्रेम न केवल प्रकाश-वर्षों (Light-years) की दूरी को पार करता है, बल्कि पूरे ब्रह्मांड के समय चक्र और भाग्य को बदलने की ताकत रखता है।<ref>https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539</ref> == मुख्य विशेषताएं (Key Highlights) == * '''शैली:''' साइंस फिक्शन, टाइम ट्रैवल, रोमांस, स्पेस ड्रामा * '''मुख्य विषय:''' समय यात्रा, ब्रह्मांड की उत्पत्ति, भविष्य को बदलना, और दो अलग-अलग लोकों के बीच अटूट प्रेम। * '''संकल्पना:''' कालचक्र को चुनौती देना और ब्रह्मांडीय नियति को पुनः लिखना। Web Link: <ref>https://simkl.com/movies/3192473/dylavek</ref> == संदर्भ (References) == {{Reflist}} * [https://www.imdb.com/title/tt43704010/] * [https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYgjbZqRkSHn5/main/] * [https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc Movieo - Dylavek Details] * [https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539 Cinevo - Dylavek Movie Info] * [https://simkl.com/movies/3192473/dylavek Simkl - Dylavek Page] * [https://www.kinobox.cz/film/6100995-dylavek Kinobox - Dylavek] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB - Dylavek] * [https://cinemaone.net/title/tm1735539 CinemaOne - Dylavek] == बाहरी कड़ियाँ (External links) == * [[imdbtitle:43704010|IMDb पर डायलावेक]] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB पर डायलावेक] entn4sc8dxbc1y78riydxxzo1ims2sz 6595490 6595489 2026-08-04T14:30:19Z ~2026-43002-28 940332 /* संदर्भ (References) */ 6595490 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{अन्य प्रयोग }}{{Infobox film | name = डायलावेक | image = | caption = | director = Geethai | writer = Praveena | producer = Sampreeth Productions | starring = Dr E. Sreehari | cinematography = Nagamani | editing = | music = Dr E. Sreehari | studio = | distributor = | released = 24/7/2026 | runtime = 175 Minutes | country = United States | language = English, Hindi, Chinese and some more world languages. | budget = 180,000,000 US Dollers ( 1584 Crores ) | gross = | original_name = Dylavek }}'''डायलावेक''' (Dylavek) की कहानी समय यात्रा और ब्रह्मांडीय घटनाओं पर आधारित है। फिल्म में एक समय यात्री की कथा दिखाई गई है, जो ब्रह्मांड की उत्पत्ति का अध्ययन करने के लिए विभिन्न समय-काल और आयामी सीमाओं की यात्रा करता है। अपनी इस यात्रा के दौरान उसका सामना एक अन्य ग्रह की नागरिक से होता है, जिसके बाद दोनों एक साथ अंतरिक्ष की यात्रा पर निकलते हैं। मुख्य पात्र को जब एक संभावित विनाशकारी भविष्य की जानकारी होती है, तो वह कालचक्र को बदलने और नियति को पुनर्निर्धारित करने का प्रयास करता है।<ref>https://www.imdb.com/title/tt43704010/</ref> == कथानक (Plot) == 'डायलावेक' की कहानी ब्रह्मांड और ग्रहों के निर्माण की पृष्ठभूमि पर आधारित है। फिल्म में एक दूरस्थ दुनिया से आए समय यात्री (टाइम ट्रैवलर) को दिखाया गया है, जिसका उद्देश्य ब्रह्मांड की उत्पत्ति तथा समय के प्रारंभिक चरणों का अवलोकन करना है। इस उद्देश्य की पूर्ति के लिए वह समय और विभिन्न आयामों के माध्यम से यात्रा करता है। अपनी यात्रा के दौरान उसे विभिन्न परिस्थितियों और चुनौतियों का सामना करना पड़ता है, जो कथा के घटनाक्रम को आगे बढ़ाती हैं<ref>https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYbZqRkSHn5/main/</ref> इस खतरनाक यात्रा के दौरान, उसकी मुलाकात एक अन्य नष्ट हो रहे ग्रह की वीर और साहसी युवती से होती है। ब्रह्मांड के प्राचीन रहस्यों को सुलझाने के लिए दोनों समय और अंतरिक्ष (Space) की सीमाओं को लांघकर एक साथ यात्रा पर निकलते हैं। इस असाधारण सफर में उनके बीच एक गहरा और अटूट प्रेम पनपता<ref>https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc</ref> फिल्म में मुख्य मोड़ तब आता है जब नायक (हीरो) को भविष्य की घटनाओं का पहले ही पूर्वाभास हो जाता है। वह आने वाले विनाशकारी भविष्य को बदलने और अपनी प्रेमिका तथा दुनिया की नियति को नए सिरे से लिखने का जोखिम भरा प्रयास करता है। यह प्रेम न केवल प्रकाश-वर्षों (Light-years) की दूरी को पार करता है, बल्कि पूरे ब्रह्मांड के समय चक्र और भाग्य को बदलने की ताकत रखता है।<ref>https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539</ref> == मुख्य विशेषताएं (Key Highlights) == * '''शैली:''' साइंस फिक्शन, टाइम ट्रैवल, रोमांस, स्पेस ड्रामा * '''मुख्य विषय:''' समय यात्रा, ब्रह्मांड की उत्पत्ति, भविष्य को बदलना, और दो अलग-अलग लोकों के बीच अटूट प्रेम। * '''संकल्पना:''' कालचक्र को चुनौती देना और ब्रह्मांडीय नियति को पुनः लिखना। Web Link: <ref>https://simkl.com/movies/3192473/dylavek</ref> == संदर्भ (References) == {{Reflist}} * [https://www.imdb.com/title/tt43704010/] * [https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYbZqRkSHn5/main/] * [https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc Movieo - Dylavek Details] * [https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539 Cinevo - Dylavek Movie Info] * [https://simkl.com/movies/3192473/dylavek Simkl - Dylavek Page] * [https://www.kinobox.cz/film/6100995-dylavek Kinobox - Dylavek] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB - Dylavek] * [https://cinemaone.net/title/tm1735539 CinemaOne - Dylavek] == बाहरी कड़ियाँ (External links) == * [[imdbtitle:43704010|IMDb पर डायलावेक]] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB पर डायलावेक] cby68ewq8cn606o6gzyikdpntjhacuv 6595491 6595490 2026-08-04T14:38:33Z ~2026-43002-28 940332 मैंने लेख विकसित किया है 6595491 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{अन्य प्रयोग }}{{Infobox film | name = डायलावेक | image = | caption = | director = Geethai | writer = Praveena | producer = Sampreeth Productions | starring = Dr E. Sreehari | cinematography = Nagamani | editing = | music = Dr E. Sreehari | studio = | distributor = | released = 24/7/2026 | runtime = 175 Minutes | country = United States | language = English, Hindi, Chinese and some more world languages. | budget = 180,000,000 US Dollers ( 1584 Crores )<ref>https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYbZqRkSHn5/main/</ref> | gross = | original_name = Dylavek }}'''डायलावेक''' (Dylavek) की कहानी समय यात्रा और ब्रह्मांडीय घटनाओं पर आधारित है। फिल्म में एक समय यात्री की कथा दिखाई गई है, जो ब्रह्मांड की उत्पत्ति का अध्ययन करने के लिए विभिन्न समय-काल और आयामी सीमाओं की यात्रा करता है। अपनी इस यात्रा के दौरान उसका सामना एक अन्य ग्रह की नागरिक से होता है, जिसके बाद दोनों एक साथ अंतरिक्ष की यात्रा पर निकलते हैं। मुख्य पात्र को जब एक संभावित विनाशकारी भविष्य की जानकारी होती है, तो वह कालचक्र को बदलने और नियति को पुनर्निर्धारित करने का प्रयास करता है।<ref>https://www.imdb.com/title/tt43704010/</ref> == कथानक (Plot) == 'डायलावेक' की कहानी ब्रह्मांड और ग्रहों के निर्माण की पृष्ठभूमि पर आधारित है। फिल्म में एक दूरस्थ दुनिया से आए समय यात्री (टाइम ट्रैवलर) को दिखाया गया है, जिसका उद्देश्य ब्रह्मांड की उत्पत्ति तथा समय के प्रारंभिक चरणों का अवलोकन करना है। इस उद्देश्य की पूर्ति के लिए वह समय और विभिन्न आयामों के माध्यम से यात्रा करता है। अपनी यात्रा के दौरान उसे विभिन्न परिस्थितियों और चुनौतियों का सामना करना पड़ता है, जो कथा के घटनाक्रम को आगे बढ़ाती हैं<ref>https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYbZqRkSHn5/main/</ref> इस खतरनाक यात्रा के दौरान, उसकी मुलाकात एक अन्य नष्ट हो रहे ग्रह की वीर और साहसी युवती से होती है। ब्रह्मांड के प्राचीन रहस्यों को सुलझाने के लिए दोनों समय और अंतरिक्ष (Space) की सीमाओं को लांघकर एक साथ यात्रा पर निकलते हैं। इस असाधारण सफर में उनके बीच एक गहरा और अटूट प्रेम पनपता<ref>https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc</ref> फिल्म में मुख्य मोड़ तब आता है जब नायक (हीरो) को भविष्य की घटनाओं का पहले ही पूर्वाभास हो जाता है। वह आने वाले विनाशकारी भविष्य को बदलने और अपनी प्रेमिका तथा दुनिया की नियति को नए सिरे से लिखने का जोखिम भरा प्रयास करता है। यह प्रेम न केवल प्रकाश-वर्षों (Light-years) की दूरी को पार करता है, बल्कि पूरे ब्रह्मांड के समय चक्र और भाग्य को बदलने की ताकत रखता है।<ref>https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539</ref> == मुख्य विशेषताएं (Key Highlights) == * '''शैली:''' साइंस फिक्शन, टाइम ट्रैवल, रोमांस, स्पेस ड्रामा * '''मुख्य विषय:''' समय यात्रा, ब्रह्मांड की उत्पत्ति, भविष्य को बदलना, और दो अलग-अलग लोकों के बीच अटूट प्रेम। * '''संकल्पना:''' कालचक्र को चुनौती देना और ब्रह्मांडीय नियति को पुनः लिखना। Web Link: <ref>https://simkl.com/movies/3192473/dylavek</ref> == संदर्भ (References) == {{Reflist}} * [https://www.imdb.com/title/tt43704010/] * [https://www.moviefone.com/movie/dylavek/i8BANdv4pooRYbZqRkSHn5/main/] * [https://movieo.me/movies/dylavek-dssxjyc Movieo - Dylavek Details] * [https://cinevo.us/movie/dylavek-1735539 Cinevo - Dylavek Movie Info] * [https://simkl.com/movies/3192473/dylavek Simkl - Dylavek Page] * [https://www.kinobox.cz/film/6100995-dylavek Kinobox - Dylavek] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB - Dylavek] * [https://cinemaone.net/title/tm1735539 CinemaOne - Dylavek] == बाहरी कड़ियाँ (External links) == * [[imdbtitle:43704010|IMDb पर डायलावेक]] * [https://www.themoviedb.org/movie/1735539-dylavek TMDB पर डायलावेक] 4bjqo9ddphgjd7b30zd7jtitq5xvy2o चित्र:Example Test2.jpg 6 1616667 6595446 2026-08-04T13:09:11Z Anirudh23090 933303 6595446 wikitext text/x-wiki {{Pp-move}} {{Pp-upload}} {{Example files}} {{Keep local high-risk}} == Summary == {{Information | description = An example image. This image should not be used in article namespace. | source = Derived from [[:File:Gutza Wikipedia logo.png]] | date = | author = Original by [[User:Gutza|Gutza]], modifications by [[User:Centrx|Centrx]] | permission = | other_versions = | additional_information = }} ==Licensing== {{GFDL-with-disclaimers|migration=relicense}} [[Category:Wikipedia image placeholders]] 846ys5oicjrofb7eppltkdx4btgxii7 चित्र:Example Test3.jpg 6 1616668 6595456 2026-08-04T13:17:58Z Anirudh23090 933303 6595456 wikitext text/x-wiki {{Pp-move}} {{Pp-upload}} {{Example files}} {{Keep local high-risk}} == Summary == {{Information | description = An example image. This image should not be used in article namespace. | source = Derived from [[:File:Gutza Wikipedia logo.png]] | date = | author = Original by [[User:Gutza|Gutza]], modifications by [[User:Centrx|Centrx]] | permission = | other_versions = | additional_information = }} ==Licensing== {{GFDL-with-disclaimers|migration=relicense}} [[Category:Wikipedia image placeholders]] 846ys5oicjrofb7eppltkdx4btgxii7 वार्ता:डायलावेक 1 1616669 6595468 2026-08-04T13:48:28Z ~2026-43002-28 940332 /* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ नया अनुभाग 6595468 wikitext text/x-wiki == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस पृष्ठ को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[विशेष:योगदान/&#126;2026-43002-28|&#126;2026-43002-28]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-43002-28|वार्ता]]) 13:48, 4 अगस्त 2026 (UTC) ​मैं इस पृष्ठ को हटाने के नामांकन का विरोध करता/करती हूँ। यह पृष्ठ प्रचार या विज्ञापन के उद्देश्य से नहीं बनाया गया है, बल्कि इसका उद्देश्य केवल विषय से संबंधित निष्पक्ष और तथ्यात्मक जानकारी देना है। मैं विकिपीडिया के नियमों के अनुसार इसकी भाषा में सुधार करने और विश्वसनीय संदर्भ (references) जोड़ने के लिए तैयार हूँ। कृपया इस पृष्ठ को न हटाएँ। 0vcdcusdj0xb0lzror0ss5oetoy7x0s 6595471 6595468 2026-08-04T13:50:48Z ~2026-43002-28 940332 /* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ नया अनुभाग 6595471 wikitext text/x-wiki == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस पृष्ठ को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[विशेष:योगदान/&#126;2026-43002-28|&#126;2026-43002-28]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-43002-28|वार्ता]]) 13:48, 4 अगस्त 2026 (UTC) ​मैं इस पृष्ठ को हटाने के नामांकन का विरोध करता/करती हूँ। यह पृष्ठ प्रचार या विज्ञापन के उद्देश्य से नहीं बनाया गया है, बल्कि इसका उद्देश्य केवल विषय से संबंधित निष्पक्ष और तथ्यात्मक जानकारी देना है। मैं विकिपीडिया के नियमों के अनुसार इसकी भाषा में सुधार करने और विश्वसनीय संदर्भ (references) जोड़ने के लिए तैयार हूँ। कृपया इस पृष्ठ को न हटाएँ। == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस पृष्ठ को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[विशेष:योगदान/&#126;2026-43002-28|&#126;2026-43002-28]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-43002-28|वार्ता]]) 13:50, 4 अगस्त 2026 (UTC) ​मैं इस पृष्ठ को हटाने के नामांकन का विरोध करता/करती हूँ। यह पृष्ठ प्रचार या विज्ञापन के उद्देश्य से नहीं बनाया गया है, बल्कि इसका उद्देश्य केवल विषय से संबंधित निष्पक्ष और तथ्यात्मक जानकारी देना है। मैं विकिपीडिया के नियमों के अनुसार इसकी भाषा में सुधार करने और विश्वसनीय संदर्भ (references) जोड़ने के लिए तैयार हूँ। कृपया इस पृष्ठ को न हटाएँ। hdi9uh43rzrz3clju9fwbsavg1tn7p9 रेड्फू 0 1616670 6595501 2026-08-04T15:30:47Z Nicolaj Bernardinell 940367 नए पृष्ठ का सृजन: मैंने स्थानीय भाषा की शैली का सावधानीपूर्वक पालन किया है, किसी भी स्वरूपण त्रुटि के लिए क्षमा प्रार्थी हूँ। 6595501 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = रेड्फू | image = LMFAO, 2011.jpg | caption = 2011 में रेड्फू | birth_name = स्टीफन केंडल गॉर्डी | birth_date = {{Birth date|1975|9|3}} | birth_place = लॉस एंजिल्स, [[कैलिफ़ोर्निया]], संयुक्त राज्य अमेरिका | occupation = रैपर, गायक, नर्तक, डीजे, रिकॉर्ड निर्माता | genre = हिप-पॉप, रैप, ईडीएम, हाउस, पॉप, डांस | years_active = 1993–वर्तमान | label = पार्टी रॉक, चेरीट्री, इंटरस्कोप | associated_acts = [[एलएमएफएओ]] | native_name = Redfoo | native_name_lang = en }} '''स्टीफन केंडल गॉर्डी''' (जन्म ३ सितंबर १९७५), जो अपने मंचीय नाम '''रेड्डू''' (Redfoo) से जाने जाते हैं, एक अमेरिकी रैपर, गायक, नर्तक, डीजे और रिकॉर्ड निर्माता हैं। उन्होंने २००६ में अपने भतीजे [[स्काईब्लू]] के साथ मिलकर संगीत जोड़ी [[एलएमएफएओ]] की स्थापना की थी। २०१२ में अलग होने से पहले उन्होंने दो स्टूडियो एल्बम जारी किए। वे [[मोटाउन रिकॉर्ड्स]] के संस्थापक [[बेरी गॉर्डी]] के सबसे छोटे बेटे हैं। 5bt5w1x1il2n2ba50gs5kfn1973gq5u सदस्य वार्ता:Rahulgupta1133 3 1616671 6595513 2026-08-04T15:44:10Z TypeInfo 719692 सामान्य टिप्पणी: अनुचित बाहरी कड़ियाँ जोड़ना [[:गुरु गोबिन्द सिंह इन्द्रप्रस्थ विश्वविद्यालय]] पर. 6595513 wikitext text/x-wiki == August 2026 == [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर आपका स्वागत है। हालांकि सबका विकिपीडिया पे योगदान करने के लिए स्वागत है, परन्तु आपके द्वारा [[:गुरु गोबिन्द सिंह इन्द्रप्रस्थ विश्वविद्यालय]] पृष्ठ पर जोड़ी गई [[वि:बाहरी कड़ियाँ|बाहरी कड़ियाँ]] हमारी [[वि:बाहरी कड़ियाँ|बाहरी कड़ियाँ दिशानिर्देश]] से मेल नहीं खाती और इसलिए हटा दी गई हैं। [[वि:जोड़नहीं|विकिपीडिया लिंक का ढेर नहीं है]]; न ही इसका इस्तेमाल [[वि:स्पैम|विज्ञापन]] और प्रचार करने के लिये किया जाना चाहिये और ऐसा करना इस परियोजना के लक्ष्यों के विपरीत है। चूँकि विकिपीडिया nofollow टैग्स का प्रयोग करता है, अतः विकिपीडिया पर कड़ियाँ जोड़ने से सर्च इंजनों में किसी पृष्ठ की रैंकिंग पर कोई प्रभाव नहीं पड़ता है। अगर आपको लगता है कि लिंक लेख में जोड़ा जाना चाहिये, तो उसको दोबारा डालने से पहले कृपया [[वार्ता:गुरु गोबिन्द सिंह इन्द्रप्रस्थ विश्वविद्यालय|लेख के संवाद पृष्ठ]] चर्चा करें। इस विश्वकोश में रचनात्मक योगदान करने के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] देखें। धन्यवाद।<!-- Template:uw-spam1 --> [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 15:44, 4 अगस्त 2026 (UTC) a6azy2qz583yf7flq2qvcvonnulz6es सदस्य वार्ता:एस के तिजारावाला 3 1616672 6595564 2026-08-05T00:00:17Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6595564 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=एस के तिजारावाला}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 5 अगस्त 2026 (UTC) 8guxp81yzy8e4p4ezvp693gw6uc1we3 सदस्य वार्ता:RS SHARMA1 3 1616673 6595565 2026-08-05T00:00:18Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6595565 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=RS SHARMA1}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 5 अगस्त 2026 (UTC) p6n0hkwsze438s72qvagfkaudwjzqcv सदस्य वार्ता:Indiapublickhabarnews 3 1616674 6595566 2026-08-05T00:00:20Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6595566 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Indiapublickhabarnews}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 5 अगस्त 2026 (UTC) da2ag015vc169i6eddzgoj3irracpvx सदस्य वार्ता:TigerZhang 3 1616675 6595567 2026-08-05T00:00:21Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6595567 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=TigerZhang}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 5 अगस्त 2026 (UTC) 301g0z0btsdmnw9m5tkeuq34auevee3 सदस्य वार्ता:AMIKESH123 3 1616676 6595568 2026-08-05T00:00:22Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6595568 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=AMIKESH123}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 5 अगस्त 2026 (UTC) 9z3ad44x0fskl6vityunjerwfwirjbu सदस्य वार्ता:Journeytricks 3 1616677 6595569 2026-08-05T00:00:24Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6595569 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Journeytricks}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 5 अगस्त 2026 (UTC) 1ybqz0mfcbm9i6yaokvb6dksxhn9rqr सदस्य वार्ता:KPCHOUDHARY9246 3 1616678 6595570 2026-08-05T00:00:25Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6595570 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=KPCHOUDHARY9246}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 5 अगस्त 2026 (UTC) d6gzwz44vd4xm7kzzqmv7lwi4i7kiyt सदस्य वार्ता:Nicolaj Bernardinell 3 1616679 6595571 2026-08-05T00:00:26Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6595571 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Nicolaj Bernardinell}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 5 अगस्त 2026 (UTC) q5lc6e0m2j21iyv6bm2cl6ih7tzf0oj सदस्य वार्ता:Purushottam Shastri 3 1616680 6595572 2026-08-05T00:00:27Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6595572 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Purushottam Shastri}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 5 अगस्त 2026 (UTC) ev5va7r1bscsj4zf8f5n5npzx7w20dc सदस्य वार्ता:Pakkasen Juri 3 1616681 6595573 2026-08-05T00:00:28Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6595573 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Pakkasen Juri}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 5 अगस्त 2026 (UTC) gj7hdm5c0rn897jpqw64md0te9b87xv सुरेंद्र शर्मा ‍‍(हास्य कवि‌) 0 1616682 6595598 2026-08-05T02:31:41Z Dr.jagdish 3543 नया पृष्ठ: <nowiki>'''सुरेंद्र शर्मा''' (जन्म 29 जुलाई 1945) एक प्रसिद्ध भारतीय कवि, लेखक और हास्यकार हैं। वे मुख्य रूप से अपनी अनूठी हरियाणवी शैली और अपने प्रसिद्ध तकियाकलाम "चार लैना सुना रहा हूँ" के लिए... 6595598 wikitext text/x-wiki <nowiki>'''सुरेंद्र शर्मा''' (जन्म 29 जुलाई 1945) एक प्रसिद्ध भारतीय कवि, लेखक और हास्यकार हैं। वे मुख्य रूप से अपनी अनूठी हरियाणवी शैली और अपने प्रसिद्ध तकियाकलाम "चार लैना सुना रहा हूँ" के लिए जाने जाते हैं। साहित्य और कला के क्षेत्र में उनके बहुमूल्य योगदान के लिए भारत सरकार ने उन्हें वर्ष 2013 में 'पद्म श्री'</nowiki> से सम्मानित किया था। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == सुरेंद्र शर्मा का जन्म हरियाणा के महेंद्रगढ़ जिले के नांगल चौधरी गाँव में हुआ था। उन्होंने दिल्ली विश्वविद्यालय के प्रतिष्ठित श्रीराम कॉलेज ऑफ कॉमर्स (SRCC) से वाणिज्य (Commerce) में स्नातक की डिग्री प्राप्त की। 9vy72oomaeqj6q6teoy39u97nz14t6x 6595600 6595598 2026-08-05T02:33:00Z Dr.jagdish 3543 6595600 wikitext text/x-wiki ...सुरेंद्र शर्मा... (जन्म 29 जुलाई 1945) एक प्रसिद्ध भारतीय कवि, लेखक और हास्यकार हैं। वे मुख्य रूप से अपनी अनूठी हरियाणवी शैली और अपने प्रसिद्ध तकियाकलाम "चार लैना सुना रहा हूँ" के लिए जाने जाते हैं। साहित्य और कला के क्षेत्र में उनके बहुमूल्य योगदान के लिए भारत सरकार ने उन्हें वर्ष 2013 में 'पद्म श्री' से सम्मानित किया था। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == सुरेंद्र शर्मा का जन्म हरियाणा के महेंद्रगढ़ जिले के नांगल चौधरी गाँव में हुआ था। उन्होंने दिल्ली विश्वविद्यालय के प्रतिष्ठित श्रीराम कॉलेज ऑफ कॉमर्स (SRCC) से वाणिज्य (Commerce) में स्नातक की डिग्री प्राप्त की। 4xjdihrja2klm0kx4alhh5lc7patfvc 6595601 6595600 2026-08-05T02:35:00Z Dr.jagdish 3543 6595601 wikitext text/x-wiki '''सुरेंद्र शर्मा''' (जन्म 29 जुलाई 1945) एक प्रसिद्ध भारतीय कवि, लेखक और हास्यकार हैं। वे मुख्य रूप से अपनी अनूठी हरियाणवी शैली और अपने प्रसिद्ध तकियाकलाम "चार लैना सुना रहा हूँ" के लिए जाने जाते हैं। साहित्य और कला के क्षेत्र में उनके बहुमूल्य योगदान के लिए भारत सरकार ने उन्हें वर्ष 2013 में 'पद्म श्री' से सम्मानित किया था। eh45ug7zehgfemjk75q8oh75kyp5cbp 6595603 6595601 2026-08-05T02:39:09Z Dr.jagdish 3543 6595603 wikitext text/x-wiki '''सुरेंद्र शर्मा''' (जन्म 29 जुलाई 1945) [[:en:Surender_Sharma|एक प्रसिद्ध भारतीय कवि]], लेखक और हास्यकार हैं। वे मुख्य रूप से अपनी अनूठी हरियाणवी शैली और अपने प्रसिद्ध तकियाकलाम "चार लैना सुना रहा हूँ" के लिए जाने जाते हैं। साहित्य और कला के क्षेत्र में उनके बहुमूल्य योगदान के लिए भारत सरकार ने उन्हें वर्ष 2013 में 'पद्म श्री' से सम्मानित किया था। 5z891ce5lz1zv91i480dindhmv27lef २०२६ ब्रॉड पीक हिमस्खलन 0 1616683 6595654 2026-08-05T06:32:20Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1367775699|2026 Broad Peak avalanche]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6595654 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक घटना|image=7 15 BroadPeak.jpg|image_size=|image_alt=|Image_Caption=Broad Peak from Concordia, pictured in 2004|native_name=|native_name_lang=|English_name=|time=|duration=|date=30 July 2026|venue=|Location=[[Broad Peak]]<br/>Elevation {{cvt|6660|m|ft}}|coordinates={{coord|35|48|40|N|76|32|56|E|display=inline,title}}|also_known_as=|type=Avalanche|theme=|cause=|first_reporter=|budget=|patrons=|organisers=|filmed_by=|participants=|outcome=|Deaths=10|injuries=|missing=}}३० जुलाई २०२६ को, [[पाकिस्तान]] की [[काराकोरम]] पर्वतमाला में स्थित [[ब्रॉड पीक]] के शिखर पर आरोहण का प्रयास कर रहे १० पर्वतारोहियों का एक दल [[हिमस्खलन]] की चपेट में आ गया। यह हिमस्खलन द्वितीय शिविर और तृतीय शिविर के मध्य लगभग ६,६०० मीटर (२१,७०० फ़ुट) की ऊँचाई पर स्थित ढलान पर घटित हुआ, जिसने उन्हें पर्वत से नीचे बहा लिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2026/08/01/mountaineer-nirmal-purja-killed-with-all-members-of-expedition-in-pakistan-avalanche|title=Mountaineer Nirmal Purja killed with all members of expedition in Pakistan avalanche|last=Cambra|first=Gael|date=2026-08-01|website=[[Euronews]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260804062556/https://www.euronews.com/my-europe/2026/08/01/mountaineer-nirmal-purja-killed-with-all-members-of-expedition-in-pakistan-avalanche|archive-date=4 August 2026|access-date=2026-08-04|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/31/nepali-climber-purja-9-others-missing-in-pakistan-after-avalanche|title=Four bodies located after 10 climbers go missing on Pakistani peak|date=31 July 2026|work=[[Al Jazeera]]|access-date=1 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260801034025/https://www.aljazeera.com/news/2026/7/31/nepali-climber-purja-9-others-missing-in-pakistan-after-avalanche|archive-date=1 August 2026|url-status=live}}</ref> १ अगस्त को, सभी दस पर्वतारोहियों की मृत्यु की पुष्टि कर दी गई। ये पर्वतारोही थे : [[निर्मल पुर्जा]] (निम्सदाई), [[पुर बहादुर गुरुङ]] (युक्ता), नीमा शेर्पा, [[नधीरा अल हरथी]], किली पेम्बा शेर्पा (किलु), नवाङ थिन्दु शेर्पा, ज्ञालु शेर्पा, सोहेल साखी, मैलोरी गीस और वाङ झोंग।<ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/broad-peak-avalanche-claims-nirmal-purja-fellow-climbers|title=Broad Peak avalanche claims Nirmal Purja, fellow climbers|date=1 August 2026|work=[[The Himalayan Times]]}}</ref> == पृष्ठभूमि == ब्रॉड पीक (८,०५१ मीटर) विश्व का बारहवाँ सर्वोच्च पर्वत है, जो पाकिस्तान के [[गिलगित-बल्तिस्तान]] में [[के२]] के समीप स्थित है। २०२६ की ग्रीष्मकालीन आरोहण ऋतु में अनेक अभियान इस पर्वत का शिखर छूने का प्रयास कर रहे थे, जिनमें निर्मल पुर्जा का एलीटएक्सपेड दल भी सम्मिलित था। पुर्जा सभी चौदह [[आठ हज़ारी|अष्टसहस्री]] पर्वतों पर तीन बार आरोहण करने वाले और बिना कृत्रिम [[प्राणवायु]] के दो बार चौदहों शिखर छूने वाले प्रथम व्यक्ति बनने का प्रयास कर रहे थे। हिमस्खलन में फँसे अनेक लोग नेपाल के अनुभवी शेर्पा मार्गदर्शक थे। आईएफ़एमजीए-प्रमाणित मार्गदर्शक पुर बहादुर गुरुङ, जिन्हें युक्ता के नाम से जाना जाता है, पुर्जा के एलीटएक्सपेड दल के लिए कार्यरत मार्गदर्शकों में शामिल थे। इमैजिन नेपाल दल के सर्वाधिक अनुभवी पर्वतारोहियों में से एक किली "किलु" पेम्बा शेर्पा भी पुर्जा के साथ उस दल का हिस्सा थे, जिसने २०२१ में के२ का प्रथम शीतकालीन आरोहण पूर्ण किया था। नीमा शेर्पा, नवाङ थिन्दु शेर्पा और ज्ञालु शेर्पा भी हिमस्खलन की चपेट में आने वालों में सम्मिलित थे। ओमान की नधीरा अल हरथी, जो सेवन समिट ट्रेक्स के साथ आरोहण कर रही थीं, २०१९ में [[एवरेस्ट पर्वत|एवरेस्ट]] के शिखर पर पहुँचने वाली प्रथम ओमानी महिला बनी थीं तथा इससे पूर्व के२ और मनास्लू पर भी आरोहण कर चुकी थीं। पाकिस्तान के सिद्धहस्त पर्वतारोही एवं स्थानीय सुपुत्र सोहेल साखी, अमरीकी ग्राहिका मैलोरी गीस का मार्गदर्शन कर रहे थे, जो अपने प्रथम अष्टसहस्री अभियान पर थीं। हिमस्खलन से पूर्व के दिनों में परिस्थितियाँ अस्थिर थीं। ऋतु के आरम्भ में ही पर्वत छोड़ चुके एक पर्वतारोही ने १८ जुलाई को एक भीषण आँधी की सूचना दी और बताया कि समूचे क्षेत्र में पवन का वेग अत्यधिक तथा आर्द्रता बढ़ी हुई थी, जिससे २९ जुलाई तक नवीन हिमपात की प्रबल संभावना थी। == हिमस्खलन == ३० जुलाई २०२६ को स्थानीय समयानुसार प्रातः लगभग ९:३० बजे, शिखर की ओर जा रहे १० पर्वतारोहियों को द्वितीय शिविर और तृतीय शिविर के मध्य पर्वतखण्ड पर एक हिमस्खलन ने आ घेरा। उनके उपग्रह स्थान-निर्धारक यन्त्रों ने कई सौ मीटर की तीव्र गिरावट दर्ज की; कुछ पर्वतारोही लगभग आधार शिविर तक जा रुके। पुर्जा के यन्त्र ने लगभग ८०० मीटर (२,६०० फ़ुट) की गिरावट दिखाई, जबकि अल हरथी लगभग पर्वत के आधार तक गिरीं। कहा जाता है कि हिमस्खलन के कुछ ही घण्टों पश्चात् वायुयान द्वारा बचाव का आह्वान किया गया। == खोज एवं बचाव == ३१ जुलाई के प्रातः दो हेलिकॉप्टरों ने प्रथम शिविर से संचालित भू-खोज दलों के साथ-साथ वायवीय खोज आरम्भ की। एक मानवरहित विमान की उड़ान ने कुछ अतिरिक्त शव देखे, परन्तु पहचान सम्भव नहीं थी, और कई लापता पर्वतारोहियों के स्थान-निर्धारक यन्त्रों ने लगभग ५,८०० मीटर (१९,००० फ़ुट) के आसपास अनुमानित स्थान दर्शाए। पाकिस्तान के अल्पाइन क्लब ने बचाव प्रयास का समन्वय किया और पुर्जा की कम्पनी एलीटएक्सपेड ने खोज में शामिल होने के लिए अतिरिक्त नेपाली पर्वतारोहियों को वायुयान द्वारा पाकिस्तान भेजा। समीपस्थ के२ पर उपस्थित अधिकांश दलों ने शिखर आरोहण के अपने प्रयास स्थगित कर खोज में सहायता की। == मृतक == उसी दिन बाद में, पाकिस्तान के अल्पाइन क्लब ने तीन मृतक पर्वतारोहियो, अल हरथी, गुरुङ और गीस, की पहचान की पुष्टि की। उनके शव हिमस्खलन के आधार से, ब्रॉड पीक आधार शिविर के सामने, आउटफिटर काराकोरम एक्सपीडीशन्स के एक दल द्वारा प्राप्त किए गए। ३१ जुलाई को एक मानवरहित विमान ने सात शव देखे, किन्तु उनकी पहचान नहीं कर सका; इस प्रकार दस में से एक का पता नहीं चल सका। चार शव मिलने की पूर्व सूचना को बाद में संशोधित कर दिया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cjd42d4jvxkt|title=Two bodies found during search for 10 missing climbers after Pakistan avalanche|website=[[BBC News]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260731225528/https://www.bbc.com/news/live/cjd42d4jvxkt|archive-date=31 July 2026|access-date=31 July 2026|url-status=live}}</ref> १ अगस्त को एलीटएक्सपेड दल ने अपने सामाजिक माध्यम खाते पर सभी पर्वतारोहियों की मृत्यु की पुष्टि की।<ref>{{Cite news|url=https://kathmandupost.com/national/2026/07/31/nirmal-purja-who-redrew-the-limits-of-human-endurance-and-reshaped-nepali-mountaineering-xxx-in-broad-peak-avalanche|title=Nirmal Purja, who redrew the limits of human endurance and reshaped Nepali mountaineering, dies in Broad Peak avalanche|last=Prasain|first=Sangam|date=31 July 2026|work=[[The Kathmandu Post]]|access-date=1 August 2026}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/elite-mountaineer-nirmal-nims-purja-killed-in-avalanche-on-pok-peak-11852569|title=Elite Mountaineer Nirmal 'Nims' Purja Killed In Avalanche On PoK Peak|last=Achom|first=Debanish|date=1 August 2026|work=[[NDTV]]|access-date=1 August 2026}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/clyljq79kdko|title=Mountaineer Nirmal Purja killed in Pakistan avalanche, his company says|last=Yeung|first=Tinshui|date=1 August 2026|work=[[BBC News]]|access-date=1 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260801142638/https://www.bbc.co.uk/news/articles/clyljq79kdko|archive-date=1 August 2026}}</ref> २ अगस्त को पाकिस्तान के अल्पाइन क्लब ने घोषणा की कि एक नेपाली-पाकिस्तानी दल ने लगभग ५,७०० मीटर पर पुर्जा, झोंग, नीमा शेर्पा और किली पेम्बा शेर्पा के शव प्राप्त कर लिए हैं, जिससे प्राप्त अवशेषों की कुल संख्या आठ हो गई। ३ अगस्त तक गीस और साखी लापता बने रहे।<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/DblsN12KM54/|title=Alpine Club Pakistan - Instagram page|website=www.instagram.com|access-date=2026-08-04}}</ref> === मृत्यु === {| class="wikitable" !नाम<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/31/nirmal-purja-10-climbers-missing-pakistan-broad-peak-mountain|title=World-renowned climber Nirmal Purja among 11 struck by avalanche on Pakistan mountain|last=Beaumont|first=Peter|date=31 July 2026|work=The Guardian|access-date=1 August 2026|last2=Baloch|first2=Shah Meer|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cddjz1r01l8o|title=Pakistan avalanche: Race to rescue remaining climbers enters second day|last=Ethirajan|first=Anbarasan|last2=Tian|first2=Yang|date=1 August 2026|website=[[BBC News]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260801111521/https://www.bbc.com/news/articles/cddjz1r01l8o|archive-date=1 August 2026|access-date=1 August 2026}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/pakistan-missing-climbers-search-resumed-broad-peak-2dae7b8a316072a82b84d27189795ec5|title=Search resumes for missing climbers after avalanche on Pakistan's Broad Peak|last=Ahmed|first=Munir|last2=Khan|first2=Riaz|date=1 August 2026|website=AP News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260801100709/https://apnews.com/article/pakistan-missing-climbers-search-resumed-broad-peak-2dae7b8a316072a82b84d27189795ec5|archive-date=1 August 2026|access-date=1 August 2026}}</ref> !राष्ट्रीयता |- |नधीरा अल हरथी |{{OMN}} |- |पुर बहादुर गुरुङ ("युक्ता") |{{NPL}} |- |मैलोरी गीस |{{USA}} |- |[[निर्मल पुर्जा|निर्मल पुर्जा (निम्सदाई)]] |/{{NPL}}{{GBR}} |- |सोहेल साखी |{{PAK}} |- |वाङ झोंग |{{CHN}} |- |किली "किलु" पेम्बा शेर्पा |{{NPL}} |- |नीमा शेर्पा |{{NPL}} |- |नवाङ थिन्दु शेर्पा |{{NPL}} |- |ज्ञालु शेर्पा |{{NPL}} |} == प्रतिक्रियाएँ == ओमान के विदेश मन्त्रालय ने अल हरथी की मृत्यु पर सार्वजनिक रूप से शोक व्यक्त किया तथा नेपाल और ओमान के बीच सम्बन्धों को सुदृढ़ करने के उनके प्रयासों की सराहना की।<ref>{{Cite news|url=https://timesofoman.com/article/175106-oman-foreign-ministery-mourns-mountaineer-nadhira-al-harthy|title=Oman' Foreign Ministery mourns mountaineer Nadhira Al Harthy|date=1 August 2026|work=[[Times of Oman]]|access-date=2 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260802054853/https://timesofoman.com/article/175106-oman-foreign-ministery-mourns-mountaineer-nadhira-al-harthy|archive-date=2 August 2026}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist|refs=<ref name="benavides1">{{cite web |url=https://explorersweb.com/broad-peak-search-continues-shocked-k2-teams-abort-summit-push/ |title=Broad Peak Search Continues, Shocked K2 Teams Abort Summit Push |author=Benavides, Angela |work=ExplorersWeb |date=31 July 2026 |access-date=31 July 2026 |archive-date=31 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731150228/https://explorersweb.com/broad-peak-search-continues-shocked-k2-teams-abort-summit-push/ |url-status=live }}</ref> <ref name="benavides2">{{cite web |url=https://explorersweb.com/broad-peak-avalanche-four-bodies-found-helicopters-search-for-other-six/ |title=Broad Peak Avalanche: Two Bodies Found, Helicopters Search for Others |author=Benavides, Angela |work=ExplorersWeb |date=31 July 2026 |access-date=31 July 2026 |archive-date=31 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731074902/https://explorersweb.com/broad-peak-avalanche-four-bodies-found-helicopters-search-for-other-six/ |url-status=live }}</ref> <ref name="benavides3">{{cite web |url=https://explorersweb.com/local-climber-tries-to-change-how-karakoram-expeditions-are-run/ |title=The View From Pakistan: A Local Climber Is Trying to Change How Karakoram Expeditions Are Run |author=Benavides, Angela |work=ExplorersWeb |date=28 August 2025 |access-date=31 July 2026 |archive-date=31 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731231006/https://explorersweb.com/local-climber-tries-to-change-how-karakoram-expeditions-are-run/ |url-status=live }}</ref>}} [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] [[श्रेणी:हिम]] [[श्रेणी:पाकिस्तान]] [[श्रेणी:हिमस्खलन]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] n6zmojy5trg90184i9shfs6n4vxqfc2 6595658 6595654 2026-08-05T06:39:28Z स्वर्ण 883468 6595658 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक घटना | name = २०२६ ई॰ ब्रॉड पीक हिमस्खलन <small> <br> {{nastaliq|براڈ پیک حادثہ ۲۰۲۶ء}} '' <br> {{lang|ur-Deva|ब्रॉड पीक हादसा २०२६ ई॰}} </small>'' | image = 7 15 BroadPeak.jpg | image_size = | image_alt = | Image_Caption = कॉन्कोर्डिया से ब्रॉड पीक, २००४ में चित्रित | native_name = براڈ پیک حادثہ ۲۰۲۶ء | native_name_lang = ur | English_name = 2026 Broad Peak avalanche | time = | duration = | date = ३० जुलाई २०२६ | venue = | Location = [[ब्रॉड पीक]]<br/>ऊँचाई {{cvt|6660|m|ft}} | coordinates = {{coord|35|48|40|N|76|32|56|E|display=inline,title}} | also_known_as = | type = [[हिमस्खलन]] | theme = | cause = | first_reporter = | budget = | patrons = | organisers = | filmed_by = | participants = | outcome = | Deaths = १० | injuries = | missing = }} ३० जुलाई २०२६ को, [[पाकिस्तान]] की [[काराकोरम]] पर्वतमाला में स्थित [[ब्रॉड पीक]] के शिखर पर आरोहण का प्रयास कर रहे १० पर्वतारोहियों का एक दल [[हिमस्खलन]] की चपेट में आ गया। यह हिमस्खलन द्वितीय शिविर और तृतीय शिविर के मध्य लगभग ६,६०० मीटर (२१,७०० फ़ुट) की ऊँचाई पर स्थित ढलान पर घटित हुआ, जिसने उन्हें पर्वत से नीचे बहा लिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2026/08/01/mountaineer-nirmal-purja-killed-with-all-members-of-expedition-in-pakistan-avalanche|title=Mountaineer Nirmal Purja killed with all members of expedition in Pakistan avalanche|last=Cambra|first=Gael|date=2026-08-01|website=[[Euronews]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260804062556/https://www.euronews.com/my-europe/2026/08/01/mountaineer-nirmal-purja-killed-with-all-members-of-expedition-in-pakistan-avalanche|archive-date=4 August 2026|access-date=2026-08-04|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/31/nepali-climber-purja-9-others-missing-in-pakistan-after-avalanche|title=Four bodies located after 10 climbers go missing on Pakistani peak|date=31 July 2026|work=[[Al Jazeera]]|access-date=1 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260801034025/https://www.aljazeera.com/news/2026/7/31/nepali-climber-purja-9-others-missing-in-pakistan-after-avalanche|archive-date=1 August 2026|url-status=live}}</ref> १ अगस्त को, सभी दस पर्वतारोहियों की मृत्यु की पुष्टि कर दी गई। ये पर्वतारोही थे : [[निर्मल पुर्जा]] (निम्सदाई), [[पुर बहादुर गुरुङ]] (युक्ता), नीमा शेर्पा, [[नधीरा अल हरथी]], किली पेम्बा शेर्पा (किलु), नवाङ थिन्दु शेर्पा, ज्ञालु शेर्पा, सोहेल साखी, मैलोरी गीस और वाङ झोंग।<ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/broad-peak-avalanche-claims-nirmal-purja-fellow-climbers|title=Broad Peak avalanche claims Nirmal Purja, fellow climbers|date=1 August 2026|work=[[The Himalayan Times]]}}</ref> == पृष्ठभूमि == ब्रॉड पीक (८,०५१ मीटर) विश्व का बारहवाँ सर्वोच्च पर्वत है, जो पाकिस्तान के [[गिलगित-बल्तिस्तान]] में [[के२]] के समीप स्थित है। २०२६ की ग्रीष्मकालीन आरोहण ऋतु में अनेक अभियान इस पर्वत का शिखर छूने का प्रयास कर रहे थे, जिनमें निर्मल पुर्जा का एलीटएक्सपेड दल भी सम्मिलित था। पुर्जा सभी चौदह [[आठ हज़ारी|अष्टसहस्री]] पर्वतों पर तीन बार आरोहण करने वाले और बिना कृत्रिम [[प्राणवायु]] के दो बार चौदहों शिखर छूने वाले प्रथम व्यक्ति बनने का प्रयास कर रहे थे। हिमस्खलन में फँसे अनेक लोग नेपाल के अनुभवी शेर्पा मार्गदर्शक थे। आईएफ़एमजीए-प्रमाणित मार्गदर्शक पुर बहादुर गुरुङ, जिन्हें युक्ता के नाम से जाना जाता है, पुर्जा के एलीटएक्सपेड दल के लिए कार्यरत मार्गदर्शकों में शामिल थे। इमैजिन नेपाल दल के सर्वाधिक अनुभवी पर्वतारोहियों में से एक किली "किलु" पेम्बा शेर्पा भी पुर्जा के साथ उस दल का हिस्सा थे, जिसने २०२१ में के२ का प्रथम शीतकालीन आरोहण पूर्ण किया था। नीमा शेर्पा, नवाङ थिन्दु शेर्पा और ज्ञालु शेर्पा भी हिमस्खलन की चपेट में आने वालों में सम्मिलित थे। ओमान की नधीरा अल हरथी, जो सेवन समिट ट्रेक्स के साथ आरोहण कर रही थीं, २०१९ में [[एवरेस्ट पर्वत|एवरेस्ट]] के शिखर पर पहुँचने वाली प्रथम ओमानी महिला बनी थीं तथा इससे पूर्व के२ और मनास्लू पर भी आरोहण कर चुकी थीं। पाकिस्तान के सिद्धहस्त पर्वतारोही एवं स्थानीय सुपुत्र सोहेल साखी, अमरीकी ग्राहिका मैलोरी गीस का मार्गदर्शन कर रहे थे, जो अपने प्रथम अष्टसहस्री अभियान पर थीं। हिमस्खलन से पूर्व के दिनों में परिस्थितियाँ अस्थिर थीं। ऋतु के आरम्भ में ही पर्वत छोड़ चुके एक पर्वतारोही ने १८ जुलाई को एक भीषण आँधी की सूचना दी और बताया कि समूचे क्षेत्र में पवन का वेग अत्यधिक तथा आर्द्रता बढ़ी हुई थी, जिससे २९ जुलाई तक नवीन हिमपात की प्रबल संभावना थी। == हिमस्खलन == ३० जुलाई २०२६ को स्थानीय समयानुसार प्रातः लगभग ९:३० बजे, शिखर की ओर जा रहे १० पर्वतारोहियों को द्वितीय शिविर और तृतीय शिविर के मध्य पर्वतखण्ड पर एक हिमस्खलन ने आ घेरा। उनके उपग्रह स्थान-निर्धारक यन्त्रों ने कई सौ मीटर की तीव्र गिरावट दर्ज की; कुछ पर्वतारोही लगभग आधार शिविर तक जा रुके। पुर्जा के यन्त्र ने लगभग ८०० मीटर (२,६०० फ़ुट) की गिरावट दिखाई, जबकि अल हरथी लगभग पर्वत के आधार तक गिरीं। कहा जाता है कि हिमस्खलन के कुछ ही घण्टों पश्चात् वायुयान द्वारा बचाव का आह्वान किया गया। == खोज एवं बचाव == ३१ जुलाई के प्रातः दो हेलिकॉप्टरों ने प्रथम शिविर से संचालित भू-खोज दलों के साथ-साथ वायवीय खोज आरम्भ की। एक मानवरहित विमान की उड़ान ने कुछ अतिरिक्त शव देखे, परन्तु पहचान सम्भव नहीं थी, और कई लापता पर्वतारोहियों के स्थान-निर्धारक यन्त्रों ने लगभग ५,८०० मीटर (१९,००० फ़ुट) के आसपास अनुमानित स्थान दर्शाए। पाकिस्तान के अल्पाइन क्लब ने बचाव प्रयास का समन्वय किया और पुर्जा की कम्पनी एलीटएक्सपेड ने खोज में शामिल होने के लिए अतिरिक्त नेपाली पर्वतारोहियों को वायुयान द्वारा पाकिस्तान भेजा। समीपस्थ के२ पर उपस्थित अधिकांश दलों ने शिखर आरोहण के अपने प्रयास स्थगित कर खोज में सहायता की। == मृतक == उसी दिन बाद में, पाकिस्तान के अल्पाइन क्लब ने तीन मृतक पर्वतारोहियो, अल हरथी, गुरुङ और गीस, की पहचान की पुष्टि की। उनके शव हिमस्खलन के आधार से, ब्रॉड पीक आधार शिविर के सामने, आउटफिटर काराकोरम एक्सपीडीशन्स के एक दल द्वारा प्राप्त किए गए। ३१ जुलाई को एक मानवरहित विमान ने सात शव देखे, किन्तु उनकी पहचान नहीं कर सका; इस प्रकार दस में से एक का पता नहीं चल सका। चार शव मिलने की पूर्व सूचना को बाद में संशोधित कर दिया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cjd42d4jvxkt|title=Two bodies found during search for 10 missing climbers after Pakistan avalanche|website=[[BBC News]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260731225528/https://www.bbc.com/news/live/cjd42d4jvxkt|archive-date=31 July 2026|access-date=31 July 2026|url-status=live}}</ref> १ अगस्त को एलीटएक्सपेड दल ने अपने सामाजिक माध्यम खाते पर सभी पर्वतारोहियों की मृत्यु की पुष्टि की।<ref>{{Cite news|url=https://kathmandupost.com/national/2026/07/31/nirmal-purja-who-redrew-the-limits-of-human-endurance-and-reshaped-nepali-mountaineering-xxx-in-broad-peak-avalanche|title=Nirmal Purja, who redrew the limits of human endurance and reshaped Nepali mountaineering, dies in Broad Peak avalanche|last=Prasain|first=Sangam|date=31 July 2026|work=[[The Kathmandu Post]]|access-date=1 August 2026}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/elite-mountaineer-nirmal-nims-purja-killed-in-avalanche-on-pok-peak-11852569|title=Elite Mountaineer Nirmal 'Nims' Purja Killed In Avalanche On PoK Peak|last=Achom|first=Debanish|date=1 August 2026|work=[[NDTV]]|access-date=1 August 2026}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/clyljq79kdko|title=Mountaineer Nirmal Purja killed in Pakistan avalanche, his company says|last=Yeung|first=Tinshui|date=1 August 2026|work=[[BBC News]]|access-date=1 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260801142638/https://www.bbc.co.uk/news/articles/clyljq79kdko|archive-date=1 August 2026}}</ref> २ अगस्त को पाकिस्तान के अल्पाइन क्लब ने घोषणा की कि एक नेपाली-पाकिस्तानी दल ने लगभग ५,७०० मीटर पर पुर्जा, झोंग, नीमा शेर्पा और किली पेम्बा शेर्पा के शव प्राप्त कर लिए हैं, जिससे प्राप्त अवशेषों की कुल संख्या आठ हो गई। ३ अगस्त तक गीस और साखी लापता बने रहे।<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/DblsN12KM54/|title=Alpine Club Pakistan - Instagram page|website=www.instagram.com|access-date=2026-08-04}}</ref> === मृत्यु === {| class="wikitable" !नाम<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/31/nirmal-purja-10-climbers-missing-pakistan-broad-peak-mountain|title=World-renowned climber Nirmal Purja among 11 struck by avalanche on Pakistan mountain|last=Beaumont|first=Peter|date=31 July 2026|work=The Guardian|access-date=1 August 2026|last2=Baloch|first2=Shah Meer|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cddjz1r01l8o|title=Pakistan avalanche: Race to rescue remaining climbers enters second day|last=Ethirajan|first=Anbarasan|last2=Tian|first2=Yang|date=1 August 2026|website=[[BBC News]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260801111521/https://www.bbc.com/news/articles/cddjz1r01l8o|archive-date=1 August 2026|access-date=1 August 2026}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/pakistan-missing-climbers-search-resumed-broad-peak-2dae7b8a316072a82b84d27189795ec5|title=Search resumes for missing climbers after avalanche on Pakistan's Broad Peak|last=Ahmed|first=Munir|last2=Khan|first2=Riaz|date=1 August 2026|website=AP News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260801100709/https://apnews.com/article/pakistan-missing-climbers-search-resumed-broad-peak-2dae7b8a316072a82b84d27189795ec5|archive-date=1 August 2026|access-date=1 August 2026}}</ref> !राष्ट्रीयता |- |नधीरा अल हरथी |{{OMN}} |- |पुर बहादुर गुरुङ ("युक्ता") |{{NPL}} |- |मैलोरी गीस |{{USA}} |- |[[निर्मल पुर्जा|निर्मल पुर्जा (निम्सदाई)]] |/{{NPL}}{{GBR}} |- |सोहेल साखी |{{PAK}} |- |वाङ झोंग |{{CHN}} |- |किली "किलु" पेम्बा शेर्पा |{{NPL}} |- |नीमा शेर्पा |{{NPL}} |- |नवाङ थिन्दु शेर्पा |{{NPL}} |- |ज्ञालु शेर्पा |{{NPL}} |} == प्रतिक्रियाएँ == ओमान के विदेश मन्त्रालय ने अल हरथी की मृत्यु पर सार्वजनिक रूप से शोक व्यक्त किया तथा नेपाल और ओमान के बीच सम्बन्धों को सुदृढ़ करने के उनके प्रयासों की सराहना की।<ref>{{Cite news|url=https://timesofoman.com/article/175106-oman-foreign-ministery-mourns-mountaineer-nadhira-al-harthy|title=Oman' Foreign Ministery mourns mountaineer Nadhira Al Harthy|date=1 August 2026|work=[[Times of Oman]]|access-date=2 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260802054853/https://timesofoman.com/article/175106-oman-foreign-ministery-mourns-mountaineer-nadhira-al-harthy|archive-date=2 August 2026}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist|refs=<ref name="benavides1">{{cite web |url=https://explorersweb.com/broad-peak-search-continues-shocked-k2-teams-abort-summit-push/ |title=Broad Peak Search Continues, Shocked K2 Teams Abort Summit Push |author=Benavides, Angela |work=ExplorersWeb |date=31 July 2026 |access-date=31 July 2026 |archive-date=31 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731150228/https://explorersweb.com/broad-peak-search-continues-shocked-k2-teams-abort-summit-push/ |url-status=live }}</ref> <ref name="benavides2">{{cite web |url=https://explorersweb.com/broad-peak-avalanche-four-bodies-found-helicopters-search-for-other-six/ |title=Broad Peak Avalanche: Two Bodies Found, Helicopters Search for Others |author=Benavides, Angela |work=ExplorersWeb |date=31 July 2026 |access-date=31 July 2026 |archive-date=31 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731074902/https://explorersweb.com/broad-peak-avalanche-four-bodies-found-helicopters-search-for-other-six/ |url-status=live }}</ref> <ref name="benavides3">{{cite web |url=https://explorersweb.com/local-climber-tries-to-change-how-karakoram-expeditions-are-run/ |title=The View From Pakistan: A Local Climber Is Trying to Change How Karakoram Expeditions Are Run |author=Benavides, Angela |work=ExplorersWeb |date=28 August 2025 |access-date=31 July 2026 |archive-date=31 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731231006/https://explorersweb.com/local-climber-tries-to-change-how-karakoram-expeditions-are-run/ |url-status=live }}</ref>}} [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] [[श्रेणी:हिम]] [[श्रेणी:पाकिस्तान]] [[श्रेणी:हिमस्खलन]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] r5ryqflbxgyp64sc64n4bghm56jaxp2 हाजी 0 1616684 6595661 2026-08-05T07:18:47Z Umarkairanvi 13754 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359949967|Hajji]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6595661 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hajj_2010_1_-_Flickr_-_Al_Jazeera_English.jpg|अंगूठाकार| 2010 में हज पर गए हाजी]] {{फ़िक़्ह्}} '''हाजी''' या '''हज्जी :''' एक ऐसे [[मुसलमान|मुस्लिम]] को दी जाने वाली एक [[आदरसूचक|सम्मानजनक]] उपाधि है जिसने पवित्र शहर [[मक्का (शहर)|मक्का]] की [[इस्लाम|इस्लामी]] [[तीर्थ|तीर्थयात्रा]], [[हज]] पूरी कर ली है। == शब्द-साधन == ''हाजी शब्द'' अरबी [[हज]] से लिया गया है और यही रूप गैर-अरबी भाषाओं द्वारा अपनाया गया था। 21वीं सदी में, [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिकी]] सैनिकों ने अफगानों और अरबों (विशेष रूप से इराकियों) के लिए बोलचाल की भाषा में ''हाजी'' शब्द का प्रयोग करना शुरू कर दिया। इसका प्रयोग उसी तरह किया जाता है जैसे [[वियतनाम युद्ध]] के दौरान अमेरिकी सैन्य कर्मियों द्वारा " गूक " या " चार्ली " का प्रयोग किया जाता था। <ref>{{Cite web|url=http://www.mca-marines.org/gazette/article/put-%E2%80%98haji%E2%80%99-rest|title=Put 'Haji' to Rest &#124; Marine Corps Gazette|archive-url=https://web.archive.org/web/20110216220339/http://www.mca-marines.org/gazette/article/put-%E2%80%98haji%E2%80%99-rest|archive-date=2011-02-16|access-date=2011-04-16}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/05/02/opinion/02herbert.html|title=From 'Gook' to 'Raghead'|last=Herbert|first=Bob|date=May 2, 2005|work=The New York Times}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[फ़िक़्ह]] * [[फ़ाहिशा]] * [[इस्तिग़फ़ार]] * [[फ़ासिक़]] == संदर्भ == * [[श्रेणी:इस्लामी शब्द]] [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] [[श्रेणी:इस्लामी उपाधियाँ]] ax8mixo8z5sn3imct0hsqh4xnqsk5hn इस्नाद 0 1616685 6595671 2026-08-05T08:27:36Z Umarkairanvi 13754 "[[:en:Special:Redirect/revision/1319185927|Isnad]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6595671 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hadith Books.jpg|अंगूठाकार|[[हदीस]] की पुस्तकें ]] '''इस्नाद''' या '''सनद:''' [[हदीस]] के [[इस्लाम|इस्लामी]] अध्ययन में रावी-परंपरा या शाब्दिक रूप से “समर्थन करने वाली कड़ी जिस से तात्पर्य उन व्यक्तियों की श्रृंखला से है जिन्होंने किसी हदीस या परंपरा को एक पीढ़ी से दूसरी पीढ़ी तक आगे पहुँचाया। यह श्रृंखला उस मूल प्राधिकारी से शुरू होती है जिनसे परंपरा संबद्ध होती है और उस व्यक्ति तक पहुँचती है जो उसे बयान करता या संकलित करता है। जिस कथन या परंपरा के साथ यह इस्नाद जुड़ा होता है उसे ''[[मत्न]]'' कहा जाता है। इस्नाद हदीस नामक इस्लामी साहित्य की एक अत्यंत महत्वपूर्ण विशेषता है। किसी हदीस की प्रामाणिकता या अप्रमाणिकता का निर्धारण करने की प्रक्रिया में इस्नाद की जाँच को केंद्रीय महत्व दिया जाता है। {{Sfn|Brown|2020|p=2}} <ref>{{Cite web|url=https://www.rekhtadictionary.com/meaning-of-isnaad?lang=hi|title=इस्नाद शब्द के अर्थ {{!}} isnaad - Hindi meaning|website=Rekhta Dictionary|language=hi|access-date=2026-02-06}}</ref> परंपरागत इस्लामी दृष्टिकोण के अनुसार, हदीस विज्ञान की परंपरा [[मुहम्मद]] और उनके [[सहाबा|साथियों]] से चली आ रही प्रामाणिक और अप्रमाणिक परंपराओं के बीच अंतर करने के लिए इस्नाद के उपयोग में सफल रही है। हालाँकि, आधुनिक हदीस अध्ययन में समकालीन दृष्टिकोण यह है कि इस्नाद आमतौर पर जालसाजी के प्रति संवेदनशील थे और इसलिए किसी परंपरा के प्रसारण की गारंटी देने के लिए उपयोग किए जाने से पहले उनकी गहन जाँच की जानी आवश्यक थी। {{Sfn|Ahmed|2015|p=17–19}} == इस्लाम-पूर्व पृष्ठभूमि == कई धार्मिक ग्रंथों में परंपरा के संरक्षण के मौखिक प्रमाण के रूप में प्रसारण की श्रृंखलाएँ पाई जाती हैं (इसके विपरीत, लिखित प्रसारण को अविश्वसनीय माना जाता था)। इनमें रब्बीनिक, ईसाई ( पापियास, एफ़्रेम और स्यूडो-क्लेमेंटाइन होमलीज़ सहित) और [[मानी धर्म|मैनिचियन]] पृष्ठभूमि के स्रोत शामिल हैं। {{Sfn|Siegal|2024}} ईसाई समुदायों में आधिकारिक प्रसारण का एक मानदंड यह था कि यह एक प्रेरित से शुरू होकर बिशपों की एक श्रृंखला से होकर गुजरे। प्रेरितिक उत्तराधिकार यह विश्वास है कि चर्च का नेतृत्व प्रेरितों से चली आ रही निरंतर परंपरा के माध्यम से हुआ है, जो [[यीशु]] और शिष्यों के अधिकार के विस्तार द्वारा परंपराओं को वैधता प्रदान करता है। इस प्रथा की तुलना ज्ञात परंपरावादियों की एक श्रृंखला के माध्यम से परंपरा के प्रसारण को श्रेय देने के इस्लामी विचार से की गई है। {{Sfn|Tropper|2004}} <ref>{{Cite web|url=https://www.rekhtadictionary.com/meaning-of-isnaad?lang=hi|title=इस्नाद शब्द के अर्थ {{!}} isnaad - Hindi meaning|website=Rekhta Dictionary|language=hi|access-date=2026-02-06}}</ref> प्रसारण की ये विधियाँ संभवतः स्वतंत्र रूप से उत्पन्न हुईं। {{Sfn|Hezser|2024|p=141–142}} जोसेफ होरोविट्ज़ ने प्रस्ताव दिया कि किसी परंपरा या कथन को मूल प्राधिकारी से जुड़े संचारकों की श्रृंखला के साथ संयोजित करने की प्रथा का इस्लामी संस्करण रब्बी साहित्य में इस परंपरा के उदाहरण से उत्पन्न होता है, जहाँ से इसे नवजात हदीस विज्ञान में अपनाया गया था, {{Sfn|Horowitz|2016a}} इससे पहले कि इस्लामी परंपरा में इसका कहीं अधिक विस्तृत देशी व्यवस्थितीकरण हुआ। {{Sfn|Horowitz|2016b}} माइकल कुक के अनुसार: {{Sfn|Cook|2024|p=189}}<blockquote>इसके बाद हम इस्लामी संरचना में ऐसे तत्व पा सकते हैं जो यहूदी धर्म से लिए गए विशिष्ट अंशों की तरह प्रतीत होते हैं... मौखिक वृत्तांत के साथ आने वाली संचार श्रृंखला, जिसे मुस्लिम पक्ष में इस्नाद के नाम से जाना जाता है, जैसे कि "मुहम्मद इब्न यूसुफ ने हमें सुफयान से, ...</blockquote> == इस्लाम में उत्पत्ति == इस्लामी दुनिया में परंपरा के हस्तांतरण के साथ इस्नाद का उपयोग कब शुरू हुआ, इस संबंध में कई प्रस्ताव रखे गए हैं। इन चर्चाओं में सबसे आम साक्ष्यों में से एक [[बसरा|बसरा के]] विद्वान इब्न सिरिन (मृत्यु 110/728 ईस्वी) को दिया गया एक कथन है, जिसमें कहा गया है: {{Sfn|Pavlovitch|2018|p=18}}<blockquote> वे ''इस्नाद'' के बारे में नहीं पूछ रहे थे। जब ''फ़ितना'' (गृहयुद्ध) छिड़ा, तो उन्होंने कहा, "हमें अपने मुखबिरों ( ''रिज़ाल'' ) के नाम बताओ, ताकि हम [रूढ़िवादी] परंपरा के लोगों को पहचान सकें और उनकी हदीस स्वीकार कर सकें, और [विधर्मी] नवाचार के लोगों को पहचान सकें और उनकी हदीस स्वीकार न कर सकें।"</blockquote>इस परंपरा के अनुसार, इस्नाद का प्रयोग ''फ़ितना'' के युग से शुरू होता है। हालाँकि यह शब्द अस्पष्ट है, और इस संदर्भ में ''फ़ितना'' के अर्थ को लेकर विद्वानों के बीच काफ़ी बहस हुई है, क्योंकि इसे प्रथम फ़ितना (656-616 ईस्वी) ( [[मुहम्मद मुस्तफा आज़मी|मुहम्मद मुस्तफ़ा आज़मी]] का मत), द्वितीय फ़ितना (680-692) ( जीएचए जुयनबोल का मत), या तृतीय फ़ितना (744-750) ( जोसेफ शाच्ट का मत, जो केवल तभी संभव है जब परंपरा को इब्न सिरिन से गलत तरीके से जोड़ा गया हो, और इसलिए यह इब्न सिरिन के बाद की हो) के संदर्भ में लिया जा सकता है। == विश्वसनीयता == आधुनिक हदीस अध्ययनों में, इस्नादों की गहन जांच की गई है, और लगभग सभी विद्वान मानते हैं कि इस्नादों में आम धारणा से कहीं अधिक आंशिक या पूर्ण जालसाजी हुई है। पूर्ण जालसाजी का अर्थ है इस्नाद का पूरी तरह से मनगढ़ंत वर्णन, जबकि आंशिक जालसाजी में आमतौर पर किसी परंपरा के प्रारंभिक संप्रेषकों की सूची को गढ़कर उसे किसी उच्च प्रतिष्ठा वाले व्यक्ति, जैसे स्वयं [[मुहम्मद]] या उनके किसी प्रतिष्ठित [[सहाबा|अनुयायी]] से जोड़ना शामिल होता है। इस्नादों पर आधुनिक विचारों के सबसे संशयपूर्ण उदाहरणों में से एक जोसेफ शाच्ट (मृत्यु 1969) के प्रभावशाली लेखन से मिलता है, जिन्होंने अपनी ''पुस्तक 'ओरिजिन्स ऑफ मुहम्मदन ज्यूरिस्प्रूडेंस''' (1950) में तर्क दिया कि दूसरी [[हिजरी|इस्लामी शताब्दी]] के अंत में इस्नादों को बड़े पैमाने पर गढ़ा गया था। शाच्ट के अनुसार, इस्नाद "उल्टे क्रम में विकसित हुए", जिसका अर्थ है कि समय के साथ, परंपरा को पहले और पहले के विद्वानों से जोड़ा गया, जब तक कि वह मुहम्मद तक नहीं पहुंच गई। {{Sfn|Ahmed|2015|p=17–19}} इस दृष्टिकोण के अनुसार, जैसे-जैसे हदीस विज्ञान विकसित हुआ और 150 हिजरी के बाद के काल में पूर्ण पैगंबरी इस्नादों (बिना किसी लापता कड़ी के और मुहम्मद तक जाने वाले) को प्राथमिकता दी जाने लगी, इन मानदंडों को पूरा करने के लिए इस्नादों को संशोधित या गढ़ने का प्रोत्साहन बढ़ता गया। इस युग में दर्ज किए गए इस्नाद जो इन मानदंडों को पूरा नहीं करते हैं, उनके वास्तविक होने की संभावना अधिक है, क्योंकि उन्हें हदीस विद्वानों ( ''[[मुहद्दिस]]'' ) के उभरते संपादकीय मानकों के अनुसार प्रस्तुत और आकार नहीं दिया गया था। {{Sfn|Ahmed|2015|p=32–33}} यह दृष्टिकोण शाच्ट के अक्सर उद्धृत किए जाने वाले इस कथन में साकार हुआ है: "इस्नाद जितना अधिक परिपूर्ण होगा, परंपरा उतनी ही बाद की होगी"। आज ऐसा माना जाता है कि मुहम्मद की मृत्यु के लगभग तीन-चौथाई शताब्दी बाद इस्नाद का प्रचलन शुरू हुआ, इससे पहले हदीसें अनियमित और गुमनाम रूप से प्रसारित होती थीं। एक बार जब इनका उपयोग शुरू हुआ, तो इनमें अधिकारियों, लोकप्रिय हस्तियों और कभी-कभी काल्पनिक व्यक्तियों के नाम भी जोड़ दिए जाते थे। {{Sfn|Juynboll|1983|p=72–73}} समय के साथ, इस्नाद को सख्त मानकों के अनुरूप परिष्कृत किया जाने लगा। पारंपरिक आलोचकों द्वारा खारिज की गई हदीसों के पर्याप्त प्रतिशत और ऐतिहासिक हदीसों को ऐतिहासिक हदीसों के विशाल भंडार से अलग करने में आने वाली कठिनाइयों से अतिरिक्त चिंताएं उत्पन्न होती हैं। यह परिप्रेक्ष्य हदीस सत्यापन की पारंपरिक विधियों पर संदेह पैदा करता है, क्योंकि ये विधियां मानती हैं कि किसी रिपोर्ट का इस्नाद उसके प्रसारण का पर्याप्त रूप से सटीक इतिहास प्रदान करता है जिससे उसका सत्यापन या खंडन किया जा सके। {{Sfn|Schacht|1950|p=162–175, esp. 163}} और इस्नाद को अन्य मानदंडों पर प्राथमिकता दी जाती है, जैसे कि किसी हदीस में कालभ्रम की उपस्थिति, जबकि उस हदीस का इस्नाद सत्यापन के पारंपरिक मानकों को पूरा करता हो। == इस्नाद-सह-मैटन विश्लेषण == 1990 के दशक में हदीस इतिहासकारों ने हदीस परंपराओं की उत्पत्ति और विकास के चरणों की पहचान करने के लिए पारंपरिक हदीस विज्ञानों की तुलना में एक वैकल्पिक दृष्टिकोण के रूप में ''इस्नाद-सह-मत्तन'' विश्लेषण (ICMA) नामक एक पद्धति विकसित की। {{Sfn|Motzki|2000|p=174}} ICMA का आविष्कार 1996 में प्रकाशित दो स्वतंत्र प्रकाशनों में हुआ, {{Sfn|Kara|2024|p=14}} एक हेराल्ड मोट्ज़की द्वारा {{Sfn|Gorke|Motzki|Schoeler|2012|p=43}} {{Sfn|Motzki|1996}} और दूसरा शोएलर द्वारा। {{Sfn|Schoeler|1996}} इस पद्धति के विकास और अनुप्रयोग के प्रारंभिक चरणों में ICMA के प्राथमिक समर्थक मोट्ज़की थे; मोट्ज़की का मानना था कि हदीस के मौखिक प्रसारण के परिणामस्वरूप विभिन्न संप्रेषकों के माध्यम से एक ही मूल रिपोर्ट के कई संस्करणों का क्रमिक विचलन होगा। साझा शब्दों, रूपांकनों और कथानकों की पहचान करने के लिए उनकी तुलना करके, विभिन्न संप्रेषकों के बीच भिन्नताओं के संचय से पहले मौजूद हदीस के मूल संस्करण का पुनर्निर्माण किया जा सकता है। इसके अतिरिक्त, मोत्ज़की का मानना था कि रिपोर्टों के बीच अंतरों का तुलनात्मक अध्ययन विशिष्ट हेरफेर और अन्य परिवर्तनों की पहचान करने में सक्षम बना सकता है। {{Sfn|Kara|2024|p=14–15}} {{Sfn|Pavlovitch|2016|p=25}} दूसरे शब्दों में, आईसीएमए हदीस के पाठ या विषयवस्तु ( ''मत्तन'' ) में भिन्नता की पहचान करके [[हदीस]] के विकास को दिनांकित और पता लगाने का प्रयास करता है, यह पहचान कर कि कैसे एक ही रिपोर्ट के कई संस्करणों में ट्रांसमीटरों ( ''इस्नाद'' ) की सूचीबद्ध श्रृंखला में भिन्नता के साथ सहसंबंध है। {{Sfn|Motzki|2000|p=174}} == इन्हें भी देखें == * [[वही]] * [[आयत (क़ुरआन)|आयत (कुरआन)]] == संदर्भ == [[श्रेणी:अरबी भाषा पाठ वाले लेख]] [[श्रेणी:शब्द]] [[श्रेणी:शब्द और वाक्यांश]] [[श्रेणी:हदीस की शब्दावली]] [[श्रेणी:हदीस अध्ययन]] [[श्रेणी:हदीस]] bfe19h8bt60b1xccr5umbqssj7ppxbb मुहद्दीस 0 1616686 6595672 2026-08-05T08:30:14Z Umarkairanvi 13754 "[[:en:Special:Redirect/revision/1361635745|Muhaddith]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6595672 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hadith_Books.jpg|पाठ=Books of the people of the Sunnah and the community.|दाएँ|अंगूठाकार| सुन्नत के अनुयायियों और समुदाय की पुस्तकें।]] {{फ़िक़्ह्}} '''मुहद्दिस :''' एक [[उलमा|विद्वान]] है जो [[हदीस|हदीसों]] के अध्ययन, संग्रह और व्याख्या में विशेषज्ञता रखता है जो [[इस्लाम के पैग़म्बर|पैगंबर]] मुहम्मद के दर्ज कथन, कार्य और अनुमोदन हैं। <ref>{{Cite web|url=https://islamqa.org/hanafi/qibla-hanafi/35951/the-title-muhaddith-hadith-expert/|title=The Title 'Muhaddith' (Hadith Expert)|last=IslamQA|date=2012-09-14|website=IslamQA|language=en-GB|access-date=2024-06-26}}</ref> मुहद्दिस की भूमिका हदीस विज्ञान (इल्म अल-हदीस) के लिए केंद्रीय है, जो इस्लामी शिक्षाओं और [[शरीयत|कानूनों]] को समझने और संरक्षित करने के लिए एक प्रमुख क्षेत्र है। <ref>{{Cite web|url=https://www.al-islam.org/tags/narrator-traditions|title=Muhaddith|website=www.al-islam.org|language=en|access-date=2024-06-26}}</ref> एक मुहद्दिस हदीसों का प्रसार कर सकता है या उन्हें एक [[हदीस|हदीस के]] रूप में संकलित कर सकता है। <ref>{{Cite web|url=https://www.rekhtadictionary.com/meaning-of-muhaddis?lang=hi|title=मुहद्दिस शब्द के अर्थ {{!}} muhaddis - Hindi meaning|website=Rekhta Dictionary|language=hi|access-date=2026-08-05}}</ref> == परिभाषा और आवश्यकताएँ == मुहद्दिस हदीस का एक कथावाचक होता है जो हदीस की श्रृंखला ([[इस्नाद]]) और हदीस की विषयवस्तु ([[मत्न|मत्तन]]) का विशेषज्ञ होता है। वे ट्रांसमीटरों की विश्वसनीयता और प्रसारण श्रृंखलाओं की निरंतरता के मूल्यांकन सहित कठोर तरीकों के माध्यम से इन कथनों की प्रामाणिकता को सत्यापित करने के लिए जिम्मेदार हैं। <ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.askislampedia.com/home/-/wiki/English_wiki/Muhaddith/pop_up|title=Muhaddith|website=AskIslamPedia|access-date=2024-06-26}}</ref> <ref>{{Cite book|title=The Cambridge History of Arabic Literature: Arabic Literature to the End of the Umayyad Period|last=Robson|first=J.|publisher=Cambridge University Press|year=1983|isbn=978-0521126212|editor-last=Beeston|editor-first=A. F. L.|chapter=The Transmission of Hadith|editor-last2=Johnstone|editor-first2=T. M.|editor-last3=Serjeant|editor-first3=R. B.|editor-last4=Smith|editor-first4=G. R.}}</ref> == मुहद्दीसों के प्रसिद्ध संग्रह और संकलक == कुछ सबसे प्रसिद्ध हदीस संग्रहों में शामिल हैं: * [[मुवत्ता इमाम मालिक|अल-मुवत्ता]] - [[मालिक इब्न अनस|मलिक इब्न अनस]] द्वारा (मृत्यु 179 एएच) * [[मुसनद इमाम अहमद बिन हनबल|मुसनद अहमद]] - [[अहमद बिन हंबल|अहमद इब्न हनबल]] द्वारा (मृत्यु 241 एएच) * [[सहीह अल-बुख़ारी|साहिह अल-बुखारी]] - [[मुहम्मद अल-बुख़ारी|इमाम बुखारी]] द्वारा (मृत्यु 256 एएच) * [[सहीह मुस्लिम]] — [[मुस्लिम इब्न अल-हज्जाज|इमाम मुस्लिम]] द्वारा (मृत्यु 261 हिजरी) * [[सुनन अबू दाऊद]] - अबू दाऊद द्वारा (मृत्यु 275 एएच) * [[जामी अत-तिर्मिज़ी|सुनन अल-तिर्मिधि]] - [[अल-तिर्मिज़ी|इमाम तिर्मिधि]] द्वारा (मृत्यु 279 एएच) * [[सुनन अन-नसाई|सुनन अन-नासाई]] - अल नासाई द्वारा (मृत्यु 303 एएच) * [[सुनन इब्ने माजह|सुनन इब्न माजा]] - इब्न माजा द्वारा (मृत्यु 273 एएच) == इस्लामी परंपरा में महत्व == मुहद्दिसीन की भूमिका को [[मुसलमान|मुस्लिम]] [[उम्मत|उम्माह]] (समुदाय) के लिए एक [[आशीर्वाद]] माना जाता है क्योंकि वे पैगंबर की [[सुन्नत|शिक्षाओं]] की प्रामाणिकता और संरक्षण सुनिश्चित करते हैं। <ref>{{Cite web|url=https://islamoformation.com/muhaddith-the-abutments-of-sunnah/|title=Muhaddith : The abutments of sunnah {{!}} Islamoformation|access-date=2024-06-26}}</ref> यह सावधानीपूर्वक किया गया कार्य मुसलमानों को वास्तविक हदीसों और मनगढ़ंत हदीसों के बीच अंतर करने में सक्षम बनाता है जिससे इस्लामी शिक्षाओं की अखंडता बनी रहती है। <ref name=":0">{{Cite book|title=Studies in Hadith Methodology and Literature|last=Azami|first=M. M.|publisher=Islamic Book Trust|year=2002|isbn=9780892591251}}</ref> <ref name="auto1">{{Cite book|title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World|last=Brown|first=Jonathan A. C.|publisher=Oneworld Publications|year=2009|isbn=9781851686636}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[फ़िक़्ह]] * [[फ़ाहिशा]] * [[इस्तिग़फ़ार]] * [[फ़ासिक़]] * [[कुतुब अल-सित्तह|कुतुब अल-सिट्टा]] * [[हदीस पुस्तकों की सूची|हदीस की किताबों की सूची]] * [[श्रेणी:धार्मिक व्यवसाय]] [[श्रेणी:अरबी शब्द]] [[श्रेणी:अरबी शब्द और वाक्यांश]] [[श्रेणी:इस्लामी शब्द]] [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] l4icp7rvkj3knqlz16q7h3286x1duzf 6595673 6595672 2026-08-05T08:31:12Z Umarkairanvi 13754 सफाई 6595673 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hadith_Books.jpg|पाठ=Books of the people of the Sunnah and the community.|दाएँ|अंगूठाकार| सुन्नत के अनुयायियों और समुदाय की पुस्तकें।]] {{फ़िक़्ह्}} '''मुहद्दिस :''' एक [[उलमा|विद्वान]] है जो [[हदीस|हदीसों]] के अध्ययन, संग्रह और व्याख्या में विशेषज्ञता रखता है जो [[इस्लाम के पैग़म्बर|पैगंबर]] मुहम्मद के दर्ज कथन, कार्य और अनुमोदन हैं। <ref>{{Cite web|url=https://islamqa.org/hanafi/qibla-hanafi/35951/the-title-muhaddith-hadith-expert/|title=The Title 'Muhaddith' (Hadith Expert)|last=IslamQA|date=2012-09-14|website=IslamQA|language=en-GB|access-date=2024-06-26}}</ref> मुहद्दिस की भूमिका हदीस विज्ञान (इल्म अल-हदीस) के लिए केंद्रीय है, जो इस्लामी शिक्षाओं और [[शरीयत|कानूनों]] को समझने और संरक्षित करने के लिए एक प्रमुख क्षेत्र है। <ref>{{Cite web|url=https://www.al-islam.org/tags/narrator-traditions|title=Muhaddith|website=www.al-islam.org|language=en|access-date=2024-06-26}}</ref> एक मुहद्दिस हदीसों का प्रसार कर सकता है या उन्हें एक [[हदीस|हदीस के]] रूप में संकलित कर सकता है। <ref>{{Cite web|url=https://www.rekhtadictionary.com/meaning-of-muhaddis?lang=hi|title=मुहद्दिस शब्द के अर्थ {{!}} muhaddis - Hindi meaning|website=Rekhta Dictionary|language=hi|access-date=2026-08-05}}</ref> == परिभाषा और आवश्यकताएँ == मुहद्दिस हदीस का एक कथावाचक होता है जो हदीस की श्रृंखला ([[इस्नाद]]) और हदीस की विषयवस्तु ([[मत्न|मत्तन]]) का विशेषज्ञ होता है। वे ट्रांसमीटरों की विश्वसनीयता और प्रसारण श्रृंखलाओं की निरंतरता के मूल्यांकन सहित कठोर तरीकों के माध्यम से इन कथनों की प्रामाणिकता को सत्यापित करने के लिए जिम्मेदार हैं। <ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.askislampedia.com/home/-/wiki/English_wiki/Muhaddith/pop_up|title=Muhaddith|website=AskIslamPedia|access-date=2024-06-26}}</ref> <ref>{{Cite book|title=The Cambridge History of Arabic Literature: Arabic Literature to the End of the Umayyad Period|last=Robson|first=J.|publisher=Cambridge University Press|year=1983|isbn=978-0521126212|editor-last=Beeston|editor-first=A. F. L.|chapter=The Transmission of Hadith|editor-last2=Johnstone|editor-first2=T. M.|editor-last3=Serjeant|editor-first3=R. B.|editor-last4=Smith|editor-first4=G. R.}}</ref> == मुहद्दीसों के प्रसिद्ध संग्रह और संकलक == कुछ सबसे प्रसिद्ध हदीस संग्रहों में शामिल हैं: * [[मुवत्ता इमाम मालिक|अल-मुवत्ता]] - [[मालिक इब्न अनस|मलिक इब्न अनस]] द्वारा (मृत्यु 179 एएच) * [[मुसनद इमाम अहमद बिन हनबल|मुसनद अहमद]] - [[अहमद बिन हंबल|अहमद इब्न हनबल]] द्वारा (मृत्यु 241 एएच) * [[सहीह अल-बुख़ारी|साहिह अल-बुखारी]] - [[मुहम्मद अल-बुख़ारी|इमाम बुखारी]] द्वारा (मृत्यु 256 एएच) * [[सहीह मुस्लिम]] — [[मुस्लिम इब्न अल-हज्जाज|इमाम मुस्लिम]] द्वारा (मृत्यु 261 हिजरी) * [[सुनन अबू दाऊद]] - अबू दाऊद द्वारा (मृत्यु 275 एएच) * [[जामी अत-तिर्मिज़ी|सुनन अल-तिर्मिधि]] - [[अल-तिर्मिज़ी|इमाम तिर्मिधि]] द्वारा (मृत्यु 279 एएच) * [[सुनन अन-नसाई|सुनन अन-नासाई]] - अल नासाई द्वारा (मृत्यु 303 एएच) * [[सुनन इब्ने माजह|सुनन इब्न माजा]] - इब्न माजा द्वारा (मृत्यु 273 एएच) == इस्लामी परंपरा में महत्व == मुहद्दिसीन की भूमिका को [[मुसलमान|मुस्लिम]] [[उम्मत|उम्माह]] (समुदाय) के लिए एक [[आशीर्वाद]] माना जाता है क्योंकि वे पैगंबर की [[सुन्नत|शिक्षाओं]] की प्रामाणिकता और संरक्षण सुनिश्चित करते हैं। <ref>{{Cite web|url=https://islamoformation.com/muhaddith-the-abutments-of-sunnah/|title=Muhaddith : The abutments of sunnah {{!}} Islamoformation|access-date=2024-06-26}}</ref> यह सावधानीपूर्वक किया गया कार्य मुसलमानों को वास्तविक हदीसों और मनगढ़ंत हदीसों के बीच अंतर करने में सक्षम बनाता है जिससे इस्लामी शिक्षाओं की अखंडता बनी रहती है। <ref name=":0">{{Cite book|title=Studies in Hadith Methodology and Literature|last=Azami|first=M. M.|publisher=Islamic Book Trust|year=2002|isbn=9780892591251}}</ref> <ref name="auto1">{{Cite book|title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World|last=Brown|first=Jonathan A. C.|publisher=Oneworld Publications|year=2009|isbn=9781851686636}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[फ़िक़्ह]] * [[फ़ाहिशा]] * [[इस्तिग़फ़ार]] * [[फ़ासिक़]] * [[कुतुब अल-सित्तह|कुतुब अल-सिट्टा]] * [[हदीस पुस्तकों की सूची|हदीस की किताबों की सूची]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:धार्मिक व्यवसाय]] [[श्रेणी:अरबी शब्द]] [[श्रेणी:अरबी शब्द और वाक्यांश]] [[श्रेणी:इस्लामी शब्द]] [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] hhf9z4q4bykzwg5i6tb9nxfnyr0zr7q ग़ाज़ी (योद्धा) 0 1616687 6595677 2026-08-05T08:57:11Z Umarkairanvi 13754 "[[:en:Special:Redirect/revision/1364504968|Ghazi (warrior)]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6595677 wikitext text/x-wiki {{फ़िक़्ह्}} '''''ग़ाज़ी (योद्धा)''''' या '''''गाज़ी (युद्धोन्माद)''''' : अरबी शब्द जिसका अर्थ है वह व्यक्ति है जिसने ''[[wiktionary:ghazwa|ग़ज़वा]]'' में भाग लिया। प्रारंभिक इस्लामी साहित्य में इस्लामी पैगंबर [[मुहम्मद]] के नेतृत्व में अभियानों को ''ग़ज़वा'' के रूप में चित्रित किया गया था; बाद में, [[तुर्क लोग|तुर्क]] सैन्य कमांडरों ने इस शब्द का प्रयोग अपने विजय युद्धों को संदर्भित करने के लिए किया। <ref>Aboul-Enein, H. Yousuf and Zuhur, Sherifa, "[https://books.google.com/books?id=5F-JEmNr9yUC ''Islamic Rulings on Warfare'']", Strategic Studies Institute, US Army War College, Diane Publishing Co., Darby PA, {{ISBN|1-4289-1039-5}} pg. 6.</ref> रूस और [[कॉकस|काकेशस]] के मुस्लिम लोगों के बीच हुए युद्धों के संदर्भ में, जो शेख मंसूर के 1785 से 1791 तक रूसी विस्तार के प्रतिरोध से शुरू हुए थे, ''ग़ज़वा'' शब्द आमतौर पर ''ग़ज़ावत'' के रूप में दिखाई देता है। ). <ref>{{Cite web|url=http://users.jyu.fi/~aphamala/pe/2003/tsets-2.htm|title=The Background of Chechen Independence Movement II: The Sufi Resistance|last=Kullberg|first=Anssi|date=1 Oct 2003|website=The Eurasian Politician|quote=The Chechen term for holy war is ''gazavat'', and the Russian invasion to Chechnya in late 1700s launched a full century of ''gazavats'', in which the resistance struggle was led by Sufi religious leaders, sheikhs and imams, whose warrior troops were called the Murids.}}</ref> आधुनिक [[तुर्की भाषा|तुर्की]] में ''गाज़ी'' शब्द का प्रयोग अनुभवी सैनिकों के लिए किया जाता है और साथ ही (एक उपाधि के रूप में) [[एर्तुग़रुल|एर्टुगरुल]] (एर्टुगरुल गाज़ी) और सुल्तान [[उस्मान प्रथम]] (उस्मान गाज़ी) जैसे तुर्क मुस्लिम नायकों के लिए भी किया जाता है। <ref>{{Cite web|url=https://sozluk.gov.tr/|title=Gazi - Türk Dil Kurumu {{!}} Sözlük|website=sozluk.gov.tr|language=tr|access-date=2020-01-31}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.arasindakifark.net/sehit-ve-gazi-farki-nedir-nasil/|title=Şehit ve Gazi farkı nedir|date=2014-11-19|website=Arasındaki Fark|language=tr|access-date=2020-01-31}}</ref> == ऐतिहासिक विकास == [[चित्र:Mughal_Troops_Chase_the_Armies_of_Da'ud.jpg|अंगूठाकार| युवा [[अकबर|अकबर ने]] ''[[पानीपत का द्वितीय युद्ध|पानीपत के दूसरे युद्ध]]'' के दौरान 70,000 सैनिकों की [[मुगल साम्राज्य की सेना|मुगल सेना का]] नेतृत्व करने के बाद ''बादशाह गाजी'' की उपाधि धारण की, जिसमें उन्होंने [[हेमचन्द्र विक्रमादित्य|हेमू]] के नेतृत्व में 30,000 सैनिकों की मुख्य रूप से [[हिन्दू|हिंदू]] सेना का सामना किया था।]] [[चित्र:1396-Battle_of_Nicopolis.jpg|अंगूठाकार| निकोपोलिस की लड़ाई के दौरान ओटोमन ''ग़ज़ात ने'' [[क्रूसयुद्ध|क्रूसेडर्स को]] हराया। <ref>{{Cite web|accessdate=2013-05-29}}</ref>]] ओटोमन इतिहासकार अहमदी ने अपने कार्य में गाज़ी का अर्थ समझाया है: <blockquote>गाज़ी अल्लाह के धर्म का साधन है, ईश्वर का वह सेवक है जो धरती को बहुदेववाद की गंदगी से शुद्ध करता है। गाज़ी अल्लाह की तलवार है, वह विश्वासियों का रक्षक और शरणस्थल है। यदि वह अल्लाह के मार्ग में शहीद हो जाता है, तो यह मत समझो कि उसकी मृत्यु हो गई है, वह अल्लाह के साथ आनंदमय जीवन में रहता है, उसे शाश्वत जीवन प्राप्त है।</blockquote>ओटोमन साम्राज्य में ''ग़ाज़ी'' उपाधि का प्रयोग एक सम्मानजनक उपाधि के रूप में भी किया जाता था जिसका सामान्यतः अनुवाद "विजयी" होता था। यह उपाधि उच्च पदस्थ सैन्य अधिकारियों को दी जाती थी, जिन्होंने गैर-मुस्लिम शत्रुओं के विरुद्ध युद्ध के मैदान में उत्कृष्ट प्रदर्शन किया था। इस प्रकार, बुल्गारिया में [[प्लेवेन|प्लावना]] की प्रसिद्ध रक्षा के बाद उस्मान पाशा को यह उपाधि प्रदान की गई थी और साकार्या की लड़ाई में विजय दिलाने के लिए [[कमाल अतातुर्क|मुस्तफा कमाल पाशा]] (बाद में अतातुर्क के नाम से जाने गए) को भी यह उपाधि दी गई थी। <ref>Shaw, Stanford Jay (1976), "History of the Ottoman Empire and Modern Turkey", Cambridge University Press, {{ISBN|978-0-521-21280-9}}, p. 357</ref> == मुहम्मद की ग़ज़वा == ''ग़ज़वा'', जिसका शाब्दिक अर्थ "अभियान" है आमतौर पर जीवनीकारों द्वारा [[मदीना]] से पैगंबर की सभी यात्राओं को संदर्भित करने के लिए उपयोग किया जाता है चाहे वह शांति संधि करने और कबीलों को इस्लाम का प्रचार करने के लिए हो, ''[[उमराह]]'' पर जाने के लिए हो, मदीना पर हमला करने वाले दुश्मनों का पीछा करने के लिए हो, या नौ युद्धों में शामिल होने के लिए हो। <ref>Ahmed Al-Dawoody (2011), ''The Islamic Law of War: Justifications and Regulations'', p. 22. Palgrave Macmillan. {{ISBN|9780230111608}}.</ref> मुहम्मद ने 27 ग़ज़वा में भाग लिया। पहला ग़ज़वा जिसमें उन्होंने भाग लिया वह अगस्त 623 में [[ग़ज़वा ए अबवा|वड्डन का आक्रमण]]( '''ग़ज़वा ए अबवा''') था, <ref name="autogeneratedy">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_vnXAAAAMAAJ|title=Kitab al-tabaqat al-kabir, By Ibn Sa'd, Volume 2|last=Sa'd|first=Ibn|publisher=Pakistan Historical Society|year=1967|page=4|asin=B0007JAWMK|quote=GHAZWAH OF AL-ABWA* Then (occurred) the ghazwah of the Apostle of Allah, may Allah bless him, at al-Abwa in Safar (August 623 AC)}}</ref> <ref>{{Citation|last=Tabari|first=Al|title=The foundation of the community|url=https://books.google.com/books?id=ctvk-fdtklYC&pg=PA12|page=12|year=2008|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0887063442|quote=In Safar (which began August 4, 623), nearly twelve months after his arrival in Medina on the twelfth of Rabi' al- Awwal, he went out on a raid as far as Waddan}}</ref> उन्होंने अपने अनुयायियों को [[कुरैश]] कारवां पर हमला करने का आदेश दिया। <ref name="autogeneratedy" /> == आधुनिक युग में उपयोग करें == 19वीं शताब्दी में उत्तरी काकेशस में रूसी सैन्य अभियानों का विरोध कर रहे मुस्लिम लड़ाकों ने रूसी ऑर्थोडॉक्स आक्रमण के खिलाफ ''गजावत'' (पवित्र युद्ध के रूप में समझा जाने वाला युद्ध) की घोषणा की। हालांकि यह निश्चित रूप से ज्ञात नहीं है लेकिन ऐसा माना जाता है कि [[दाग़िस्तान|दागेस्तानी]] इस्लामी विद्वान मुहम्मद अल-याराघी इस पवित्र युद्ध के विचारक थे। 1825 में, याराग गांव में [[उलमा|उलेमाओं]] की एक सभा ने रूसियों के खिलाफ ''गजवत की'' घोषणा की। इसके पहले नेता गाज़ी मुहम्मद थे; उनकी मृत्यु के बाद, इमाम शमिल ने अंततः इसे जारी रखा। <ref name="Yemelianova2002">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=92NRaeiYdnAC&pg=PA50|title=Russia and Islam: a historical survey|last=Galina M. Yemelianova|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|isbn=978-0-333-68354-5|page=50}}</ref> [[नवंबर 2015 पैरिस हमले|नवंबर 2015 के पेरिस हमलों]] के बाद [[आईएसआईएस|इस्लामिक स्टेट]] समूह ने अपने कार्यों को "ग़ज़वा" कहा था। <ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/national/religion/4-ways-isis-grounds-its-actions-in-religion-and-why-it-should-matter-commentary/2015/11/16/d7e31278-8ca0-11e5-934c-a369c80822c2_story.html|title=4 ways ISIS grounds its actions in religion, and why it should matter (COMMENTARY)|last=Ibrahim|first=Ayman S.|date=16 November 2015|work=Washington Post|access-date=17 November 2015}}</ref> आधुनिक तुर्की में गाज़ी का प्रयोग पूर्व सैनिकों को संदर्भित करने के लिए किया जाता है। <ref name=":0">{{Cite web|url=https://sozluk.gov.tr/|title=Gazi - Türk Dil Kurumu {{!}} Sözlük|website=sozluk.gov.tr|language=tr|access-date=2020-01-31}}</ref> तुर्की में 19 सितंबर को वयोवृद्ध दिवस के रूप में मनाया जाता है। <ref>{{Cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-commemorates-veterans-on-veterans-day-146712|title=Turkey commemorates veterans on Veterans Day - Turkey News|date=19 September 2019}}</ref> == उल्लेखनीय उदाहरण == ''गाज़ी की'' उपाधि से सम्मानित लोगों के उदाहरणों में निम्नलिखित शामिल हैं: [[चित्र:Chand_Bibi_hawking_on_a_chestnut_stallion._Opaque_watercolour._Rajasthan_or_Mewar_style,_in_Khandesh,_c.1780.jpg|अंगूठाकार| चांद बीबी भूरे रंग के घोड़े पर सवार होकर शिकार कर रही हैं।]] * [[एर्तुग़रुल]] - (13वीं सदी), कायी कबीले के नेता, उस्मान प्रथम के पिता * [[उस्मान प्रथम]] - [[उस्मानी साम्राज्य]] के संस्थापक * [[औरख़ान प्रथम]] * [[मुराद द्वितीय]], * [[सैयद सालार मसूद ग़ाज़ी]] * [[सैयद सालार साहू गाजी]] == इन्हें भी देखें == * [[फ़िक़्ह]] * [[फ़ाहिशा]] * [[इस्तिग़फ़ार]] * [[फ़ासिक़]] == संदर्भ == [[श्रेणी:योद्धा]] [[श्रेणी:जिहाद]] [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] [[श्रेणी:इस्लाम में धर्मांतरण]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] dfmqmxu7e14rb49dtaxruqqkh5pa9y4 6595678 6595677 2026-08-05T08:59:39Z Umarkairanvi 13754 सफाई 6595678 wikitext text/x-wiki {{फ़िक़्ह्}} '''''ग़ाज़ी (योद्धा)''''' या '''''गाज़ी (युद्धोन्माद)''''' : अरबी शब्द जिसका अर्थ है वह व्यक्ति है जिसने ''[[wiktionary:ghazwa|ग़ज़वा]]'' में भाग लिया। प्रारंभिक इस्लामी साहित्य में इस्लामी पैगंबर [[मुहम्मद]] के नेतृत्व में अभियानों को ''ग़ज़वा'' के रूप में चित्रित किया गया था; बाद में, [[तुर्क लोग|तुर्क]] सैन्य कमांडरों ने इस शब्द का प्रयोग अपने विजय युद्धों को संदर्भित करने के लिए किया। <ref>Aboul-Enein, H. Yousuf and Zuhur, Sherifa, "[https://books.google.com/books?id=5F-JEmNr9yUC ''Islamic Rulings on Warfare'']", Strategic Studies Institute, US Army War College, Diane Publishing Co., Darby PA, {{ISBN|1-4289-1039-5}} pg. 6.</ref> रूस और [[कॉकस|काकेशस]] के मुस्लिम लोगों के बीच हुए युद्धों के संदर्भ में जो शेख मंसूर के 1785 से 1791 तक रूसी विस्तार के प्रतिरोध से शुरू हुए थे, ''ग़ज़वा'' शब्द आमतौर पर ''ग़ज़ावत'' के रूप में दिखाई देता है। ). <ref>{{Cite web|url=http://users.jyu.fi/~aphamala/pe/2003/tsets-2.htm|title=The Background of Chechen Independence Movement II: The Sufi Resistance|last=Kullberg|first=Anssi|date=1 Oct 2003|website=The Eurasian Politician|quote=The Chechen term for holy war is ''gazavat'', and the Russian invasion to Chechnya in late 1700s launched a full century of ''gazavats'', in which the resistance struggle was led by Sufi religious leaders, sheikhs and imams, whose warrior troops were called the Murids.}}</ref> आधुनिक [[तुर्की भाषा|तुर्की]] में ''गाज़ी'' शब्द का प्रयोग अनुभवी सैनिकों के लिए किया जाता है और साथ ही (एक उपाधि के रूप में) [[एर्तुग़रुल|एर्टुगरुल]] (एर्टुगरुल गाज़ी) और सुल्तान [[उस्मान प्रथम]] (उस्मान गाज़ी) जैसे तुर्क मुस्लिम नायकों के लिए भी किया जाता है। <ref>{{Cite web|url=https://sozluk.gov.tr/|title=Gazi - Türk Dil Kurumu {{!}} Sözlük|website=sozluk.gov.tr|language=tr|access-date=2020-01-31}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.arasindakifark.net/sehit-ve-gazi-farki-nedir-nasil/|title=Şehit ve Gazi farkı nedir|date=2014-11-19|website=Arasındaki Fark|language=tr|access-date=2020-01-31}}</ref> == ऐतिहासिक विकास == [[चित्र:Mughal_Troops_Chase_the_Armies_of_Da'ud.jpg|अंगूठाकार| युवा [[अकबर|अकबर ने]] ''[[पानीपत का द्वितीय युद्ध|पानीपत के दूसरे युद्ध]]'' के दौरान 70,000 सैनिकों की [[मुगल साम्राज्य की सेना|मुगल सेना का]] नेतृत्व करने के बाद ''बादशाह गाजी'' की उपाधि धारण की, जिसमें उन्होंने [[हेमचन्द्र विक्रमादित्य|हेमू]] के नेतृत्व में 30,000 सैनिकों की मुख्य रूप से [[हिन्दू|हिंदू]] सेना का सामना किया था।]] [[चित्र:1396-Battle_of_Nicopolis.jpg|अंगूठाकार| निकोपोलिस की लड़ाई के दौरान ओटोमन ''ग़ज़ात ने'' [[क्रूसयुद्ध|क्रूसेडर्स को]] हराया। <ref>{{Cite web|accessdate=2013-05-29}}</ref>]] ओटोमन इतिहासकार अहमदी ने अपने कार्य में गाज़ी का अर्थ समझाया है: <blockquote>गाज़ी अल्लाह के धर्म का साधन है, ईश्वर का वह सेवक है जो धरती को बहुदेववाद की गंदगी से शुद्ध करता है। गाज़ी अल्लाह की तलवार है, वह विश्वासियों का रक्षक और शरणस्थल है। यदि वह अल्लाह के मार्ग में शहीद हो जाता है, तो यह मत समझो कि उसकी मृत्यु हो गई है, वह अल्लाह के साथ आनंदमय जीवन में रहता है, उसे शाश्वत जीवन प्राप्त है।</blockquote>ओटोमन साम्राज्य में ''ग़ाज़ी'' उपाधि का प्रयोग एक सम्मानजनक उपाधि के रूप में भी किया जाता था जिसका सामान्यतः अनुवाद "विजयी" होता था। यह उपाधि उच्च पदस्थ सैन्य अधिकारियों को दी जाती थी, जिन्होंने गैर-मुस्लिम शत्रुओं के विरुद्ध युद्ध के मैदान में उत्कृष्ट प्रदर्शन किया था। इस प्रकार, बुल्गारिया में [[प्लेवेन|प्लावना]] की प्रसिद्ध रक्षा के बाद उस्मान पाशा को यह उपाधि प्रदान की गई थी और साकार्या की लड़ाई में विजय दिलाने के लिए [[कमाल अतातुर्क|मुस्तफा कमाल पाशा]] (बाद में अतातुर्क के नाम से जाने गए) को भी यह उपाधि दी गई थी। <ref>Shaw, Stanford Jay (1976), "History of the Ottoman Empire and Modern Turkey", Cambridge University Press, {{ISBN|978-0-521-21280-9}}, p. 357</ref> == मुहम्मद की ग़ज़वा == ''ग़ज़वा'', जिसका शाब्दिक अर्थ "अभियान" है आमतौर पर जीवनीकारों द्वारा [[मदीना]] से पैगंबर की सभी यात्राओं को संदर्भित करने के लिए उपयोग किया जाता है चाहे वह शांति संधि करने और कबीलों को इस्लाम का प्रचार करने के लिए हो, ''[[उमराह]]'' पर जाने के लिए हो, मदीना पर हमला करने वाले दुश्मनों का पीछा करने के लिए हो, या नौ युद्धों में शामिल होने के लिए हो। <ref>Ahmed Al-Dawoody (2011), ''The Islamic Law of War: Justifications and Regulations'', p. 22. Palgrave Macmillan. {{ISBN|9780230111608}}.</ref> मुहम्मद ने 27 ग़ज़वा में भाग लिया। पहला ग़ज़वा जिसमें उन्होंने भाग लिया वह अगस्त 623 में [[ग़ज़वा ए अबवा|वड्डन का आक्रमण]] ('''ग़ज़वा ए अबवा''') था, <ref name="autogeneratedy">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_vnXAAAAMAAJ|title=Kitab al-tabaqat al-kabir, By Ibn Sa'd, Volume 2|last=Sa'd|first=Ibn|publisher=Pakistan Historical Society|year=1967|page=4|asin=B0007JAWMK|quote=GHAZWAH OF AL-ABWA* Then (occurred) the ghazwah of the Apostle of Allah, may Allah bless him, at al-Abwa in Safar (August 623 AC)}}</ref> <ref>{{Citation|last=Tabari|first=Al|title=The foundation of the community|url=https://books.google.com/books?id=ctvk-fdtklYC&pg=PA12|page=12|year=2008|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0887063442|quote=In Safar (which began August 4, 623), nearly twelve months after his arrival in Medina on the twelfth of Rabi' al- Awwal, he went out on a raid as far as Waddan}}</ref> उन्होंने अपने अनुयायियों को [[कुरैश]] कारवां पर हमला करने का आदेश दिया। <ref name="autogeneratedy" /> == आधुनिक युग में उपयोग करें == 19वीं शताब्दी में उत्तरी काकेशस में रूसी सैन्य अभियानों का विरोध कर रहे मुस्लिम लड़ाकों ने रूसी ऑर्थोडॉक्स आक्रमण के खिलाफ ''गजावत'' (पवित्र युद्ध के रूप में समझा जाने वाला युद्ध) की घोषणा की। हालांकि यह निश्चित रूप से ज्ञात नहीं है लेकिन ऐसा माना जाता है कि [[दाग़िस्तान|दागेस्तानी]] इस्लामी विद्वान मुहम्मद अल-याराघी इस पवित्र युद्ध के विचारक थे। 1825 में, याराग गांव में [[उलमा|उलेमाओं]] की एक सभा ने रूसियों के खिलाफ ''गजवत की'' घोषणा की। इसके पहले नेता गाज़ी मुहम्मद थे; उनकी मृत्यु के बाद, इमाम शमिल ने अंततः इसे जारी रखा। <ref name="Yemelianova2002">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=92NRaeiYdnAC&pg=PA50|title=Russia and Islam: a historical survey|last=Galina M. Yemelianova|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|isbn=978-0-333-68354-5|page=50}}</ref> [[नवंबर 2015 पैरिस हमले|नवंबर 2015 के पेरिस हमलों]] के बाद [[आईएसआईएस|इस्लामिक स्टेट]] समूह ने अपने कार्यों को "ग़ज़वा" कहा था। <ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/national/religion/4-ways-isis-grounds-its-actions-in-religion-and-why-it-should-matter-commentary/2015/11/16/d7e31278-8ca0-11e5-934c-a369c80822c2_story.html|title=4 ways ISIS grounds its actions in religion, and why it should matter (COMMENTARY)|last=Ibrahim|first=Ayman S.|date=16 November 2015|work=Washington Post|access-date=17 November 2015}}</ref> आधुनिक तुर्की में गाज़ी का प्रयोग पूर्व सैनिकों को संदर्भित करने के लिए किया जाता है। <ref name=":0">{{Cite web|url=https://sozluk.gov.tr/|title=Gazi - Türk Dil Kurumu {{!}} Sözlük|website=sozluk.gov.tr|language=tr|access-date=2020-01-31}}</ref> तुर्की में 19 सितंबर को वयोवृद्ध दिवस के रूप में मनाया जाता है। <ref>{{Cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-commemorates-veterans-on-veterans-day-146712|title=Turkey commemorates veterans on Veterans Day - Turkey News|date=19 September 2019}}</ref> == उल्लेखनीय उदाहरण == ''गाज़ी की'' उपाधि से सम्मानित लोगों के उदाहरणों में निम्नलिखित शामिल हैं: [[चित्र:Chand_Bibi_hawking_on_a_chestnut_stallion._Opaque_watercolour._Rajasthan_or_Mewar_style,_in_Khandesh,_c.1780.jpg|अंगूठाकार| चांद बीबी भूरे रंग के घोड़े पर सवार होकर शिकार कर रही हैं।]] * [[एर्तुग़रुल]] - (13वीं सदी), कायी कबीले के नेता, उस्मान प्रथम के पिता * [[उस्मान प्रथम]] - [[उस्मानी साम्राज्य]] के संस्थापक * [[औरख़ान प्रथम]] * [[मुराद द्वितीय]], * [[सैयद सालार मसूद ग़ाज़ी]] * [[सैयद सालार साहू गाजी]] == इन्हें भी देखें == * [[फ़िक़्ह]] * [[फ़ाहिशा]] * [[इस्तिग़फ़ार]] * [[फ़ासिक़]] == संदर्भ == [[श्रेणी:योद्धा]] [[श्रेणी:जिहाद]] [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] [[श्रेणी:इस्लाम में धर्मांतरण]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] he610oig3thx1s5psmx1xudzea5dfwj वार्ता:राइमा सेन 1 1616688 6595680 2026-08-05T09:02:24Z ~2026-43173-62 940486 /* humaaphi */ नया अनुभाग 6595680 wikitext text/x-wiki == humaaphi == humaaphi [[विशेष:योगदान/&#126;2026-43173-62|&#126;2026-43173-62]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-43173-62|वार्ता]]) 09:02, 5 अगस्त 2026 (UTC) nzckz3g9p9z4nfjc3s9b4e0gygpnguv मूलराज 0 1616689 6595682 2026-08-05T09:12:29Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign=941 - 996 |predecessor=|successor=[[चामुंडराजा]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''मूलराज''' गुजरात के सोलंकी वंश के संस्थापक थे । सोलंकी या गुजरात के चालुक्य के नाम से भ... 6595682 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign=941 - 996 |predecessor=|successor=[[चामुंडराजा]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''मूलराज''' गुजरात के सोलंकी वंश के संस्थापक थे । सोलंकी या गुजरात के चालुक्य के नाम से भी जाना जाने वाला यह वंश वर्तमान गुजरात और राजस्थान के कुछ हिस्सों पर शासन करता था। मूलराज ने अंतिम चावडा राजवंश के राजा को हटा कर 940–941 में अपनी राजधानी अनहिलवाडा में एक स्वतंत्र राज्य की स्थापना की। वे 996 तक गुजरात के राजा रहे। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} b1j01qr932mwzmqex60yhpwe14o4ga8 6595684 6595682 2026-08-05T09:13:30Z Mundhalia746 934684 6595684 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign=941 - 996 |predecessor=|successor=[[चामुंडराजा]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''मूलराज''' [[गुजरात]] के [[सोलंकी वंश]] के संस्थापक थे । सोलंकी या गुजरात के चालुक्य के नाम से भी जाना जाने वाला यह वंश वर्तमान गुजरात और [[राजस्थान]] के कुछ हिस्सों पर शासन करता था। मूलराज ने अंतिम [[चावडा राजवंश]] के राजा को हटा कर 940–941 में अपनी राजधानी अनहिलवाडा में एक स्वतंत्र राज्य की स्थापना की। वे 996 तक गुजरात के राजा रहे। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} nemkyw33q1grsy312ih4cgnz2karc7d 6595686 6595684 2026-08-05T09:16:43Z Mundhalia746 934684 6595686 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign=941 - 996 |predecessor=|successor=[[चामुंडराजा]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''मूलराज''' [[गुजरात]] के [[सोलंकी वंश]] के संस्थापक थे । सोलंकी या गुजरात के चालुक्य के नाम से भी जाना जाने वाला यह वंश वर्तमान गुजरात और [[राजस्थान]] के कुछ हिस्सों पर शासन करता था। मूलराज ने अंतिम [[चावडा राजवंश]] के राजा को हटा कर 940–941 में अपनी राजधानी [[पाटण, गुजरात|अनहिलवाडा]] में एक स्वतंत्र राज्य की स्थापना की। वे 996 तक गुजरात के राजा रहे। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} jjz1pwukckmhzuuzs4cfogjotxjrlan 6595740 6595686 2026-08-05T11:12:40Z Mundhalia746 934684 6595740 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign=941 - 996 |predecessor=|successor=[[चामुंडराजा]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''मूलराज''' [[गुजरात]] के [[सोलंकी वंश]] के संस्थापक थे । सोलंकी या गुजरात के चालुक्य के नाम से भी जाना जाने वाला यह वंश वर्तमान गुजरात और [[राजस्थान]] के कुछ हिस्सों पर शासन करता था। मूलराज ने अंतिम [[चावडा राजवंश]] के राजा को हटा कर 940–941 में अपनी राजधानी [[पाटण, गुजरात|अनहिलवाडा]] में एक स्वतंत्र राज्य की स्थापना की। वे 996 तक गुजरात के राजा रहे।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/dli.ernet.504788|title=Chaulukyas Of Gujarat (1956)|last=Majumdar Asoke Kumar.|date=1956|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan.}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} tb0yk2lf4nrpn5xrgyo3ashovd6jrpj 6595742 6595740 2026-08-05T11:16:10Z Mundhalia746 934684 6595742 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign=941 - 996 |predecessor=|successor=[[चामुंडराजा]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''मूलराज''' [[गुजरात]] के [[सोलंकी वंश]] के संस्थापक थे । सोलंकी या गुजरात के चालुक्य के नाम से भी जाना जाने वाला यह वंश वर्तमान गुजरात और [[राजस्थान]] के कुछ हिस्सों पर शासन करता था। मूलराज ने अंतिम [[चावडा राजवंश]] के राजा को हटा कर 940–941 में अपनी राजधानी [[पाटण, गुजरात|अनहिलवाडा]] में एक स्वतंत्र राज्य की स्थापना की। वे 996 तक गुजरात के राजा रहे।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/dli.ernet.504788|title=Chaulukyas Of Gujarat (1956)|last=Majumdar Asoke Kumar.|date=1956|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan.}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१०वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] annpm6jtsng1mkevbdrcd8877ciwrpt 6595753 6595742 2026-08-05T11:28:10Z Mundhalia746 934684 6595753 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign=941 - 996 |predecessor=|successor=[[चामुंडराजा]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''मूलराज''' [[गुजरात]] के [[सोलंकी वंश]] के संस्थापक थे । सोलंकी या गुजरात के चालुक्य के नाम से भी जाना जाने वाला यह वंश वर्तमान गुजरात और [[राजस्थान]] के कुछ हिस्सों पर शासन करता था। मूलराज ने अंतिम [[चावडा राजवंश]] के राजा को हटा कर 940–941 में अपनी राजधानी [[पाटण, गुजरात|अनहिलपाटक]] में एक स्वतंत्र राज्य की स्थापना की। वे 996 तक गुजरात के राजा रहे।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/dli.ernet.504788|title=Chaulukyas Of Gujarat (1956)|last=Majumdar Asoke Kumar.|date=1956|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan.}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१०वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] n7cpr1w2bcfz8aby4crfklkum03xup8 6595754 6595753 2026-08-05T11:32:08Z Mundhalia746 934684 6595754 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign=941 - 996 |predecessor=|successor=[[चामुंडराज]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''मूलराज''' [[गुजरात]] के [[सोलंकी वंश]] के संस्थापक थे । सोलंकी या गुजरात के चालुक्य के नाम से भी जाना जाने वाला यह वंश वर्तमान गुजरात और [[राजस्थान]] के कुछ हिस्सों पर शासन करता था। मूलराज ने अंतिम [[चावडा राजवंश]] के राजा को हटा कर 940–941 में अपनी राजधानी [[पाटण, गुजरात|अनहिलपाटक]] में एक स्वतंत्र राज्य की स्थापना की। वे 996 तक गुजरात के राजा रहे।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/dli.ernet.504788|title=Chaulukyas Of Gujarat (1956)|last=Majumdar Asoke Kumar.|date=1956|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan.}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१०वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 6528k6bt5n246z94m9wp6trkxdrqart दाई मुतलक 0 1616690 6595683 2026-08-05T09:12:51Z Umarkairanvi 13754 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359950150|Da'i al-Mutlaq]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6595683 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mohammad_and_Ali_2_Maulaa.jpg|पाठ=Purity from within|दाएँ|अंगूठाकार| अल-अक़मार मस्जिद में अंकित [[अल-अहज़ाब|कुरआन की आयत 33:33]] अहले बैत की पवित्रता और उनकी दुआ को दर्शाती है।]] {{फ़िक़्ह्}} '''दा'ई अल-मुतलक''': [[Tayyibi Isma'ilism|तैय्यबी इस्माइलिज़्म]] में सर्वोच्च आध्यात्मिक पद है। 21वें तैय्यबी [[Imamate in Ismaili doctrine|इमाम]], [[At-Tayyib Abu'l-Qasim|अत-तैय्यिब अबू'ल-क़ासिम]] के [[Occultation (Islam)|एकांतवास]] के बाद से जिन्हें परंपरागत रूप से 528 [[हिजरी वर्ष|हिजरी]] /1134 ईस्वी में माना जाता है, '''दा'ई अल-मुतलाक़ी''' तैय्यबी समुदाय के प्रमुख रहे हैं। [[चित्र:Mufaddal_Saifuddin_Houstan_Ashara.jpg|अंगूठाकार| सैयदना मुफद्दल सैफुद्दीन, अधिकांश [[दाऊदी बोहरा|दाऊदी बोहराओं]] द्वारा 53वें दाई अल-मुतलक के रूप में मान्यता प्राप्त]] == इन्हें भी देखें == * [[फ़िक़्ह]] * [[फ़ाहिशा]] * [[इस्तिग़फ़ार]] * [[फ़ासिक़]] == संदर्भ == [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] [[श्रेणी:अरबी शब्द]] dxeodiv34daejhkio8klgkz2tgouja0 6595687 6595683 2026-08-05T09:18:11Z Umarkairanvi 13754 सफाई 6595687 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mohammad_and_Ali_2_Maulaa.jpg|पाठ=Purity from within|दाएँ|अंगूठाकार| अल-अक़मार मस्जिद में अंकित [[अल-अहज़ाब|कुरआन की आयत 33:33]] अहले बैत की पवित्रता और उनकी दुआ को दर्शाती है।]] {{फ़िक़्ह्}} '''दा'ई अल-मुतलक''': [[Tayyibi Isma'ilism|तैय्यबी इस्माइलिज़्म]] में सर्वोच्च आध्यात्मिक पद है। 21वें तैय्यबी [[Imamate in Ismaili doctrine|इमाम]] [[At-Tayyib Abu'l-Qasim|अत-तैय्यिब अबू'ल-क़ासिम]] के एकांतवास के बाद से जिन्हें परंपरागत रूप से 528 [[हिजरी वर्ष|हिजरी]] /1134 ईस्वी में माना जाता है, '''दा'ई अल-मुतलाक़ी''' तैय्यबी समुदाय के प्रमुख रहे हैं। तैय्यबी इस्माइली परंपरा के अनुसार इमाम की अनुपस्थिति में, दा'ई अल-मुत्लक़ धर्म का सर्वोच्च अधिकारी होता है; अर्थात्, दा'ई अल-मुत्लाक़ के पास इमाम के समान ही अधिकार होता है। अल-तैयिब के एकांतवास से पहले, दा'ई अल-मुतलाक़ इमाम और उनके भरोसेमंद सहयोगियों के सीधे आदेशों के तहत उन क्षेत्रों में काम करते थे जहाँ इस्माइली अनुयायी मौजूद थे, या तो खुले तौर पर अपने धर्म का प्रचार करते हुए रहते थे, या उत्पीड़न के डर से गुप्त रूप से रहते थे। [[इस्माइली]] परंपरा के अनुसार, 21वें फातिमिद [[इमाम]], तैयब अबी अल-कासिम के 528 हिजरी/1134 ईस्वी में काहिरा से गुप्त अवस्था में जाने से पहले, उनके पिता, 20वें इमाम [[अल-मंसूर, ईश्वर के फैसलों का कमांडर|अल-अमीर]] ने [[यमन]] की रानी अरवा अल-सुलैही / अल-हुर्रा अल-मलिका को अपने बेटे [[At-Tayyib Abu'l-Qasim|अल-तैयिब अबू अल-कासिम के]] गुप्त अवस्था में जाने के बाद एक नायब नियुक्त करने का निर्देश दिया था। रानी अरवा ने सैयदना ज़ोएब बिन मूसा <ref>{{Cite web|url=http://thedawoodibohras.com/the-dal-al-mutlaq.html|title=The Dawoodi Bohras - The Dal Al Mutlaq|website=thedawoodibohras.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160731125805/http://www.thedawoodibohras.com/the-dal-al-mutlaq.html|archive-date=2016-07-31|access-date=2016-07-27}}</ref> को प्रशिक्षित किया और उन्हें पहले दा'ई अल-मुतलाक़ के रूप में नियुक्त किया। [[चित्र:Mufaddal_Saifuddin_Houstan_Ashara.jpg|अंगूठाकार| सैयदना मुफद्दल सैफुद्दीन, अधिकांश [[दाऊदी बोहरा|दाऊदी बोहराओं]] द्वारा 53वें दाई अल-मुतलक के रूप में मान्यता प्राप्त]] == इन्हें भी देखें == * [[फ़िक़्ह]] * [[फ़ाहिशा]] * [[इस्तिग़फ़ार]] * [[फ़ासिक़]] == संदर्भ == [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] [[श्रेणी:अरबी शब्द]] 38f8bmiot869koqw35owgfzzecpcvnp तबा ताबईन 0 1616691 6595689 2026-08-05T09:33:20Z Umarkairanvi 13754 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359950130|Tabi' al-Tabi'in]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6595689 wikitext text/x-wiki '''तबा ताबईन''': इस्लाम में [[ताबीऊन]] अर्थात ([[सहाबा]]) का अनुसरण करने वालों के बाद मुसलमानों की पीढ़ी है। [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी]] और [[सलफ़ी आंदोलन|सलाफी मत]] के अनुसार [[मुसलमान|मुसलमानों]] की पहली पीढ़ी को [[सहाबा|सहाबा (मुहम्मद के साथी)]] कहा जाता है। मुसलमानों की दूसरी पीढ़ी को ''ताबीऊन'' "उत्तराधिकारी" कहा जाता है। तीसरी पीढ़ी को ''तबा ताबईन'' अर्थात "उत्तराधिकारियों के उत्तराधिकारी" <ref name="ODI-301">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6VeCWQfVNjkC|title=The Oxford Dictionary of Islam|last=Esposito|first=John L.|date=2003|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=9780195125597|page=301|access-date=9 March 2019}}</ref> कहा जाता है। ये तीन पीढ़ियाँ सलफ-उस-सालिह इस्लाम के "पवित्र पूर्वज" का निर्माण करती हैं। == मुख्यधारा के विद्वानों के अनुसार परिभाषा == [[Ahlus Sunnah|अह्लुस सुन्नत]] वल जमाह और मुख्यधारा के [[सलफ़ी आंदोलन|सलाफी]] [[उलमा|उलेमा]] के अनुसार किसी व्यक्ति को ताबीʿ अल-ताबीʿईन के रूप में तब वर्गीकृत किया जाता है जब निम्नलिखित शर्तें पूरी होती हैं: # वह [[मुसलमान]] थे। # वह सहाबा की पीढ़ी के बाद जीवित रहे। # उन्होंने व्यक्तिगत रूप से कम से कम एक मान्यता प्राप्त ताबीई से मुलाकात की। # उन्होंने किसी ताबीई से सीखा, उनसे वर्णन लिया या उनके साथ रहे। # उन्होंने व्यक्तिगत रूप से पैगंबर मुहम्मद ﷺ से मुलाकात नहीं की थी। # हदीस के विद्वानों द्वारा प्रयुक्त अधिक कठोर वर्गीकरण के अनुसार, वह किसी भी [[सहाबा|सहाबी से]] नहीं मिले। # [[ताबीऊन|ताबीई लोगों]] के साथ उनकी मुलाकात विश्वसनीय परंपरा-क्रमों, जीवनी संबंधी रचनाओं या स्वीकृत रिपोर्टों के माध्यम से ऐतिहासिक रूप से सत्यापित है। # कालानुक्रमिक रूप से वह तीसरी सदाचारी पीढ़ी (अल-कुरून अल-मुफद्दलाह) से संबंधित थे। # [[हदीस]] और रिजाल के विद्वानों ने उन्हें ताबी अल-ताबीईन की पीढ़ी से संबंधित माना है। == ''तबा ताबईन'' की सूची == * [[सुफ़यान अल-सौरी|सुफयान अल-थौरी]] * सुफयान इब्न उयैना * [[मालिक इब्न अनस|मलिक इब्न अनस]] * अबू यूसुफ * [[मुहम्मद अल-शायबानी]] * अब्द अल-रहमान अल-औज़ाई * अब्द अल्लाह इब्न अल-मुबारक * [[मुहम्मद बिन इदरीस अल-शाफ़िई|अल शफीी]] * ज़ैद इब्न अली * अल-लैथ इब्न साद * हम्माद बिन ज़ैद * [https://ar.m.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%83%D9%8A_%D8%A8%D9%86_%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85#:~:text=5%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AC%D8%B9-,%D9%86%D8%B3%D8%A8%D9%87%20%D9%88%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF%D9%87,%D9%88%D9%87%D9%8A%20%D8%B3%D9%86%D8%A9%20%D8%AA%D9%88%D9%81%D9%82%20%D8%B9%D8%A7%D9%85%20748%D9%85. मक्की इब्न इब्राहिम] * अल-फुदैल इब्न इयाद * दाऊद अल-ताई * [[सिर्री सक़्ती|सारी अल-सक़ाती]] * अब्दुल्ला शाह गाज़ी * [[मुहम्मद अल-बुख़ारी|मुहम्मद अल-बुखारी]] * [[अहमद बिन हंबल|अहमद इब्न हनबल]] * याह्या इब्न माईन * इशाक इब्न रहवेह * [[अहमद बिन हंबल|अहमद इब्न हनबल]] == इन्हें भी देखें == * <bdi>[[क़ारी]]</bdi> * <bdi>[[इस्लाम और विज्ञान]]</bdi> * <bdi>[[उम्मुल वलद]]</bdi> विस्तार * <bdi>[[वली (इस्लामी कानूनी संरक्षक)]]</bdi> == संदर्भ == [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] [[श्रेणी:अरबी शब्द]] [[श्रेणी:इस्लामी शब्द]] gzk2548dzbzmd7aykkmjztlc6avcld9 6595690 6595689 2026-08-05T09:35:43Z Umarkairanvi 13754 सफाई 6595690 wikitext text/x-wiki {{इस्लाम}}'''तबा ताबईन''': इस्लाम में [[ताबीऊन]] अर्थात ([[सहाबा]]) का अनुसरण करने वालों के बाद मुसलमानों की पीढ़ी है। [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी]] और [[सलफ़ी आंदोलन|सलाफी मत]] के अनुसार [[मुसलमान|मुसलमानों]] की पहली पीढ़ी को [[सहाबा|सहाबा (मुहम्मद के साथी)]] कहा जाता है। मुसलमानों की दूसरी पीढ़ी को ''ताबीऊन'' "उत्तराधिकारी" कहा जाता है। तीसरी पीढ़ी को ''तबा ताबईन'' अर्थात "उत्तराधिकारियों के उत्तराधिकारी" <ref name="ODI-301">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6VeCWQfVNjkC|title=The Oxford Dictionary of Islam|last=Esposito|first=John L.|date=2003|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=9780195125597|page=301|access-date=9 March 2019}}</ref> कहा जाता है। ये तीन पीढ़ियाँ सलफ-उस-सालिह इस्लाम के "पवित्र पूर्वज" का निर्माण करती हैं। == मुख्यधारा के विद्वानों के अनुसार परिभाषा == [[Ahlus Sunnah|अह्लुस सुन्नत]] वल जमाह और मुख्यधारा के [[सलफ़ी आंदोलन|सलाफी]] [[उलमा|उलेमा]] के अनुसार किसी व्यक्ति को ताबीʿ अल-ताबीʿईन के रूप में तब वर्गीकृत किया जाता है जब निम्नलिखित शर्तें पूरी होती हैं: # वह [[मुसलमान]] थे। # वह सहाबा की पीढ़ी के बाद जीवित रहे। # उन्होंने व्यक्तिगत रूप से कम से कम एक मान्यता प्राप्त ताबीई से मुलाकात की। # उन्होंने किसी ताबीई से सीखा, उनसे वर्णन लिया या उनके साथ रहे। # उन्होंने व्यक्तिगत रूप से पैगंबर मुहम्मद ﷺ से मुलाकात नहीं की थी। # हदीस के विद्वानों द्वारा प्रयुक्त अधिक कठोर वर्गीकरण के अनुसार, वह किसी भी [[सहाबा|सहाबी से]] नहीं मिले। # [[ताबीऊन|ताबीई लोगों]] के साथ उनकी मुलाकात विश्वसनीय परंपरा-क्रमों, जीवनी संबंधी रचनाओं या स्वीकृत रिपोर्टों के माध्यम से ऐतिहासिक रूप से सत्यापित है। # कालानुक्रमिक रूप से वह तीसरी सदाचारी पीढ़ी (अल-कुरून अल-मुफद्दलाह) से संबंधित थे। # [[हदीस]] और रिजाल के विद्वानों ने उन्हें ताबी अल-ताबीईन की पीढ़ी से संबंधित माना है। == ''तबा ताबईन'' की सूची == * [[सुफ़यान अल-सौरी|सुफयान अल-थौरी]] * सुफयान इब्न उयैना * [[मालिक इब्न अनस|मलिक इब्न अनस]] * अबू यूसुफ * [[मुहम्मद अल-शायबानी]] * अब्द अल-रहमान अल-औज़ाई * अब्द अल्लाह इब्न अल-मुबारक * [[मुहम्मद बिन इदरीस अल-शाफ़िई|अल शफीी]] * ज़ैद इब्न अली * अल-लैथ इब्न साद * हम्माद बिन ज़ैद * [https://ar.m.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%83%D9%8A_%D8%A8%D9%86_%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85#:~:text=5%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AC%D8%B9-,%D9%86%D8%B3%D8%A8%D9%87%20%D9%88%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF%D9%87,%D9%88%D9%87%D9%8A%20%D8%B3%D9%86%D8%A9%20%D8%AA%D9%88%D9%81%D9%82%20%D8%B9%D8%A7%D9%85%20748%D9%85. मक्की इब्न इब्राहिम] * अल-फुदैल इब्न इयाद * दाऊद अल-ताई * [[सिर्री सक़्ती|सारी अल-सक़ाती]] * अब्दुल्ला शाह गाज़ी * [[मुहम्मद अल-बुख़ारी|मुहम्मद अल-बुखारी]] * [[अहमद बिन हंबल|अहमद इब्न हनबल]] * याह्या इब्न माईन * इशाक इब्न रहवेह * [[अहमद बिन हंबल|अहमद इब्न हनबल]] == इन्हें भी देखें == * <bdi>[[क़ारी]]</bdi> * <bdi>[[इस्लाम और विज्ञान]]</bdi> * <bdi>[[उम्मुल वलद]]</bdi> विस्तार * <bdi>[[वली (इस्लामी कानूनी संरक्षक)]]</bdi> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] [[श्रेणी:अरबी शब्द]] [[श्रेणी:इस्लामी शब्द]] gt8guk98wrfxg60t4sgo2prwze5n4mv चामुंडराज 0 1616692 6595756 2026-08-05T11:36:09Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign=996 - 1008 |predecessor= [[मूलराज]]|successor=[[वल्लभराज]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''चामुंडराज''' सोलंकी वंश के राजा थे, जिन्होंने वर्तमान गुजरात के कुछ हिस्सों पर... 6595756 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign=996 - 1008 |predecessor= [[मूलराज]]|successor=[[वल्लभराज]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''चामुंडराज''' सोलंकी वंश के राजा थे, जिन्होंने वर्तमान गुजरात के कुछ हिस्सों पर अपनी राजधानी [[पाटण, गुजरात|अनहिलपाटक]] से 996 से 1008 तक शासन किया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१०वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] gedpg0m5mlil3ohxggqgip8q1eirm50 6595757 6595756 2026-08-05T11:37:00Z Mundhalia746 934684 6595757 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign=996 - 1008 |predecessor= [[मूलराज]]|successor=[[वल्लभराज]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''चामुंडराज''' [[सोलंकी वंश]] के राजा थे, जिन्होंने वर्तमान [[गुजरात]] के कुछ हिस्सों पर अपनी राजधानी [[पाटण, गुजरात|अनहिलपाटक]] से 996 से 1008 तक शासन किया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१०वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 81yvo27z4ov6byuuhkbop1tuzck5v1s 6595758 6595757 2026-08-05T11:38:04Z Mundhalia746 934684 6595758 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign=996 - 1008 |predecessor= [[मूलराज]]|successor=[[वल्लभराज]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''चामुंडराज''' [[सोलंकी वंश]] के राजा थे, जिन्होंने वर्तमान [[गुजरात]] के कुछ हिस्सों पर अपनी राजधानी [[पाटण, गुजरात|अनहिलपाटक]] से 996 से 1008 तक शासन किया।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/dli.ernet.504788|title=Chaulukyas Of Gujarat (1956)|last=Majumdar Asoke Kumar.|date=1956|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan.}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१०वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 1uop4kdsg0lkfqrcualfxgdr4s8c7m2 वल्लभराज 0 1616693 6595759 2026-08-05T11:49:26Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign= 1008 |predecessor= [[चामुंडराज]]|successor=[[दुर्लभराज]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''वल्लभराज''' सोलंकी वंश के राजा थे, जिन्होंने वर्तमान गुजरात के कुछ हिस्सों प... 6595759 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign= 1008 |predecessor= [[चामुंडराज]]|successor=[[दुर्लभराज]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''वल्लभराज''' सोलंकी वंश के राजा थे, जिन्होंने वर्तमान गुजरात के कुछ हिस्सों पर ईo 1008 में एक वर्ष से भी काम समय तक शासन किया। उनकी असामयिक मृत्यु एक युद्ध के दौरान चेचक की बीमारी से हुई। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] tpu76k681a6hpb8lr8m4w2kenht5tw0 6595760 6595759 2026-08-05T11:49:48Z Mundhalia746 934684 6595760 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign= 1008 |predecessor= [[चामुंडराज]]|successor=[[दुर्लभराज]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''वल्लभराज''' सोलंकी वंश के राजा थे, जिन्होंने वर्तमान [[गुजरात]] के कुछ हिस्सों पर ईo 1008 में एक वर्ष से भी काम समय तक शासन किया। उनकी असामयिक मृत्यु एक युद्ध के दौरान चेचक की बीमारी से हुई। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] pdcx44bg79ok61z930h2ryrne9zypk8 6595761 6595760 2026-08-05T11:50:05Z Mundhalia746 934684 6595761 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign= 1008 |predecessor= [[चामुंडराज]]|successor=[[दुर्लभराज]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''वल्लभराज''' [[सोलंकी वंश]] के राजा थे, जिन्होंने वर्तमान [[गुजरात]] के कुछ हिस्सों पर ईo 1008 में एक वर्ष से भी काम समय तक शासन किया। उनकी असामयिक मृत्यु एक युद्ध के दौरान चेचक की बीमारी से हुई। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 5h83169exeshwmm2yvoefmmhxnb613c 6595764 6595761 2026-08-05T11:51:31Z Mundhalia746 934684 6595764 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=गुजरात के चालुक्य राजा|reign= 1008 |predecessor= [[चामुंडराज]]|successor=[[दुर्लभराज]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[सोलंकी वंश]]}} '''वल्लभराज''' [[सोलंकी वंश]] के राजा थे, जिन्होंने वर्तमान [[गुजरात]] के कुछ हिस्सों पर ईo 1008 में एक वर्ष से भी काम समय तक शासन किया। उनकी असामयिक मृत्यु एक युद्ध के दौरान चेचक की बीमारी से हुई।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/dli.ernet.504788|title=Chaulukyas Of Gujarat (1956)|last=Majumdar Asoke Kumar.|date=1956|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan.}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 3vt62oixuy1yalsoc2drgtjq35statp